Full text of "Philippi Melanthonis Opera quae supersunt omnia"

See other formats

't4

«^:.-^ '^:'

6**'<

PROVO, UTAH *■■ '^

CORPUS
I REPORMATORUM

E D I D 1 T

CAROLLN GOTTLIEB BRETSCHNEIDER.

V O L U M E N XII.

I HALISSAXONUM

A P ir D G. A. S r H W E T S r H K E F. T l I I, I ir M.

1844.

Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
BrighaiTi Young University

http://www.archive.org/details/philippimelantho12mela

/^ PHILIPPI MELANTHONIS

0 P E R A

gllAE SBPERSIJIVT 0 M IV I A

E D 1 D 1 T

CAROLUiS GOTTLIEB BRETSCHNEIDER.

V O L U M E N XIL

' " ■ ' ■ g. 1 II I.-..— -■ ■— — . -I. .,. ..■■»- —

HALIS SAXONUM

A P U D C. A. S C H W E T S C H K E E T F I !■ I U M

1844.

THE LIBRAR^

JGHAM YOUNG Ur.IV£RSiTi'
PROVO, UTAH

PHILIPPI MELANTHONIS

EPISTOLAE, PRAEFATIONES, COIVSILIA,
lUDICIA, SCHEDAE ACADEMICAE.

VOLUMEN XII.

DECLAMATIONES AB ANNO 1553 USQUE AD ANNUM 1560.
PttOPOSITIONES ET DISPUT A T I ONE S.

SCRIPTA PHIL. MELANTHONIS

AD HISTORIAM PROFANAM ET PHILOSOPHIAM SPECTANTIA.

L CHROMCON CARIONIS.

SCRIPTA PHIL. MELANTHONIS

AD HIST ORIAM PROFANAM ET PHILOSOPHIAM SPECTANTIA,

/
I. CHRONICON CARIONIS.

Melajjth. OrKK. Voi.. XII. 45

•

ORATIONES POILIPPI MELANTHONIS.

III. Declamationes, sivc orationcs ])rolixiores, qiias Mclanthon vcl ipse pnblicc rccitavit, vcl
aliis iiomiiiibus doctis recitandas tradiilit.

CPRIORES PHILIPPI MELANTHONIS DECLAMATIONES IN VOL. XI. PRELO MANDATAE SUNT.)

MkLANTII. OlKK. VOL. XII.

III.

DECLAMATIONES PHILIPPI MELANTHONIS.

No. 132.

an.

1553.

De ealumnia Osiandru

In select. Ded. T. III. p. 7S7sqq., SerTest. T. III. p. 696.
et Ricbard. T. III. p. 564. Etiam separatim edita. Cf.
StrobeJii bibJ. Mei. Nr. 396.

Omtio, in qua refutatur calumnia Osiandri,

reprshendentis promissionem eorum, quibus

tribuitur testimonium doctrinae.

Initlo tibl omnipotens Deus, aeterne pater Domini
nostri lesu Christi, condilor coeli et terrae, «?t ho-
minum et aliarum creaturarum, una cum filio tuo
coaeterno Domino nostro lesu Christo, et Spiritu
sancto, sapiens, verax, bone, iuste, caste, iu-
dex, misericors et liberrime, gratias ago, qviod
hactenus inter nos libi coUigis Ecclesiam, et non
sinis extingui lucem tuae doctrinae, teque toto
pectore oro, ut propter fih'um, et per eum deiii-
ceps qucque, inter nos Ecclesiam colligas, el do-
ctrinae studia guberncs. Haec mecuin ardentibus
votis et veris gemitibus omnes petite.

Semper autemDeus voluitEcclesiis adiunctos
esse docentium et discentium coetus, qul malore
asslduitate colerent doctrinae sludia, quam reliqua
multitudo aliis occupata negocils, vult enim con-
servarl lihros propheticos et apostolicos, literas,
linguas, artes quae Ecclesiae utiles sunt, et sunt
lumen vitae humanae. Hi coetus bene merentes
de toto genere humano, omnibus officils fovendi
sunt, sed Ate Homerica multos incendit, ut ne
quidem fideliter servientibus in hac militia par-
cant, quos utinam Litae nostrae, quarum moesti-

tla non ignota est, placare possent, res quidem
ipsa calumnias refutat. Cum autem Deo qul est
yM{)dLoyv(X)GTris , voluntates nostrae notae sint,
oramus ipsum, ut et regat nostros labores, nosque
faclat vasa mlserlcordlae, ac organa salutarla no-
bls et aliis, et lenlat aerumnas publicas ac privatas,

Nunc vero de venenata quadam Oslandrl ca-
lumnla dicam, non tam defensionis nostrae causa,
qua in re manifesta non opus est, quam ut lunio-
res vetera honesta exempla audiant et considerent,
quomodo vetustas obligaverlt accessuros ad mu-
nus docendi.

Vociferatur enlfp Oslander scelus esse, quod
In renunciatione pubh'ci testimonii petlmus, ut hi,
quibus tribuimus testlmonium, adfirment se am-
plecli Incorruptam Evangelil doctrinam , et eam
sic inteUigere, ut in symboh*s Apostolico, Nlceno
et Athanasiano commemoratur, et ut in Confes-
sione, quam Ecclesiae nostrae exhibuerunt Carolo
Imperatorl in conventu Augustano , anno 1530.
recitatur, et promittant in ea sententla, se Deo
luvante, constanter perseveraturos esse, et fideli-
ter facturos officium in Ecclesla,

Item si incident controverslae novae, de qul-
bus non extant perspicua ludicla, ut deliberent
cum aliis senloribus in nostra Ecclesla et con-
iunctls.

Hanc nostram consuetudinem reprehendit
Osiander, extenuat symhola , postea inqult con-
stitul tyrannidem et seditiosas coniuratlones, cum
nolumus docentes a confessione nostra dissentlre,
item cum non concedimus slngulis Wio^ovXsvhv^
et pronunclare suo ludiclo de novis controversiis.

DECL. DE CALUMNIA OSIANDRI.

Haec suntcapita atrocissimae criminationis , in
qua non ut Pericles tonat [et fulminat, sed ut
Cleon aut Hyperbolus , arroganter et |impu(lenter
convicia et calunmlas coacervat. Gloriatur se
libertatem retinuisse, nec admisisse haec vincula.
Hi clamores in tanta licentia et dra()yja huius
temporis plausibiles sunt apud multos , qui infini-
tam licentiam sibi sumunt fingendi opiniones, et
Pyrrhonio more labefactandi omnia recte tradita.
Sed pii et prudentes non sine magno dolore vi-
dent, quid moliatur haec furiosa reprehensio, vi-
delicet, ut ne admoneantur quidem iuniores et
saniores de modeslia. Nam homines feri, petu-
lantes, inflati admiratione sui , yal TSTVcpiO/uevoi,
nec his promissionibus, nec ah*is vincuhs coher-
ceri possunt.

Primum autem de autoribus nostrae consue-
tudinis et de eorum consilio dlcam. Non recens
a nobis excogitala est haec promissio, sed instituta
ab hoc collegio ante annos fere viginti, videlicet,
a Luthero , lona , et pastore huius Ecclesiae Do-
ctore Pomerano. Hos integerrimos viros magna
iniuria adficit Osiander, cum serit suspicionem,
quod voluerint tyrannidem constituere, cum ho-
nestissima causa consilii in conspectu sit. Et tunc
vagabantur mulli fanatici homines, qui subinde
nova deliramenta spargebant, Anabaptistae, Ser-
vetus, Campanus, Stenckfeldius et alii. Et non
desunt tales furiae uUo tempore. Quantum igitur
humana dih*gentia cavere potuit, voluit hic Scna-
tus bona ingenia de modestla commonefacere, et
metas ostendere, extra quas non temcre erumpen-
dum esset, voluit et frenare, quantum posset, mi-
nus quietos. Hic mos fuit et Ecclesiae veteris, in
qua nondum tyranni dominabantur, et adhuc fon-
tes doctrinae puri erant. Petebatur subscriplio in
Synodis plis. In Nicena Synodo non Episcopi
tantum, sed etiam Constantinus Imperator, sua
manu decrelis eius Synodi subscripsit.

Nec ad ministerium Evangelii admittebantur
ulH, nisi praecessissent do/Ctuaoia, seu examen, et
exprcssa professio, in qua vocati ad docendum ad-
firmabant se amplecti incorruptam Evangelii do-
cirinam, et promittebant se eam non abiectiiros
esse. Extant adhuc capita examinis in Decretis ex
Augustino descripta, dist. vicesima tertia, ubi post
commemorationem Symboli petitur etiam ex-
pressa condemnatio errornm, qui eo tempore a fa-
naticis hominibus, Manichaeis , Arianis, Nova-
tianis et Pelagianis passim circumferebantur, ac

nominatim praecipitur inquisitio, an is, qui ad
Ministerium vocatus est, prohibeat Nuptias, an
improbet secundum coniugium priore coniuge
mortua, et esum carnium. An post lapsum re-
deuntes ad poenitentiam recipiat. An originale
malum iudicet esse peccatum. An ulli homines
extra Ecclesiam sint haeredes vitae aeternae. De
tam multis rebus expressae asseveraliones postula-
tae sunt. Et Graecus Canon usus est verbo dva-
'AQivtG&ujoav y quod significat severam inquisi-
tionem,

Haec diligentia et tunc Ecclesiae necessaria
fuit, et semper necessaria est, non est tyiannis,
quanquam deinde aliquot saeculis Piomani Epi-
scopi et alii addiderunl iniusta onera et corrupte-
las. Sed nos abiectis implis oneribus, tantum pe-
timus verae doctrinae adseveratlonem , sicut vetus
Ecclesia petivit, necessariam ad veram Dei agni-
tionem et invocationem, ad Ecclesiae concordiam,
ad frenandam audaciam fingendi uova dogmata :
hac ipsa adseveratione etiam propter Oslandrum
opus fuit, qui aliquoties monstrosas opinlones ge-
nuit, quae tamen saplenlia et pietate Senatus No-
ribergensis, cum a coUeglo noslro iudicatae essent,
repressae snnt. Unde et has odii flammas ortas
esse existimamus. Sed haec omitto.

Quid est autem aliud haec nostra promlssio,
nisi confessionis repetitio, quam extare oportet,
ut vera Ecclesla ab aliis gontibus discernatur.
Denique non differt hic ritus ab exemplo losuae,
qul vocavlt popuium In Sichern, et promissionem
postulavit, ut verum Deum agnoscerent et recle
colerent.

Non adferam huc aliarum politiarnm exem-
pla, etsi notura est, in omni honesta societate ali-
qua esse foedera, qiiibus ad cerloriim officiorunj
cominunicationem homines oliligali suut , ut apud
Xeuophontem dicitur: navjayov tv rfj tDM.d^ vo-
liiog y.uraL, rovg noliTag ojLivvyaL ouovorjotiv,
Haec primum dixi de autoribus nostrac consuetu-
dinis, et de eorum consilio, nunc videte slngula
capita. Rabiosissime exagitat, quod In contro-
versiis dlfficiliorlbus iubemus, ul dellberent cum
senioribus in hac Academia et conlunctis Eccle-
siis. Hic tantum deliberallonis mentionem faci-
mus, non praecipimus ut qulsquam adscntlatur,
praeserlim si dissentiendl causam h;ibet.

Utrunque periculosisslmum cst, praecipltan-
ter ludicare, et IdioftovlsvHV, Nota sunt enim
dicta: Ad poenitendum properat, cito qui iudicat.

DEGL. DE CALUMNIA OSIANDRI.

Et nnus vir non videl omnia. Mlnus severe de
nostris cogitationibus iudicamus, et nobis ipsis
blandimur. Quare melius est nos diffidentes no-
stris iudiciis, aliorum peritorum consilia quoque
audire. Traduntur ergo haec praecepta in Syra-
cidecap. 6. : Si libenler audies, accipies sapien-
tiam. In mullitudine Seniorum consislito, et si
quis est sapiens, ei te adiungito. Si videris virum
intelligentem , mane festines ad eum, et fiant at-
Irili gradus ianuae eius tuis vestigils. Ac Paulus
manlfeste inquit: Si fuerit sedenti revelatum, ta-
ceat prlor. Et vult Episcopum non esse avd^adrj.
Haec omnla verissime congruunt cum hac nostra
commonefactlone, quae deliberare cum aliis iubet,
non iubet esse xioipbv n^oGUJTiov , et pedibus ire
in allen-im sententiam, ut haec accumulat homo
et av&adrjg et amans calumniarum iste Cleon.

lubent, inquit, deiiberare cum allls, ergo
cogunt aliis adsentiri. Hoc altexlt calumniose
naQO, t6 8n6i.ifvov, ut alia multa. Nec cogltemus
nobis adsentlri quenquam, nec hls adversaraur,
qui testlmonla Spiritus sancti habent, sed in iudi-
cando dillgentlam, contatlonem, modestiam, addo
etiam consociatlonem flagltamus, Nolumus auda-
cia et av&adela iuniorum deleri Ecclesiae iudicla,
in qua etlam cum uni ah'cui fit revelalio, tamen
accedunt testimonla, qulbus flectuntur allqui ad
agnitlonem verltalis, ne deslnt sufiragatores.

An talem vult esse Ecclesiam isteCleon, ut
describit Silenus Cyclopas interrogatus, qualis $It
gubernatio, cum ait:

vo(.idSegy dicovii ovSilg ovSiv ovSivoQ,
Si quis talem confusionem amat, cogltet scrlptnm
esse, Deus non est autor a.y.aTaoTaolag. Item
omnla decore et ordlne fiant. Quam multa dici
possent de vitanda praecipitantla in ludicando, et
de utilltate dellberatlonum cum ah'is, si opus esset
longiore oratlone. Sed in re manifesta non ero
prolixior. Tantum hoc peto, ut hunc praestlgla-
torem proplus consideretis, ac perversltatem dete-
stemlni, qua contra consclentlam suam sophlstlce
depravat morem pio et utili consih*o institutum, et
multis viris optimis probatum , quorum salutaris
est gnbernatio passlm in Ecclesiis et Academils.
Si voluit esse tot Eccleslarum censor, candldlo-
rem animum ad allos docendos adferre debuit, sed
naturam suam plnglt, cum adeo saepe ea quae a
nobls recte dlcta aut acta sunt, suspicionlbws et
calumniis flectlt in deterius, malevolentiae suae
morem gerens.

Astute autem Osiander de oUIgatlone et de
servitute initio quaestus est, quia hanc orationem
scit multis gratam esse^ sed ipse haec parerga et
prooemia alterlus pugnae esse volult. Dissensit
a nostrisEcclesiis non modo de lusticla, sed ellara
deSacrlficIo, ut in sermonibus suis saepe significa-
vit. Et habuit alla quaedam somnia, quae non-
dum proferre ausus est. Ideo Confesslonem Angu-
stanam evertere conatus est. De summa doctrl-
nae bellum movit, non tantum de parergis. Ut
autem Demosthenes respondit Aeschini, tunc cum
Respub. ante bellum petivit consillum , debuisse
eum sententiam dicere, post id tempus perlnde
eum facere, ut facit medicus accersltus ad aegro-
lum, cum nlhil dedit consliil, deinde sequens fu-
nus, ait: Si iste homo hoc et hoc fecisset, non
esset mortuus.

Ita Oslander tunc cum de confesslone deh'be-
rationes essent, non proposult suas sententias, nec
formam aliquam scrlpsit, nec scrlbentes adluvit.
Tantum ut aHi quldam ebrii in conviviis, mode-
ratius dlcta taxavit.

Tunc in arliculo tantae deliberationls , non
debuit Ecclesiae deesse, cum quidem sententlam
dlcere inssus esset. Ne postea quidem se aperult
annis vlginti. Nunc tandem ex longo intervallo
velut ex antro Trophonii prodiens nova oracula
adfert, et exordltur hanc suam f^vOTayinyiav a
crimlnatione Ecclesiarum nostrarum, a venenatis
conviclls et calumnils. Et tamen si exphcate
diceret quid sentlat, audiendus esset. Sed talis est
obscuritas in illis oracnlis, ut illi etiam qui eum
amant, desiderent exphcationes. Possem multa
sciscitari, sed ne saucientur verae mentes, Tavra
fioi svOToaa yeio&co, ut Herodotus dicere solet.

lactltat se velut Promethea ignem de coelo
attulisse, novam iustlclae definitionem. Instlcla
est, quae efficit ut iusta faclamus. Et elus J^ffTC-
QaywvicfTrjg iam deduclt nos ad lurisconsuhos,
monstrat veterem Slmonidis definltlonem: lustlcia
est constans et perpetua voluntas suum cuique tri-
huens. His dictis suus locus sane tribuatur, cum
de novitate seu de obedientla dlcitnr. Sed non
pertlnent ad dictum: lustificati fide pacem habe-
mus. In vero agone et sensu irae Dei non hoc
disputatur, an iusta faciamus, sed fatemur nos
miseram et pollutam massam esse, et quaerit mens
quomodo accipiat remissionem peccatorum, ac re-
concillationem. In hac lucta Mediator ostendltur.

DECL. DE REVERENTIA LEGUM.

de qiio dictum est: Noticia servi mei iusti iusli-
ficabit multos.

Etsi autem cum fiac consolatione filius Dei
ipse corda erigit et vivificat, ac Spiritum sanctum
in huncqui fide sustentatur, effundit, iam domi-
cilium et tempium Dei est bomo renatus, tamen
anteferenda est obedientia filii Dei, his ipsis divi-
xiis aclionibus quanquam excellentibus, quales in
Elia autEliseo fiunt, et retinenda consolatio, pro-
pter Mediatorem Deum el hominem, tibi credenti
imputari iusticiam, Omitto autem disputationem,
praeserlim cura et multa miscueritOsiander aliena
a proposito, et consulto quaedam invoiuta tan-
<jnam aenigmata lectoribus tradiderit, quae essent
^j]lov kQidos,

Hic vero cum genera doctrinarum confero,
vicem Ecclesiarum nostrarum doleo , in quas pro-
pter duas causas facillime incurrunt homines cu-
riosi, (piXoreixot, et contentionum avidi, quia et
totum doclrinae corpus ediderunt, ac vehit inte-
grum aedificium spectandum ostendunt, et simpli-
citatem quaesiverunt, ut quasi nudae, non possint
se ambigue dictis involvere, cum membra aliqua
cavillationibus concutiuntur.

Facile est autem integrum aedificium intuen-
tes invenire aliquid quod reprehendi possit- Et
faciUus est cum omnia evoluta et quasi nuda spe-
ctantur. At illi Critici astute cavent , ne totum
corpus doctrinae edant, ne de ipsis iudicari possit,
deinde etiam &i quid dicunt, miscent ambigua et
figuras, ul hsiheant receplus el iCQi]G(pvy€Ta. Nos
niiseri plectimur, quia tales latebras non habemus.

Ut autem facilius et tutius est unum aut alte-
rum versum in Vergilii Aeneide reprehendere,
quam inlegram Aeneidem scribere, ita facile et
sine periculo arripiunt alii alia membra ex nostra
doctrina, et ea cavillantur, ac saepe horribilia dis-
sidia multarura gentium oriuntur initio a levissi-
mis calumniis , ut haec mala in versu Erapedoclis
describuntur :

cpoiTu di] ftQQToloyog tQi^ '/.iviov XfXax^a.
Edidit ante triennium Osiander scriptum seditio-
5um, ubi suo more, ut Gorgias aut Hippias initio
preco est suae sapientiae, et alios vituperat, in-
quiens, se legentem aliorum sc.ripta de politico or-
dine et Magistratibus, vidisse eos nihil intelligere.

Sed se mysteria haec patefacturum esse.
Poslea inquit , solius Dei esse imperia, et tantisper
liomines tolerandos es&e in gubernatione, dojvec

sunt organa Dei. Cum non sunt organa Dei , ar-
inis eos excutiendos esse. Etsi subtiliter hoc dici
videtur, tamen periculosa est oratio: sed si quis
contradiceret, propter ambiguitatem non deessent
latebrae et XfJi^acpvyera,

Cum igitur Osiander nec integrum doctrinae
corpus recitaverit, nec seevolverit, et in sermo-
nibus suis significaverit se in multis rebus a nobis
dissenlire, non moveamur eius censura, ut hoc
simplex et perspicuum doctrinae genus, quod mul-
tarum Ecclesiarum testimonia habet, quae sunt
vox Spiritus sancti , abiiciamus.

Sed piis mentibus hoc doctrinae corpus tuea-
mur, et filium Dei oremus, qui protulit Evange-
lium ex sinu aeterni patris, et est doctor et custos
Ecclesiae suae, ut ipse nos doceat et gubernet, et
Spiritu suo sancto copulet animos docentium , ut
in ipso unum simus, nec dissidiis ledatur gloria
Dei , uec turbetur invocatio , sed semper inter nos
colligat Ecclesiam, cui in omni aeternitate suam
sapientiam, iusticiam et laeticiam communicet, et
quae vicissim eum vera gratitudine laeta celebret,
Amen. Dixi.

No. 133.

an. 1553.

De revere^itia legum.

In select, Declam. T. IV. p, 101 sqq., Servejt. T. IV. p.92.
et Richard. T. II. p. 467.

Oratio de D. Hier. Schurphio Sangallensi
habiia in promoiione D. loannis a Borckenf

Bremensis.

Vero pectore et firma fide adfirmo homines non
casu vivere, sed Deum aeternura , qui se patefecit
misso filio, Domino nostro lesu Christo, condito-
rem generis humani , vere esse fontem et datorem
vitae, sicut scriptum est: Ipse est vita tua , et
longitudo dierura tuorura.

Huic Deo conditori gratias ago, quod et tan-
tum vitae sp.icium niihi tribuit, et me vocavit ad
agnitionem filii &ui Domini nostri lesu Christi , et
ad lahores, honestae gubernationi hominum sa-
lutares;,

Etsi autera multa mea peccata agnosco, et vero
dolore deploro, tamen fide Domini nostri lesu
Christi me sustento , et Deum invoco , ac oro , ut
hanc senectam meam regat, et faciat, ut meilabo-

DECL. DE REVERENTIA LEGUM.

res communi vltae et posteritati prosint, et ut illi,
qui mea voce eruditi sunt, fiant organa salutaria
Ecclesiae et Reipublicae. Cum autem iam Dei
beneficlo agam annum tertium et septuagesimum,
et magnos labores in consillis et In docendo sus-
tlneam , et doloribus magnis propter Ecclesiae et
imperiorum confusiones excrucler, aequum erat
mihi parci in hac tanta senecta, et in hac mea
moestltia, et aliqua mihl onera demi. Nec tam
languida et moesta senectus Idonea est ad dicen-
dum in talibus congressibus, qui postulant et vo-
cem et oratlonem hllariorem. Sed tamen cum
vlr doctlssimus, et qul mecum annos circlter de-
cem et septem, ut fillus vlxlt, et quem propterin-
genlum, studia, optimos mores, semper tanquam
filinm dllexl, loannes a Borcken, natus In Inclyta
urbe Brema, ex patricll ordlnis honestlsslma, cla-
rissima et antlqulssima famllia, existimaret ad
suum honorem hoc in prlmis pertlnere , ut mea
voce publlcum testimonlum slbi decerneretur, me-
que oraret , ut quanquam me non libenter onera-
ret labore, tamen cum me tanquam patrem vera
pletate coleret. non deessem eius honori tali Ipsius
tempore, et dlceret non solum in testlmonio de
sese, plus fore autoritatis, sl mea voce renuncia-
tio fieret, sed etlam adhortatlonem ad amandara
hanc dcctrinam apud multos phis vallluram esse,
si ipse dlcerem, motus surn paterno animo, ut hoc
officium reverenter petenll tribuerem. Llbentlus
etlam ideo hanc teslimonil renunclallonem faclo,
quod sclo eum et recte nosse fontes huius amplis-
siinae sapientiae legum , et amare iustitiam et iu-
tegritatem In omni officio , et speio eum huiiis
doctrlnae propagatorem fore utilem posteritatl.
Et quod cum patre eius Meimero a Borcken, Con-
sulari , viro optlmo ac integerrimo, ante annos
plus minus triginta, vetus mihl noticia et amicilia
intercesslt. Qul quidem una cum aequahbus et
collegls suis, Daniele a Beuren, Martino ab Helen-
burg el loanne Trupen, viris clarlssimis, et exi-
mi^ prudentia, omnique genere virtutis praestan-
tissimis In Republlca Bremensl, honoribus et digni-
tate Consulari tunc maxime floruit, et longo tem-
pore ad annos quadraginta, et amplius In consu-
latu patriae suae singulHrl fide ac diligentia ita
praefuit, ut merito suo pater patriae habitus vo-
catus(jue sit. Quorum temporum, et virorum optl-
morurn, mihique charissimorum , quolienscum-
que recordor, (recordor jiutem saepissime) lotiens,
huius aerumnosi, semperque in peius degeneran-

tis seculi mores, miseriasque apud animummeum
deploro, ac eiusraodl Rerumpubllcarum admini-
stratores ac moderatores (quales illi, quos modo
nomlnavi, fuerunt) nobls quoque iterum quam-
plurimos dlvinitus dari, ex anlmo opto, totoque
pectore precor.

Huc accedit recens affinitas, quae ut ipsl
sponso et sponsae, quam etlara tanquara filiam di-
ligo, fausta et foelix sit, et mihi et meis lucunda,
opto.

Postquam autem exposui causas, quare hanc
renunclatlonem testimonii faclam, nunc iuniores
alloquar, quos prlmum adhortor omnes, non so-
lum audltores nostros, sed etiam caeleros, ut se
magna cura adsuefaciant ad reverentiam legum, et
totlus politicl ordinis, et veras causas hac de re
cogitent, ac furores istorura execrentur, qui leges,
et hanc sapientlam , quae lurisconsuUorum llbrls
continetur, contemnunt. Quae mea slt aetas, vi-
detis, Et cum tot annis, non solum In hoc studio
versatus sim, sed etiam deliberatlonibus maxlma-
rum rerum in Republlca interfuerim , necesse fuit
me inlueri hominum vilam, considerare multo-
rum ludlcia, videre exitus conslllorum memorabi-
les, et testimonia legura et iudicll dlvini. Sic igi-
tur audite hanc meam oratlonem , non ut luveni-
lem declamationem, sed ut verara coramonefactio-
nem, quam et nos senes vultDeus sonare in genere
huraano, ut ipse agnoscatur, et salutl hominnm
consulatur, et iuniores vult reverenter audire, et
propter glorlara Dei et salutera publlcam et prl-
vatam ei obedire.

Totus hic ordo politicus, leges, discrlmen
honestorum et turpium , raagistratus, conlugia,
dorainlorura dlslinctio, contractus, ludicla, poe-
nae, Dei opus est, et Ingens beneficlum, et illu-
stria de Deo testimonia plurlma oslendlt. Ideo
dicit sapientia dlvina apud Salomonem: Per me
reges regnant, et ludlces iusta decernunt. Ipsa
Dei sapientia, ieges et totum ordinem politleum
In genere hurnano Instituit, et non penitus deleri
sinit, etlamsi diaboli, et omnia organa diabolo-
rura multas horrendas confuslones efficiunt.

Scio In hac caligine humana, praeserllm iu-
niores minus considerare, quantae res sint, sa-
pientia et iusllcia Dei, leges, quae sunt radii sa-
pientlae divinae. Et multi furores impediunt hanc
considerationem. Ideo vult Deus senes aliquoft
esse raonltores. Etsl autem non omnes o!)tempe-
rant, tamen aliquorum pectora Deus ad obedleii-

DECL. DE REVERENTIA LEGUM.

tiam flectit, qui Deo ipsos tfahenti non petulan-
ter repugnant.

Vos igitur ut debeo coaclus mandato divino,
et paterno animo obtestor, ut agnoscatis et timea-
tis Deum et leges, cogitetis esse sapientiam Del
congruentem cum decalogo, in quo Deus ostendit,
qualis ipse sit. Et ex his initiis extructa est reli-
qua legum doctrina. Firmissime etiam statuatis,
horribiles poenas sequi contemptum legum, sicut
ipse filius Dei adfirmat: Qui gladium acceperit,
gladio peribil, et alibi inquit vox divina: Vae qui
spolias, quia spoliaberis. Item: Scortatores et
Adnlteros iudicabit Deus. Item: Avari, maledici,
ebriosi, (qui bono iure porci vocantur, cum vere
porci sint,) regnum Dei non possidebunt. Item:
Non habebit Deus insontem, qui vane nomen eius

usurpat

inlerrogabat suarum legum custodes, licerel ne so-
rorem ducere uxorem. Illi, quia norant regis tru-
culentiam, respondent: Utramque esse Persicara
legem, alteram, prohibenlem coniuglum cum so-
rcie, alleram, quae concedat regi facere, quic-
quid libet. Hi non inscitia, sed metu peccarunt,
Etsi tales non sunt excusandi, tamen plus peccant,
qui de rebus maximis responsuri, cum nec leges
norint, nec controversias intelh'gant, audacissime
tamen pronunciant, sed ita, ut arte alhidant ad
adfectus eorum, quorum ambiunt favorem. Et
plerunque quo quisque est indoclior, ita est auda-
cior, ut sanctus Hieronymus inquit. Et qui sciunt
se non posse tueri locum eruditione et virtute, con-
fngiunt ad ahas artes, ad adsentationes, ad ca-
himnias, ad praestigias qualescunque, ut studia
hominum retineant. Maxime vero peccant ilH,

Haec divina fulmina non sunt inania terrlcu- q"i scientes perfidiose corrumpunt et obruunt ve-

lamenta , sed Deus iustus, iudex et vindex adest
in genere humano, et sceleratorum poenis ostendit
iudicium et praesentiam suatn. Ac in omnibus
gentibus quotidie ahqua exempla huius diviui iu-
dicii conspiciuntur. Sed his proximis annis quam
multa insignia exempla vidimus, de quibus non
sine m.agno dolore cogitare possum.

Vult Deus aspici liaec exempla, et vult nos
de sua sapientia, iustitia et iudicio, de legum et
poenarum causis assidue cogitare. Et eos qui hac
se consideralione ad iustitiain exuscitant, adiuvat,
gubernat et protegit.

Has igitur pias commonefactiones vobis pro-
pouite, et earum cogit^tione vos ad agnitionem
Dei, et ad legum reverenliam exuscitate, et frenate
errantes impetus legum voce, et simul petite, ut
Deus vos guhernet et protegat. Hanc diligentiam
sentietis non esse irritam, quia vox divina inquit:
Si queres sapieiillam, invenies eam, quia Deus
dat sapientiam. Item : Sapientia occurril his, qui
eam expetunt.

Haec oratio de legum reverentia ad omnes
pertinet, non tantum ad nostros auditores. Nunc
praecipue alloquar nostros auditores, qui in forum
et in curiam venient, ubi legum voce dehberatio-
nes regere debent. Hic proh dolor aliqui peccant
inscitia et audacia, ahqui metu, aliqiii adsenta-
tione, scelerc et perfidia, aiiqui cupidltate nocendi.

Ex hh fontibus quanta mala oriantur in im-
periis, ostendunt multa exempla liorum tempo-
rum. Kex Persicus Gambyses, ducturus sororem.

ritatem, similes ludae proditori, qui spe, aut pa-
ctione magnae mercedis, veritatem contra con-
scientiam oppugnant.

De his sceleribus omnibus saepe vox divina
concionatur, ut in cap. quinto Esaiae: Vae qui
dicitis malum honum , et bonum malum, qui iu-
stificatis impium pro m\ineribus. Et mox de poena
riddilur: Propter hoc sicut devorat stipulam, ignis
et paleam flamma, sic radix eorum favilla erit, et
germen eorum ut pulvis dissipabitur. Abiecerunt
enim legem Domini exercituum, et eloquium san-
cti Israel contempserunt.

Has trislissimas poenas minatur Deus his qui
talia sceh^ra fa^-iunt. Postea totis gentibus mina-
lur vastationes propter tales praesligiatores , quia
istorum sophistica multorum srelera confirmat,
falso iuris praetextu, et fax est discordiarura et
bellorum civilium, et aiiorum ingentium malo-
rmn. Addit igitur Propheta de populi poena.
Ideo exarsit furor Domini super populum suum,
et exlendit maimm suam supex eum, et percussit
eum: Et quassati sunt montes, et facta sunt cada-
vera eorum sicut stercus in medio piatearum.

Videtis imaginem Germaniae in hac descri-
ptione, Ecclesiae dilacerantur sine fine novis opi-
nionibus, et principum odia inter sese armantur
praetextu iuris. Ardet igifur Germania beliis iam
aliqiiot annos, et velut sfipula absumitur, et mon-
tcs, id est, principes duriter concutiuntur, ac vi-
ilimus his annis principum, et aliorum fortium
virorum cruenta cadavera humi strata.

DECL. DE PvEVERENTIA LEGUM.

Haec tristia spectacula, et eorum causas, et
conciones divinas cogitate, vos praesertiin qui
principum consiliis afluturi eslis, et timete iram
Dei , et vestras et publicas poenas.

Ut autem sint foelicia consilia vol>is et Piel-
publicae, has duas virtules in curiam adferri opor-
tet, Primum doctrinam inlegram legum dlvina-
rura et humanarum, non tantum umbram doctri-
nae et garrulilatem, deinde et agnitionem ac ve-
rum timorem Dei, qui pectus confirmet contra
melum potentum, contra adsentationes, contra
avariliam, contra ambitionem, et erigat aninmm,
ut iusla velit constanter ct dicere, et propugnare,
sicut leremias nullis terroribus et suppliciis frangi
polest, ut bellum Sedechiae regi suadeat, aut mo-
tum approbet, cum quidem species iuris tanta
praetexeretur, ut muiti sapienles et docti ea move-
renlur, et quasi classicum canerent, seu ut loan-
nem nulli terrores frangebant, quo minus diceret
Herodi: Non licet til)i habere fralris uxorem. Nec
desunt exempLi inter Elhnicos.

Papinianus iussus ab Imperatore Bassiano,
ut defenderet parricidium, quod ipse Bassifinus fe-
cerat, interfecto fratre, quanquam sciebat sibi
pereundum esse, recusavit tamen sceleris defen-
sionem suscipere, ac postea magno animo suppli-
cium pertulit. Cassio Longino Nero eifodit ocu-
los. Meminimus et nostra aetate, paucos quidem
quorum similis fuit constantia. Sed duos tamen
nominare possum, quorum alter charissimo patri
meo amicus fuit, Gregorius Lamparter, alter no-
tus est in historiis , Thomas Morus.

Nec inusitatum est a tyrannls devorari fideles
monitores, ut leo in fabulis devorat equum et asi-
num ignaros adsentationis. Obruit ingentes ista
procella viros, ut virum optimumAbei, et dein-
cepsProphetas, et interEthnicosPalameden, Tiie-
misloclem, Theramenem, Demaden, Demosthe-
nem, Aratum, Ciceronem, et innumerabiles alios.
Ad haec pericula parati simus, et scianius diabo-
lum praecipue insidiari gubernatoribus consilio-
rum, et petamus a filio Dei, qui est magni con-
silii angelus, sapientiam et protectionem.

Has commonefactiones saepe nos repetere ne-
cesse est, quia Deus immensa bonitate vult in ge-
nere humano sonare suae sapientiae vocem , sive
multi , sive pauci fiant meliores. Et tamen sem-
per aliquara Ecclesiam filius Dei in genere hu-
mano servat. Erunt igitur aliqui, qui Deo ob-
teraperabunt.

Melanth. Oper. Vol, XIL

Dixi aulem de commonefactlone multo bre-
vius, quam vellem. Sed vobis quoque notae sunt
Ijae conciones divlnae, quas saepe repetimus pro-
ptcr voiuntalern Del , et nunc propter angustiam
ternporls brcvior sum. Scltls aulem vetus dlctum:
Liibores congruere iunioribus, mediae aetati con-
silla, preces vero senlbus, quae tamen omnlbus
temporlbus et culllbet aetati necessariae sunt, ut
Domlnus inqult: Semper orate, et sine me nlhll
polestis facere. In tantis furoribus diaboli et in
tanta Iinbeclllltate humani generls manlfestum est,
non posse servari Eccleslam, nlsl Deo iuvante.
Et filius Del clementlssime pron\Ittit, se eam sem-
per servaturum esse, slcut inquit: Ego sempec
ero vobiscum usque ad consummationem seculi.
llac me dulcisslin;» consolationc In hac senecta in
tantis confuslonlbus sustento, et crebrls gemilibus
conservatlonem Eccleslae peto.

Oro igilur tolo pectore Deuni aeternum , pa-
trem Domlnl nostrl lesu Cbristi, crucifixi pro no-
bls et resuscltati, fontem sapientiae et custodem
Eccleslae suae, ut delnceps quoque semper in his
regionlbus colllgat sibi Ecclesiam aeternam , et
servet in ca hospitia Ecclesiae, et doctrinam suam,
et hanc ipsam legum sapientiam, et honestam
discipllnam, et nostras familias protegat, ipse,
cum quldem res ostendat, nos non habere hu-
mana praesidia. Quare tanquam orphani petimus
et expectainus auxllium a Deo patre orphanorum,
sicut scriptum est: Orphano tueris adiutor.

Nunc te charissime fili loannes alloquor, ac
prlmum Deo gratlas ago, quod hactenus ingenium
et studia tua gubernavlt. Scio enim te fontes do-
ctrinae iuris recte didicisse, et te vere agnoscere
et invocare Deum, et amare iusticiam. Quare
cum sperem tuos labores ad conservationem et
propagationem doctrinae, et ad Reipublicae gu-
bernationem profuturos esse, gaudeo, ac opto, ut
multi sint ad posteritatem custodes verae doctri-
naefideles: teque adhortor, ut in omnibus consi-
lils tuis ornare gloriam Dei, et iuvare communem
salutem hominum studeas, et Deum oro, fontem
sapientiae, ut totum vitae tuae cursum gubernet,
Coniugio etiam tuo precor, ut Deus castitatis
amans, te et sponsam regat, et faciat, ut coniu-
gium vestrum sit faustum et foelix. Cogitabis
etiam intuens honestam sponsam tuam, filiam
meam charissimam , hunc vestrum amorem , ima-
ginem esse amoris In filio Dei erga humanam na-
turam, quam adsumpsit, et erga Ecclesiam. Hoc

DECL. DE DIGNITATE LEGUM etc.

amore filii Dei erga Ecclesiam laeteris, et vicisslm
ipsum et Ecclcsiam amato. Volo eliam te memo-
rem esse meae erga te paternae benevolentiae.
Dixi.

No. 134.

an. 1553.

De dignitate legiim etc,

Prodlil: „Oratio de dignitate doctrinae legum et luriscon-
sultoruni, recit. aloach. a Beust. Wileb. 1553. 8. 2pl." —
Recusa in sel. Declam. T.IV. p. 26 sqq., in Servest. T.IV.
p. 24., apud Richard. II. p. 429.

Oratio de dignilate doctrinae legiim et luris-

constiUorum*

Gravissimo consilio institutnm est, ut publice
et in quadam eruditorum frequenlia trlbuantur
doctrlnae teslimonla. Nec vero aliud magls decet
in tallbus congressibus , quam et celebrare Dei
dona, et petere eorum conservatlonem, et dicere
allquld de doctrina divinltus monstrata generi hu-
mano , ad erudiendos iuniores, aut excitandos ad
amorem doctrinae et virtutum. Hos honestissi-
mos ritus aspernari, tetra barbaries est, et disci-
plinae ac moribus perniciosa. Quare vos auditores
primum cogitate, quare conveneritis, et pectora
exuscitate, ut grati mecum celebretls Deum, le-
gnm et doctrinarum fontem, et petatls, ne haec
sua dona in his regionibus deleri slnat.

Duae sunt autem summae virtulcs compre-

hensae In ea, quae nominalur Gratitudo, videli-

cet Verltas et lusticia. Veritas agnosclt, unde

profeclurn sit beneficium, et autorem celebrat.

lustlcia obligat ad mutua officia. Grati Igitur ad-

iirmamus, leges vere esse sapientiam Dei, cuius

radli in houninum mentes transfusi sunt, et pro

hoc optimo munere fateamur nos Deo debere gra-

tam ipslus celebrallonem et reverentlam, et obe-

dientlam, iuxta has ipsas leges, quas nobis tra-

didit. Deinde eum ardentlbus votis oramus, ut

et Ecclesiam et eius hospitla servet, et ac-cendat

pectora nostra, ut semper eum vera invocatione

colamus, et tribuat Pob'lIIs paccm, et in ea tuea-

tur leges, iudlcia, dlscipllnam et doctrinarum

studla. Haec precatlo hoc tempore sit ardentior,

quia magna pars Germanlae bello ardet, et fiunt

vastationes, quas sequuntur Ilterarum et legum

interitus, laxatio disciplinae, prophanitas opinio-

num et morum, contemptus PteHgionis et ludlcio-
rum, vita similis belulnae, haec tanta mala ut
clementer avertatDeus, assiduls gemitibus et votis
orandus est.

Nunc pauca dlcam de legum dignitate ad
commoncfaciendos iuniores, ut adversus malas
opinlones praemuniantur. Hlppias apudPlatonera
nomlnat legem tyrannum, qula natura obnoxia
vagabundis cupiditatlbus, aegre patitur frenos, et
leges tanquam vincula et carcerem odit, et multi
furenter hos frenos excutiunt. Talis cum sit in
natura hominum contumacia, ut manlfeslum est,
quam quidem et mala exempla, et multi ucoqo-
y.ay.oiy tribunllils sermonibus confirmant, dlfficile
est mentes ad reverentlam legum flectere. Multi
etiam hanc nostram doclrlnam traditam in libris
lurlsconsullorum, tantum cogitant esse, aut non
necessariam subtilitatem, aut etiam sophlsmata
excogitata ad illaque laudandos aut eiudendos liti-
gatores. Et sunt multi fascinatl fanalicis erroribus
qui discrimen ignorant legis etEvangelii, et aeter-
nae iusticiae et politicae gubernationis, qui dicunt
nova iura ex Evangelio cudenda esse. Sed nos a
Deo in hanc stationera collocati sumus, ut osten-
damus veram de dlgnitate legura sententiam, et
dellria contraria refutemus, quod quidem Dei be-
neficlo in hac ipsa Academia, fideliter factum esse
manlfestum est.

Cum autera multa sint de Deo illustria testi-
monia in hac visiblli natura, tum vero praecipuum
est, dlscrimen honestorum et turpium, quod no-
minatur Lex naturae, et expressum est in voce
Decalogi, et assidue repetituin in concionibus di-
vinis InEcclesia, inde usque ab inltio generis hu-
mani. Haec ipsa lex naturae non est tyrannus,
ut Hippias dixit, nec est imaginatio, hominura
astutia excogitata, ut multi somniant, sed est
aeterna et immota sapientia in Deo, et norma iu-
sticlae seu rectltudinls, cuius sapientiae radios
transfudltDeus in homines in crealione, ut osten-
dant esse Deum, et doceant quails slt Deus, et
quod sit vlndex scelerum , ac obllgant omnes ho-
mlnes, ut slnt conformes Deo , et doceant omnes
de iudiclo Dei, quod vere et horribillter irascatur
omnibus contumaclter violanlibus hunc ipsius or-
dlnem, et sit Ignis consumens ac destruens con-
tumaces. Hic legum nostrarum fons est, et hac
vera descrlptlone et laudatlone legum, nihil dici
maius aut melius potest. Quid enlm cogitare ma-
ius aut melius potest, quam sapientiaDei? Deinde

DECL. DE DIGNITATE LEGUM etc.

quld glorlosius de homine dicl potest, quam esse
mentes nostras specula, in quae sparsit Deus.ra-
dios huius suae sapienliae, njonstrantis ipsum
Deum, et summa in eo bona, scilicet sapientiam
et iusticlara? Quid sunt caetera bona, qualia sunt
In pecudibus, vita, sanitas corporum, et agilltas,
vokiptates in pabulo, potu , concubitu? Fateri
necesse est, raaius bonum esse sapienliam et inter
omnes gradus sapienliae summum esse, discriinen
honestorum et turpium, quod ostendit et esse
Deum , et quah's sit, et esse vindicera scelerum,
Oportebat autem nos inluentes in nobis hos ra-
dios sapientiae Dei , sgnoscere conditorem , et
amare ordinera ab ipso sancilum et nos reverenter
ei subiicere, et intra metas, quas nobis circum-
dedit, nos cohercere. Sed proh dolor triste dissi-
dium est cupidilatum et huius lucis in raente hu-
mana, et unde sit ortura hoc dissidium, et quale
sit, ostendit doctrina Ecclesiae. Sed tamen reli-
qua esl in natura humana haec facuUas, ut mens
frenare merabra possit, ut externa obedientla ad
legem congruat.

Cum autem velltDeus et notam esse in genere
humano hanc suam sapientiam et iusticiae ordi-
nem, et homines ei obedire, condidit Ecclesiam,
in qua semper vocem legum conservavit, et addi-
dit politicam gubernationem et Magistratus , quos
instruxit autorltate et armis, ut leges in populo
sonent et tueantur, et puniant contumaces, Et
quia lex sine executione et sine poenis adversus
contumaces, inanis sonitus est , non solura cora-
mendavit poenas Magistratibus, sed ipse Deus
praesens In iraperils, sua vigilantla et iustlcia re-
trahit sontes ad horrenda supphcia , irarao et no-
stris corporlbus indidit inevitabllera carnificem,
dolores conscientlae, qui omnes sontes excruciant,
ut consplciatur discrlmen Inter recle facta et tiir-
pia. His doloribus convincimur, ut fateamur esse
Deum sapientem et iustum, et velle, ut siraus ipsi
conforraes, et iuste punire conturaaces. Illis vero,
qui sunt ei conforraes, coramunlcaturum esse sese
et sua bona : Vitam, sapientiam , iusticiam et lae-
ticiam. Attribult autem Magistratul hos quatuor
gradus officiorum.

Primum, ut sonet vocem legis dlvinae , Id
estDecalogi, seu ut nomlnaraus, Legis naturae in
genere humano. Vult consplcl sese Deus in sua
lege, Hanc igltur vult proponi et normam esse
omnium consiliorum, non vult nos nostris imagi-
natlonibus regi , aut comminisci leges , quae ma-

larum cuplditatum sint ministrae, ut Lycurgus
concessit adulteria, si adulter paciscens cum raa-
rito, permittente eo, frueretur aliena coniuge.

Secundura officium est, ut Magistratus sit
executor legura divinarura , ac severe puniat con-
turaaces.

Tertiura, ut suas quasdam leges addat, non
pugnanles cum divinis, sed quae circumstantias
aliquas Irguin generalium determlnent, probabili
ralioue, et sint adminicula legum divinarum, ut
cum gradus suppliciorum ordinat.

Quartum, ut sit executor suarura legura, et
puniat coiitumaces.

Ilaque cum Deus ipse fons sit legum et sit
antor et conservator politicl ordinis, sicut sapien-
tia Di-i apud Saloraonera inquit: Per me reges
regnant, et iudices iusta decernunt, agnoscamus
et ipsam legum sapientlam et Magistratuura gra-
dus beneficiaDei esse, et reverenter nos sapientiae
Del et legitimis Magistratibus subiiciaraus, et
sciamus, sine ul!a dubit^itione conlumaciara pu-
niri , sicut Salomon inquit: TimeDominum, fili
mi, et regem , et cum seditiosis ne facias foedera,
quia subito veniet interitus eorum.

Haec vera oratio de legura et politici ordinls
dignitate saepe repetenda est, ut cum cogitamus
leges non esse vlncula huraano consilio excogitata,
nec imperita tantum huraana violentia constituta
esse, sed leges vere esse sapienliam Dei, et to-
tura ordinem politicum: Magistratus, praesidla,
contractus, iudlcia, poenas, aDeo institutum esse
et conservari, reverentia in animis excitetur et
confirmetur.

Sed dlcat allquis: Qnid haec oratio deDeca-
logo facit ad haec scripta lurisconsuItoruraUIpIani
aut Bartoli, cur misces dlvina huraanis, et cur
non anteferuntur legesMoisI ? Hanc obiectionem
refutari necesse est. Ut caeterae artes parllm de-
monstralionlbus, partira probabilibus rationibus
ex divinis noticiis extructae sunt, ut Arithmetica
ex cognitione proportionura sumpta est: ita Ro-
manae leges ex notlciis naturallbus, quae sunt ra-
dii sapientiae divinae, in Decalogo brevlter com-
prehensi , bona consequentia ductae sunt. Et
semper fuit ars lurisconsultorum, causas osten-
dere suarum sententiarura in illls fontibus. Prae-
terea hac autorltate arraavitDeusMagistratura, ut
etlam cura demonstratio deest, et in decernendo
probabllem rationem sequitur, non pugnanlem
cum iure divino: tamen lex firma sit. Idque
2*

£3

DECL. DE DIGNITATE LEGUM etc.

agnnl noslrl Intcrprcles Bartolus, Baldus et simi-
les, ut legcs confenmt, et vel demonslrationes
ostendant, vel probabilem rationem. Ac vitupe-
randa est mnltonim Inscitia, qui dicunt, ideo va-
rios legum intellectus fingendos esse, qnia leges
conditae sint mutabilibus hominum arbltriis, quo-
rum cnm nulla sit constantia, possint leges varie
flecti ad diversas interpretationes. Hic pernicio-
sus error animis eximendus est. Nam et falsa opl-
nio est, et contumellosa contra Deum, et labe-
factat Maglstratuum autorltatem.

Manifestum est autemDecalogum, et deinde
multas naturales noticias, quae sunt legum se-
mina, esse aeternam et immotam sapientiam et
normam iusliciae inDeo, nobis patefactam. Ex
hac immota sapientia ortae sunt plurimae in ipsis
legibus nostris, et in responsis veterum et recen-
tium lurisconsultorum, firmae demonstrationes.
Nec imaginandum est, omnia decreta mutabiHa
esse, seu ut Arlstoteles nominat Regulas Lesbias,
sicut mutabile fuit institutum Laconicum de num-
mo ferreo, autThebanum, ut obaeratus impone-
retur incalathura et perfunderetur aqua.

Ideoque semper fuerunt in imperiis scholae
docentium et dlscentlum iuris doctrinam , ut in-
terpretatio firma ostenderetur, ex demonstratio-
nibus et ex legum collalione. Nam et Alhenls
erant rojLio^pvlaxeg, publica autoritale constltuti,
qul et custodes erant legum et interpretes. Piomae
scholae frequentiores fuerunt, Scevolarum , Sul-
pltlorum , Trebatii et aliorum , nec interrupta vel
extincta est Constantinopoll consuetudo docendi
et discendi legum interpretatlonem , donec tristl
fato sedes illa et doclrinarum, et Imperli Chrl-
stianls erepta est, etTurcica barbaries ante annos
centum in ea dominari coepit.

In Italia vero cum Longobardi , et deinde
Franci regnarent, et in curia ac in foro peregri-
nae leges dominarentur, quarum adhuc ah"qul
libri extant, mox post lustinianum studia docendl
et dlscendi leges Romanas conticuerunt, annos
fere qulngenlos, quae tamen Constantinopoli non
sunt omissa.

Sed Imperatoris Lotharil Saxonici tempore
senex in Italia fuit, sapientla, virtute et autori-
tate antecellens, cuius consillls diuPrincipes, qui
Imperatorum nomine rexerunt Italiam, gubernali
fuerant. Cum autem Lotharius pacata Italla de-
liberaret de forma iudiciorum constituenda el
legum emendatione, Irnerius ostendit, quantum

slt boni in loto imperlo, eandem esse legum vo-
cem, congruentem rationi et iustdm. Diu autem
in Italia fuisse magnam dissimilitudinem legum,
et multas barbarlcas consueludines, et iudlciorum
dlversitatem, glgnere varlos motus , hortatur ut
Imperator mandet suls iudiclbus, ut res iudicent
ex veteri Romano iure, idque ut rursus notum
fiat plurinils, praeclpiat, utBononiae veteri more
fiat legum enarratio. Ibi enim Theodosius lecto-
res luris olim collocaverat. Commemorat qualia
adhac sint Constantinopoll sludia elus doctrlnae.
Mores etlam homlnum ait fore mitiores, si adsue-
fiant homlnes ad leges, in qulbus iusliciae forma
rectius consplcltur, et verae causae ostenduntur,
quid cur slt honestum Placult sapienti Imperatori
Lothario consillum Irneril , sed lector deerat,
qui erudilione et autoritate invitare hominum stu-
dia in re nova posset. Quare Imperator petit, ut
Irnerius ipse (existimo autem eumConstantinopoli
didicisse) redeat ad scholam, et tantae rei initia
gubernet et ostendat, quomodo haec doctrina re-
stituenda slt. Etsi erat inusitatum, senem ex
curla et ex gubcrnallone sumraorum conslliorum,
redlre ad scholam: tamen Irnerius hunc docendi
laborem suscipit, prospiciens, quantum posteri-
tati profulura esset restitutlo huius doclrlnae. Le-
gerat etiam in his ipsls libris Pandectarum Romae
quondam consulares viros, Scevolam, Crassum,
Sulpitium et alios, doral suae, mullos docuisse.
Ac si vere Indlcare volumus, senectus addit ali-
quid autoritalis cxpositloni rerum maximarum. Et
ipsis senlbus maxime congruit, tradere iuniorlbus
iusticiae et allarum virtutum doclrinara. Cura igi-
tur docere Irnerius coepisset, multorum nobllium
hominum studla accensa sunt, et paulatlm in cae-
teras Italiae urbes et in Galliara, postrerao et in
Germanlara haec doctrina propagata est.

Quanquara autera in hac vita raultae confu-
slones et vliia raanent: taraen negari non potest,
melins esse habere certas leges et doclrinae for-
raara, quara iudlcare res ex potentura arbltriis,
aut ex opinlonibus et inerudila Rhetorica ardelio-
num , qui Impudentius vociferarentur in foro, si
legum et doctiorum autoritalem non metuerent.
Deinde raultura et aliis lilerarura et hlstoriarum
studiis profuerunt hi libri, adiuverunt restilutio-
nem Latinae linguae, illustrant historias. In
naturis non monstrosis profecto etiam moribus
prodest, considerare causas legum, et propius in
ea aspicere iusticiam , quodcumfit, ipsa pulchri-

DECL. DE DIGNITATE LEGtJM etc.

tudo vlrtulls accendlt anlmos ad eam amandam.
Deinde lcges cognoscere, est Intuerl totam for-
mam Relpubllcae. Cum Atticae civitatls aut Ro-
manae leges cogltamns, videmur quasl clves in
illis ipsls urblbus vlveie, intuemur ordlnem Ma-
glstratuum, exempla discipllnae, severissimas
scelerum poenas , AppII libidinosi, Decemvlri
necera, Saturnlnl, Catillnae et coniuralorura sup-
pllcia, consilia raoderatissiraa In sedandls bellls
clvllibus, aarT^GTlar sancltam aThrasybulo Atbe-
nis, et Romae a Senatu, post interfectum lulium
Caesarem , ut publlcae causa singuli de suo cede-
rent, modum usurarum.

Harum rerum oranium conslderatlo, quae
sine legum collatione fieri non potest, de multls
magnls rebus nos commonefaclt in tota vlta, nos-
que ad iusticiam et modestlam flectlt.

Sed indoctl multi et ludaicls oplnlonlbus
fascinatl, dicunt potlus Moisl leges in forum re-
vocandas esse: alli indoctiores dicunt novum
ius ex Evangelio cudendum esse.

Hos fanatlcos furores scitls saepe iam firrals-

slrais et persplculs arguraenlls refutatos esse. Sed

quia non praemonlti faclle turbantur et novitate

et snperstitione , lunlores interdum de his dispu-

tationlbus comraonefaclendi sunt. Vlderaus hoc

accldere, ut hi, qui non sunt a teneris recte insti-

tuti de discriraine vitae pollticae et iusticiae aeter-

nae, ne possint quidem sanari. Fontes Igltur ha-

rum refutatlonum tenendi sunt, qui ampllssiraam

doctrinam continent, utilem et ad agnltionemDei

et ad reverentlam polltlcl ordlnis. Evangelium

de reconcillatione Del, et de aeterna iusticla In

nostrls cordibus concionatur, quae filius Dei re-

trahlt ex aeternis poenis, cum fide ad eum confu-

glmus, et donat nova luce etSpIritu sancto accen-

dente verara Dei invocatlonem et alios motus legi

Delcongruentes. Interea in vita cIvHI slnlt nos utl

leglbus Imperlorum, In qulbus vivlmus. Colllgl-

tur enim haec aeterna Ecclesla in variis imperio-

rum locis, quorum ne potest quidem eadem foren-

sis consuetudo in omnibus negoclls esse. Satis est

leges politicas ubicunque congruere ad hanc re-

gulam, ut slnt honorl bono operi, et terrori malo,

ut Paulus inquit, hoc est, congruere ad Decalo-

gam, In caeterls rebus de qulbus Maglstratus

condere leges potest, simiiitudinem legum esse,

nequaquam necessarlum est. Lex Mosaica prirao

genito duas partes haereditatis attribuebat. No-

strae leges servant aequalltatera arithmeticam, tan-

tundem slngulls attribuunt, gradus etlam faciunt
in praediis militaribus et aliis rebus, Haec dlssi-
railitudo non irapedit iustlciara aeternam et molus
dlvinos in corde, imo vult Deus ostendere suo
quemque loco in hls rebus obedientlam erga pa-
trias leges seu duriorcs seu lenlores,

Multae raagnae causae fuerunt, cur et con-
stituta sit polltla Mosalca et postea deleta. Nunc
rudera et cineres et tQiinia in Illis locls annos
mlUe quadrlngontos octoglnta, testlmonlura di-
cunt, aliis gentibus non necessariam esse formam
eius politlae. Imo ne tunc quldera Ecclesla illi
politiae tantum Inclusa erat. loseph In Aegypto
res ludlcabat Aegyptiis legibus. Danlel in Persia
Persicis. N;diugdonosor in Babylone Babylonl-
cls, Naharaara inSyrlaSyriacIs. CorneliusCen-
turio Romanls legibus praesldia rexlt,

Sed haec tota quaestlo alibl saepe luculenter
expllcata est, quo magis detestanda est ranltorum
non solum inscllla, scd ellam perversllas, qul
quanquam persplcue refutatl: tamen furere non
deslnunt, cumque nec Evangeliura, nec sui iuris
fontes intelllgant, slulte et iraple in unum chaos
utruraque confundunt, et fingunt dellramenta
prorsus, ut dicitur, ovts yrjg, ovrs ov^avov
'aTizojLiera. Saplenter discernaraus genera doctri-
narura, et ut Paulus praecipit, recte partiaraur
serrooncm dlvlnura, considererous discrlraen aeter-
nae iusticlae et polllicae, luceat In corde sol iusti-
ciae, fillus Del, et ardeant pectora vera agnillone
et Invocatione Del, et aliarum viitutura flammls.
Et in externa ac clvill consuctudlne ostendantur
invocatio, fortitudo, diligentia socletatis tuendae,
Non Titanum more, belliim coelo aut legibus in-
feratur. Ut autem Tltanes fulminibus coelestlbus
dlsslpatl et interfecti sunt: ita tandem fanaticl illi
hostes legum horrendis exemplls a Deo dolentur.
Vos igitur iunlores adhortor primum, ut grati
agnoscatis beneficium Dei, quod incorruptam
doctrinam et deDeo, et de hac civlli vita audia-
tis, deinde ut studlose fontes doctrinarum dlsca-
tls, et vestrae salutls causa, et propter coramunem
utllitatem. Nam haec milltia docentium et discen-
tlum ad multos pertinet, Vult Deus hunc ordi-
nem custodem esse verae doctrlnae in genere hu-
mano, quae, etiamsi mulli magni furores grassan-
tur in vita, tamen multis homlnibus salutaris est.
Ac ut semper Deus allquam Ecclesiam colllgit, Ita
servat aliqua Ecclesiae hospltia , quae honestis le-
gibus et iudiciis regunlur. Curaque in utraque

DECL. DE ANATOMIA.

28,

gubernalione opus sit ermlltione, instrulte pectora
vera doctrlna , et quanqu.irn in tantis rulnls mu-
perlorum videntur hi labores parum profuturi:
tamen hac vera consohuione vos confirmate, qnam
Paulus nobis tradidit, inqulens: Non erit hd»or
vester inanis InDomlno, qnem loto pectore oro,
ut faciat me et vos vasa misericordiae, et organa
salutaria nobis et patriae, et moestis Ecclesiis cle-
menter poenas leniat. Dixi.

No. 135.

an.

1553.

De anatomla.

In select. Dedamat. T. IV. p. 280 sqq., Rlchard. T. II.
p. 152. Servesl. T. IV. p. 255. — Mylius in chronol.
sciiptorum Mel. haiic oralionem retulit ad an. 1553. —
Aliam eiusdem argumenti vide aa. 1550.

Oratio de studio doctrinae anatomicae, a Se-
hastiano Theodoro Winshemio recitata.

Cum doctrinae studia colenda slnt, non tantum
ut sint usui vitae, ac ornnmento tranquillis tem-
porlbus. Sed etiam ut in magnis doloribus osten-
dant veras consolationes divinitus propositas, et
erigant anlmos, non omlsimus has scliolasticas
operas, quanquam magno in luctu sumus. Ac
tall tempore maxime salutare est, et de causis hu-
manarum calamitatum, et de Pi.emedlis cogllare,
et conferre doctrinas , quas causas, quae remedia
rnonstrent Phllosophla, et altera maiorSapientia,
quam filius Del ex sinu aeterni patris prolullt,
quae vere est sacra ancora, qua inter tam saevas
lempestates, animi firmltas et constantia retinetur.
Ac de causis horribiiium confusionum in imperiis
omnino verum est, quod inquit Demosthenes, oi)
na^a tv ovdt dvo to. TTQayjLiara dg tovto
acplxrai. Philosophl quaerunt fatales causas, et
disputant periodos esse constitutas et gentibus et
urbibus.

Sed Ecclesiae doctrlna adfirmat hominum
scelerlbus attrahl poenas. Et tamen has mltlgari
a fillo Dei propter Eccleslam, et hanc inter impe-
riorum rulnas servari , ac iubet nos hac erectos
consolatione, non abiicere labores Ecclesiae ct
communi societati necessarios. Promittit etiam
his, qui veris gemitibus Deum invocant, et mo-
deste gubernant mores, mitigationem publlcarum
calamitatum; imo, in hoc ipso coetu moesto et

aerumnoso, invocante ipsum, vehit iTi templo suo
habitaturem esse Deum , Inquit. Quld ad conso-
lalionem dulcius dlci potest? Te igltur aeterne
Deus, pater Domini nostrl lesu Chrisli, conditor
coeli et terrae et homlnum, veris gemitibus ora-
mus, ut nos gubernes, et in nobis habites, et
haec studla et discenlium coetus protcgas.

Cum autem in hoc publico congressu allquld
dlcendum esset, et hoc ipso tempore vlr doctissi-
mus Paulus Eberus anatomicam doctrlnam pro-
ponere ceperlt, de qua rae deditum arti Medicae,
cogitare saepe necesse est, omlssis aliis argumen-
tis, censul adhortatlonem Instituendam esse, ut
in phiribus accenderem doctrlnae anatomicae stu-
dium, utile non solum ad valetudinem tuendam,
et ad morbos depeUendos, sed etlam ad regendos
mores, ad agnltlonem Dei, et ad intelllgendam
Ecclesiae doctrlui.m. Piudls aetas ne potest qui-
dem harum ullHtatum magultudlnem cernere, sed
a nobis bonae mentes commonefaciendae et ex-
uscitandae sunt, ut eas adspiciant, et hanc doctri-
nam dlscant. Ac speramus has nostras paternas
et fidchssimas admonitlones et profulsse multis,
et adhuc prodesse. Quare eas saepe repetimus,
etiamsl qul adeo feri sunt, ut hanc dulcissimam
doctriuam ne guslare quidem velint. Alloquor
autem non monstrosas naturas, sed tales, in qui-
bus allqua sunt virtutum semina, et in quibus lu-
cet scintlUa raonslrans discrimcn honestarum re-
rum et turpium. Vos igitur honesti adolescentes
omnes adhortor et obtestor, ut inltia doctrinae
anatomicae, quae vobls non sordide Iraduntur,
studiose discatis.

Quod enim ah'qul putant, hunc lahorem ad
colos Medicos pertlnere, hunc errorum taxari ne-
cesse est. INIedlco opus est perfectlore cognltione,
quam alils liominlbus. Interea necesse est omnes
homlnes aliquo modo corporis sui aedificiura
nosse. Quas ob causas?

Multum valet medlocris dih'gentia in victu
et moderandls voluptatibus, ad tuendam valetu-
dinem, et ad depellenda initia saevissimorum
morborum. Ad hanc dlligentiam necesse est sin-
gulos aliquo modo nosse sua membra , humores,
XQaaiv , membrorum positum, et humorum ca-
nales. Eligenda sunt convenientia , fugienda con-
traria.

Quoties accidit ut laborent homines insomnia
propter cruditatem , his dare frigida soporifera,
perniclosum est, Quoties subitae obstructiones

DECL. DE ANATOMIA.

medlocri exercilio , aut tersione laxari possimt, si
quis meatus non ignoret. Denique multi magni
morbi initio mcdiocri observatione depelll pos-
sunt, qui confirmati , postea non possunt ope me-
dica toUi.

Gravis igitur causa est tuendae cura valetu-
dinis: cur haec initia anatomica discenda sint.
Et praecipit Deus, non solum tueri corporis inco-
lumitatem, sed etiam honorem habere corpori,
quia et ars in fabrlcatione teslimonium est de Deo
opifice, et noslra membra sunt organa multarum
divinarum actionura.

Sed conslderate et alias causas: Necesse est
in gubernatione morum, scire discrimen noticia-
rum et motuum voluntatis et cordis. Item instru-
menta motus localis. Ilarum rerum nihil iatelligl
potest, sl non sint nota membra humani corporis.
Noliciae quas vult Deus esse rectrices vitae, sunt
in cerebro, quod vibratum et illustratum a spiri-
tibus format imagines. Ex hac sede saplentiae
nascuntur Nervi, qui et sensuum organa sunt, et
motus localis, ac imperlo cogltantis parlls llbere ,
reguntur organa motus localls. Ilanc libertatem
vult Deus in nobis rellquam esse, ut slt in nalura
hominum delectus, et externae actlones ad legem
divinam congruere, et ad utilitatem mutuam ac-
commodari possint. Denlque ut slt in nobis In-
tellectus libertatls, et sclamus Deum esse agens
liberrlmura.

In corde, quod fons est vitae, sunt motus
mlrifici, qui nominantur adfectus, qui aut sunt
vitae salutares, ut laeticia, aut sunt suppllcla, ut
moerores. Ac debebat talis esse concordia cerebrl
et cordis, ut seraper cum noticlis honestis con-
gruerent motus cordis. Sed hlc cernlmus trlste
dlssldlum. Nam mala incendia cordls non semper
extlnguere notlciae possunt. Non enlm slc domi-
nantur noticlae cordi, sicut nervls cientibus mo-
tum localem. Haec dlscrimina non inlenigl pos-
sunt, sine doctrlna anatomlca. Prodest autem
morlbus sclre quae pars quomodo guberuiiri et
frenari posslt. Delnde illustrior fit lectlo In scrl-
ptls divinis et alils, cum loca et membra singula-
rum actionum distinguere possumus,

Trlstls quaerela est apud Paulum, cum alt:
Talem esse naturae humanae pravitatem, ut veri-
tatemDei, id est, noticiam Dei et legum, teneant
homines caplivam in iniusticia. Hic quid intelligi
potest, nisi distinguas noticias et adfectus, et fit
illustris distinctio cum loca monslrantur, Noticia

legls est in cerebro, sed In corde sunt Incendla
contraria ante delictum, ut Alexander iratus Cly-
tum inlerficlt, etsi scit scelus esse interficere inno-
centum, et quidem amicum, et bene meritum.

Rursus autem congruunt notlcia et cor post
perpetratum scelus. Nam Alexander in summo
moerore est, postquam feeit caedem. Hic attente
conslderandiim est consllium Dei, quare hunc or-
dlneni ita sanxerit Deus.

Causa haec est: Legcs omnes obllgant, vel
ad obedientiam vel ad poenam. Postquam Igltur
corda humana non praestant obedlentiam nollclls
divlnls in faclo, post scelus pocnam sustlnent, et
ut lex rata slt, et ut nos Intelllgamus has noticias
esse divinas.

Quam multa passim leguntur, quorum enar-
ratloni njagnam lucem addlt doctrina anatomlca.

Dlsclte a rae, inqult Domlnus, quia mitls
sum et humilis corde. In ea parte homlnis quae
nomin^luT x)vui/{7]y videllcet in corde, duo sunt
turbulentissimi et saevlsslmi adfectus, Ira et
Amhitio, HI et faclle accenduntur in magnis
vlris, et accensi late lurbant imperia et vitam
communem.

Saul urltur ambitione, et dolet slbl et fillo
suo vlro fortissin.o anteferri tyronem suum, et
ardens cvipidltate vindlctae, siraul irascltur raul-
tls alils, interficlt Sacerdoles et totas eorum fa-
mlllas»

Bella clvllla raota a Sylla, Marlo, Porapeio,
lullo, orta sunt ab arabillone et a doraesticls odiis,
Denlque nulla aetas caret exemplls. Ac slmilla
fiunt In Ecclesia omnlbus temporlbus.

Arlum aiunt dolore repulsae, cum non esset
factus Episcopus, raotum esse, ut novo dogmate
sparso , Eplscopi autorltatem labefactaret,

Monetarlum hae furiae incitabant adversus
Lutherum, qula elus gloria urebatur, et slmilem
celebrltatem In populo adpetebat.

Haec Ita fieri manlfestum est, et vetera poe-
mata narrant, ut inquit poeta:

Patrlam tamen obruit olim.
Glorla paucorum, laudis titullque cupldo.

Has igltur pestes, inlustara iracundiara, am-
bltlonem, cuplditatem vlndictae, vull abesse filius
Dei , cum a caeteris omnlbus, tum vero praecipue
a gubernatoribus Ecclesiae, et sese proponit nobis

DEGL. DE ANATOMIA.

inluendum. In ipso mansuetudo summa est : Ne-
mini iniusle irascilur. Et iis, quibus iustissime
fuit iralus, cum pelunt veniam, et dolent se lapsos
esse, parcit et eos clemenler recipit, et serval, ac
poenas praesentes initigat.

Nec sibi ipsi dissimilis est, sine tiqoOcotio-
hiipia omnium sceleribus irascitur. Rursus omni-
bus confugientibus ad ipsum fit propitius. ita et
iuslus est, et miserlcors. A superbia vero sic
abest, ut cum missus sit, ut fiat victima pro ge-
nere humanu, non erumpat extra vocallonem
suam, non adpetat imperla, potenliam, splendo-
rem, non depeliat iniurias, cum id facillime fa-
cere posset, sed perferat eas, quia scit se non esse
armatum imperiis, sed missum esse, ut slt ).vt(jov
pro genere humano. In boc suo munere reveren-
ter obtemperat aeterno patri, ac ita se abiicit in-
fra omnes homines, ut iram in sese derivet ad-
versus singulorum scelera. Moo et tuo loco poe-
nam sustinet, ut mihi et llbi parcatur, ut abilcit
se ancilia infra Dominam, oilerens se supplicio
pro ea. Ac fuit harum virtutum perfecllo in corde
filiiDei, hocest, flagrabatSpiritus sanctus in toto
corde, permixlus massae et halllibus cordis, quod
sine labe et sine contumacla erat.

Ac in allls iiomlnlbus, etlam si qui frenant
iniustam iram , tamen In corde sunt incendia in-
iusta. Sed alius est addllus nobls custos, coglta-
tio quae in cerebro est, imperare potesl nervis,
seu potentiae quae regit motus iocales, ut externa
membra coherceat. Ut Achlilem relrahit Pallas,
id est, cogitatio, ne manus gladium stringant.
Interea tamen cor eius ingenti ira adversus Aga-
memnonem ardet, et aestuantem sangulnem in-
cendit ac spargit.

In liis descriptionibus, cum nota sunt mem-
brorum discrimina, fit illustrlor enarratio, et
discimus quae partes, quomodo et posslnt, et de-
beantregi. Sunt enim duae formae gubernationis.
Aitera nohTixrj quae suadendo flectit voluntates,
hliersi ^sOJiOTiXTj , quae cogit etiam invitos et re-
pugnantes. Hac iotma ^eanoTiySjj utcunque regit
cogitatio nervos, etiamsi cordis aestus nondum
suadendo sedavit.

Hanc veram et vetustissimam doctrinam de
diversis membrorum naturis, Ecclesiaeetcommuni
vitae necessariam esse , omnes fateri coguntur.

lam et haec considera. IndiditDeus homini
simulacra quaedam, quae nos de ipso commone-

facerent, et vocabuiis noslris utltur, cum sese
nominat. rilius dlcltur loyog aeterni patris, et
a patre et fillo procedit Spiritus sanctus. His
vocabulis cum utltur vox divina , suraenda est in-
terpretaiio ex membrorum nosirorum considera-
tlone.

In cerebro furmantur imagines cogitando.
Ita aelernus paler sese intuens, et cogitans, gignit
imaginem in qua fulget, quae esl luyog. Et hic
ipse loyog postea nos alioquens patrein ostendit.

Sunt autem in iiomine splritus flammulae na-
tae et accensae in corde, quibus et calefiunt omnia
membra, et cientur adfettus ct molus. Inde vo-
cabulum Splrltus, ulcunque declarelur inEcciesia
Xoyog accendlt notlciam , Spirltus sanctus flamma
est divina in cordlbus exuscitans laellciam, amo-
rem Dei, fortltudinem in faciendis omnibus et
perferendis, quae Deus vuit fieri aut tolerari.

Hic ipse Splrltus divinus permiscet se flam-
mls in tuo corde natis, et addit eis vivificum caio-
rem et salutares motus.

Haec beneficia Dei agnoscenda sunt, et gra-
lisslmis pectoribus celebranda, et summa cura re-
tinenda , de qulbus cum cogltamus, certe adspici
nostra membra oportet. Et muita nos docet haec
qualiscunque consideratio.

Sunt et allae utliitates doctrlnae anatomicae.
Ordo in tota natura rerum , coeli et terrae forma,
et posltus, vices motuum et temporum, foecundi-
tas terrae, ostendunt hunc mundum non casu ex
Democrlti atomis confluxisse, sed esse mentem
arclillectatricera , quae consulto et arte formavlt
omnia opera. Manlfestum est autem plurimum
esse arlis in aedificio immani corporis. Delnde
haec sunt maxime perspicua testimonia de Deo,
quod in cerebro noticiae sunt immerorum et ordi-
nls , et aeterna dlstinctio honestorum et turpium,
et in corde immutabiiis vindex et carnifex, doior
puniens scelera. Haec non sunt casu orta , nec
possibile est naturas inteiiigentes a bruta ortas
esse. Necesse est igitur fateri et esse Deum men-
tem conditricem rerura , et esse talem , veracem,
beneficum, iustum, castum, qualem transfusis
in nos virlutum noticiis, esse se ostendit. Cogi-
tate quaeso de quantis rebus insitae sint nobis il-
lustres commonefactiones , quae se oiFerunt oculis
nostris, cum membra et eorum officia contem-
jg^amur.

Poslremo in hac consideratione vulnera
etlam nostra deploremus, doleamus nostris pec-
catis hanc pulcherrimain humani corporis machi-
nam, ila languefactam esse, ut morli sit ohnoxia.
Doleamus quotidianls scelerlhus muhos slhi ipsis
et aliis vim adferre, et lacerare corpora arte di-
vina condita. Doleamus nos amisisse hicem et
cordis rectitudinem , quae inltio nohis attrlhuta
fuit, et quaeramus Medicum clvem ilhim Sama-
ritanum, qui vino lavat saucii vlatoris vuhiera,
et delnde In ea halsamum infundit, et gestat
ae<i;rum suis humeris, et petamus ut hic filius Del,
quem In Samariae campo vidit lacoh stantem in
scala, opem nobis ferat, et nos gestet suls hume-
rls, cum ideo massam nostri corporls slhi copula-
rit, ne rehqua massa funditus deleretur, iamque
nos gestat, sicut ipse inqult, velut pastor agnos
recens editos in campo , collocat in gremium, do-
nec in ovile ventum est.

Hulc Medico nostro etiam hunc honorem trl-
buamus, ut cum corpus slmile nostro adsumpserit,
artem corporls humanl, quod slngulare Dei do-
mlcillum est, diligentius contemplemur. Has
causas discendae doctrlnae anatomlcae saepe co-
gltate, nec partem hanc Physicae utilisllmam et
dulclssimam negligite. Saepe etiam haec ipsa te-
stimonla de Deo nobis impressa, et commonc-
factlones divinas in ipsa arte corporum plctas ad-
spiclte, et simul cogitate velle Deum in corporl-
bus vestris, tanquam in domiclllo et templo suo
habitare.

Quare membris omnibus reverenter et pie
utamini, et grata praedicationeDeum conditorem
celehretis : el petatls, ut protegat et gubernet cor-
pora vestra , et in vobis habitet, ut Xoyog oslen-
dat vobis aeternum patrem, et Splritus sanctus
permlsceatur vestrls halitibus et corda renovet,
et praebeat vobls salutares motus. Haec vota ne-
quaquam Irrita esse putate.

Te igltur, fillDel, DominelesuChrlste, cru-
cifixe pro nobls et resuscltate, qui Induistl cor-
pus humauum, et te nobis ostendlsti, ut sciremus
quomodo alloqui Deum possimus, oro, ut hanc
Ecclesiam et Academiam protegas et gubernes, et
nos omnes facias vasa misericordlae, et organa sa-
lutaria nobls et aliis: et semper in his regionlbus
colligas Eccleslas, et trihuas els salutarem guber-
natlonem. Dixl.

Melauth. Oper. Vol. XII.

DECL. DE MISNIA.
No. 136.

De Misnia.

In selecl. Declam, T. IV. p. 329. Servesl. T. IV. p. 299
Richard. T. 1. p. 64S. ^

Oratio de reyione et gente Mysorum; recitata
a Doctore loanne Homilio,

Cum hunc honestissimum coetum iutuens, anni
superlorls terrlhlles et panlcos molus recordor,
toto pectore gratlas ago filioDel, domino nostro
lesu Christo, qui est custos etumbraculumEccle-
siae, quod clementer his regionlhus pacem tribuit,
et Academiam et haec doctrlnae studla non deleri
slnit, ac ardentlbus votis eum oro, ut deinceps
quoque nos protegat et guhernet. Honestlsslma
vero consuetudo est , in hls congressibus allquid
dicere, quod discenlium studils et moribus prosit.
Ac optarim has partes dicendl attrlbutas esse ho-
mini facundo et erudito, qui plus et facultatis et
autoritatis in hunc locum adferrel. Scllis enim
me homlnem Geometram, in alio doctrinae genere
versari.

Sed quia gravl consllio plurlbus hlc dlcendl
locus trlhuitur, et me lustum est leglbus obtempe-
rare, peto ut sicut consuevistls, pro vestra coml-
tale, me patienter audiatis. Ego etiam conscius
mihi Infirmllatis meae, argumentum elegl, culus
cogitatlonem sciebam vobis voluptati fore, eliamsi
a me pro dignitate ornari non possit.

Cum hoc triennlo hanc reglonem Mysorum,
sic enim recte nomlnari existimo, utpostea dicam
pervagatus sim, et studlose situm , nrbes, homi-
num ingenla, mores, doctrinam , Ecclesias, ci-
vitatum dlsclpllnam, artes, venas metalllcas,
agros, gubernalionis formam contemplatus sim,
decrevi mecum picturam aliquando huius reglonis
aedere, ac doleo non multo ante ab Apiano aedl-
tam esse, qui et patrlae hoc officlum dehult, et
hortatorem ad hoc opus hahult Princlpem , cuius
autoritas erat gravlssima, Ducem Saxonlae Geor-
glum. Nam ego quidem non dum lalus incridia-
num totum vidi. Sed tamen mullae causae mcam
cupiditatem accenderunt. Delectatus sum natu-
rae varietate in his locls, clvitatum disclpllna,
homlnum moderatione et mundlcie, frequentia
erudltorum. Deinde et gratltudlnem me hulc
genti deberestatuo, quae mihi inter honestissimos
et erudlllsslmos vlros, post longas et molestas pe-
regrinationes, non modo domicilium sed etlam
3

DEGL. DE MISNIA.

locum in Academia has dulcissimas artes, quae
pacis ornamenta sunt, docendi praebet.

In hac cogitatione cum hoc tempore versarer,
et lam primas lineas huius Chorographiae ducere
cepissem, nec intendere animum in aliud argu-
mentum possem , scripsi etiam aliquid de hac re-
gione, quod hoc loco recilo, et ut hic quoque
significationem gratitudinis meae ostendam, et ut
ab auditoribus peritis admonear, sicubi a situ re-
gionis descriptio mea aberrat.

ludico autem hoc argumentum et iunioribus
utile esse. Est enim pars eruditionis, nosse ve-
tustas gentes et honesta exempla. Et magna vir-
tus est, amare patriam, et eins tranquiilitatem
omni officio tueri. Hanc virtutem accendit con-
sideratio pulcherrimorum ornamentorum, propter
quae patria quam natura diligimus, bonis menti-
bus fit mullo charior. Ac praecipue ad hunc
finem refero hanc orationem , ut in iunioribus er-
ga patriam pietas alatur et confirmetur,

Primum autem ut exteri situm scire possint,
figuram et metas regionis indicabimus. Mysia
quae in Germania iam annis amplius octingentis
sic nominatur, trianguli figura est, cuius ad Me-
ridiera basis est longa, iuga montium qui Sudetes
aPtoIemaeo nominantur, quibus Bohemia dirimi-
tur a Mysia. Suntque in extremis oris basis duo
insignia oppida, Birna et Plawen. Latus a Blr-
na orientale sine ulla dubitatione est Albis. La-
tus vero ad occasura a Plawen est fluvius Pica,
a quo graecum nomen est urbi Cittae, unde Pica
Lypsiam praeterfluens, non procul a veteri Im-
peratorura arce Mersburg in Salara infunditur, ut
sit non procui inde trlanguli cacuraen, ubi Sala in
Albira infunditur, constituaraus enlra lilstorico
more tanquara llraites conspicuos et durabiles.
Gura autem celebratissiraura flumen sit Albis, qua
in parte orbis terrarum sit haec regio Mysorum,
exteri etiam scire possunt.

Sed ut propius adspici situs possit, haecquo-
que addo: Lypsla quae non procul abest a trian-
gull verlice, gradus habet longitudinis 30, m. 58.
Latltudlnis vero unum et quinquaglnta ro. 44.
Haec spacia et doctisindicant, in qua parte mundi
haec reglo sita sit.

In hoc autem triangulo ad basin et ad Albim
Hermunduros magnara partera tenuisse, ex histo-
rils intelh*g! potest, quos fulsse Gerraanlcara na-
tionem appellatlo Indicat, culus etyraologia non
obscura est. Et scriblt GorneliusTacitus in Her-

munduris plus fuisse disciplinae civilis et artium,
quam apud caeteros Germanos, et cum Piomanls
societatem eos et foedera fecisse. Ad occasum Tu-
banti fuerunt, fortassis propter subterraneos ignes
et copiosas ferri venas a Typhoeo dicti. Ad trian-
guli xo()vq)i]r Galucones fuerunt. Ac ut metae
agnosci melius possint, addo de |vicinis, post ca-
cumen trianguli ad Albim duae celebratlssiraae
gentes, sedes tenuerunt. In ripa occidentali fue-
runt Longobardi a Salinis ad Parthenopen et fere
adBrunsvigara usque, in ripa orientali Senones
fuerunt, ubi nunc vetus Marchia est.

Postquara autera Roraanae monarchiae fata-
lis periodus circuraacta est, et raultae gentes aliae
aliis de causis progressae novas sedes quaesierunt :
Franci etBurgundi inGalliara transierunt, Gothi
in Pannoniara et Italiara, Heneti a Vislula etCar-
patho in Gerraaniara , cerlissiraura et Henetos oc-
cupasse Boheraiam et Elysiam , quae nunc Silesia
est, et alia vicina loca.

Eo tempore et Mysos, seu vicinos Heneto-
rura , seu partera consedisse, in hoc araoenissirao
triangulo consentaneura Jest. Usitatura est enim
coniecturam facere de orlglnibus gentiura ex lin-
gua et nomine. Venisse autem in Boheraiam et
in haec loca peregrlnam gentera lingua ostendit.
Gumque fuerlnt Mysi gens magna et in Asia littus
ad Hellespontura, et in Europa magnam oram,
quae nunc est Muldavia, Bosna, Kascia et Servia
tenuerint, et res magnas gesserint , fuit eorura no-
raen clarlsslraura. Quare non facile deleri potuit.
Curaque nusquara alibi reliquura sit, nisi in hoc
triangulo, crediblle est novos illos hospites Ger-
manis permixtos, et fuisseMysos, et vetustam ap-
pellatlonem retinere voluisse. Ac ut antea viclni
eis Tyrigetae fuerunt, et ultra hos Sacae, ita
eodem tempore gentes illae unde sunt Turlngi et
Saxones, in vicinia ad Salam et ad Albim con-
sederunt.

Gum autem fuerit excellens virtus illlus vetu-
stae gentis Mysorum, decus aliquod est, ab hac
stirpe ortos esse. Tribuit enim veteribus Mysis
Homerus tros vlrtutes , quae sunt praecipue in
hac hominum societate, et fontes sunt aliarum.
Alt enim esse Mysos hominum iustissimos. Sci-
tis autem priraam esse virtutem iusticiam, quae
qnidem magnara sapientiam et roultas alias virtu-
tes complectitur. Necesse est enim iustos intelli-
gere discrimen honestorum et turpium, quod cum
considerant, fontem esse Deum agnoscunt, et in-

DECL. DE MISNIA.

telligunt Deum hunc radhim sapientiae suae in
homines transfudisse, et vindicem esse scelerum,
intelligunt igitur ei obediendum esse, iuxta hoc
discrimen honestorum et turpium. lam haec sa-
pientia multarum magnarum rerum doctrinam
continet. Hinc igitur orta iusticia est, Deum
recte agnoscere, et ei obedire iuxta discrimen ho-
nestorum et turpium , et propter Deum fovere
communem consociationem, neminem laedere,
vitare et punire scelera. Ex hoc fonte oriuntur
veritas, fides in paclis, beneficentia, gratitudo,
gradus in imperiis, et ordinis conservatio.

Deinde inquit Homerus, Mysos praeliatores
esse, Videtis sapienter fortitudinem adiunctam
esse iusticiae. Quia gubernationem iustam neces-
se est arma tenere, et vi cohercere acpunire domi
contumaces cives, et foris depellere latrocinia.
Propter has causas scitis imperia divinitus et in-
stituta et armata esse.

Tertia virtus est temperantia, quae multa-
rum aliarum nutrix est, modestiae et castitatis.
Inquit enim Homerus lac fuisse potum illius anti-
quae gentis, cum Thraces vicini vituperentiir
propter temulenliam, Et Strabo recitatPosidonii
testimonia de castitate Mysorum et Getarum, ac
nominatim inquit, apud Menandrum vituperari
ab eis polygamiam.

In argonautico carmine scribitur amanter ex-
ceptos esse in Mysia graecos duces, el rursus na-
vim ibi instructam frumento, cnrnibus, vino.

Fuit igitur in illa gente intelleclus honesto-
rum officiorum et disciplina , quare et ipsam a ge-
nerosa stirpe, quae virtutem intcllexit et coluit,
ortam esse consentaneum est. Narratautem Aria-
nus in Bilhynicis , duos fuisse fih'os Phinei My-
sum et Thynum, et ab altero Mysos, ab altero
Bithynos procreatos esse. Ac fuisse in h'ltore
Hellesponti senem vatem Phinea manifestum est
ex argonautico carmine, qui eliamsi non fuit pa-
ter illarum gentium , tamen sapientiam de moti-
bus coelestibus, de physicis causis mutationum in
corporibus, de remediis morborum, deDeo et de
iusticia, ex Phoenicia seu ex Tyro et Sidone in
illam Asiae oram intuh't. Natum enim esse Phi-
nea in Tyro aut Sidone omnes affirmant, et ah'qui
fratrem fuisse Cephei scribunt, a quo quia doctri-
nam de motibus coelestibus propagavit, sidus
quoddam appellalum est. Scitis autem vetustissi-
mam sapientiae possessionem , deDeo, de iusti-
cia , de raotibus coeleslibus, et de natura rerum

fuisse apud Phoenices, Sidonios et Tyrios, et ho-
rum vicinos, acceptam a primis patribus, a Noha
et eius filiis et nepotibus, quibus Deus certo con-
silio illam opportunam sedem attribuit, ut eorum
doctrina lale ad ortum et ad occasum propagari
posset. Sive igltur a Phineo accepta est sapientia,
sive a vicinis lonibus, qui doctrina et omnibus
arlibus excelhierunt, cum essent haeredes sapien-
tiae laphet, vetustae res Mysorum ostendunt eos
disciphna vicinis antecelluisse.

Cum veterum Mysorum tah*sfuerit virtus, et
nomen et lingua conveniat cum hacgente, quae
ad Albim consedit, cognationem non aspernan-
dam esse existimo. Si cui autem hae coniecturae
non placent, quae tamen ingeniosissimoet doctis-
simo viroPhiloniDresdensiplacebant, non pugna-
mus de hac nostra opinione, et ostendi nobis cer-
tiorem originem petimus. Exempla virtutum ta-
men sum^re hanc genlem a veteribus Mysis , et
delectari eam societate nominis honestae nationis
sinant.

Nunc de hac vestra patria dicendum est.
Sunt autem in regionum et gentium laudibus gra-
dus. Non contemnenda est loci nalura seu uber-
tas. Est enim Dei donum , et hoc genus huma-
num conditum est, ut muhis rebus indigeat, quia
vuU Deus multa esse providentiae testimonia , et
diversis officiis et artibus, tanquam vinculis ho-
minum societatem astrictam esse. Deinde orna-
menta sunt regionis urbes, et aedificiorura ars et
elegantia, quae etiam hominum ingenia, et vitae
consuetudinem ahqua ex parte ostendunt. Tertia
et vera laus est pia Ecclesiarum constitutio, iusta
forma gubernationis et politica disciph'na. Vult
enira DeusEcclesiam, cui in tota aeternitate com-
municabit suam sapientiam, iusticiam et laeli-
ciara, hoc modo et non ahter coHigere, Videlicet
voce EvangeHi, qua vult hominura mentes in hac
imbecilli et mortali vita ad agnitionem Mediatoris
flecti, et haurire initia vitae aeternae. Nec vero
sine hteris et sine Hnguarum et artium cognitione
propagari doctrina potest, Sunt igitur haec sum-
ma opera in gubernationehominura, vocemEvan-
gehi incorruptam proponere, et conservare doctri-
nae studia, ad hoc summum bonum ahi labores
in vita referantur, et sint imperia poHtica Dei
hospitia et muri Ecclesiarum. Hos gradus bono-
rum in consideratione regionum et gentium intel-
h'gamus et recte discernamus. Sic enim vita ho-
rainum a Deo ordinata est, ut nutricatio, oeco-
3*

DEGL. DE MISiNIA.

nomia, ct gnbernatio polilica referantur ad hoc
sutnmum bonum , videlicet, ad piam Ecclesiarum
constitulionem,

Redeo autem ad eum gradum , quera initio
nominavi. Dei beneficio montes ad basim trian-
guli, aliquot miliaribus venas habent, gignentes
cum alia metalla ferrum, plumbura , stannura,
tum vero plurimum argenti. Multa sunt autem
naturae miracula, ubicunque sunt venae metalli-
cae, et sine magna varietate artium, et machina-
rum ex terra erui et percoqui non possunt. Quare
facile inteHigi potest, multos in iis locis esse inge-
niosos artifices, multos etiam qul regunt opificum
manus, cognltione Arilhmetlces et Geometriae,
multos Ilem qul naturam rerum in terra nascen-
tium dihgenter contemplantur, nt eas ad usum in
medicatione transferant.

Fuerunt in Macedonia venae celebres, In eo
loco ubi urbs fuit Philippi, olim nuncupata Da-
thos, ilem Grenae. Harum venarum proventus
annuus fuit sexies cenlum millia coronalorum , ut
nostro raore loquar. Fulsse autem aliquando
uberiores venas Fribergenses et Snebergenses,
manifesta testimonia extant.

lara hic dicendum esset de causls metallorum
et generalione variarum specierum, et de natura
hydrargyri, quod sentio singularem speclem esse,
a Deo slc conditam, ut sit metallorum semen, et
halluclnari eos, qui non certa lege, sed casu con-
fluere Illam massam exlstlmant, ut fulmlna seu
alla mlxta imperfecta. Sed tota Phllosophia de
metallorum origine, generatione, coctione, dlffe-
rentils, ne quldem raagnis voluminlbus exponi
potest, et gratia habenda est vlro doctisslmo Geor-
gio Agrlcolae, culus extant h*brl de metaih's co-
piose scripti, quibus et patrlam ornat, et unlver-
sam posterltatem de hls mirandis naturae operi-
bus, Ita docet, ut In hoc genere tam luculenta
scrlpta nulla fuisse exlstlmem.

Reh*qua Mysia cum paululum versus septen-
Irionem progredimur, tota ferax est tritici et oly-
rae et aliorura fruraentorum, et in multis locls
gignit vinum et crocum. Est et distincta agris,
pratis, fluminlbus, sylvis, ac rerum quae ad
vlctum homlnl convenientem necessariae sunt,
copia tanta est, ut etiam delectus et mundlcles
servari possit, Haec de terrae nntura primum
commeraoravi , ut gratl raunera divlna agnosca-
mus, et cogitemus slne hac, ut Ita dicam, nutri- !
catione, caetera bona haberi non potuisse. {

Gura Igitur terra foecunda sit, et frumento
et metallis abundet, magna est in ea multitudo
hominum, urbes multae, ahae aliis maiores et
ornatiores, arces et pagi plurimi. Elegantia ve-
ro aedificlorum tanta, ut plerasque Germanlae
partes hac laude superet. Hoc decus multas vir-
tutes complectitur: nam ubi cura est recte aedifi-
candi, ibl necesse est et multarura artiinn artifices
esse, et naturas horalnura dociles. Deinde per
sese vlrtus est intelligere et amare ordinem et ele-
gantlam in aedificando. Non enim iam de hixu
aut Imraodlco splendore loquor, qui non potest
esse raultorum, sed de communl medlocrium ho-
minura consuetudine, qul in omnibus oppidis in
hac reglone phis adhibent artis in aedificando,
quara In plaerisque ahis Germanlae partibus. Est
autem lusticia qxTaedam valetudinl servire, qnara
ad rem opus est distlncta esse habitacula puerpe-
rarum, aegrotorum , turbae doraesticae, deinde
prudentia est distlnguere loca suppellectill et cae-
teris rebus. Non in ilsdera habitaculis, panni,
vestes, frumentum, vlna servari possunt, aut sl
quls nautlcam vltara probat, aut Amaxobiorum
consuetudinem, qui totam rera farailiarem in plau-
strls vehunt, ubi distingui non possunt, stabula,
focus, cubicula, Is Gryllo simllis est, qui a Glrce
In porcum rautatus, reclpere horainis figuram
noluit.

Tertla pars orationis est de naturis, ingenils
et raoribus homlnum, haec enim praecipue con-
slderanda sunt, sicut et Horaerus monuit, qui
Ulyssem ait non tantum urbes multas vidlsse, sed
etiara ludlcla et mores cognovisse. Prosunt enlm
exempla ad commonefactionem de multis magnis
rebus. Flgurae corporum non deforraes, non
horridae sunt, et Ingenla sunt ad dlscipllnam, ad
virtutem ad doctrinas, et ad alias honestas artes
Idonea. Summum autem bonum est in societate
hominura, vera Dei agnitio , quae ut in hac re-
gione luceat , Dei beneficio Eccleslae recte consti-
tutae sunt, et sonant Evangelil vocem slne cor-
ruptelis et slne dlssldlis, et In congresslbus publi-
cis raagna frequentla est homlnum modeste con-
venientium ad conciones et ad communera pre-
cationem.

Ac ubique In oppidis adiunctae sunt Eccle-
sils scholae literarura, in qulbus adolescenlia di-
SA| sumraam doctrinae Ghristianae, latlnam et
graecam linguam, et lunlores recitant xaTrjx^Oiv
ad verbum, ut assuefiant ad agnitionem et invoca-

DEGL. DE MISNIA.

tionem Dei, et ad lionestos et pios mores. Sunt
et iudicia ecclesiastica constituta, nt pastores re-
ganlur et defendantur, et nt doctrinae puritas et
sanctilas coningiorum conserventur. Et quia Ec-
clesiis et guljernationi civili opus est multarum
linguarura, et arlium scientia, et lumen vitae est
vera doctrina de Deo et de natura rerum. Lipsi-
ca Academia ita constiluta est, ut lingua latina,
graeca et ebraea recte et fideliter hic doceantur.
Praeterea ordine libri prophetici et apostolici
enarrantur, et assidue repetitur integra doctrina
Ecclesiae Dei, comprehensa in libris Propheta-
rum et Apostolorum, et in Symbolis apostolico,
Niceno et Athanasiano, et in confessione Luthe-
ri, Hunc perpetuum consensura catholicae Ec-
clesiae Dei, Academia universa pie amplecti-
tur, et fideliter tuetur, ul libri qui hic eduntur
ostendunt.

Sunt hic et legum civilium interpretes, eru-
ditione et sapientia excellentes, quorum consiliis
et sententiis iudicia in multis gentibus regunlur.
Sunt et artis medicae Doctores viri eruditissirai,
quorum et in medendo et in docendo celebratur
eruditio et fides. Traduntur et iunioribus partes
Philosophiae omnes, fueruntque olim studia Ma-
thematum hic tanta, ut inde in alias regiones pro-
pagata sint, didicerunt hic initia Mathematum
Regiomontanus, Hasfurdus, Schonerus, quorum
nomina nota sunt: et docuit hic Alexander, qui
et edidit enarrationem demonstrationum geome-
tricarum, ex quibus magnara partem Dialectices
et Physices Aristoteles extruxit, Ac peperit ipsa
Mysia duos in hoc genere doctrinae excellentes,
Petrum Apianum, et lohannem Pfeil, quem no-
minant amici Philonem, quia propter amplissi-
mam eruditionem, conferunt eum ad veterem Phi-
lonem, de quo dictum fuit, 7] cplXwv nXaTWviQei,
7] nlarcov (pilcoviQsi. Id ad hunc nostrum non
minus congruit, quara ad illum.

Etsi enim non est meum de summis viris
iudicare, tamen existimo eum antecelluisse erudi-
tione in tota Philosophia omnibus, quorum eru-
ditio hoc seculo celebratur.

Non vohii hoc loco catalogura instituere cla-
rorum virorura , qui in hac Acaderaia floruemnt,
et qui consiliis suis patriara rexerunt. Nam for-
ma gubernationis iusta et raoderata, etiudiciorura
constitutio ostendunt fuisse et esse, non solura
ingpniosos et usu peritosgubernatores, sed etiam
eruditos. Tantum de iis dicam, qui primi cum i

aliqua celebritate linguas docuerunt Ecclesiae ne-
cessarias, et eas late propagaverunt. Bernardus
Ciglerus natus in faniih'a equestri huius gentis,
cum linguae hebraeae magnum usum haberet, non
solum huius aetatis studiis in ea lingua, sed etiam
posteritali profuit. Graecam linguam ante annos
triginta sex Crocus Britannus, qui Aleandrum
Luteciae audierat, hic frequenti auditorio docuit,
hunc secutus est Petrus Mosellanus, cuius oratio
Xenophonteam suavitatera referebat. Nunc loachi-
mus Camerarius, qui Croci audilor fuit, graecae
linguae studia hic regit, qui cum omni genere vir-
tulum 2xcellit, tum vero cognilionem et usum
graecae linguae tantum habet, ut non Athenae
veteres tam sint Atticae, quara sunt ipsius scripta,

Magnura decus est autera et gentis huius et
Academiae, quod in nulla regioni viri plures sunt
etfuerunt, in ordine equestri nati excellenter do-
cti et eloquentes, quara in hac regione. Schon-
bergii, qui fuitCardinalis et Episcopus Capuanus,
eloquentiam, etiam ipsa Italia admirata est , qui
quidem Legatus fuit ad tres summos in Europa
reges, ad imperatorem Carolura , ad regera Gal-
lorura Franciscura , et ad regera Angliae Henri-
cura. Nunc quoque ut audio doctos iudicare,
nullius oratio latina, oranium qui nunc quidem
scripta edunt in Italia aut alibi melior est, quam
lulii Pflugii et Christophori Carolovicii. Sunt
et alii multi, qui nobilitatem generis eruditione
ornant,

Dixi brevissime deEcclesiiset de luce doctri-
narum. Nunc pauca addam de forma gubernatio-
nis politicae. Dei beneficio iam annos quadrin-
gentos huius trianguH gubernatio mansit eadem,
qua in re et Dei beneficium agnoscendum est, et
ipsorum Principum laudanda iusticia etmoderatio,
Accesserunt Turingia et pars Saxoniae, et Electo-
rum dignitas , quae accessio etiam testimonium
estvirtutis, et autoritatis horum Principum, Sed
omnia complecti nunc non possum. FamiliaPrin-
cipum vetus est, orta ab eadem stirpe, quae pro-
creavit laudatissimos imperatores Saxonicos Otho-
nes. Curaque vicinara regionera ad Salara, Mul-
dara et Plisiam diu tenuissent, postea Fridericus
Barbarossa , Conrado totam Mysiam gubernan-
dam tradidit, eumque Marchionem Mysiae norai-
navit, sive id nomen est a vo/uafj^^ia , ut Sabinus
vir ingeniosissimus existimat, sive a limite custo-
diendo. Inde propagati Principes tenuerunt to-
tum hunc triangulum, quorum semper summa

DEGL. DE MISNIA.

fuit autoritas, quam nequaquam voluernnt esse
iniinitam aut tyrannicam , sed honestissimis legi-
bus et iudiciis regi. Ac notum est honestissi-
mos consessus esse iudicum, qui ex ordine eque-
slri, et ex Doctoribus delecli, quotannis qua-
ter ad cognitionem controversiarum totius ditio-
nis conveniunt.

Quanta in pace et in belHs virtus Princi-
pum fuerit, multa ostendunt. Frldericus qui ha-
buit admorsam genam patriam defendit adversus
Bohemos, AdolphumNassaviensem, etAlbertum
Austriacum. Cumque a Marchione Brandebur-
gensi captus esset, virtute et fide nobilitatis in hac
regione liberatus est. Albertus avus inclyti Prin-
cipis Ducis Elecloris Mauricii, duobus potentissi-
mis et ferocissimis regibus oppositus est, Carolo
Gibboso regi Gallico et Matthlae regi Pannoniae,
ac longo bello Gallos ex Fiandria eiecit, postea et
Mathiam depulit ab obsidione urbis Austriacae,
cui nomen est Neapolls, et hac pugna repressus
Mathlas, longius in Germaniam non progressus
est. Gumque Albertum domestico bello implicare
conaretur, acmisisset in hanc viciniam exercilum,
virtute Alberti et agnatorum patrla foeliciter de-
fensa est, et hostes pulsi et dissipati sunt, et non
solum haec vicinia, sed etlam rehqua Germania
magno periculo liberata est. Fuitque Albertus
quoad vixit praecipuus dux in hoc imperio, et
maxime formidatus externlsRegibus, et turbulen-
tis Principibus, sicut Achilles in Graeco exercitu
nominatur vallum Achivorum.

Possem multa saplenter, iuste, moderale
facta Principum huius familiae recitare. Sed hae
breves commemorationes non habent lumen , nisi
integrae temporum hlstoriae notae slnt, et consi-
deretur , qualis fuerit in ipsis Prlnclplbus natura
et perpetua voluntas erga Rempub. Hoc tamen
affirmari potest, hos Principes pro excellenti sua
sapientia magis adiunxisse se ad Imperatores, et
autoritate sua et opibus magis defendisse commu-
nem Germaniae salutem, quam fecerunt caeteri.
Fuit igitur singularls benevolentia erga eos Fri-
derici Imperatoris Barbarossae , Frlderici Impera-
toris Secundi, ex cuius filla natus est Fridericus,
qui habiiit admorsam genam, ac delndeRodoIphl,
HenrlciLucelbergensis, GaroIiQuarti, Slglsmun-
di, Frlderici Austriacl , et Maximlllanl. Horum
praestantlssimorum regum aralcitlam, illustre
testimonium esse de saplentia et vlrtute horum
Principum , satls intelllgi potest. Nec vero fieri

potest, quln boni Principes habeant adiunctos vi-
ros sapientes et bonos in consiliis, et quin vita
eorum censura sit multorum in populo, utdicitur:

Sic agitur censura , et sic exeinpla parautur ,
Cum iudex alios quod mouet ipse lacit.

Cumque in toto genere humano semper im-
mota gubernationls norma essedebeat, Decalogus
recte intellectus , et Deus Maglstratum velit esse
vocem, et custodem hulus suae aeternae legls, se-
quuntur hanc veram normam et in hac tota re-
gione. Maglslratus praeclplunt ut populi mores
congruantad praecepta Dei, et puniunt contuma-
ces. Pie defendunt Ecclesias, ne vera Dei invo-
catio extinguatur, et pellunt homines qui aut ido-
la defendunt, aut cycloplcis sermonibus Deum
contumelia adficiunt, aut falsis opinlonibusEccIe-
siarum consensum turbant. Puniuntur latrocinla
et seditiones. Defenduntur legitima coniugia, ac
severe puniunlur adulteri, et contaminati incestis
libidinibus. Nec toleratur publice consuetudo
cum ulla, cum qua non est foedus coniugale Ec-
clesiae testimonio factum. Puniuntur et fures, et
alii qui fidem pactorum in conlractibus non ser-
vant. Quia vero naturae hominum placidae sunt,
et ad agnitlonem et invocationem Dei , et ad bo-
nos mores voce Ecclesiae, et discipllna domestica,
et exemplls poenarum publicarum adsuefiunt, mi-
nus et contumaciae et scelerum. Est autem dlsci-
pllna domestica in urbibus eo melior, quia pluri-
mi cives ut nusquam allbi, norunt utcunque llte-
ras, et domi sacros libros legunt, et filios ac filias
doceri literas curant, et magno studio suos ad re-
verentiam publici ministerii evangelici, et ad
pias precationes adsuefaciunt. Ubique in slngu-
lorum mediocrium civium aedibus, inter orna-
menta praeclpua conspiciuntur libri sacri, histo-
riae monarchiarum, picturae continentes argu-
menta utilia ad commonefactlonem sumpta ex hl-
storiis. Ubique recitant puerimane, et ad men-
sam preces et pias sententias, et admonentur, sin-
gulas familias debere esse Ecclesias et templa Dei,
in quibus velit Deus habitare, et sic fieri eas do-
micilia Dei et Ecclesias, in quibus certo habltet
Deus, quas servet, protegat, et gubernet, cum
dlscunt familiae Evangelli doctrlnam , et recte
Deum invocant fiducia Mediatorls, et mores re-
gunt iuxta divlnam doctrinam , seque ad commu-
nem veraeEcclesiae societatem adlungunt, et con-
servationem publici mlnisterii evangelici adiu-
vant. In tali coetu adesse Deum protectorem et

DEGL. DE OPiIONE.

giibernatorem , adfirmat filius Del, cum alt: SI
quis dillgit me , sermonem meum servabit, et pa-
ter meus dillget eum, et ad eum venlemus, et
mansionem apud eum faciemus.

Manifeslum est et mundicie hanc gentem an-
tecellere aliis Germanis, quae et Ipsa per sese est
virtus, posita In delectu rerum naturae conve-
nientium, et ordinis conservalione, et nutrix est
multarum allarum virtutum , sedulltatis et fru-
galitatis. Excitat enim curam res naturae conve-
nientesellgendi et tuendi, et praebet assiduas ope-
ras cum ornantur domus, lectl, vestes, et rellqua
suppellex. Ingens vero decus In hac domestica
consuetudine est, matronarum modestla, quae
oeconomlam praeclpuegubernant, et earum exem-
pla filiae Intuentes, et ad agnitlonem Del, ad bo-
nos mores et ad sclenliam oeconomicam ad-
suefiunt.

Signum et hoc est in hac natlone, et dUIgen-
tlae in tuenda vlta civium, et amoris erga hone-
stas artes, quod In singuh's urblbus maioribus
publica stipendia Pbysicis Medicis dantur, quo-
rum excellens est eruditio In Graeca et Latina lin-
gua, et tota Phiiosophia, ut res ostendit, qula
multi aeditls monumentis studia doctrinarum iu-
vant, et patriam ornant. Notisslmi sunt enlm
libri Georgii Agrlcolae, et lani Gornarli etiam ex-
teris nationibus.

Haec de patria vestra Audltores bono studlo
dlxi, non solum ut me hospltem gratum esse In-
telHgatls, sed multo magis ut vos adhorter, ut
considerantes ornamenta patrlae, Deum ardentio-
ribus votis oretis, ut ea conservet. Vera est enim
vox : Nisl Dominus custodlerit clvltatem , frustra
vigilat qui custodlt eam. Deinde ut singuli suo
loco pareant patriae tanquam dulclssimae matri,
aquavictum, leges, disciplinae, religionis, lite-
rarum et artlum intellectum acceperunt, et hoc
foedere obligati sunt ei, ut eadem bona posteris
tradant. Accedat et dillgentia in cavendls occa-
sionibus dissensionum et clvillum motuum. Ne-
rao turbet patriae tranqulllitatem privatls cupidl-
tatibus, ambitione, odils, curiosltate, ne tam
multis Dei donis ornata reglo fiat jxvauiv Xda, ut
olim dlcebatur. Quar^ etpilsprecIbusapudDeum,
et omnlbus honestis officiis iuvare patriam studea-
tls, et unusqulsque tali sit animo erga eam, ut
vere de se praedicare possit idem quod Erechthei
coniunx Inquit, cum patitur filiam fierl viclimam
pro civitatis Atticae salute, ut tunc putabatur:

WQ nuTQig iiS^i ndvTig ot vuiovoi Oi
ovTO) q)iJioiev ug lyw , xai yi (^adiwg
Qixoifxiv uv (Tf, X* ovdtv uv nuG/otg xaxov,
Oro autem filium Dei, Dominum nostrum
lesumGhrlstum, crucifixum pro nobis et resusclta-
tum, custodem Ecclesiae suae, et ut semper in
hac regione sibl colligat aeternam Ecclesiam, nec
extingui In ea lucem Evangelli et honestarum ar-
tlum, nec deleri disciplinam slnat, et ut totius
reglonis Prlncipes, gubernatores , populum et ur-
bes, etcaetera hospitia clementer gubernet etpro-
tegat. Dixi.

No. 137.

an. 1553.

De Orione.

Servest. IV. p. S19. Ri-

In select. Declam. T. IV. p. 351
chard. I. p. 411.

Oratio de Orione, continens commendationem
studiorum Astronomiaey et refutationem eorum^
qui et insectantur ac vituperant , et calumniis
iniustis praegravant haec studia; recitata a
Matthaeo Blochingero,

Etsi multa sunt testimonia tradlta, quae osten-
dunt Eccleslain colllgi, servarl, protegl a filio
Dei , eliam cum nulla humana praesidlaj habet,
tamen maxlme illuslre exemplum est praesentia
filii Dei in flammis fornacis Babylonicae, ubi
rex adfirmat se videre praeter tres viros in Ignem
coniectos, quartum specle magls veneranda, quem
quideni et noininat filium Dei. Ut autem tunc In
incendlo tres illos servavlt, slc unlversam Eccle-
slam, etlam cum perlcula non omnes cernunt,
semper defendit contra grassantes diabolos et
eorum organa. Ac nos quidem manifesta exempla
diu iam videmus.

Primum Igltur ago gratias filio Dei Domlno
nostro lesu Ghristo, qui in his confusionibus im-
perlorum In hac regione Eccleslam colllgit, et in
ea nos quoque In variis aerumnis teglt, nec lucem
doctrinae extlngui sinlt, eumque ardentlbus votls
oro, ut semper inter nos docentlum et dlscentium
agmina servet et gubernet, ut ipse vere celebretur.
Videmus in his rulnls Imperlorum durlter quas-
sari Ecclesias, et passlm efferrl homlnes. Haec
publlca mala conslderemus , ut et doctrinae studia
maiore cura tueamur, et precatio sit ardentior.

DEGL. DE ORIONE.

Cum autem in his congressibus aut liistoriae !
recitentur, aut aliquid ex artibus adferatur, quod
iuventuti prodesse videtur, delegi argumentnm,
in quo ad historiam adiuncta est commonefactio
utilis iuventuti: et ut alii de ah'is principibus
dixerunt, ita et ego de velusto principe Orione di-
cam. Etsi autem vetustate argumenti cakimnias
effugere me posse cogitabam, tamen reprehen-
siones quorundam metuo. Sed ut ille fortissimus
dux. Pausanias inquit: Satis est me Spartanis pla-
centem iusta dicere etfacere, ita nos eroditorum
et sanorum iudicia intueamur et sequamur. Ideo
autem de Orione dlco , ut iunioribus sim monitor
et hortator, primum ut et hoc sidus et alia in
coelo contemplentur , quod ut hbenter et saepe fa-
ciant, invitare ipsa stellarum pulchritudo eos de-
bebat. Deinde ut intuentes haec pulcherrima lu-
mina, cogitent de toto anni ordine, et de causis
propter quas et temporum et annorum discrimina
Deus conditor fecit. Denique ut in hac conside-
ratione agnoscant Deum conditorem , et celebrent
eius sapientiam etbonitatem, quae conspicitur in
varietate beneficiorum infinita, quibus ostendit
sibi curae esse genus humanum, Agnoscant et
transfudisse in nos hunc sapientem et iustum con-
ditorem suae lucis radios, noticias videlicet dis-
cernentes honestia et turpia, quas vuU esse vitae
normas, etbenefacere eum obtemperantibus, con-
tra vero contumaces horribihter delere. Hanc na-
turae adspectionem, et sapientiae, bonitatis ac
iusticiae divinae considerationem scitis in prlmo
capite ad Piomanos laudatam esse. Nec vero du-
bium est hanc ipsam ob causam, tam pulchris lu-
minibus coelum ornatum esse, et tam concinnum
esse ordinem motuum , ut ad aspectionem ipsa
pulchritudine et ordine invitaremur. Dicam igl-
tur quaedam de Orione, videlicet et de ipso side-
re, et de appellatione ac fabulis, quae de ipso le-
guntur apud Poetas.

Homerus non subtiliter, sed tamen ut rudio-
reserudiret, duo coeli latera distinxit, arctoum
et meridianum. In arctoo, in quo et fastigium
coeli seu polum, ut nominamus, collocat, esse di-
cit Ursum,"in contrario latere Orionem, inter
Taurum et Geminos. Quae totlus sideris figura
sit, discendum est, sublatis in coehim oculis. Sed
quia stellarum situs repraesentat viri armati figu-
ram, Poetae virum ibi collocatum esse inter sidera
finxerunt, et in nomine et historia ah"quid de
ortu et occasu sideris, et de natura eius significa-

runt. Nec incredibile esl nomen huic sideri a
principe inditum esse, qui Graecis annum ordi-
navit, et doctrlnae coelestls semina sparsit, sicut
et alils muhis steHIs nomina ducum et docentium
attributa sunt, qui anni metas ostenderunt. Ut
collocantur in coeloPcrseus, Atlantisfillae, Astrea
lcarlfih'a, ChlronCentaurus, Orphei Lyra, Her-
cules, Castor, Polhix, Cepheus, quera arbitror
esse Klthim. Sic ait Pausanias fuisse Orionem
Boeotlae principem, et in Tanagra sedem mon-
stratam esse, in qua Atlas erudiit Orionem de le-
gibus motuum coelestium. Eius doctrinae, quia
studiosus fult, dicitur amasse seu Auroram, seu
Dianara, id est, Lunam. Ac fieri potest , ut po-
steritas nomen bene meriti prlncipis, ad pulcher-
rimum sidus transtulerit, ut monstratoris raemo-
riam traderet muUis gentibus. Sed Poetae ac-
commodant appellationem ad naturam sideris.
Aiunt Oriona natum esse ex urina lovis, Neptu-
ni et Mercurli. Qnia cum ventos cieat et phi-
vias adferat, nomen congruit ovqov, id est,
urina. Imbres antem adsumunt a Nepluno, id
est, a mari vapores, qui in aere densati, quem
significat luplter, fundnnt pluviam. Ventos au-
tem et clet et impellit Mercurlus. Hinc sunt de-
scriptiones apud Phllosophos et apud Poetas.
Apud VirgUInm in prlmo Aencidos:

Cum subito assurgeus fluctu nimbosus Oriou.
Et in septimo:

Sinus ubi liibernis Orion conditur undis.

Et Aristoteles inquit: ^aXeTidg de 'ktyeTa.iy.al
dvvojv xai avaTiXk(av 6 wqlwv. Harum effectio-
num testis est experientla omnium seculorum con-
sentiens, ac proxlmo anno vidimus, cum propter
lovis et Martis coniunctionem in Leone, magna
inde usque a luHo ad Novembrem siccitas fuisset,
et sicci flatus, magna sublto facta est aerls muta-
tio , et largi imbres fuerunt cum Orion occideret.
Nec dubito mensi Novembri nomen factum esse
apud Ebreos Kisleu , quod extat in Zacharia et
llbris Maccabeorum ab Orione, quem ipsi nomi-
nantKesil ab instabihtate, utexIs)Limo, tempesta-
tum, Saepe mihi in mentem verjit hoc quoque
dictum esse WQiwva, quia discernit quatuor anni
tempora, quae nomlnantur cu^cff. Veris initium
est occasus heliacus Orionis.

Aestatis initium hehacus ortus. Hyemis
inltium occasus cosmicus. Haec et vulgus ocuHs
tunc notabat, qula metas anni constltuebat acces-
sum SoHs ad certas stellas seu sidera, quae no-

DECL. DE ORIONE.

tisslrtia erant , ac simul dlscebant varlarl tempe-
states ortu et occasu diversorum slderum. Ad oc-
casum etiam pertinet quod finxit vetustas Orio-
nem a Scorplo necatum esse. Inclplt enlm occi-
dere Orion e reglone ascendente Scorplo. Quid
prodest ista conslderare Inqulunt allqui? et Pln-
darlcum hoc recltant: ay.aqnov ao(flav d^tmiv
rovg (pvatxovg. Non Ignoramus mullorum bar-
baricas opinlones, Sed prlmum opponimus vo-
cem divinam quae inqult de Sole, Luna et de
Stellis. Erunt in signa tempora, dles et annos.
Vult Deus sclrl annl metas, intervalla, et seriem
propter multas gravlsslmas causas, videlicet, ut
sclamus solum Deum retro in omnl aeternltate
fuisse, haec vero corpora mundi ab ipso libere
tunc condlta esse, cum ipsi placuit. Ac ut Initia
cogitare mentibus possemus, annorum dlslinctio
facta quae metitur tempus. Deinde vult hocetiam
sciri, hanc generationem humanam nonfore aeter-
nam, sed constitulam esse metam , quae non pro-
cul abest, cum mortuis restituetur vita, et Eccle-
sia ornabitur pepetua gloria, et impii abilclentur
in perpetuos cruciatus, et quanquam nescimus
quo anno, etquo die tubae angellcae canent illius
trlumphi inilium, tamen hoc Deus praedlxit, non
longum fore intervallura a Christi resurrectione
ad nostram. Et non contemnenda est sententia,
quae Eliae tribuitur: Sex millia annorum Mun-
dus, et postea conflagratio.

Duo millia , Inane

Duo miilia, Lex.

Duo millla dles Messiae.
Et sl qul annl deerunt, deerunt propter no-
stra peccata quae multa sunt. Cum autem nunc
a condito nmndo transierint quinque millia anno-
rum, anni qulngenti et quindecim, certum est
nos non procul abesse ab illius triumphi die, in
quo se fiiius Dei rursus ostendet universo generl
humano, etEcclesIae suae coram ostendet patrera.
Praeterea notam esse serlem annorum eo necessa-
rium est, ut sciamus quae sit vetustlssiiua doclri-
na in genere humano, quando, quibus testibus,
traditae sint promissiones, quo tenipore filius Dei
adsumpturus erat humanatn naturam , quae fuerit
futura series monarchiarum, Postremo quantae
tenebrae essent in communl vita , inhistoriis, con-
tractlbus, ludiciis, si nulla esset annorum distin-
ctio. Propter tam multas causas Deus annorum
distlnctlonem et instituit, et observari voluit,
Quae etsi propter utilitates , quae sunt plurimae,
Melanth. Ofek. Vol. Xn.

cognoscenda est , tamen et eo amanda est, quia
miranda ars est in ipsls motlbus, quae est slngu-
lare de Deo tesllmonium. Haec cum ita sint, co-
gitate quantum scelus sit hanc pulcherrlmam Dei
saplentiam contemnere, et a consideratione eius
abducere homines. Hanc mallclam poenls publl-
cis magistratus punlre debebant. Sed arguti qui-
dam respondent se non improbare motuum cogni-
tionem, sed divinationes, Hic praetextus tantum
est axi]ua noXixixov rov Xdyov, Aliud agitur ab
illis. Sciunt enim quas divinationes probemus.
Norunt nos dlserte discernere causas physicas, a
Deo, a liberls humanae voluntatls electionlbus,
a diabolicls impulsionlbus, An scelus est dicere
Solis lumine calefieri aerem, et radlum rectlorem
In aestate malorem vim calefaclendi habere, Lu-
nam frigidam esse, Hae qualltatcs lumlnum, cum
in anni circuitu considerantur, magis aspicitur
ars et saplentla Dei, Tale iter est Solis per cae-
teras stellas, ut in singulis spaclis qualitates ac-
comraodatae slnt ad rerum nascentium utilitatern.
Arles est siccior, ut terra hlberno frigorc et plu-
viis madefacta minus slt coenosa, et fiat idonea
seminlhus. Postea cum seges lam prodit, et rur-
sus indiget rigatione, cum Sol accesslt ad Pleiadas
etHyadas, stellae humidae fundunt pluvias, Indq
procedit Sol per temperatura sidus Geminorura,
et dulci calore orania nascentia fovet.

Cum ad Cancrum et ad Praesepe accesslt,
rursus opus est rigatione, cum iam grana in
spicis gignuntur. Kursus ad niessem siccitate
opus est.

Aestus Igltur sunt malores cum accesslt Sol
ad Sirium. Haec autem magis aut rainus regula-
riter fiunt propter planetarura itinera. Et totam
hanc machinam liberrima voluntate Deus guber-
nat. Adest causis secundls In toto suo opificlo,
et propter hominum scelera mlnus adiuvat bonas
eftectiones, saepe et propter Ecclesiam Irapedlt
malas. Et taraen ars in fabricatione causarum
agnoscenda est. Non slne certo consiiio vices
aestatis et hyerais institutae sunt, Vult Deus in-
tervallura esse, quo terra accepto seraine qulescat
et rpadefiat, Discedit Igltur Sol, ut radii nos fe-
riant minus recti, Nec taraen discedit a suo opi-
ficio Deus. Sed servat Solera et terrara , et ge-
nus huraanum, et efFectiones Solis suo liberrlmo
consillo vel adluvat, vel irapedit. Ac totis pecto-
ribus fateraur veras esse sententias, In Deo vi-
vimus, sumus, et movemur, Item ipse est vita

DECL. DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

lua et longlUiflo dierum. Item non in solo pane
vivit liomo, sed in omni verbo quod procedit ex
ore Dei. Sed non dicam nunc de hac controver-
sia prolixins, qualis sit effectio astrorum, et quae
dlvinationcs probandae sint, quae sint fugiendae.
Alibi haec mediocriter exposita, Et haec vera di-
vinatio semper in conspectu sit, quod certissimus
ordo motuum Soh*s etLunae institutus ad animan-
tium utilitatem, illustre testimonium est de Deo,
ostendens hunc mundum non casu ex Democriti
atomis confluxisse, sed a mente architectatrice
optima conditum esse et conservarl. Agnoscere
Deum opificem ex motuum et tolius opificii ordine
vera et utilis divinatio est, propter quam et aspici
opera sua Deus vohiit. Amemus igitur doctri-
nam, quae motuum ordinem et anni descriptio-
nem ostendit, nec deterreamur pravis iudiciis, ut
semper ahqui seu iusticia , seu malicia Philoso-
phiam oderunt. Ac fortassis hi qui finxerunt
Orionem a Scorpio necatum esse, non tantum
significarunt ortum et occasum, ascendente Scor-
pio occidere Orionem, sed simul hoc monuerunt
insidiis et calumniis, raalorum oppressos esse ho-
mlnes doctrinarum studiosos, ut ab Anyto et Me-
lito Socrates oppressus est. Usltata sunt haec In
hominum vita, et sapienter ferenda sunt.

Nec dicam quid aliud significet Orion , nisi
tempestates inxta Virgilii versum antea recitatum:
Saevus nbi Orion hibernis conditur undls. Ma-
nillus ait labores homlnibus et peregrinatlones
significari, cura inqult: Instar erit popnli, tolo-
qne habitabit in orbe. Sed de I)ac significatione
nihil adfirrao. Simus contentl physica admonl-
tione de tempestatibus, nec eius generls doctrl-
nam contemnendam esse putemus. Scimus etiam
non regi Ecclesiara stellarum Imperio, sed saluta-
ris gubernalio fit a filio Dei custode Ecclesiae, sl-
cutlnquit: Egosnmvitis, vos palmites, Turbant
autem eam diaboli et hl utunlur organis, quorum
snnt ingenia et teraperamenta venenata. Sed ta-
men pinxit in coelo Deus similitudines ahquarum
rerum in Ecclesia. Ut Luna aSole hicera accipit,
ita in Ecclesiam transfunduntur a fillo Del lux et
calor. Agnltio Del accensa per vocem Evaiigehl,
et Spirllus sanctus accendens amorem Del et allos
salutares motus. Ac plcturas multarum rerum in
coelo esse credibile est. Ut Orlon sequitur Pleia-
des tanquara praehensurus eas, ita mundl iraperia
irabellem Ecclesiam persequuntur. Et cum filius
Dei in cruce pependlt, Sol obscuratus est inter

Pleiadas et Orlonem. Ita ullimls temporlbus et
imperiorum saevicia malor erit, et in Ecclesia te-
nebrae trlstiores erunt. Sed de his rebus habe-
mus admonitiones alias expressa voce filil Del tra-
ditas, quarum cogltatione moveamur, ut simus
ardentlores in doctrlnae studiis el invocatione
Dei, sicut ipse filius Dei In agone suo Apostolis
praecipit: Orate ne Intretis In tentationem. Pauci
amant doctrinae studla, et Inter eos qui discunt
magna dissimllitudo est, muill fanatici homlnes
horribill fnrore gignunt Impla dogmata, Ita cre-
scent tenebrae. Haec mala Intelligamns, et ma-
iore cura veritatem quaeramus, et amplectamur,
et tueamur. Qua in re ut ipse filius Dei nos gu-
bernet et adiuvet, toto eum pectore oro, Oro
etiam , ut leniat poenas , et Eccleslam sibi Ib his
regionibus perpetuo colligat, gubernet et servet.
Dixi.

No. 138.

an.

1554.

De Friderieo Landgr, Thur,

In select. Declam. T. III. p. 125 sqq., Servesf. T. IH.
p, 119., apud Rictiartl. T. II. p. 744. Etiam separatim
prodiit. Cf. Strobei. bibl. Mel. No. 417.

Oratio de Friderico Landgravio Thuringiae
et Marchione Misniae^ cuius fuit a matre
admorsa gena; rccitata a Casp, Peucero,
Decano in renunciatione gradus magisterii phi-
losophici, anno 1554.

Ideo filius Dei massam humani generis indult, ut
nos tanquam surculos massae suae insertos geslet,
et colligat Ecclesiam, qnae fruetur luce, sapien-
tia, iusticia et laetlcia Del In omnl aeternltate,
Colliglt autem voce Evangelil et non allter, eam-
qne ob causam servat aliqua docentiara et dlscen-
tium agmina, Quod igitur nos haclenus cleraen-
ler texit fillusDei, cura ulrinque vicinia arderet
bellis, gratias ei toto pectore ago, et eura oro, ut
deinceps quoque nos gubernet et protegat, nec
sinat Inter nos extingui verae doctrlnae studia,
Rectissime autem instilutum est, ut in his con-
gressibus ad pia vota adiungatur commonefactio
luventuti utilis slve de artibus, sive de moribus,

Cum vero de artibus quotidie necessaria prae-
cepta audiatis, et nunc in his motibus saepe liat

DECL. DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

mentlo de velerum principum rebus gestis in hac
regione, historiam recitare decrevi iusti et magna-
mini principis Friderici, cuius fuit a matre ad-
morsa gena , qui vixit ante annos fere trecentos,
et tenuit primum cum fratre Mysorum regionem
et Lusatiam inferiorem, deindc solus Turingiam
et Mysorum regionem. Magna enlm varietas est
causarum et eventuum in hac historia , et multa
illustria testimonia sunt providentiae divlnae pu-
nientis libidines et alia scelera, et mirabililer pro-
tegentis gubernatores iusliciam et pacem amantes,
sicut scriptum est: luslicia stabilit thronum. Etsi
autem omnes historiae talium exemplorum plenae
sunt, et nosse plurimas ad confirmandam adsen-
sionem de providenlia utile est , tamen diligentia
praecipue digna est studiosis, nosse res patrias et
domesticas.

Extat autem alia oralio viri doctissimi Ho-
milii amici mei , in qua descripti suut fiues regio-
nis Mysorum inclusi triangulo, et pene Scaleni
figurae inter Albim et flumen Picam , quorum la-
terum basis est iuga montium Sudetum. In ea
regione Principes sunt iam fere quingentos annos
titulo Marchionum Mysiae, orti a Widekindo,
qui belli Saxonicl adversus Carolum FrancumDux
fuit, et agnati clarissimorum Imperatorum Hen-
rici Aucupis el trium Oltonum.

Ex ea stirpe natus est ante annos trecentos
Henricus, iustus et potens Princeps, qui Myso-
rum regionem , Lusatiam inferiorem et Turin-
giam lenuit. Hunc tanti fecit Imperator Frideri-
cus Secundus, ut elus filio Alberlo Landgravio
Turingiae dederit fiham Margarltam. Sed Alber-
tus non est imitatus paternam virtulem. Quan-
quam enim Alberto ex nobilissima coniuge duo
filii nati erant, Fridericus et Dietmannus, tamen
spreta coniuge pudica et matre pulcherrimorum
filiorum, exarsit amore tanto pellicis, ut etiam
odisset coniugem, et eius vitae insidias strueret.
Ac tandem adortus Mulionem , qui mularum cu-
stos erat vehentium aquam in arcem Isennacen-
sem , petit ab eo ut interficiat coniugem filiam Im-
peratoris, Nondum enim Germanis venena erant
nota. Mulio metuens ne sl recusaret, interfice-
retur ipse, ne huius consilii fama spargeretur, si
mulat se Principi obtemperaturum esse.

Deinde re sapienter cogitata venit ad Domi-
nam , ac petlvit si audiri ab ipsa , et paucis prae-
cipue nobilitatis viris, quorum fides Dominae

probaretur. Exponlt pacta cum Domlno, ac nar-
rat se eo promislsse facturum hanc caedem , ut et
Dominae et suae vitae consuleret, quia si recu-
sasset, quaesitus esset alius parrlcidii mlnlster, et
ipse necatus esset. Narrat et alla quae fidem ora-
tioni fiiciunt, ac lubet deliberare Domlnam cum
suis, quomodo suae vitae consulendum sit, se
iam fuga facile evasurum esse pericuUim.

Pie dellberala prudentes et fideles amlcl , qnl
Prlncipem furere odio et scelere videbant, suadent
ut Domina fuglat, adlunctls paucis matronis et
ancillis. Etsi diu refragabatur Domina, quae in
complexu filiorum mori malebat, quam desertis
ipsis diutlus esse superstes, tamen fidelibus con-
siliis tandem obtemperat. Locus adhuc ostendi-
tur in arce Isennacensi , ubl non est magna alti-
tudo a scopulo extra arcem ad fenestram, ex qua
funihus Domina cum quinqne comitibus demlssa
est. Nocte aulem cum iam migratura esset, prius-
quam a filiis discederet, adsidens ad lectulos filio-
rurn , et calamitatem suam deplorans, cum Con-
siliarius senex et matronae comitaturae eam, hor-
tarentur, ut properaret, tandem valedlctura fillis,
Fridericum natu maiorem, lachrymls et eiulatu,
materni doloris magnitudinem ostendens, com-
plectitur, saepe figens oscula in genls et In pectore
filii. Postremo mirabili animi motu dentibus
mordet genara filil,

Puer vulnere facto elulare inclplt. Accur-
runt Igitur matronae, et puerum matrl ex mani-
bus eripiunt, metuentes ne dolor eam impellat
ad sobolem inlerficiendam, et quoquo modo pos-
sunt, e cubiculo eam abducunt. Illa non ignara
quid fecisset, inquit: Me ne adeo ferream putatis,
ut a pulcherrimis et carlsslmis filiis slne ingenti
dolore In exllium ablre possim. Nullum vitae
periculum est meo filio ex hoc vulnere, sed ipsl
notam mel summi doloris impressi, ut in omni
vita memor slt et mel erga ipsum amorls, et cah-
mitatis meae. Dlscedens aulem precor Deum in
hoc summo dolore, qui et has GroQyag honestis
parenlibus indidit, et adfirmat se gemltus et la-
chrymas iustorum exaudire, et custos est orpha-
norum, ut hos meos orphanos servet incolumes,
et gubernet , quorum pericula cogito non fore le-
viora meis. Malueram itaque hic ad lectulos
eorum trucidari, quam ab els viva discedere.
Haec vociferantem , vi abstrahunt matEonae co-
mites , et ex fenestra demittunt.

DECL. DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

Ea nocte iter faciiint lcngius quam pro viri-
bus, praesertim cnm moesticia omnium corpora
debilitasset, ac mane veniunt ad oppidum Hers-
feld , ubi cum Abbali iter et causam exposuissent
Comiles, Abbas reverenter Dominam filiam Im-
per^toris, bonestissimam matronam excipit, et
consolatione et omnibus officiis lenire moesticiam
omnium studet, et cito currus apparari iubet, et
addit ex nobilitate praecipuos viros, qui Domi-
nam ducant Francofordiam, Ubi commorata in
monasterio virginum, ne longissime a filiis abes-
set, cum vitam in luctu et precatione egisset, post
paucos annos mortua est.

Mariti bcentiam fuga coniugis auxit. Audie-
rat autem Deus preces discessurae matris, et filios
vere orpbanos protexit, quos aliquanto post ma-
tris fugam, Alberti Landgravii frater Marcbio
Mysorum, iustus et sapiens Princeps Dietricus,
ex Turingia ad suam aulam vocavit, et ne specta-
tores essent paternorum scelerum , et ut exlra pe-
riculum essent. Cumqne eos paterno animo ad
agnltionem et invocationem Dei et ad virtutem
inslitueret, Fridericum etiam cuius erat admorsa
gena, tyronem secum in castra et in aciem duxit,
ubi specimen egregium virlutis edidit in praelio
Anbaltino. Filium autem hic Marcbio unicnm
habuit, quem adolescentem amisit, quo morttio,
quia nolebat fratrem succedere, metuens ne pelle-
ret fih*os, cum iam videret eum his anteferre no-
thum ex pellice natum, et quia mores fratrls im-
probabat, testamentum condidlt, in quo fratrls
fillos adoptat, et haeredes reglonls Mysorum in-
stituit. Cumque delectis praecipuls virls ex tota
reglone, testamentum et causas sui consllii hone-
stas exposuisset, ac petivisset hornm liaeredum
defensionem, hi laudata principis pletate, adfir-
mant se non ahum Dominum recepturos esse,

Aliqnanto post mortuo Dietrico, ut in testa-
mento scriptum erat, succedunt in totius Mysiae
possessionem hi duo , Fridericus cuius fuit ad-
morsagena, et Dietmannus, et iusticia ac caeteris
virtulibus omnium honestoram benevolentiam er-
ga se augent. Sed pater Albertus scribit ad omnes
ordines ditionis, ac petit sibi tradi possessionem
regionis Mysorum, exclusls filils, ac iuris prae-
textu pugnat, quia ipse sit fratris proximus hac-
res. Nec esse iustam causam cur haereditas sibi
erepta sit.

Conveniunt igitur delecti ex omnibus ordini-
bus praecipui viri in urbe Friberga , et communi

consensu respondent se et probasse antea pietatem
Dietrici, et testamenti causas, et non recepturos
esse ah*um Don-jinum desertis his, quibus iam de-
fensionem promiserint.

Albertum fata trahebant ad poenas. Ideo
iratus movet bellum anno a natali Christi 1281.
Sic enim invenio numeros annotatos esse. Gens
Mysorum petit ab Imperatore Rodolpho, cuius
iusticia, sapientia et fortitudo fuit excellens, ne
sinat opprimi adolescentes Principes, et simul ar-
mis reprimit Albertum. Sed haec prima belli
avQQa^ig non fuit laeta adolescenti Friderico,
quanquam causam iustam tuenti. Sed statim in
hoc tyrocinio eum Deus docere vohiit , ne huma-
nis viribus confideret, sed disceret victorias Dei
beneficia esse, et ab eo petendas esse. Captus est
enim Fridericus a patre, et toto anno retentus in
arce Isennacensi. Unde postea divinitus Hheratus
est, cum odio tyranni custodes aliqui misericordia
adolescentis affecti, fugae consilia adiuvarent. In-
terea et Rodolphus Imperator mandata mittit, ut
arma utrinque deponant, et promittit se venturum
in Turingiam, ac fore disceptatorem causae.

Venit in Turingiam Piodolphus, et cum alios
tiimultus sedavit, eversis latrunculorum arcibus
aliquot, et captis in Ilmena novem et viginti la-
tronum ducibus, de quibus Erphordiae suppli»-
cium sumpsit, tum vero severissime mandavit pa-
cem Alberto et filiis. Non multo post mortuo
Rodolpho successit Adolphus Nassaviensis, quem
variis artibus trahit in societatem belli Albertus
Landgravius, et quod res postea ostendit, adpa-
ret avarum senem cuplditate uberrimae reglonis
Mysorum et venarum metalllcarum illectum, hanc
occasionem occupandae regionis Mysorum, non
voluisse negligere. Narrant etiam historiae Alber-
tum Landgravium vendidisse Turinglcam ditio-
nem Adolpho, ne recipere eam filii unquam pos-
sent. Longa est iniuria, longae ambages, nec
omnia recitare libet.

Ita post mortem Imper.itorls Fiodolphi bel-
lum atrocius molum est, et Adolphus in Turin-
giam et Mysorum regionem attractus est. Et
Marchlo Brandeburgensis sc cum Adolpho Impe-
ralore et Alberlo Landgravio conlunxit, spe occu-
pandae inferiorls Lusatiae, Quanta moles belli
deinde fuerit, inde aestimari potest, quod eodem
tempore cum diversis exercitibus praeliari fratres
oportuit, et quod in iis locis, ubi summa est uber-
tas, magnae vastationes factae sunt, cum hostiles

DECL, DE FRIDERICO LANDGR. THUR.

exercltus amplius annis duodecim in Mysia vaga-
rentur, et variae essent vices victoriae. Nam
Adolphus sexennio, deinde Albertus Austriacus
etiam sexennio imperium tenuit, ac non multo
ante Alberti Austriaci mortem exercitus impera-
torii prorsus ex Mysia et Turingia pulsi sunt, cum
Deus tandem restiluit his gentibus tranquillitatem,
et ostendit se defensorem esse iustae causae. Sed
redeo ad blstoriam,

Marchlo Brandeburgensis exercitum duxit ad
urbem nobis vicinam Luccam. Inde eum repulit
Dietmannus, cui adiunctus erat lacobus Schon-
bergius, Irucldatls trlbus millibus hostium. In-
terea iilibi frater Fridericus exercitum rollegit ad-
versus Adolphum Nassaviensem. Sed Marchio
Brandeburgensis, accepta clade petlvit auxilium
ab Ebrarto Anhahino, qul magno exercltu obse-
dlt arcem luliam. Unde eum Fridericus repulit
tempestive monitus ab Electore Saxonico ex oppi-
do Witeberga, qul etlamsi abstinebat a bello, ta-
men Friderici causae aequior erat. Postea saepe
dlralcatum est varia fortuna cum Adolphi exercitu,
qui occupaverat Bornam , et tenebat Aldenbur-
gum , Cygneam , et Kennicium. Reliquerat enim
Adolphus in hac regione exercitum Svevicum, cui
praefecerat fratris filium Philippum Nassaviensem
virum acrem. Piediit autem Adolphus ad obsi-
dionem urbis Fribergae continuatam integro anno,
et mensibus quatuor. Tandem ne fame quidem
cogi potuit ad faciendam deditlonem, sed prodi-
tione capta est.

Cum hac urbe potitus esset Adolphus, quae
velut arx totius regionis erat, et habet venas qua-
rum tunc ubertas magna fuit , elatus hoc successu
non dubitavit iam facile se tota regione potiturum
esse. Sed Adrastia insolentiam prope comitatur.
Eligitur Imperalor Albertns Austriacus, huic ut
occurrat, Mogunliam redit Adolphus, ubl fratris
consilio et opibus se armat adversus Anslriacum,
cum quo aliquanto post dimicans in acic, inter-
ficitur. Interea et Dux Bornae relictus, Philip-
pus Nassaviensis capitur, ac dimissus ea condi-
tione, ut cedat ex oppidis quae occupaverat, non
faclt promissa, sed cum audlvisset Imperatorem
factum esse Albertum Austriacum, huic promittit
se oppida omnia traditurum esse quae tenebat.

Austriacus etsi Friderico spem fecerat pacis,
tamen quia vldebat Mysorum regionem opportu-
nam esse gerenti bellum cum BoemlSj fefellit Fri-

derlcum, et venit in has reglones Instructus ma-
gno exercitu collecto exSuevis, Bavaris et Boe-
mis, ut satis appareret eum sperare se et Mysia et
Turingla potiturum esse. Narrant etlam Frlderi-
cum Aldeburgum vocatum esse simulatlone collo-
quil, ubi cum in convivium ab Imperatore accer-
situs esset, irrupit miles, qui strlcto gladio pete-
bat Frlderlcum. Sed civis Fribergensls suo cor-
pore dominum texit, et vultus accepit , ut Frlde-
ricus et ictum declinare et fugere posset, Quan-
quam autem Austriacus se purgabat, tamen su-
spiclo erat, slcarium ab ipso subornatum esse.
Cum igilur spes nulla pacis esset, et exercitus in-
gens Imperatorls Austrlaci oppidum Luccam situm
non procul ab urbe Cltta oppugnaret, fratres con-
iunctls coplls accedunt ad exercitum Iraperatoris,
et magna multitudine hostlum trucldata , vlctores
Ingrediuntur oppidum. Inde proverblum hodie
fertur de clade superbi alicuius. Accidlt ei quod
Suevis accidit ad Luccam.

Post eam victoriam magna inclinatio facla
est. Recepta sunt oppida , Borna, Frlberga, et
alia. Sed statim alia calamitas sequuta est. Dlet-
raannus fraude vulneratus est Llpsiae in templo,
in ferlls natalltils, et ex eo vulnere blduo post
mortuus est. Ac ftiit opinlo subornatum esse sica-
rlnm a Philippo Nassaviensi, Ita existimasse Frl-
derlcum non rauUo post intellectum est, qui cum
in acie vlderet Phllippura Nassavlensera , iratus
militcs incitavit ac dlxit, se Deo luvanle iam poe-
nas surapturura esse de perfido ductore Nassa-
viensi, a quo frater Ipsius interfectus esset, Et
adluvit Deus lusta arraa. Nam in eo prelio Phi-
lippus Nassaviensis interfeclus est manu Frlderlcl,
et deletae sunt reliqiilae hosliura, Allquanto post
Albertus Auslrlacus Iraperator non procul aRheno
In vlcinia oppidi Fiheinfeld a fratris filio loanne
interfectus est anno 1308.

Exllnctls duobus Imperalorlbus et deletis tot
exercllibus et eorura ducibus, liberala iara Myso-
rura reglone, Fridoricus exercilura ducit In Tu-
rlnglam, ubi fractis multorum anirais cura raani-
feste vlderent, divinitus protectura et adiutum
esse Friderlcum, Albertus pater qui sese tantl et
tam dluturnl belli causam et facem esse agnosce-
bat, et retinerl patrlara non posse cernebat, in
urbem Erphordlam fuglt, Nec ibi tamen furlae
quiesccre eum sinebant. Sed quanquam plerae-
que urbes et famiilae nobiles honestiores deditio-

DECL. DE FRIEDRICO LANDGR. THUR.

nem facerent, et Ubenter iusti et foelicis princi-
pis imperiiim acciperent, tamen Erfordiensibus et
comiti AVimariensi et aliis quibusdam factionibus,
incitator fuit ut Friderico adversarentur. Horum
tumultus etiam brevi ternpore Fridericus com-
pescuit.

Interea tamen Botimi qui sequuti fuerant Al-
bertum Austriacum, occupant inferiorem Lusa-
ciam. Hanc partem ditionis eo tempore solam
amisit Fridericus. Sed post victorlam urbes quae
antea fuerant imperii, Aldeburgum, Cygneam et
Kemnicium Fridericus occupavit , de Lusatia non
voluit Bohemos irritare.

Considerate autem fortunae vices, florentem
iam Fridericum Marcbio Voldemarus nescio quo-
modo cepit, et caplivum abduxit, ac Ivr^a po
poscit oppida aliquot, de quibus cum literas ad-
ferret ad nobilitatem Mysnicam , negant Nnbiles
se literis credituros esse, ac iubent cerlo die ipsum
Principemadduci in locura cerlum, ubi coram eius
voluntatem audiant. Interea ita se parant Mysnici,
ut cum veniret dominus, vi eum liberarent. Hoc
consllio foeliciter liberatus est , et Mysnici Mar-
chionem Voldemarum captivum duxerunt ad op-
pldum Aldenburg. Ita accidit quod dicitur, TC^Zg
avTOug Ttxyaig Tig aXojaeTai, aiansfi vjirJQ^er.
Haec invenlo acta esse anno 1313. Reliquam
vitam exlstimo tranquillam fuisse. Mortuus est
autem anno 1326 et Isennaci sepultus in templo
Catharinae, ubi sepulcro bi versus inscripti sunt:
Ecce Fridericus cultor virtutis , amicus
Facis , couditur hic , stirps imperialis , et illie
Fulgeat iste pius Marcliio Landgravius.
Scitls autem praecipue ob hanccausam velleDeum
notas esse historias, ut confirmetur adsenslo de
providentia, et statuamus esse Deum mentem
aeternam , saplentem , veracem , beneficam , iu-
stam, castam et vindlcem scelerum , et poenas me-
tuamus, et mandatls divinis obtemperemus, de-
nique eadem vox est omnium historiarum :

Discite iusticiam moniti, et non temnere divos.
Hic quoque videmus exempla iudicii dlvini. Vio-
lator conlugii, crudelis in conlugem et filios, sibi
et patriae exltlum furenter attrahit. Sunt et tra-
gici exitus Imperatorum , quos avarlcla impullt ut
iniusta arma adiuvarent. Non enim ut initio Ro-
dolphus consultum voluerunt haeredibus aut paci
publlcae, sed ut per eam occasionem ipsi potiren-

iuris umbram et ut Plato nomlnat Gy.ioyQaipiav
ostendentes , Archilochi vulpeculam tamen secum
traxerunt. Commonefacti igitur tot principum et
exercituum poenis reprlmamus Iniustos impetus ct
gubernari nos a Deo petamus. Cogitantes etiam
de periculis harum reglonum, ardentibus votis
Deum oremus, ut regat principum mentes, et fa-
ciat eos oxtvri iksovg et organa sahitaria sibi et pa-
trlae. Nam et Friderlci defensio in causa iusta
adversus tantam potenliam, manifeste ostendit
cum dlvinitus protectum esse. Haec et similia
cogitanda sunt in consideratlone huius hisloriae et
aliarum , et invocatlo Del cogitationibus miscen-
da est.

De morte Frlderlcl haec narratlo legilur.
Isennaci spectacubim exhibltum est de decem vir-
ginibus, in quo taxata est invocatio liominum plo-
rum, qul ex hac vita discesserunt. Ut fatuae vir-
gines frustra petimt oleum a prudentibus, ita ina-
nem esse fiduciam petenlium auxilium ab homi-
nlbus, quanquam in coelestl consuetudine magna
sit eorum virtus et glorla. Ita semper aliqui fue-
runt saniores, qui doctrinam Ecclesiae rectlus in-
tellexerunt, quam alii fascinati mah's opinionibus.
Huius comoediae princeps senex cum spectator
fuisset, redit in arcem consternatus hac reprehen-
sione consuetudinis, quam antea plam esse puta-
verat, ac tanta fult anlmi perturballo, ut in raor-
bum inclderit, quo toto biennio confllctatus est,
quo tempore credibile est cum lam admonitum
plura cogitasse de Eccleslae doctrina, quara antea
cogitaverat. Non enlm fuit mens prophana, sed
ante omnia prelia feclt precatlonem ad Deum , et
Coena Domini sese confirmavit, ut ardenlior esset
invocatio.

Caeterum in gubernatlone iustus, verax, et
beneficus fuit, et in vita interlore modestus et ca-
stus, et amans suae coniugls, quae fult socia mul-
torum perlculorum. Puerpera enim in arce Isen-
nacensi fuit, cum arx obsideretur et deesset victus
coniugl et praesidio, quo In periculo, magno con-
siiio victum in arcem advexit, et puerperam, filiam
et praesidium servavit, et tandem duce hostium
capto et interfecto hostes depuh't.

Hanc historiara volui iunioribus nolam esse,
et eos adhortor ut exempla iudlcll dlvlni intuean-
tur, et anlmos ad tlmorem Dei, et ad veram in-
vocatlonem exuscitent, et considerent quam ad
militiam ipsos Deus vocaverit, videllcet ut sint

tur his reglonibus tota stirpe haeredum deleta. Ita custodes verae doctrinae, et in hac militia fidem

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

et dliigcnliam praestent, et sic regant mores, ne
dolore afficiant Spiritum sanctum, sed ut Deus
faveat discentibus et augeat dona, sicnt scriptum
est: Habenti dabitur. Te autem, fili Dei domine
lesuCbriste, crucifixe pro nobis et resuscitale, oro,
ut nos gubernes et serves. Dixi,

No. 139.

an. 1554.

De Sibylla, Principe,

Separatim prodiil: Oratio de Principe Sibylla , coniuge
tlect, Sax. lob. Friderici, recit. a lo. Forstero. Witeb.
1554. 8. 2^/2 pl. — Recusa in seiect. Declamat. T. 111.
p. 141 sqq., iiervest. T. III. p. 154. et Richard. T. II. p. 756.

Oraiio de Principe Sihylla, coniuge loannis
Friderici Electoris] recitata a lo. Forstero,
Doct. Theol. in renunciatione puhlici testi-

monii etc,

IVon casu, non ex Democrili atomis haec pulcher-
rima mundi corpora, et animantium et hominum
formae confluxerunt, sed vere esse mentem aeter-
nam architectatricem, quae mirando consilio
omnia fabricavit, undique ostendit ars opificii.

Sed maxime illustria testimonia sunt de Deo
conditore, cum noticiae numerorum atque ordi-
nis, et aliae insitae humanis mentibus, tum vero
noticiae illae regentes vitam, discernentes honesta
et turpia, et vindicem Deum monstrantes, quum
horribili cniciatu conscienliae scelera puniunt.
Hunc ordinem in nobis ipsis, et hoc discrimen
bonarum rerum et malarum, et horrendam lace-
rationem nostri cordis, quam scelerum conscien-
tia adfert, vult Deus aspici, ut sint commonefa-
cliones de ipso. Sed cum languida sit assensio in-
ler tam multa testimonia, prodiit ipse conditor ex
arcana sede, et sese novis et evidenlibus testimo-
niis patefecit extra naturae ordinem, ac initio
filium misit, per quem docuit nos vere se in genere
humano coUigere Ecclesiam, cui in omni aeterni-
tate sese lucem suam, sapientiam, iusticiam et
laeticiam communicaturus sit, ac simul docuit,
quomodo Ecclesiam aeternam ex hac fragili et
mortall massa collecturus sit. Hanc sapientiam
universam, et haec decreta, cum filius, qui est
angelus magni consilii ex sinu aeterni patris sta-

tim initio protulerit, Xoyog nominatur, qui et

affirmat sic ex horribili confusione opinionum et et quia maoif^lum testimonium est praesenliae

sectarum excerpi hoc agmon , quod fruetur illa
dulcissima Dei societate in tota aeternitate, cum
hanc doctrinam divinitus traditam audit, discit,
fide amplectitur et relinet incorruptam.

Hoc vult signum esse agminis sui, quod
discernendum est a reliqua multitudlne generis
humani. In hoc agmlne vull Deus consplci prae-
sentiam suam, et Iribuit ei proprie beneficia, quae
sunt exordia illlus aeternae socletatls, Vult Igitur
nos circumspicere quae et ubi sit Ecclesla, qualis
fuerit eius gubernalio, inde usque ab inltio, quam
ad rem necesse est nosse hlstorlam Ecclesiae
omnium temporum, et conslderare In quo coetu
fuerit vox doctrinae Incorrupta. Delnde quae ibi
testimonia fuerint praesentiae Dei, quae certami-
na, de qulbus materiis, quae confesslo, qul con-
sensus plorum, quae virtus, qui exitus, quae iu-
dlcla saniorum, quae liberallones, ac tola series
temporum in conspectu slt. Haec conslderatlo de
multls magnis rebus nos docet, ostendlt qnid sit
probandum, et confirmat adsensionem, el invitat
ad virtutum officia.

Cum autem et his proxlmis annis orla sint
magna certamina de multis doctrinae partibus,
nunc praecipue necesse est Inqulri doclrlnam in-
corruptam, quae cum adduxerit nos ad veram Ec-
clesiam, videndum est etiam in hac, quae sint te-
stlmonia praesentlae Dei, quae pla exempla. Non
est Ecclesia Centaurorum aut Cyclopum agmen,
aut Bacchi exercitus, sed est, ut in Sophonia di-
citur, populus humills et pauper, confidens Deo,
et eum invocans. Fulget in Ecclesia agnitio Dei,
et est in ea consideratlo saplenllae Dei, doctrina et
intellectus ac amor vlrtutum el honeslae consocia-
tlonls, ideo historiae aliquot recitatae sunt, et
Prlncipum et allorum , ut sciant exteri et posteri,
multos saplentes et virtute excellentes homines
amplexos esse doclrlnam, quam profitentur Eccle-
slae nostrae, ut plnres ipsum doctrlnae genus
cognoscant, et cognltls fontibus confirmenlur con-
sensu talium hominum, In qulbus non fallacia
signa sunt verae pietatls, et Invltentur eorum
exemplis ad multarum virtutum exerciila.

Nunc igitur pauca dlcam de illustrlssima
Principe Sibylla, coniuge illustrlssimi Ducis Sa-
xoniae lohannls Friderici, Eleclorls, nuper ex
hac mortali vita ad coelestem Ecclesiam evocati,
cuius historia et propter honesta exempla prodest,

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

Dei, qui eam tot annos in tanto luctu, quanquam
natura fuit imbecilli corpore, et inde usque ab
adolescentia similis contabescenti , erexit Spiritu
sancto, ettam longa ei vitae spacia dedit, ut ma-
ritum ex longo exilio reducem laeta videret, quod
ipsa unum a Deo fide petiverat, et spe constanler
expectaverat, ut ante niortem reditum Domini
cerneret.

Etsi autem alii , ac praecipue vir clarissimus
Stigelius, ingenio et virtute excellens, quo nemo
scribit hoc tempore carmen melius, Iransmittent
de ipsa ad posteros splendidlora scripta, tamen
honesta exempla saepe et multos repetere utile est,
ac nostri officii est iunioribus commemorare res
dignas memoria, et hortalores esse, ut posteris
tradant res dignas cognitione: certe bono studio
historias utiles recitamus.

Llsitatum est autem cum de Principibus dici-
tur, slirpis mentionem facere, et maiorum egre-
gia facta narrare, quia cum verlssimum slt dlvl-
nitus hominum gradus distinctos esse, laus est
magna nobilitatis, quia a Deo caeterls hominibus
familiae excellentes praelatae sunl , et ornatae exi-
miis virtutlbus. Quanquam autem Physlci dicunt,
semlna vlrtutum propagari, quod non reprehendo,
tamen haec potior causa esl, propter qnam in fa-
mlliis heroicls aliqui posteri excellunt, qula Deus
ipse aliquantisper servat excellentes familias, et
allquos subinde ex posteris ornat excellentlbus
donls.

Nata est Domina Slbylla ex patre Prlnclpe
Clevensi, et matre Princlpe luliacensi. Hae fa-
Tniliae et cognatione et foederibus antiquis con-
iunctae sunt, et quae slt earum potentia, hoc tem-
pore notissimum est. Orlae sunt autem a stirpe
Godefridi Bilionei et Balduinl fratris, quorum
cum fuerit excellens virtus , ut postea dicam, ma-
gnum decus est tales habulsse maiores, cum qui-
dem hoc verum esse iudicem, in familiis illustri-
bus nasci, initium aliquod esse virtutis, qula Deus
tales familias excellentibus virtutibus ornat.

Est autem hodie in vicinia Tralecti in Bel-
gico arx Bilion, et vicina regio ab arce nomen
habens. Ibi nali sunt Godefrldus et Balduinus
fralres, ex parentlbus quorum vetus fuit nobilitas,
propter quam et Godefridus ex patria ditlone ac-
cersltus est in vicinam Lotharingiam , et factus est
ab Imperatore Henrlco IIH. Dux Lotharlnglae.
Incidlt elus aetas in bellum civile Henrlcl IIII.
apud quem duxit exercltum in Italla , et in ipsius

urbis Romae expugnatlone vulneratus, cum for-
tassis et genus belli non probaret, votum Deo
fecit, se deinceps rellcto hoc bello, mllitaturum
esse Deo pro defensione Chrlstlanorum populo-
rum adversus Saracenos et Turcos. Postea igitur
cum reversus esset in Belgicum , hortator fult alils
Ducibus, ut suo exemplo hanc militiam suscipe-
rent. Crediblle est bonos Principes ut vitarent
bellum civile, allam honestlorem mllltlam praetu-
llsse, et eodem tempore auxilium Graeci Impera-
tores a Romano Pontifice petlverunt, cum iam
Saraceni et Turcl pene tolam mlnorem Asiam oc-
cupassent*

Cum igitur in Synodo dellberallo esset , de-
mlttendls auxiliis in Asiam, Godefridus Lotharin-
giae dux, et elus frater Balduinus, et Robertus
Flandriae comes, et Roberlus Normannlae dux,
fillus regls Anglici, et Boemundus Tarentinus
Princeps, et Guelfus, et alii nobilisslml et fortis-
simi viri sese conlunxerunt, ac promiserunt, se
suls sumptibus ducturos esse exercitum in Asiam.
Ostendlt etlam Pontlfex, se indicturum esse tri-
bata ad alendos exercitus. Haec consllia hoc tem-
pore vix credibllla sunt, cum nec tanta est Prln-
cipum inter sese conlunctlo, ut mulli sine uno
Imperatore diu concordes esse posslnt, nec tanta
virtus, ut privalls facultatibus Reipubllcae opitu-
lari vellnt, Denique multa sunt hoc tempore dis-
slmilia illi heroicae aetatl. Ac mlhl quidem vide-
tur slmilis esse haec expedltio argonautlcae. Ut
nobillssimi Prlnclpes in Graecia cum lasone in
Colchicam navigarunt, Aeacldae, Peleus, Tela-
mon, Tipbys et alil multi slne reglo imperio con-
cordes. Ita hi noslri Argon^utae in causa iustls-
sima, summa concordia multis annls slmul mili-
taverunt.

Nec fuit inutllis expedltlo, ut nunc ignavi
disputant, cum enim in Asia domlnarentur Sara-
ceni et Turci, et graecus Imperator vlx defcndere
Europam posset, hi latlni Principes, ut nornina-
bantur, Asiam recuperarunt, eanique Imperatori
graeco restituerunt, postea progressi Syriam et
Palaestinam occuparunt , ac regnum in ea reglone
usque ad Charras constituerunt, restitutis Eccle-
sils in Asia, Syria et Palaestina, idqiie regnum
tenuerunt annos amplius octoglnta. Nec ipsi ac-
cusandi sunt, quod posteri non dlutlus retinue-
runt, qui fuerunt malorum dissimiles. Nam
priorum Ducum sapientia et magnltudo anlmi
tanta fuit, ut communem salutem et concordiam

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

anteferrent ommbns privatis affectibus, non cer-
tiibant inler se anibitione, cedebant de proprlis
commodis, ne turbaretur concordia, iuste impera-
bant: non indulgebant libidinibus. Postea Epi-
scopi primum semina discordiarum sparserunt,
propter avaritiam et dominandi cupiditatem. Et
Principes ambitione inter sese certarunt: aliqui
etiam libidinibus allenarunt voluntates honesto-
rum , ita regnum propter vitia posterorum amis-
sum est. Sed graeco imperio tamen postea etiam
longo tempore profuerunt victoriae Godefridi , et
aliquot Regum, qui postea sequuti sunt.

Inchoata est autem expeditio anno millesi-
mo nonagesimo sexto. Anno millesimo nonage-
simo septimo capta est in Asia Nicea, deinde
Iconium, trucidatis maximis exercitibus hostium.
Deinde in Syria captae sunt Antiochia, Edessa,
et aliae multae urbes. lerosolyma capta est anno
millesimo nonagesimo nono , die decima quinta
mensislulii, anno quadringentesimo et nonage-
simo, postquam ab Herach"o recuperata fuerat.
Postquam autem Godefrido Duce capta est lero-
solyma, rursus amissa est post annos octo et
octoglnta.

Sed non institui hic integram narrationem
rerum gestarum a Godefrido, aut a fratre et po-
steris deinceps, tantum hoc volo scire iuniores,
fuisse excellentem virtutem illorum Ducum, ac
de Godefrido inde sumi coniectura potest. Cum
capta lerosolyma Duces omnes decrevissent Re-
gem eligendum esse, et ibi tot Principes essent
nati in summis familiis, frater Regis Gallici, filius
Regis Anglici, et Dux Tarentinus, qui consilio
videtur inter caeteros antecelluisse, ut inter Argo-
nautas Peleus, et in electione ratio haberetur so-
lius virtutis, re deliberata omnium suffragiis, ele-
ctus est Rex Godefridus Bilioneus. Hoc iudicium
tot Principum de eo, gloriosius fuit ipso regno.

Ritus etiam coronationis singularis fuit, quem
propter illustres significationes meminisse utile
est: ita flexis genibus procumbebat ad sepulchrum
Domini, is, qui coronandus erat, ut caput in saxo
sepulchri collocaret, et corona ei ex spinis facta
imponebatur: noluit enim Godefridus eo loco au-
ream coronam gestare, in quo filius Dei Rhamnis
coronatus fuerat. Hic ritus commonefactio fuit de
Regum officiis: caput collocare in margine sepul-
chri, est summa cura adfici de Ecclesia Christi, et
ei caput ac vitam donare. Deinde et spinis coro-
Melanth, Oper. Vol. XII,

nari, est perffrre ingenles dolores, sed propler
confessioneiri curn Christo, qui deinde alia corona
ornabit eos, qui in hac mortali vita propter ipsum
aculeis Rhamni confossi sunt.

Haec de stirpis Bilioneae nobilitate satis sit
dixisse. Inde cum orta sit Princeps Sibylla, satis
intelligi potest, magnum decus esse in eius genere.

Nunc de propriis virtutibus Principis Sibyl-
lae dicendum est, quae congruunt ad regulam
Pauli: Salvabitur mulier per filiorum generatio-
nem , si manserit in fide, dilectione, castitate et
modestia. Testimonia fidei in ea fuerunt illustria,
quae quidem praecipue ostenderunt ei Deum ad-
esse: Recte didicit universamEccIesiae doctrinam,
et lectione ac audiendis concionibus aluit doctri-
nae cognitionem , et fidem confirmavit et accendit
invocationem. Ac fuisse in ea ardentes fidei mo-
tus, robur animi ostendit, quod retinuit in tanta
imbecillitate corporis et in tantis doloribus, quos
sustinuit propter exilium Domini , quem sincere
dilexit. Etsi enim erat languefacto corpore, et
moesticiam assiduam circumferebat , nec ulla cer-
nebat auxilia humana, tamen fiducia solius Dei
erigebatur, et a Deo petebat et expectabat Domini
reditum, ac saepe dixit, se non dulcedine vitae
longius vivendi spacium optare, sed tamen optare
se et sperare tam longum vitae spacium, ut videre
Domini reditum possit. His votis respondit even-
tus. lubet autem Psnlmus intueri nos talia exem-
pla , cum ait: Accedlte ad Deum, iste pauper cla-
mavlt, et Dominus exaudivit eum.

Utrunque igltur exemplum multis proderit,
tullt non levem calamitatem, et vere spinls coro-
nata est, nec tamen anlmo fracta est, inde alii
quoque dlscent suas aerumnss aequabilius ferre.
Et quia preces elus Deus exaudivit, ex hoc eventu
alli quoque dlscent non esse irritas piorum preces.
Credibile est eam in bello viclorlam a Deo peti-
visse. Sed res ipsa ostendit plus postea profulsse
domini constantiam in confessione, quam ulla
victorla in armis profutura fuerat, denique fidem
etiam in hoc extremo actu fortitudo animi et assi-
dua invocatlo ostenderunt.

Nunc de caeteris virtutibus pauca adllciam:
Scitis esse dllectlonis gradus, quos ordine serva-
vit, Maritum , filios, fratrem , sorores, vera
oroQyfj dilexit, deinde inferiorlbus benefecit, ubi-
cunque potuit, praesertlm orbis vlrglnibus. Na-
turae nuUa prorsus acerbilas erat. Non accende-

DECL. DE GEORGIO PRINGIP. ANHALT.

bat, sed ubl polerat exlinguebat odia. Magna
virtus est castltas , ut scltis, et Deo praecipue gra-
ta, quod cum sciret, ipsa quoque castitatem valde
amavit, et prorsus sine ulla labe praeslitit, quod
fuit ei facilius, quia tunc quoque cum essent lem-
pora laetiora, nullas delicias in cibo et potu, nul-
los ludos ineptos expetivlt. Excelluit igitur in ea
et haec vlrtus, quam hicPaulus addldit, modestla
vldelicet, cuius etlara multae partes sunt. Non
erat superba, etsi enlm sciebat gradus homlnum
dlvlnitus ordinatos non turbandos esse, tamen
non contemnebat inferiores, sed virtutem In sln-
gulis amabat et venerabatur, et in bonorum cala-

mitate dolebat.

Gestus etlam erant modestlssimi. Sermo
omnis de mandatis et promissionibus dlvinls, de
beneficlis filli Dei, de spe vitae aeternae, nullum
el verbum excldit unquam parum conveniens san-
ctae matronae. Horas etiam distribuerat precatio-
num, lectionum et operarum, quae honestas ma-
tronas et virgines decent. Hoc toto virtutum or-
nata choro coniunx fuit optimi Principis, et mater
quatuor filiorum , quorum tres Dei beneficlo sunt
superstites. Hos cum alias saepe In vila, tum
vero recens ante mortem gravissimis orationibus
hortataest, ut Deum recte colant et invocent, et
paternas vlrlutes imitentur, ne iusticlam in gu-
bernatlone violent, ne irae aut aliis pravis cupi-
ditatibus laxent frenos. Sublnde etiam repetivit
adhortatlonem , ut concordlam Inter sese fratres
tueantur. Haec cum aliquanto ante mortem filiis
dixisset, et aliquoties Domino significasset se pro-
pter ipsius morbum magis dolere quam metuere
propriam morteni, ad quam beneficio fiHI Dei pa-
rata esset, ac scire hanc morlem iter esse ad coe-
lestem Eccleslam, hls sermonibus subinde ad-
miscuit invocatlonem Dei , et cum se Deo fiducla
Medlatoris assidue commendasset, natura corpo-
ris iam superata roorbo anlma ex hac mortali vita
ad laetlsslmam societalem coelestls Eccleslae evo-

cata est.

Huius universae hlstoriae cogilatlo bonls
mentibus utilis est. Nam et virtutes et muhi even-
tus ostendunt Del praesentlam in Ipsa, et exempla
nos de multls magnis rebus docent, et ad pieta-
tem invitant. Cernimus etiam hlc testimonia de
Ecclesiis nostrls, et de doctrlna, quae sonat in
nostrls Ecclesiis.

Cogltatloni autem harum hlstoriarum mlscea-
mus precationem verls gemltibus, ut filius Dei

Domlnus noster lesus Chrlstus clementer protegat
et gubernet harum regionum Ecclesias, Prlncipes
et polltias, qnia salutaris gubernatio sine ulla du-
bitatione opus Dei est , quod quldem et iussit a se
peti. Quare et hoc toto pectore eum oro, ut pro-
pter filii Intercessionem hanc Ecclesiam, et nos
protegat et regat.

No. 140.

an. 1554.

De Georgio Princ. Anhalt,

Prodiit: „Oratio de reverendissimo et iliiistriss. Principe
Georgio, Principe in Aniiait et Ascania etc. , a.Georgio
Maiore Doct. Theol. recitata in reniincialione publici te-
stimonii de Rev. viro Henrico Slhenio Mundero Theolo-
giae Doctore. Witeb. an. 1554. 8. 2 pl." — Reciisa in
selecl. Decl. T. III. p. 193 sqo., Servest. T. Ili. p. 185.
et Richard. T. II. p. 699.

Oratio de vita Georgii^ Principis Anhaltini*
recitata a Georgio Maiore.

Liuceat lux vestra, Inquit filius Dei, coram homl-
nlbus, ut glorificetur pater vester coelestis. Vult
multos ostendere Deus confesslonem verae doctri-
nae, et erudirl et confirmari ;dios allorum testi-
moniis, sicut ad Petrum dicitur: Et tu conversus
confirma fratres tuos, vult etlam consplci Eccle-
siam, quae quanquam dlsslmllls est imperlls, exl-
gua, aerumnosa , orba, slne praesidlis, slne ty-
rannica potentia, tamen vult eam agnosci Deus, et
cerni non esse agmen Cyclopum aut Centaurorum,
aut Bacchi exercitum, sed navim in qua vehitur
multitudo imbecilla discentlum veram doctrinam
deDeo, ut in Psalmo dicitur: Ex ore infantium
et lactentium perfecisti laudem , in qua navi ta-
men ad clavum adsidet fillus Dei, et multi sunt
remiges unius vocl omnes obtemperantes, mode-
sti , concordes, periti, singull suo loco fidellter
facientes officlum, Et horum remlgum consessus
slmllis est gravlsslmo Senatul. Qnem enlm cogl-
tare possumus Senatum pulchriorem, quam fult
horum scnum consessus, qul eodem tempore non
procul a lordane In oppldis vicinls habltarunt, et
saepe ad collatlonem de doctrlna convenerunt,
Sem, Abraham, Loth, Isaac, Rex Abimelech.

Omnibus igitur temporlbus circumspiciant

oculi atqae mentes, et conslderent, ubi et quae slt

Ecclesia , ubi sonet incorrupta doctrina et confes-

slo, quales sint Doctores, quales adluncti els gu-

I bernatores , ut plorum voce et exemplis confirme-

DECL. DE SIBYLLA, PRINCIPE.

mur. Manifestum est autem illustrissimum Prln-
cipem Aiihaltinum , qni non solum generis nobi-
litate, sed etiam eruditione, sapientia et omnibus
virtutibus excelluit, gravissimo iudicio doctrinam
sonantem in Ecclesiis nostris amplexum esse, nec
postea abiecisse unquam , tametsi propter confes-
sionem magnis iniuriis et contumeliis adficiebatur.
Ut igitur et multi apud exteros et posteri sciant,
qualis vir hic doctrinae testis fuerit, historiam
eius recitabo.

Nec alienum est hoc argumenlum ab hac re-
nunciatione, Nam et huic ipsi cui gradus decer-
nitur, et nobis omnibus utile est hoc exemphim
intueri, quia semper prodest Ecclesiae historiam
et doctrinae genera considerare, et piorum testi-
moniis confirmari. Deinde et praesentia Dei in
Ecclesia agnoscenda est, et gratiae agendae snnt,
quod dat ahquos sahit^tres Doctores et gubernato-
res, et accendenda est invocatio , ut deinceps et
nobis adsit, et regat docentiiun et discentium pe-
ctora. Denique commonefieri nos prodest, ut suo
quisque loco imitetur huius Principis diligentiam
in inquisitione veritatis , in invocatione, iri casti-
tate et omnium virtutum officiis.

Propter has causas scio bonis omnibus et uti-
lem et gratam fore hanc commemorationem, quae
tamen muUo erit brevior et tenuior, quam postu-
lat magnitudo rerum, de quibus dicendum erat.
Sed scitis nulla ullius creaturae oratione satis ex-
poni posse miranda Dei opera, Ecclesiae guberna-
tionem, doctrinae ampHtudinem, virlntum decus.
Quae enim eloqnentia sapientiam Dei satis illu-
strare potest? Qualescunqne breves commone-
factiones proponimus, ut ad piam cogitationem
rerum maximarum invitentur aliqui, et cum cele-
bramus dona Dei in viris magnis, Deum ipsum
aspici volumus et eius sapientiam, bonitatem et
praesentiam in genere humano cogitari, ut ei gra-
tiae agantur: Sicut pie et erudite scripsit hic Hen-
ricus Sthenius:

Quos ego cum laudo , laus ea tota Dei est,

Llt autem exteri et posteri sciant, qua in familia
natus sitPrinceps Georgins, pauca de vetustate et
celebritate familiae modestissime dicam, et non
fingam fabulosam originem, sed recitabo quaedam
historica, nota omnibus, qui non sunt ignari Ger-
manicarum historiarum. Cum Lotharius Saxo,
Imperator sapiens et magnanimns, exercitnm in
Itaham nntteret, ad intestinas seditiones oppri-

mendas et ad expellendos Saracenos, praefecit
exercitui Albertum cognomento Ursum, natum in
famiha Comitum de Ballenstet et Ascania, scitis
autem Ascaniam arcem et oppidum esse non pro-
cul ab Ilalherstadio. Huius Alberii Ascanii tanta
fuit sapientia et virtns, ut in Italia partim consi-
ho, parlim praeliando et domesticos tumultus se-
daverit, et Saracenos represserit. Postea secutus
Lolharius in Itaha expulsis Saracenis, pacem le-
gibus, iudiciis et praesidiis sapienter munivit.
Cum autem tunc vetus famiUa IMarchionum Bran-
denburgensium Electorum extincta esset, Lotha-
rius Imperator tantum tribuit virtuti Alberti Asca-
nii, ut ei Marchiam et pulcherrimum a^iujua
Electorum traderet. Nec aliud honorificenlius iu-
dicium de Alberto ab Imperatore, cuius fuit ex-
cellens sapientia, fieri potuil, quam quod auxit
eius potentiam ditione tanta , et ornavit dignitate
qua non alia pulchrior est in genere humano.

Huic Alberto Ascanio filii fuerunt cum alii
tum et Bernardns qui duxit exercitum Friderici
Barbarossae in Italia. Cum autem Henricus Guel-
fus cognomenlo Superbus, Dux Saxoniae et Bava-
riae, Imperatorem in Italia sedltioso consilio de-
seruisset, et Dux Henricus postea proscrlptus in
Angliam fugisset, in tanto Germaniae periculo
prndentiam, vlrtutem et fidem tantam esse in Ber-
nardo Ascanio Friderlcus iudicavit, ut ei et ditio-
nem Saxonicam ad Alblm , et qnarum summa est
dignitas et autoritas Ascaniae et Anhaltinae fami-
liae, quas quidem amplius ducentis annis magna
cum gloria retinuit, ac posteri Alberti et Bernardi
magna virtute defenderunt hanc Gerraaniae oram
adversus Henetos, Bohemos, Polonos et Tartaros.
Aliqui etiam in Syriam duxerunt Friderici Se-
cundi exercitns.

Certum est autem continua serie ab Alberto
Ascanio, et a Bernardo Duce Saxoniae Alberfi
filio ortos esse principes Anhaltinos, qni veterem
patriam Dei beneficio adhuc possident. Fuifque
nostra memoria praecipue clarus natus in ea fami-
lia Piodolphus Anhaltinus, qui Imperatoris Maxi-
milianl exercilus in Italia duxit, et saepe foeliciter
cum Venetis et lulii Pontificis copiis dimicavit.

Vetustarn nobilitatem , et nomen vetuslissi-
mae arcis et familiae Ascaniae indicat. Tniscon.^s
enlm ab Ascane diclos, multorum scriptorum opi-
nio est, qui vocabnli viclnitate moventur , ac de-
lector nomine Ascanis, quia videtur a reliffione
5*

DECL. DE GEORGIO PRINC. ANHALT.

indlta esse appellatio illi nepoti laphet. Nam Esch
Cohon significat sacerdotem ignis. Fuit igitur ille
nepos laphet custos sacri ignis, videlicet religio-
nis et doctrinae. Sed haec vetera omitto. Extat
autem in histoiiis non solum continua seriesPrin-
cipum Anhaltinorum seu Ascaniorcm, sed etiam
rerum honestissimaram commemoratio quas ges-
serunt, quam hoc loco recitare nimis longum esset.

In hac nobiiissima fijmilia natus est Patre
Principe Ernesto et matre nata in familia Ducum
Munsterbergenslum , Princeps Georgins. Erant
autem in parenlibus cum aliae virtutes, tum vero
studiura magnum cognoscendae doclrinae de Deo,
et vera invocatio Dei. Quare et filios ipsi domi
ad agnitionem Dei et ad omnia honesta officia ad-
suefecerunt, el Doctores eis idoneos quaesiverunt.
Evat tunc in inclyta Academia Lypsica Georglus
Heltus Forchemius, cuius fuit in formandis inge-
niis fides et foelicitas exlmla, et laudabatur inte-
grltas et gravitas in moribus. Hic enim initio eru-
dilt loachimum Camerarlum , Casparum Crucige-
rum, et alios qui postea propter erudltionem in
Ecclesia et in gubernatione utiliter vitae communi
servierunt, Huic Georgio Forchemio commen-
datus est adolescens Prlnceps Georglus Anhaltl-
nus, apud quem cum natura esset doclrinae avida
et capax, celeriter Grammatlcen, linguamLatlnam,
Dialecticen et Catechesln doctrlnaeChristianae dl-
dlcit, et ad exercitia invocationis sludlose adsue-
factus est.

Postea de consilio gravissimi senis Eplscopi
Mersburgensls , Adolphl Principis Anhaltlni ius-
sus est initla doctrinae lurlsconsultorum dlscere,
quo in genere tantam praestitlt adsidultatem , ut
fontes recte cognosceret, qua in re adluvabatur
non solum a Doctoribus, sed etiam naturae gene-
rositale, quae amabat veritatem , et erat fugitans
cavlllationum. Videbat, ut in arte, exordia, pro-
gressiones et metas, et intelligebat veritatem lu-
cem divinam esse, monstratam generi humano, ut
teneatur discrimen inter honesta et turpia, inter
bona et mala, et agnoscatur Deus, et sciatur qua-
lis slt, videllcet sapiens, verax, bonus, iustus,
beneficus , castus , vindex scelerum. Dlcebat
Deum velle nos sibi adsentirl agnlta verltate,
praestiglas cavillallonum et sophlsmatum iliudere
Deo. Et saepe iliud Salomonis repetebat. Non
decet Prlnclpem labium mendax. Fontes igltur
inris et usum quaerebat, ac praecipue Panormi-
tanum legebat.

In hoc tyrocinlo cum annos aliquot praepa-
rasset ingenium, et iam egressus esset annum vi-
cesimum secundum, Cardinalis Albertus Elector
Moguntlnus, etEpiscopus Magdeburgensis, natus
in familla Marchlonum Brandenburgensium, ad-
lunglt eum consiliarils in aula, ubi iam non in
umbra, ut in Academia, sed in iudiciis et in de-
Hberationibus gubernationis usum doctrinae iuris
conslderavit. Et cum natura facundus esset, saepe
iussit eius voce Citrdinalis exponi causas, quae
erant in deliberf.tlone aut iudiciis proponendae.
Ita et industrla augebatur et confirmabatur iudi-
cium. lam autem certamina de doctrina Ecclesiae
mota erant, et Tecelius, qui scurrlli impudentia
venales indulgentlas pontificias clrcumtulerat, et
elus satellites Eccius et alii Lutherum assiduls
scriptls et fulminlbus pontificiis cogebant, de fon-
libus doctrlnae Christianae multa dicere.

Et extabant iam Lutheri explicationes, de
discrimine legis et Evangelii, de vera poenitentia,
de gratia, de fide, de vera Invocatione, de usu
Sacramentorum , de discrlmine legum divlnarum
ethuraanarum, de dlscrimine ministerli evange-
lici et politicae potestatis. Haec scripta erant in
manibus doctorum et indoctorum, ac studia ac-
cendebantur, qula superstltlosl Canones diu fue-
rant consclentlarum carnificina , et Pontifices et
Monachi regno suo immoderate abusi fuerant.
Desiderabatur etlam Theologia pura et perspicua,
quia labyrlnthi Scotlstarum et siniillum erant
inextricabiles. Multi igitur docti et pii adsentie-
bantur Luthero , et gratulabantur Ecclesiae illu-
scentem veritatem, alii prophani laetabantur laxa-
tione vlnculorum quorundam, ut fieri solet.

Etsi autem legebat et Princeps Georglus haec
scripta, qula Deum recte colere cupiebat, et mul-
tis pils sententlls adsentiebatur, tamen qula vere-
batur, ne aetatis infirmitate allcubl laberetur, non
statlm de toto genere doctrinae pronunciavit. In-
terea vero slmul ardentibus ac adsiduis votis a
Deo petivit, flecti pectus suum ad veritatem, ac
lachrymans saepe haec verba repetivit : Fac cum
servo tuo secundum mlserlcordiam tuam, et iusti-
ficatlones tuas doce me, et studiose legit scripla
prophetica et apostolica, et his adiunxit historiam
veteris Eccleslae, scripta Augustini, Hieronymi
et Petri Longobardi, ac laboris huius hortatorera
et socium habebat Georgium Forchemium. Et
quia fontes in scriplis propheticis et apostolicis
cognoscere cupiebat, addldit linguae Graecac et

DECL. DE GEORGIO PRINC. ANHALT.

Ebreae studium, tantumque in Ebrea profecit, ut
par esset in ea doctis interpretibus. Saepe etiam
de omnibus controversiis cum eruditis et sapien-
tibus disserebat.

Tandem igitur diu cogitatis omnium senten-
tiis, cum iudicaret Ecclesiarum nostrarum confes-
sionem, consensum esse veteris Ecclesiae catho-
licae Dei, traditum in scriptis propheticis et apo-
stolicis, etsi odia et pericula prospiciebat, tamen
ostendit palam se amplecti nostrarum Ecclesiarum
confessionem, et ab adversariorum consiiiis et sa-
crificiis discessit, seque totum dedidit precationi
et lectioni, et fratres optimos Principes, cum qui-
bus in tota vita sic vixit, ut nulla res unquam
eorum concordiam labefactaverit, in laboribus gu-
bernationis sednlo adiuvit. Ac primum communi
consilio cum fratribus instauravit Ecclesias in pa-
tria, praefecit idoneos pastores , iussit recte doceri
populum, abolevit ritus viciosos, constituit scho-
las, attribuit stipendia. Ita facta est emendatio
sine dissensionibus et sine ullo tumultu. Et iu-
diciis ac exemplis piorum Principum multi ad
agnitionem veritatis invitati sunt, multi confir-
mati. Postea et in aliis partibus gubernationis
fideliter et utiliter patriae servivit.

Deinde vocatus adEccIesias regendas inMers-
burgensi diocesi, ibi quoque recte doceri populum
curavit, et praefuit Ecclesiis universae regionis
Mysorum, fuitque hic et vitae cursus annos fere
viginti, donec ex hac mortali vita ad coelestis Ec-
clesiae societatem vocatus est, vixit caste in vita
celibe, sine ulla contaminatione, cubicuium eius
erat templum , academia et curia. Nam ibi haec
fiebant^quotidie, precatio, lectio, scriptio , et
deliberationes de gubernatione. Ac ut Esdras,
utraque in re patriae profuit, docuit et confirma-
vit multos concionibus et editis scriptis, et rexit
consilia gubernationis. Neminem sciens unquam
laesit, benefecit privatim et publice multis, fuit
suasor pacis inter Principes, mulorum diremit
controversias, abhorruit ab omnibus seditiosis,
turbulentis, Alcibiadeis consiiiis, ab ambitione
alienissimus fuit. Nunquam ira, velodium, vel
vindictae cupiditas eum impulit, ut contra iusti-
ciam faceret, aut tranquillitatem communem tur-
baret. Iniurias etiam multas et magnas excelso
animo condonavit tranquillitati publicae, dolores
etiam alios ea animi moderatione tulit, ut satis
intelligi posset, eum sustentari invocatione Dei,
et acquiescere in Deo. Norat ut vir doctus, discri-

mina consolationum humanarum et divinarum, et
saepe haec dicta repetebat: Subditus esto Deo, et
ora eum; Prope est Dominus his, qui tribulato
sunt corde , et humiles spiritu salvabit.

Sludia, dolores, adsiduitas in gubernatione,
precatio abducebant eum ab omnibus voluptati-
bus corporis. Ac post consolationes , quas ei co-
gitatio divinarum promissionum et invocatio ad-
ferebant , dicebat se non habere aliam levationem
moesticiae, nisi colloquia optiraorum fratrum et
aliorum honestorum ac doctorum virorum, ac de-
lectabatur hoc versu:

■^dv yt (fikov \oyoq iaTi ToTg Xvnovfiivotg*

De forensibus controversiis disserebat cum viris
clarissimis lurisconsultis, sapientia et virtute prae-
stantibus, Hieronymo Schurffio etLudovico Fach-
sio, de corporis humani natura, de morborum
causis et remediis, cum peritissimis Medicis, Se-
bastiano Aurbachio, Augustino Schurfio et la-
cobo Milichio.

De doctrina Ecclesiae cum Luthero, lona et
lohanne Bugenhagio Pomerano, ac multas eorum
disputationes, plenas eruditionis et pietatis me-
minimus.

Adsedimus cum interrogaretLutherura, quo-
modo invocatio in Ecclesia discernenda sit ab
ethnica invocatione, cum et| Ethnici non furiosi
cogitarunt unam esse mentem architectatricem
mundi? Ibi Lutherus respondit, semper in invo-
catione cogitandum esse, quid alloquamur, et se-
iungendam esse nostram invocationem ab ethnica,
ac praecipua esse duo discrimina, alterum de es-
sentiaDei, alterum de voluntate, ac de utroque
discrimine, mente intuendas esse patefactiones di-
vinas in baptismo filii et alias, ac promissiones
divinilus traditas. Hanc ipsam ob causam pro-
diisse Deum ex arcana sede, ut in his patefactio-
nibus agnoscatur, et a commenticiis numinibus
procul seiungalur. Ac in cogitatione essentiae
hunc Deum, qui pater est aeternus Domini nostri
lesuChristi, et cum filio et Spiritu sancto omnia
condidit, et promissionem reconciliationis tradi-
dit, eamque sanguine et resurrectione filii obsigna-
vit, compellandum esse, sicut inquit Christus:
Quimevidet, videt patrem. De voluntate etiam
cogitari oportere mediatorem et promissiones.

Huic verae invocationi dissimilliraa est eth-
nica seu turcica, quae negat hunc vere Deum,
conditorem rerum esse, qui est pater Domini no-

DEGL. DE GEORGIO PRINCIP. ANHALT.

stri lesu Christi. Et ignorat mediatorem et pro-
missiones, sed dubitat, an et cur nos indlgnos
Deus exaudiat.

Taxabat et doctrinam Monachorum, quae
iubet adferre dubitationem adDeuni, sicut adfe-
runt Ethnici. Iiibebat saepe recitare, et semper
in invocatione cogitare promissiones, quia earvim
cogitatione fides accendenda sit, et damnabat En-
thusiastarum furores, qui abducunt homines a co-
gitatione scriptae promissionis, dicebat autem
hanc doctrinarn quotidie in ardenti invocalione
exercendam esse.

Hic cum rursus interrogaret Ascanius de
discrimine Personarum , cur fihus loyoo, nomine-
tur, tertia persona Spiritns, graviter ingemiscens
Lutherus deplorare calamitates Ecclesiae coepit,
veteres controversias repetivit, et execratus est
diabolicos furores Samosateni, Arii et similium,
ex quibus orta est deinde blasphemia Mahometica,
deinde et querelam addidit de negh*gentia scripto-
rum recentium, in quorura disputationibus vere
hoc accidit, ut plura sint na^t^Ya quam t^ya.
Est, inquit filius, integra imago aeterni patris y.aX
v(pLaTaf,i8vri, Aoyog autem dicitur non solum, quia
patris sese intuentis cogitatione genitus est, sed
etiam, quia per eum decretum, de toto ordine
creationis et restilutionis humani generis dictum
est: Hic est angelus magni consiHi, proferens ad-
mirandum et arcvinum decretum, de humana sa-
lute, ex sinu aeterni patris, sonat vocem Evangelii
ad Adam et Hevam , servat nunc quoque ministe-
rium Evangehi, et voce Evangehi dicit consola-
tionem in cordlbus, monstrat patrem, reddit no-
bis vitam, et dat Spirilnm sjinctum, qui in cor-
dibus laeticiam , invocationem, et accendit alios
tales motus , qualis est ipse, unde et Spiritus ap-
pellatio est, quia tertia persona sic nobis patefacta
est, quod divinos motus in corde accendit.

In hanc commemoratlonem ingressus Luthe-
rus muUa dicta enarrabat, t?}?/ aQXV^ oVt xal la-
Xoj vfuv. Et in Salomone de sapientia : Fui cum
eo artifex, ludens in orbe terrae suae, et delecta-
tiones meae cum fiHis hominum. Quid dulcius est,
inquit, hac sententia, de fiHo enim dicitur, in
quo fulget idea opificii mundi, et qui se patefecit
generi humano edita voce, hidit mirandis operi-
bus in creatione et in coHIgenda Ecclesia. Quale
enim spectaculum est hominis formatio, quaHa
spectacula sunt adsumptio naturae humanae, Hbe-
ratio Nohae in diluvio, popuH in Aegypto, resur-

rectiones mortuorum, et aHa miranda facta? lam
hoc dulcissimum est , quod ait se hominum con-
suetudine delectari: Nobiscum adest, coUigit et
servat Ecclesi.im voce EvangeHi.

Taiia erant argumenta faraiiiarium sermo-
num, quoties hi viri conveniebant, quorum erat
Ascanius tanquam ayiovo&hrjg, nec erat auxpov
TiQOGoynov, sed suum iudiciura erudite de contro-
verslis et de enarrationibus addebat, miscebat et
pia vota, ac Deo gratlas agebat cum pro aliis be-
neficiis, tum etlani pro hoc ingenti munere, quod
depulsls tenebris paplstlcis, quae sunt ethnica-
rum similes, reddidit nobls Evangeh*i hicem.

lonae viro erudito in doctrlna Ecclesiae et in
Inre dlxerat, videri sibl ravToXoylav esse in latina
Interpretatlone inconclnnam et obscuram , in prl-
ma eplstola lohannisy in capite] tertio: Peccalum
est inlquitas. Respondit lonas interpretis negH-
gentia erudltisslniamdefinitionera obscuratara esse.
Ut enlm privationes definluntur coUatione, ut cum
diclmus tenebras esse privatlonem lucis, ita lo-
hannem rectissime definire, peccatum esse, quic-
quid est contrarlum legi, rj ajua()Tia sotIv dvo-
juia. Norma est instlclae, lex Dei, quae est sa-
pientia in Deo aeterna et immota, cuius radii
transfusi sunt In rationales creaturas,, et quae in
promulgatione Decalogi repetlta est. Contraria
hulc normae et sapientlae suae Deus damnat et
peccata nominat, ac propter ea fontibus irascitur,
et eos destruit. Ac adpjiret loannem motum esse
licentia eorum , qui ex gentibus ad Ecclesiam con-
versl erant, qnlbus ostendenda fuit norraa unde
iudlcarent, qu^e mahi sint a Deo damnata, dedu-
cit igitur nos ad legem , quam recte vult inteUIgi.

Delectabatur et simiHtudine qnam recitabat
D. Pomeranns. Ut annuhis magno aestimatur, et
amatur propter gemmam , Adamantem , aut Sma-
ragdum, non propter aurum, sicdicltur: Fide iu-
stlficari homines propter gemmam, fiHum Dei,
hanc autera geramam fide amplectimur.

Cum loachimo Camerarlo disserebat de
omnium aetatum historiis, de Imperiorum muta-
tionibus et perlodis, et earum causis, de motihus
coelestibus et de syderum effectione. MuUa et
de phrasi in Hbris apostoHcis sciscltabatur. Ac
ut alunt Platonem sic amasse yvcofioloyixov scri-
ptum, cui tituUis fuit Sophron, ut sub culcitram
coUocarit, ut in lecto etiam ad manum esset, slc
Ascanlus amabat Solomonem et Siraciden, et sae-
pe dicebat gnomas esse exlmium icpodiov in vita,

DECL. DE GEORGIO PRINCIP. ANHALT.

et utiles commonefactiones in multis dellberatio-
nibus. Quia vero Siracidae lectio passim corrupta
est, fuit hortator loachimo, ut ederet emendatam.
Saepe et de sententiis obscuris cum eo disputabat,
ut cum in capite quadragesimo primo dicitur:
(fvXa^oy K7i6 oxoQay.iajuov Xriipews '/cal dooeojg,
aenigmata inquit lego , et petebat enarrationem,
Hic loachimus ait factum esse verbum ab Adagio
sgxo^axag, et iubere cavendam esse expulsionem
seu deletionem dati et accepti , id est, iustae com-
pensationis in contractibus et in referenda gratia,
velle Deum hanc compensationem non aboleri,
quae et ordo est sapientiae et iusticiae in Deo, et
nervus hnmanae consociationis, et significat Deo
nos gratitudinem debere. Etsi alii alias interpre-
tationes quaerebant, tamen Ascanius amans iusti-
ciam et gratitudinem , hanc loaclumi interpreta-
tionem anteferebat.

Sed omitto longiorem narrationem talium
colloquiorum. Extant enim ipsius scripta, quae
et eruditionem ipsius et confessionem ostendunt,
quae cum communiEcclesiarumSaxonicarum con-
fessione congruit, quam pio et gravissimo iudicio
amplexus nunquam ab ea discessit, et fanaticis
dogmatibus pugnantibus cum ea confessione acer-
rirae adversatus est.

Laudanda est et haec eius prudenlia et dili-
gentia, quod genere sermonis proprio et perspicuo
usus est, ne ambiguitas, ut saepe fit, gigneret
diversas opiniones et dissidia. Erat autem con-
stantia vitae et morum talis, ut vere de eo dici
possit, quod de integerrimo Imperatore Marco
Antonino scripsit Dion: o/uoiog dia narzwy iys-
vero yML ev oiidevl rjXXoioj&eiy aya&bg de tjv xal
ovdev TiQOGnotyTOV elxev. Haec quanta bona sint
et in Principibus et in privatis hominibus, omnes
sani intelligunt.

Postremus eliam actus vitae Principis Geor-
gii, pietatem eius et Dei praesentiam ostendit.
Cum toto semestri conflictaretur cum morbo mo-
lestissimo, tamen quotidie piis precibus sese, Ec-
clesiam, optimum fratrem, et caeteros Principes
Anhaltinos, patriam et Germaniam Deo commen-
davit, deinde lectionem audiebat ex propheticis
et apostolicis libris, quantum potuit etiam con-
silia gubernationis adhuc rexit. Testamentum
pie condidit, in quo et confessionem suam repeti-
vit, et Ecclesiarum defensionem fratri commenda-
vit. Addidit etiam singulis pastoribus Ecclesia-

rum suae ditionis ad annuos redditus frumenti
medimnos duodenos.

Tandem vero languefactam naturam supe-
rante morbo mense Octobri, anima eius ex hac
mortali vila ad coelestis Ecclesiae societatem evo-
cata est, cum quidem sese vivens, quotidie filio
Dei commendasset, et adsidue commemorasset di-
vinas promissiones: Sic Deus dilexit mundum, ut
filium unigenitum dederit, ut omnis qui credit in
eum, non pereat. Item: Nemo rapiet oves meas
ex manibus meis. Item: Venite ad me omnes, qui
laboratis et onerati estis, ego reficiam vos, et tan-
tum animi robur fuit, ut satis adpareret in eo lu-
cere fidem ac fiduciam filii Dei divinitus accen-
sam, quotidie enim cum fratre et aliis de benefi-
ciis filii Dei, de spe vitae aeternae, de miranda
collectione Ecclesiae ex genere humano, dulcis-
sime collocutus est.

Etsi autem orbitas fratris, Ecclesiae, palriae,
nostrae dolorem nobis adfert, tamen ipsi quidem
Principi Georgio migratio ad consuetudinem coe-
lestis Ecclesiae gratulanda est, et retinenda est
memoria confessionis et virtutum ipsius, primum
ut Deo gratias agamus de donis, quae ipsi et per
eum aliis tribuit. Verum est enim hanc in eo lu-
cem veritatis, et flammas amoris erga Deum, et
caeteras virtutes dona Dei esse, transfusa in eum,
ut et ipsi et aliis salutaria essent, et in hac gratia-
rum actione consideremus duo hominum genera.
Vasa irae et vasa raisericordiae, ut Paulus norai-
nat. Quid tristius est, quam esse pestem generis
humani seu aldoxoQa? ut fuerunt Alcibiades, Ca-
tilina , Nero et sirniles. Rursus quantum bonum
est esse organum Deo placens, et utile Ecclesiae,
ut fuerunt loseph, Samuel, Ezechias, et alii, qui-
bus etPrincipem Georgium annumeramus, in quo
praesentia Dei , tum in ipsius confessione et virtu-
tibus, tum vero in gubernatione conspecta est,
quam Deus sic adiuvit, ut patria tranquilla fuerit
tot iam annos, quibus vicinia bellis undique arsit.

Haec Dei beneficia undique agnoscenda sunt,
et gratis mentibus celebranda , deinde singuli ar-
dentibus votis petaraus, ut filius Dei nos sibi pal-
raites faciat, sicut inquit : Ego sum vitis, vos pal-
mites, ac faciat nos organa misericordiae^ gu-
bernet consilia et labores nostros , ut prosint
Ecclesiae.

Deinde et confessione Principis Georgii con-
firmemur, et exemplis eius excitemur ad invoca-

DECL. DE DIGNITATE PRINGIP. ELECT.

lionem Dei, et ad dillgentiam retinendi dona di-
vina. Nam et fatendum est virtutes esse dona
Dei, et siraul consideranda est eius diligentia,
quod ea adsidua invocatione petivit, et cavit, ne
petulanter effunderet. Habenti enim dabitur, ut
inquit filius Dei, qui quldem vult nos intuentes
in talia exempla, scire se aequalem esse, et nobis
quoque petentibus opitulaturum esse. Sicut Psal-
mus docet accendendam esse invocationem talium
exemplorum consideratione, cum inquit: Acce-
diteadeum, et accurrite. Iste pauper clamavit,
etDominus exaudivit eum. Intuentes igiturPrin-
cipis Georgii cursum , et grati Deum celebremus,
et petamus nos quoque gubernari , et studia , se-
dulitatem et diUgentiam eius, in retinendis Dei
donis pie imitemur, Dixi.

No. 141.

an. 1554.

De dignitaie Princip, Elect.

Prodiit separalim : „ Oralio de dignitate Piincipum, quibus
electio Imperatoris in Germania commendata est. Re-
cilata Vitebergae, cum decernerelur gradus Doctori Paulo
Gusebelio Longicampiano. Excusa in officina baeredum
Georgii Rhaw, MDLllll. l'/spl- 8." — Recusa in selecl.
Decl. T. 111. p. 239 sqq. Servest. T. III. p. 227. Ricbard.
T. II. p. 536.

Oratio de dignitate Principum , quibus Electio
Imperatoris in Germania commendaia est.

Sapienter institutum est, ut in renunciatione pu-

blici testimonii, singuli qui hoc loco dicunt, ad-

ferant commonefactionera aliquara convenientera

suae arti. Cura autera alias saepe de legura fonti-

bus et dignitate gravissirae dictura sit, et refutati

sint furores hominura fanaticorum , qui leges et

totum politiciim ordinera damnant, ego nunc de

dignitate Principutn, quibus electio Iroperatoris

in Germania coramendata est, quaedara dicara.

Quanquam enim eius rei cogitatio proprie ad

sumraos Principes pertinet, tamen populus do-

cendus est de reverentia, quae tanto fastigio debe-

tur, et de voluntate Dei servante genus huraannra

regnorura distinctione et ordine, ut et obedientia

confirmetur debita iraperiis, et raulti horaines

rooveantur, ut ardentiorlbus votis a Deo saluta-

rem gubernationem petant, qua de re saepius re-

petendae sunt piae commonefactiones, quia pau-

cissimi iu populo considerant voluntatem Dei in

constitutione regnorum, ac plurimi cum vident
toties mutata esse regna in mundo, et in singulis
plurimum fuisse, et esse confusionum et scelerum,
imaginantur casu regna transferri, aut tantum
rapi horainum audacia, et oderunt oranem guber-
nationem tanquam tyrannidem, et non solum pre-
calionem omittunt, sed etiara seditiosis sermoni-
bus alienant hominura voluntates a gubernatori-
biis, et coraraunera tranquillitatera turbant, obliti
saeverissiraae vocis divinae, quaeinExodo scripta
est: Principi populi tui non raaledices.

Quare saepe muhumque comraonefaciendi
sunt horaines, ut considerent in gubernatione,
bona et mala, et discernant causas. Ipse ordo
politicus, leges, magistratus, iudicia, legitimae
pocnae, contractus^ conservatio societatis huma-
nae sunt illustria testimonia de Deo et de provi-
dentia. In his ipsis testiraoniis agnoscimus et esse
Deum, et sapientem, bonum, beneficura, iustum,
veracem, caslura, et vindicem scelerum esse.
Saepe igitur hunc pulcherrimura ordinera aspicia-
mus, et sciaraus eum vereDei opus esse, et mira-
biliter ab ipso conservari inter varias confusiones,
quae accedunt, nec oriuntur a Deo, sed a furori-
bus diabolorura et horainura. Harura causarum
diversitatem raenti proponilo, tanquam in hac
imagine pictam: Si gregera ovium in florido prato
pastor custodiat, et lupi allquot irrurapentes ra-
piant ac dilanient oves aliquas, taraen vigilans
pastor incitatis canibus depellit lupos, et raaiorem
partera gregis servat. Sic verissime adest Deus
generi humano, et est beneficus et vigilansPastor,
non sinit deleri totum genus humanura, et re-
prirait grassantes diaboios et turbulentos ho-
mines.

Considerata autem harum causarum diversi-
tate, et nostra imbecillitate, ardentioribus votis
a Deo petamus, ut nos protegat, et libentius a
nobis lupos depellat. Simus ipsi quoque circum-
spectiores, ne velut oves longius vagantes, inci-
damus in hipos, et nostra stulticia ordinem tur-
bemus. Utinam haec saepe cogitarenl homines
sumrai et infimi, Utinam Principes agnoscerent
se divinitus in hanc stationem collocatos esse, ut
gregem a Deo coraraendatum, tanqnara mapalia
custodiant, et sint suramiPastoris fideles rainistri,
non ut suis cupidilatibus ipsi in grege lanienam
exerceant. Hae comraonefactiones saepe repetun-
tur hoc loco, etDeus praecepit, ut saepe repetan-
tur, Ideo nunc quoque initio orationis haec dixi.

DECL. DE DIGNITATE ELECT.

Utile est aulem omnibus, saepe mullumque
considerare successionem imperiorum, quomodo
Deus custodierit genus humanum , et rexerit le-
gibus, et compescuerit tyrannos et latrones per
quatuor monarchias, sapientia, virtute et potentia
excellentes in genere bumano, qnarum picturas
Deus esse nobis proposuit in Daniele, quae pictu-
rae distinguunt etiam virtutem et fortunam singu-
lorum imperiorum. Simnl aulem ibi significatum
est, in hac senecta mundi plus fore confusionum,
quam fuitantea, et tamen, donec est genus hu-
manum , regna aliqua Deum scrvaturum esse,
quae quo propior erit finis mundi, erunt langui-
diora. Interea maximam fore potentiam barbari-
cae cuiusdam gentis, quae in divinis vaticiniis
nominatur Gog et Magog, quam esse Turcicam
gentem nihil dubitemus , qnae manifestis miracu-
lis a Deo reiecta et damnata est. Voluit enim
Deus nos praemonere, ne moti polentia eins gen-
tis, deficiamus ab ea doctrina , quae voce filii Dei
nobis tradita est.

Simul autem significatum est, Turcos non
habituros esse monarchiam parem prloribus, sed
alia quaedam regna mansura esse, quorum nul-
lum potcntiam habebit parem prioribus monar-
chiis. Sed tamen ut aliquo modo leges et disci-
pHna conserventur, snbinde Deus excitat Regem
antecellentem virtute et potentia caeteris: talis
Piex fuit Carolus primus, qni dilacerata veteri
roonarchla Romana, caeteris Regibus in Europa
antecelhiit, tenuit enim Galliara, Germaniam et
bonam Italiae parlem, et compescere caeteros po-
tcrat. Qiiare cum prioris monarchiae quasi reli-
quias teneret, nomen etiara ei Romani Imperato-
ris attributum est, et religionisChristianae, quae
in imperio Romano iam propagata erat, et legum
Romanarum praecipuus cnstos fuit.

Grata et utilis fuit tunc universae Europae
coniunctio Italiae, Galliae et Germaniae. Et
ipse Carolus voluit hanc coniunctionem durare
ad posteros, ac Ludovico filio tuendam tradidit.
Postea cum Galliae pars avulsa est, tamen Ilaliae
et Germaniae coniunctionem retinuerunt viri sa-
pientes et magnanimi Saxonici Principes Ilenri-
cus, Otho primus, Olho secundus et Otho ter-
lius. Et quia reipsa iam compertum erat hoc
qualecunque imperium iam salutare fuisse Euro-
pae, depulsos esse barbaros Saracenos ab Italia,
a Germania Hnngaros et Henetos, et in his ipsis
gentibus religionem Christianam horum Princi-
Melanth. Oper. Vol. XII.

pum virtute propagatam esse, Olho tertlus qui
adeo excelluit sapientia, ut nomen ei attributum
sit, mirabilia mundi, hanc coniunctionem novo
consilio munivit*

Adsentiente Piomano Pontlfice constltuit, ut
deinceps semper coniunctae essent It;dia et Ger-
mania, et ut in Germania septem cssentPrincipes
Electores, qui ellgerentRegem GermanicumPrin-
cipem natura in familia Germanica, dominaturum
Italiae et Germanlae, et cui tribuerctur litulus
Romanl Imperatoris. Hoc decretura qno anno
factura sit, non certo traditur, sed non multo anle
morlem Othonls tertii factum esse narratur. Scri-
blt autem Urspergensls dlgnus fide, mortuum esse
Othonem tertlum anno .milleslmo prlmo, quinlo
CalendasFcbruarll. Blondus decretum deElecto-
rlbus faclum esse serlblt biennlo anle. Et consen-
taneum est fuisse deliberationem non subitara,
Voluerunt autem autores hulus pulcherrlmi con-
silli hunc Imperatorem non solura esse Itallae et
Germaniae defensorem, sed etiam praecipuum
inter Fieges publici consllli Princlpem, et Regum
allorum Ducem in tuendo plo consensu doctrinae
religionis, et in reprimendlsBarbarorura irruptlo-
nibus in vicina regna. Ad haec sumraa officia
hunc Imperatorem velut in speculam summam in
genere humano collocarunt. Ac sapienter insti-
tutum est collegiura Electorura, ut septem essent
Principes, sive exempIoPersarum , siveLaconico.
Nara et apud Persas consih*nra summum fult post
regera seplera noblllssiraorura Princlpum. Et
apud Lacedaemonlos Ephorl fuerunt quinque.
Noster Saxo sapienter viros doctos et bellalores
miscuit, tribusEpiscopis, Moguntlno, Treverensi
et Coloniensi adiunxit ex bellicosissimis gentibus
tresDuces, Boheraicura, Saxonicura etMarchlcum,
et adlunctus estPalatlnusFihenl, vel quia e stirpe
Caroli fuit, vel ut Fvheni ripara contlnuam quasi
Hmitem Electores quatuor custodlrent, ut alibi li-
mitem orientalera lenuerunt caeteri. InhocSenatu
aequalitas est Arithmetlca, tantum hoc munus ha-
bet propriura Moguntlnus , ut caeteros convocet.

Hic Senalus et ellgit Imperatorem, et si fit
tyrannus, aut hostis verae doctrlnae tradltae in
symbolis, Apostolico et Niceno, eriplt ei impe-
rium. Nec fiunt decreta a solo Imperatore , sine
adprobatione plurlum ex hoc Senatu, qui eliam
in conventibus faclt nQoftovXEVtLia, de quo delnde
deliberant caeteri Prlnclpes, cum quibus postea
communis fit sufFragatio. Sicut Athenis Senatus

DECL. DE DIGNITATE PRINCIP. ELECT..

faclebat 71Qo/3ovXsv/j.ci , de quo postea i*n conclone
deliberabalur: ita regnum in Germania tempera-
tum cst honestissima aristocratia, Cum igitur
rerum maximarum custodia, religlonis Christia-
nae, legum, iudiciorum, discipUnae, in hac
parte generis humani praeclpue commendata sit
huic Imperatori , et Electorum Senatui , agnosca-
mus hoc ingens decus , et reverenter de Impera-
tore et de hoc praecipuo Senatu generls humani
sentiamus.

Nec Ideo quia malor est Turclca potentia,
maiorem dignitatem esse Turcici Imperatorls exl-
stlmemus, quia dignitas non est in illa barbarlca
lyrannide. Tantum apud eas gentes est, apud
quas verae religionls doctrina colllur. Ubl leges
divinae, et ex his extructae aliae lcges honestae
conservantur, ubi sunt legitima ludicia, et sccle-
rum poenae, et ubi honesti homlnum coetus iustis
armis proteguntur. Haec cum non fiant a Turcis,
etiamsi est magna potentia , tamen honore impe-
ril non ornetur, Ideoque voce divlna ante raulta
secula, tyrannls illa damnata est. Et qualis slt
gubernatio, nomen et eventus ostendunt. Turca
enlm vastatorem significat, et res ostendlt eam
partem terrae quae urbes habult plenas artium,
Eccleslarum et aliorum ornamentorum ita vasta-
tam esse a Turcis, ut nunc barbarlca soHtudo sit,
slne luce doctrinae, sine legibus, slne iudiciis,
slne ordlne vltae. Intueamur ergo alteram gene-
rls humani partem , et ibi vere agnoscamus Impe-
rium esse, idque veneremur omnes, praecipue
vero Prlncipes, quos magls InteHIgere suam dignl-
tatem decet. Veneremur autem primum propter
Deum, qula certum est legitima imperlaDei opera
esse, ut Paulus Inqnit. Deinde et sapientia In
ipsa constitutlone, et utllltates quae secutae sunt,
et duratio ostendunt hoc imperlum dlvlnitus con-
stltutum et servatum esse, Saplentiam , leges,
doctrlna, iudlclorum ordo ostendunt. Utilitatem
non agnoscere ingratitudo est, multos enim excel-
lentes Prlncipes huic imperloDeus Irlbuit. Caro-
lum primum, Ludovlcum Plum, Ilenrlcum Au-
cupem , qui doctrinam Evangelll propagavlt In
Cymbrlca Chersoneso, et represslt Henetos et
Hungaros. Othonem prlmum qul infusos In Ger-
manlam Hungaros profligavlt, et multis seditio-
nlbus oppressls Italiae, Germanlae et Galliae pa-
cem restltult. Sed dicam de eorum merltis, qui
Electorum sufFraglls post Othonem tertlum Impe-
ratores electi sunt, ut hunc Senatum etiam pro-

fulsse Europae conslderetls. Nisl fuisset exccllens
virtus InHenrlcoBombergensi, qui prlmusElecto-
rum suffragiis factus est Imperator, non tribulsset
ei posterltas nomen Sanctl, Hic Saracenos gras-
santes in Ilalla delevlt, pacavlt Belgicum, propa-
gavit doctrinam Evangelii in hanc vicinam Ely-
siam, quae nunc parlim Silesla est, parlimLusa-
tla. Hungaros represslt, et cum Piegi dedlssel
sororem Giselam , flexit anlmum elus ad agnltio-
nem verae religionis. CunradusFrancus represslt
Hungaros et Burgundos. Lotharius Saxo rursus
grassantes in Italia Saracenos delevit, protulit ex
blbliotheca in iiidicia libros Romani luris, restl-
tuit pacem et leges InGermanla, quam graviter
adflixerant bella clvllia. Postea cum rursus Pon-
tifices accendissent bella civilia in Germanla, T\o-
dolphi consiliis et virtute pax restituta est. Multa
sapienter, honeste, et utillter in toga et in armis
acta sunt a Carolo quarto et ab eius fiHo Sigis-
mundo, qul cum esset Marchio Brandeburgensis
et Moraviae, accersitus est ad regnum Hungarl-
cum. Etsl autem aliquotlesSigismundus a Turcls
vlctus est, tamen eorum vlres his praeliis dimi-
nutae sunt, ne cito poslea longius progredi po-
tuerint. Magno labore etiam dlssldia inter Pon-
tifices diremit, quae sl non dirempta essent, ma-
iores dlstractiones in Europa factae essent. Sed
obiiciunt aliqul, non semper fuisse foelicem
Electionem , fuisse Imperatores quosdam ignavos,
quosdam etiam pernlclosos patrlae et Itallae. Fa-
tendum cst, non semper fuisse similem foellcita-
tem aut electionis aut ipsorum Imperatorum, et
deploranda est'|communis humanarum rerum in-
firmitas. Neque illa vetera imperia aurea et ar-
gentea slne magnis calamltatlbus fuerunt. Vagan-
tur poenae per genus humanum, et ostendlt Deus
exempla iudicil sul et irae adversus peccata in
summls et infimls, et magls conspiciuntur Regum
poenae. Interea tamen Deus sicut inqult: Non
faciam furorem irae meae, non prorsus sinit ho-
mines delerl, sed propterEcclesIara servat aliquas
reliqulas. Ideo subinde tribult aliquos salutares
Principes. Et quanquara eventus interduni non
fuit foelix In electlone, tamen res ostendlt consl-
lia Electorum plerunque honesta fuisse. Viros
honestos elegerunt, ac plerunque concordes fue-
runt. Exemplum etiam posteritatl memorablle
reliqult proxima electio, in qua priusquam fieret
suffragatio , iurarunt Electores , se non facturos
esse solennem electionem, nlsi prius communi

DECL. DE HIERON. SCHURFF.

consensu staluissent sc electuros esse eundum , ne
Germania dislraherelur Eleclorum dissensione.
Nec peregrlni Pieges accersiti sunt, .nisi semel,
cum alil Alfonsum Hispanum, alii Fiicardum An-
glum altraxerunt,

De Alfonso non dubium est accersitum esse
propter excellentem sapientiam et virtutem, qui
tamen cum esset Philosophus, et dimicare de im-
perio non vellet, quanquam Baslleam venit, ta-
irien volens cessit relicto hoc certamine. Anglus
cito mortuus cst.

Interdum etiam furlae pontificiae fuerunt
causae dissidiorum inlerElcctores. Et non mullo
ante Pontifex Romanus conatus est hunc nervum
imperii, videlicet ius eleclionis, insigni astutia
aholere. Nam Episcopum Moguntinum Comitem
Isenbergjuin ohhgare voluit Aeneas Sylvius, ne
unquani nlii adsentiente Piomano Pontifice Mo-
guntinus Electores convocaret. Qua in re cum
non assenliretur Mogunlinus, sensit fuhnen pon-
tificium, sed a Friderico Palatino fortiter et foeli-
clter defensus est, Postremo ostendit duratio
divinitus hanc irnperii formam et institutam et
conservatam esse, quia annos amplius qulngen-
tos mansit haec forma, atque utinam diutius eam
Deus conservet. Sed plurimorum regnorum fata-
les periodi fuerunt anni quingenti. Ab exitu
Israelitarum ex Aegypto sunt ad Salomonem annl
clrciter quingenti. Inde ad exilium Babylonicum
rursus quingenti. A redltu quingenli ad ulti-
mum excidlum. Ac signlficatur lilc numerus in
Danlele cum fit mentlo septuaginta hebdomadum,
quae sunt anni quadringenli et nonaglnta. Ac
nunc poslrema mundi senectus est. Quare valde
metuenda est huius formae mutatio, praesertim
curn etlam Turcos progressuros esse multi prae-
dixerlnl. Et lohannes Ilillen Franciscanus Ise-
nacensis scrlpsit anno millesimo sexcentesimo
Turcos in Germania et Italia dominaturos esse.
Narravit etiam optlmus Princeps Dux Saxoniae
Elector lohannes, fratrem et se adolescentes co-
mitatos esse patrem ad Maximiliani electionem,
ibique ludaeum vaticinatum esse, tunc eligi
postremum Germanicum Imperatorem. Tanta
cum autorltate haec praedictio sparsa est, ut Ele-
ctores vatem illum ad se accerserent, et longio-
rem expllcalionem flagitarent. Hic respondit
alium potentem Imperatorem post Maximilianum
secuturum esse, qui regna externa etiam possessu-
rus csset, sed orlum a Maximiliano, qui futurus

esset autor novae formae imperll. Sed quicquid
erit, oremus Deum aeternum patrem Domlni
nostri lesuChristi, qul condidit genus humanum,
et propter Ecclesiam servat aliquas politias, ut
clementer mitiget impendentes mutationes, et
protegat in his regionibus Ecclesias et earum
hospitia. Et diutius servet in Germania legillmi
imperil decus, regat etiam Prlncipum animos,
ne aut odiis aut ambitione incensi patriam dila-
cerent: sed ut sunt cognatl, ita sint inter se-
vere Germani, non fucata benevolentia sese mu-
tuo complectentes, et saluti communi Germaniae
et vicinarum gentium consulant. Dixi.

No. 142.

an. 1554.

De Hieroiu Schurff,

la select. Declam. T. Ilf. p. S41 sqq. , Richard. II. p. 6I6.,
Seivesl. T. III. y>, 324. litiam separatioi edila. Cf. vStrob.
bibl. Mel. INo. 414.

Oratio de vita Hieronymi Schurffii^

luris utriusque Doctoris, recitata a D, Mi-

chaele Teubero,

Mlrum est, cum legum et totius ordinis politici
manifesta sit utilltas et pulchritudo, tainen omni-
hus temporibus fuisse multos, qui non tantum
licentiae cupidltate oderunt dlsciplinae vincula,
sed etiam allos , quorum nonnulli praetextu sa-
pientiae, multi praetextu religionis vociferali sunt,
totum hunc ordinem honestae et civilis vitae in-
iuslam tyrannidem esse, sicut apudPlatonem qui-
dam legem nominat tyrannum. Et quod magis
mirum est, cum vox divina in Ecclesia maxime
ornet leges et imperla, tamen fere omnlbus aeta-
tlbus vagati sunt fanatici spiritus, qui omnes ner-
vos honestae societatis inciderunt, sustulerunt
iura coniugli , et distiuctionem Dominiorum,
damnaverunt Maglstratus, Leges, ludicia.

Tales furores circumtulerunt statim post
Apostolos tempore Adriani Imperatorls, Haeretici
in mullis Asiae et Africae locis, Carpocrates,
Martion et deinde Manes, qui, qula homines
facile capiuntur opinione et spe divini consortii,
simulabant in suis congressibus subitas conster-
nationes, susplria, lachrymas et alios gestus
arte fictos, ut persuaderent aliis, se cum Deo
colloqui, et invitarent stultos, ut sperarent, se
6*

DECL. DE IIIERON. SCHURFF.

quoque guslaturos esse illud dlvinum nectar. Ita-
que et dcfinilionem iusticiae acceptam alicunde ex
serraonilius non indoctorum honiinum, detorse-
runt ad has suas imposluras: luslicia est socielas
cumDeo, cum aequalitate. Societatem cumDco
inlerpretabantur esse illos adflatus, et aequalita-
tem deinde inlelllgebant , non ordinatam lege dl-
vina aequalitalem , sed confuslones coniugiorum,
Platonlcam communicationcm facullaluni , sedi-
tlones contra Magistratus etc.

Tantos furores extitlsse illls foellcloribus
temporibus, cum adhuc viverent, qui Apostolos
audlverant (namPolycarpus auditor loannis Apo-
stoli vidltMartionem) vix crediblle esset, nisi has
hlstorias recitarent scriptores digni fide, Clemens,
lustinus, Epiphanlus et ahl. Sed proh dolor
multa similia exempla vldlt nostra aetas. Aliqiio-
tles a tahbus impostoribus falso praetextu religio-
nis raotae sunt sediliones, et fuerunt multorum
tragici exitus. Necesse est igltur saepe moneri
iuniores de suls et publlcis periculls.

Prlmum igitur agnoscant naturae humanae
imbeclllltatem, deinde et diabolorum insldias et
rablem. Natura hominum per sese irapaliens est
freni, ut mollissime dlcam, et sliiguli nos ipsos
amamus, nobis blandlmur, non durlter rcpugna-
raus nostris cupiditatibus, et aegre ferimus eas
coherceri, HIc naturae morbus cum non repri-
mitur dlscipllna, et cum fit contumacia, dlaboli
occupant talium hominum implorum et petulan-
tium pectora, reverenliara omnium legum eis ex-
cutiunt, et confirraant ordlnis contemptum et
licentiae amorem, et odlo Del et Ecclesiae impel-
lunt alios ad sediliones raovendas, alios ad ab-
surda et pernlclosa dogmata spargenda, ut fiant
maiores dilacerationes generis humani, caedes et
vastationes, et ut Deus contumelils adficiatiir.

Cum igltur certissimum sit , hos tantos furo-
res in haereticls et seditiosis hominlbus a diabolo
oriri, priraum vera doctrina divinitus tradita de
politico ordine et cogitatione de fontibus legura,
muniendl sunt anlmi, et discendum est, legem
esse Dei saplentlam, et in ipso Decalogo expres-
sam, et saepe repetltam illustrlbus testimoniis in
Ecclesia, et insllam a Deo humanis raentlbus, ut
testetur esse Deura, ac ostendat qualls sit , videli-
cet saplens, verax, beneficus, iustus, caslus, vin-
dex scelerum. Nec allud est in tota mundl na-
tjira Illuslrlus testlmonlura deDeo, quam hi ra-
dii sapientiae divlnae in mentibus humanis, mon-

strantes Deum, et dlscernentes honesla et turpla,
et in cordlbus dolor, executor scelerum, tanquam
carnifex ream naturam destruens. Haec non esse
casu ita nata manifestum est.

Cum igitur in ipsis legibus Dcura cernaraus,
venereraur autorem, et legibus propter Deum
oblemperare studearaus. Deinde et precemur
Deum, ut confirmet anlmos nostros, ut hanc
lucem intuentes, agnoscanuis eius saplentiam et
iustlclam, et ipsi obediamus et eura cclcbreraus,
nec slnat nos furils dlabolicis iinpelli contra leges
et honestum ordinem ab ipjo conditum. Movea-
raur et poenis, quae ordine divlnitus saneito se-
quuntur conlun)acIam , ut filius Dei inqult: Qul
gbidium acceperit, gladio peribit. Et de inceslis
libldinibus inqult vox dlvina : Omnis anima quae
feccrlt has abominallones, peribit de populo suo.
Cum igltur cerlissimum slt, omnia atrocia scelera
comilarl poenas, manifestura est, hunc ordlnem
dlvino consiilo regl et conservari. Sic perpetua
experlentia etiam iudicare coegil, et oslendit ve-
tus dictum: Cernit Deus omnia vindex,

Has admonitiones saepe repetimus, qula
Deus vult nos hanc suam doctrinam sonare, et
vobis utilissimura est, de rebus tantis recte eru-
diri, AcDeum precamur, ut in multorum pecto-
rlbus accendat lucera , qua ipse recte agnoscatur,
et sapientia eius monstrata in legibus conside-
retur.

Semper autem In imperiis mediocrlter con-
stitutis cerli fuerunt legum custodes, ut Athenls
erant No^uuepvXay.eg , ita hoc tempore in Europa
sunt luris Doctores, qui profeclo raagnum onus
in Piepublica sustinent. Hi controversias difficl-
limas in foro diiudicant, hi regunt gravissimas
deliberationes in curia, de bello et de pace, ac
plurimum refert Pieipublicae, in hoc ordlne gu-
bernatorcs consillorum esse viros recle doctos,
iustos, timentesDeura, sapientes et pacis araantes,
et quorum sententias cerlum sit ex veris legum
fonlihus sumptas esse. Tales habuimus recens in
hac reglone duos viros excellentes eruditione, vir-
tute, sapientia, Doctorem Hieronymum Scliurf-
fium et Doctorem Ludovicum Fachsium, qui et
oracula fucrunt in difficilirals controversils, et
docendo legum doctrinam ad posteritatem propa-
gaverunt.

Tallbus vlris cum orbata sit Respubllca, et
cum nos ipsi praeceptoribus tantis orbatl simus,
gravem causam doloris habemus. Sed quia Deo

DECL. DE HIERON. SCHURFF.

oblemperandum est, el ipsi curn ad hanc luris ci-
vilis doctrinam adiunxissent aliam sapientiam raa-
iorem, scilicet vcri Dei agnilionem et invocatio-
nem, alacres ex huius vitae aerumnis ad coelestis
Ecclesiae societatem discesserunt, dolor mode-
randus est, memoria tamen cum significatione
perpetnae gratitudinis retinenda est, Ideo nunc
hreviter hisloriam viri clarissiml Doctoris Hiero-
nynn Schurffii recitabo, quae multa exempla con-
linet, quorum consideratio et excitare ad virlu-
tem aliquos poterit, et multa de studiis moncre.
Hoc officium nos quidem praecipue ei debemus,
qul fulmus ipsius auditores, et vere hoc praedi-
ciire possumus, plurimum nobis formam doctrl-
nae, qua ususest, et elus in iudicando pruden-
tiam ct recliuidinem profuisse.

OrdI;'.r autem a patrla, In Helvetlis vetus
familla est Schuiffiorum, et cum alla sunt vetu-
statis testlmonla, tum hoc quoque, quod in Syn-
odo Gonstanliensl fuit Doclor Schurffius inter
delectos Germanlcae natlonis ad praeclpuas deli-
bcratlones ut catalogus praestanllum vlrorum, qul
in ea Synodo fuerunt, ostendit. Pater medicus
vixlt in urbe, cui nomen est a Sancto Gallo. Ma-
ter honesta matrona fuItBibracensIs, cognata viro
excellentl saplentla ct virtule Gregorlo Lamparter,
cancellarlo Ducls VYIrtebergensIs. IIIc Grcgorius
Doctorem Ilieronymum propter mernoriam pater-
nae amicltlae et cognationis familiarlssime com-
plexus est in convenlu Wormaciensl, cum Ibi
Gregorlus esset inter consillarlos Caroli Impera-
torls praecipuos, anno milleslmo, quingenteslmo,
vicesimo primo, ubi cum alllsPrlncIpum negotlls,
tum vero etlam de controverslls Eccleslae saepe
cum eo Doctor Hleronymus collocutus est, et
commemoravit ei, molas esse controversias a Lu-
thero, non piivataulla cuplditate, sed ut doctrlna
necessaria Illustrarelur, et exposuit seni doctri-
nam de poenitentia et gratulta reconclllatlone,
quam ille commemoratlonem confessus est, slbi
gratam fulsse. Et erat Is tunc Mercurino cancel-
larlo Imperatorls famillarlsslmus.

Natus patre loanne Schurffio medico, jet
matre Blbracensi in oppido S. Galli, cum Gram-
niallcen in patrla dldicisset, Basileam missus est,
ubi Dialecticen , quia excellens in eo ingenll recti-
tudo erat, celeriter perceplt, et motus admlra-
lione sapientiae, et virlutls Doctorls Craffti Ulmen-
sls, omlssa paterna arte, luris doclrinae se dedl-
dit. Mfulli enlm adhuc Basileae et Ulmae merai-

nerunt, eximiam fuisse saplenliam et gravitatem
in Craffto, qui curaUImam vocatus esset, Hlero-
nymum pater In Academiam Tubingensem mislt,
in qua et ipse diu vixerat, et cum Nauclero et
Summenhardo Theologo dulclsslma amlcitla con-
iunctus erat. Ibi lurlsconsultos audlvlt Eblngc-
rum, qui dlu postea vlxlt, et lector lurls fult an-
nos tres et quinquaglnta, quem et Ipse Doctor
Hleronymus narrabat mlnlmum labyrlnlhornm in
docendo adferre solitum, et fontes luris rectissime
ostendlsse. Ibi et Doctorem Lupffdich audivlt,
culus persplcuitalem in docendo etiam probabat.
Simul aulem Theologum Summenhardum audlvlt,
quem et alii luris studiosi audlebant, quia doctrl-
nam Eccleslae evolvere ex praestlglls inutilium
disputatlonum et ex superstlllosa interpretatione
tradltlonum humanarum conabatur, et Gersonis
imltator erat.

Cum autem illustrlsslmus Dux Saxonlac
Elector Fridericus decrevisset Academiam In hoc
oppldo constltuere, et laudarentur studla Acade-
miae Tublngensls, voluit hanc suam scholam Co-
lonlam esse harum duarum, Llpslcae et Tubln-
gensis. Ac mandata dedit Staupiclo, ut ex Tu-
binga lectores aliquot lurls et docfrlnae ecclesla-
stlcae et phllosophiae adduceret. Hic igilur lurls-
consullos duos Wolffgangum et Vollandum inge-
niosum virum, qui et cancellarius postea fuit
Ducls Wlrtebergensls, adduxit.

Vollandi ingenium magnlfaciebat Hlerony-
mus, ideo invitatus ab eo comes fult hulus lon-
glnque profectionls, Adducti sunt et alli lectores
philosophicl, Sigismundus etDionysius, qui postea
consenuit in raonasterio Hirsaugiensi. Sed de hls
nunc non dicara.

DuxFridericus, quia sciebat in gubrrnatlone
opus esse cognltione lurls, eius doctrlnae studla
maxime excitare cupiebat, et cum essent leclores
eruditi, et audltorum medlocrls frequentla , Ipse
cum fratre interdum lectiones audiebat. Erant
igitur hic ea studia ardentiora, et Hieronymus,
quanquam audltor erat, tamen qula ingenlo et
cognltione luris caeteris audltoiibus antecellebat,
non tanlum a lectoribus, sed etiam ab ils vlris,
quorum in aula praeclpua erat autorltas, dilige-
batur, Itaque cum non araplius anno hic fuisset,
ornatus est gradu Doctorls, et amlco Vollando
redeunti in patriam in rounere legendi successit.
Et cura in lectlonibus lucerent vls Ingenil et eru-
ditio, aliquiinlo post Dux Frldericus eum delibe-

DECL. DE HIEFiON. SCHURFF.

rationibus adliibnit, etlocum ei tribuit in supremo
iudicio Dncum Saxoniae, quod semper Principes
voluerant esse arcem iusticiae in his terris, eam-
que ob causam ex JNobilitate el ex Doctoribus lecti
sunt iadices, quorum maxime probata est sapien-
tia et integritas.

Habebat hic coUegas non vulgares, initio
Wolffgangum, deinde et Henningum. Et con-
sulebatur haec Academia a multis gentibus de gra-
vissimis controversiis. Itaque Hieronymum et
collegae, et negotiorum varietas ac magnitudo
quotidie acuebant. Et ipse inluens Henningum,
et atlente considerans fontes sentenliarum, quas
in deliberalionibus dicebat, ita processit, ut
postea ipsi nemo praelatus sit. Magnum decus
est et praesidium Reipubiicae talis lurisconsullus,
cuius sententiis tuto credi potest. Sic apud tres
Electorcs Saxonicos vixit annos quadraginta duos,
ut et studia doctrinae luris et iudicia praecipue
irexerit, et plurimis consiliis adhibitus sit, in qui-
bus vox eius salutaris fuit Reipuhlicae.

Erudiit et scriptis posleritatem. Extant
enim eius consilia, quae ostendunt non solum
eruditionem ipsius et iudicii reclitudinem, sed
etlam veritalis et iusticiae amorem in ipso per-
petuum.

Ouanquam autem magna est negociorum in
iUIsCenturiis, quae exlant, varietas, tamen lectio
iu primis ulilis est ad iudicandas emptionum na-
turas , et ad discernendas emptiones ab usurarum
pactionibus. Nullius enim extant scripta inagis
perspicua de contractuum distinctione. Et iion
sohim haec scripta, sed etiam vita eius ostendit,
fuisse eum acerrimum usurarum hostem.

Postquam autem ex hac Academia propler
hellum discessit, ab inclyto Principe Marchlone
Electore in Academiam Francofordianam accer-
situs est, iihi annos seplem magna sedulitate, et
in roagna audilorum frequentia propagavit luris
doctrinam. Accersitus autem ab Imperatore Ca-
rolo quinto, ut inter iudices summi iudicii in
hoc Germanico imperio locum haberet, excusa-
tione seneclae usus est.

Hactenus de eo studio dixi, quod professus
est. Nunc de aliis eius virlutibus dicam. Cum
adolescens ad agnitionem et invocationem Dei a
patre adsuefactus esset, dih*genter et quidem lior-
tante patre, in AcademiisEcclesiae doctrinam au-
divit. Et quia sciebat in doctrina usitata multum
esse inextricabiHum disputationum , postquam

Lutherus concionari in hoc oppido coepit, stu-
diose cum audivit, deinde et scripta legit, et
cognitis incorruptae doctrinae fontlbus, eam pie
amplexus est, et de omnibus conlroversiis saepe
cum Luthero, cum Amsdorffio, quos ut fratres
diligebat, et cum ahis amicis eruditissime disse-
ruit, quia serio statuebat aliquam esse Dei Eccle-
siam, et hanc solam esse, quae amplectitur scripta
prophetica et apostolica sine corruptehs. Legit
igitur avide omnlum temporum Ecclesiae certa-
mina, conluUt antiquitatis iudicia ad recentlum
seculorum et huius temporis doctrlnam. Ac valde
hietabatur, videns reipsa congruere harum Eccle-
siarum doctrinam cum veteri Ecclesia puriore,
curn scriptis Auguslini et alils postea. in quibus
signa erudltlonls et pietatis conspiciuntur, quia
singuHs aetatibus ahqui fuerunt Evangehi testes.

Meminimus rairifice delectalum esse dicto
Bernhardi, in quo dicitur: Necesse est primo
omnium credere, quod remissionem peccatorum
habere non possis, nisi per misericordiam Dei.
Sed adde, ut credas et hoc, quod per ipsum pec-
cata tibi quoque donantur. Hoc est testimonium,
qnod perhlbet Spiritus sanctus in corde tuo,
dicens: Remissa sunt tibi peccata tua. Sic enlm
ait Apostohis: Gratis iustlficari hominem per
fidem. Talia dlcta multa legens et audiens con-
firmahat in pectore fidem, et animl pietatem vera
invocationeDei et honestissima morum guberna-
tione ostendebat.

De doctrina saepe cum Duce Saxoniae Fri-
derico Eh^clore gravissime collocutus est. Ad
Ducem Saxoniae loannem scripsit confesslonem,
in qua diserte explicat proposilionem : Sola fide
iustificamur, et hls verbis usus est, non intelll-
gendam esse hanc proposltlonem , fide nos iustos
esse, sicut muUi imaginabantur. Novilate lioml-
nes iustos esse, sed propter filium Dei medlato-
rem , quem tide agnosci et cuius promissionera
fide accipi oportet. Erant igitur verba in eius
scripto : Non propter nostrum credere , sed
propter fihum Del mediatorem. Certamina etiam
de doctrina cum princlplbus viris ei saepe fuerunt,
et ahquos flexit ad doctrinae studium, ahquos ad
moderationem. Nihil fingo. Sunt haec nota prae-
stantissimis viris, qui adhuc vivunt, Doctori Gre-
gorioPontano etNicolao Amsfordio, et ahis, cum
quibus amanter et placide studio vexitatis de tola
Ecclesiae doctrina saepissime colloquebatur.

DECL. DE HIERON. SCHURFF.

Doctrlnae summam probabat, quanquam vo-
lebat quaedam dici mlnus horrlde, quaedam ctiam
fieri moderatius et a populo et ab aliis, ut erat
gravis, constans et disciplinae amans. Sed nun-
quam dlscessit a doctrinae puritate, et vere imago
erat morum ipsius dictum Sophoclis : Talis est vir
bonus, semper est sibi simills.

In conventu Wormatiensl, cum Lutherum
audirent Imperator Carolus et Senatus imperii,
ipse dicenti aderat, et palam cum eo deliberabat,
et ostendebat, se eius doctrinam amplecti, Poslea
fult gubernator inspectlonis Eccleslarum in ripa
Salae. Cum enim Monetarius et Pelargus turbas-
sent Ecclesias, et misera plebs ah*cubi sediliones
movisset, sedatis tumultibus Princeps optimus
loannes voluit inspIclEcclesias. Eam rem neccs-
sariam commendavit primum Doctori Hleronymo.
Id consilium honestum et pium profuIsseEcclesiis,
foelix eventus ostendit, ut multi norunt. Abhor-
rebat enim a fanaticls et seditlosis opinlonlbus, et
volebatEcclesias recte doceri, et pastoribus hone-
stas mercedes constltui, qua de re Dux loannes et
liberaliter mandata dederat. Meminimus etiam
cum donatlonum confirmatlo peterelur, cilata
hac sententia Esaiae: Et reges erunt nutritores
tul. Cum prlnceps valde delectatus esset ea senten-
tia, statim impetratam esse confirmationem.

Coniugem habuit honestlssiraam, cum qua
summa concordia et caste vixlt annos amplius
«juadraglnta. Ex hac nati vlvunt adhuc filius et
filia matrona honestisslma, qae vidui patris oeco-
nomiara vldua gubernavit. Erga paupcres bene-
.ficentiam llberaliter exercebat. In tolerandis in-
iurlis dolorem et cuplditatem vindictae propter
publlcam tranquillltatem et propter Deum repri-
raebat. Denique mores elus exemphim esse viri
honestl, pii et officiosl poterant, Talis cum fue-
rlt, et cum praeclare meritus slt de nobis et de
Piepublica , decet nos elus cum signlficatlone gra-
litudinls recordari. Et exemplum multis utlle
est. Debetur gratitudo slngulis, qul suo loco be-
nefaciunt generi humano. Ducibus, qui armis
repellunt hostes, et pacem tuentur. Senatoribus,
qui regunt civitates et hominum commercia, et
juvant homincs aedlficiis. Sed cogitemus maiora
esse beneficla, propagatlonem verae doctrinae de
Deo et de leglbus, iustam gubernationem iudicio-
rum, et consilia salutaria in Republica. Ac po-
steritati non solum proderunt scripta, quae reli-
quit Doctor Hieronymus, sed multo magis audi-

tores, qul voce ipsius erudlti, accepta doctrinae
semina aliis tradent, et quorum nunc ah'quo Deo
iuvante, magnos labores in Reipublicae guberna-
tione fideHtcr sustinent.

Domestlca consuetudo multls annls fult cla-
rissimo viro D. Ulrlco Mordisen cum eo , quem
quidem ut fiilum dilexit, et qui vlcissim prae-
ceptorem amavit tanquam patrem. Vlxit apud
eum et vir ciarlssImusDoctorMelchiorKlIng, qui
ambo in hac vicinia, quos labores dlu iam susti-
neant, non ignoratls.

In Academla ad Viadrum lurls lector et in-
terpres est vlrclarisslmus, Doctorloannes aBorck,
Bremensis, quo multis annis nemo fuit Doctori
famlliarlor. Sed longum esset enarrare omnes.

In extremo agone etiani, ingressus annum
quartum et sepluagesimura, fidei robur ostendit,
ardentissimis votls Ecclesiam et sese et suos Deo
comraendavit, saepe repetens et symbolum et pre-
cationera, ac dlserte testatus est, se hunc verum
Deum invocare, qui se patefecit misso filio , et se
toto pectore adfirmare, hanc unara deDeo doctri-
nara veram esse, quae in librls propheticls et
apostolicis et Isymbolis scripta est, ac saepe ex-
pressa personarum mentione dlxlt: Omnipotens
Deus, aeterne pater Doraini nostri lesu Christl,
creator coeli et terrae, angelorura et hominura,
et aliarum creaturarum omnlum, cura fillo tuo
coaeterno et Spirltu sanclo oro, miserere mei
propter lesura Christura filium tuum , crucifixum
pro nobls et resuscitatum , sanctifica me Spiritu
tuo sancto. In manus tuas commendo spiritum
meura. Inter talia vota cura fiducia filli Dei et
spe mens erecta non obscure ostenderit, se desi-
derlo consuetudinis Christl et coelestis Ecclesiae
adfici, anima elus hoc mortali carcere placide II-
berata est. Nos memoriara et vlrtutera ipsius et
doctrinae retlneamus, et honestissimos mores eius
imitemur , et sequaraur in studio iudicium eius,
quaeramus doctrinae fontes, nec stulta curiositate
adplaudaraus ineptls iliis, qui nunc iactitant, se
novam formam doctrinae lurls raonstraturos esse,
quorura insulsitatem et stulticiara ipse omnium
maxirae detestabatur.

Oro autem fiHum Dei Domlnum nostrum

lesum Chrlstum , ut seraper in hls regionibus Ec-

cleslara slbl colllgat et cam gubernet, et protegat

eius hospilla, et non sinat deleri honesta doctri-

1 nae studia et disciplinam. Dixi.

DECL. DE LEGE PLACUIT.

an. 1554.

De lege Plactdt,

In select. Declam. T. IV. p. 150 sqq., Servesl. T. IV. p. 137.
et Richard. T. II. p. 555.

Oratio de legePlacuity Cod.de ludiciis, 1554.

Hulla sunt illustria testimonia de Deo, impressa
naturae : ut ordo corporum mundi, leges motuum
coelestium, annua terrae foecunditas, vices tem-
porum, remediorum varietas. Sed omnium tesli-
moniorum de Deo maxime perspicuum est, lux
illa in mentibus, quae est noticia immota, discer-
nens honesta et turpia, iusta et iniusta: quae cum
nobiscum nascatur, et sit immutabilis, necesse est
nos agnoscere, ab immenso opifice eam singulari
consilio hominibus insitam esse: et radium esse
sapientiae divinae, ostendenlem et quid sit Deus,
et quah's sit: videlicet quod sit sapiens, verax, be-
neficus, iustus, et iusta volens, castus , volens
nos ipsi conformes esse , et puniens scelera.

Has nolicias vult Deus et commonefactiones
de sese esse, et normas vitae. Nec habet homi-
num natura quicquam pulchrius hac sapientia, seu
his raJiis divinae lucis in nos sparsis : de quibus
ut saepe cogitemus, admonenl nos quolidiana vi-
lae negocia et adsidui contractus. Universa enim
hominum societas his regulis gubernatur. Sed
non tantum propter corporura noslrorum utilita-
tem saepe consideranda est haec sapientia: sed
multo magis, ut agnoscamus eam testimonium
esse deDeo, et adsensionem de providentia con-
firmemus. Propter hanc gravissimam caiisam sae-
pe animos excilemus ad cogitationem de legum
fontibus et causis.

Etsi autem humanae mcntes intelligunt, hanc
naturalem noticiam, discernentem honesta et tur-
pia, esse radium divinae sapientiae in nos trans-
fusum: tamen ut id firmius statueremus, semper
addiditDeus vocem suam iuEcclesia: et cum alias,
tum vero de rupe Sinai manifesta voce, non ad
paucos, sed ad magnam mullitudinem hominum,
edidit haec ipsa capita legum, quae antea scripse-
rat in menlibus hominum: et postquam ea pro-
nunciaverat, bis scripsit in tabulis saxeis, et ut
certum esset, hanc vocem divinam esse: addidit
tol facta extra ordinem naturae, ostendentia prae-
sentiam Dei, et testificantia Deum esse polenlio-
rem hoc ordine naturae.

Ideo autem Deus praefecit magistratus generl
humano , ut hanc ipsam vocem legum Decalogi so-
nent in genere humano: et eos armis et praesidiis
instruxit, ut contemptores legura coherceant, aut
extinguant. Vultque magistratus fideles, custo-
des et propagatores esse huius aeternae sapien-
tiae, patefactae bominibus: et severissime prohi-
buit, conlraria huic divinae sapientiae constitui.

Sed sapientum gubernatorum mentes sem-
per flexit Deus ad illustrandas leges Decalogi , sic
ut ipsa vox Decalogi norma sit immota omnium
constitutionum, in quibus magistratus circura-
stantiae alicuius deterrainationera addunt. Ut
cura lex divina inquit: Non furtum facies , raani-
feste sancit dominiorum distinctionem,

Hic magistratus discernit gradus dominio-
rum, directum dominiura et utile: et ostendit,
qui gradus, ad quos perlineant.

Cerlissimum est igilur, hanc doctrinam iuris,
cuius propagatio nostro ordini commendata est,
esse et Decalogi vocera et sapientum gubernato-
rura decretum, quibus Deus voluit per magistra-
tus addi ahquarura circumstantiarura deterraina-
liones, coUectas ex Decalogo, vel optimis demon-
strationibus, vel probabiU ratione non pugnante
cum Decalogo.

Ac nequaquam existiraandum est, hoc no-
strura ius vel tyrannica arbitria efise, ut mulli su-
perbi, qui legum vincula oderunt, vociferanlur;
vel esse argatias seu praestigias, excogitatas ut
serviant cupiditatibus htigantium, ut raulti in
vulgo loquuntur, Sed re vera hoc nostrum ius est
vox Decalogi, et ex Decalogo extructae conclusio-
nes, bona consequentia per magistratus: quos
Deus autoritate et saplenlia armavit, ut propter
confirmalionem generis humani per eos iraperia
consfituerentur, et defenderetur politica socielns.

Itaqne propter Deum veneraiida est sapientia
iurls: quia verissimura est et ipsas leges, .et poH-
ticura ordinera opera esse sapientiae et iusticiae
Dei, et testimonia provldentiae de Deo in genere
humano.

Et sit omnlum anlmis infixa vox saplentlae
divinae, quae apud Salomonem inquit: Per me
Fieges regnant, etPrlncIpes iusta decernunt. Ex-
perimur in hac pravltate naturae humanae, odisse
eam leges, tanquam carcerem , et malle concedi
infinltam llcentlam ludendi vanitate opinionum,
et explendi vagas cupiditates. Hanc naturae no-
strae infirmltatera vult nos Deus agnoscere: et ut

DECL. DE LEGE PLACUIT.

revocaret nosad sese, et frenaret vagabundas rnen-
tes, et patefecit se iilustribus testimoniis, et tra-
didit legem suam: constituit imperia, et horribi-
libus suppliciis caecos homlnum furores punit, qui
contra leges frenos laxant suis cupidltiilibus. Ideo
gravissime inquit Siracides: Vir sapicns non ha-
bebit odio legem,

Cum autem de legum bonitate, et de reve-
rentia legibus debita, saepe in hoc loco erudite et
pie dictum sit , iam hac brevi commonefaclione,
quam recensui, contentus ero: ac tantum oro iu-
niores, propter Deum , ut saepe hanc veram do-
ctrinam , de legum fontibus et utihtate cogitent:
et saepe repetant secum dicta dlvina, quae praecl-
piunt de reverentia legibus debita , et in animis
amorem Dei et legum accendant.

Nunc vero ad erudiendos iunlores quaedam
dicam de lege Placuit, inCodice, cuius verba haec
sunt: „Placuit in omnibus rebus praecipue haberi
tam iusticiae aequltatlsque scriptae, quam stricli
iuris rationem.""

Scio reprehendi a quibusdam, quod hic no-
minat lex aequitalem scriptam: cum tamen apud
Aristotelem tmeixfia nominetur scripti correctio,
omissa inscriptlone legis, ut cum iudex mitigat
poenam homini modesto, qui non petulantla aut
naturae perversitate, sed fame raotus, furatus est
cibos: sicut de aequitate non scripta loquitur lex.
Quod si Ephesi, in Dlgestis, de eo quod certo
loco etc.

lam si semper anteferenda esset aequilas nor^
scripta , quld opus esset legibus, aut quando iu-
dex ex scripta lege pronunciaret? Hlcqualls licen-
tia concederetur iis, qui alioqui ius scriptum et
privatam calliditatem, saepe etiam caecos adfectus
legibus anteferunt?

Ut igitur haec distinctius explicentur, pri-
mum exponam quid nominet ius strictum, quod
vetustas linguae latinae nominat ius summum seu
Graeci axQiftodiyMiov^

Dlscrimen est enlm inter lus summura et ca-
lumniam. Est enim cahirania, verba astute con-
tra nativam sententlam interpretari, et in deterius
flectere: ut qula pactus triginta dierura inducias,
noctu populabatur agros, quod essent dierum in-
duciae, non noctium promissae. Et qul pactus
dimidium navium, dissecuit naves.

Plenae sunt exemplorum hlstoriae. Paches

dux Atheniensls, cumColophonem ohsideret, quia

Melanth. Ofer. Vol. XII.

sciebat quantum in duce, qui urbi praeerat, mo-
menti esset, evocat eum ad colloquium, et pro-
mittit se in urbem remissurum csse vivum et iuco-
himem. Diix nihii mali susplcans, venit in collo-
quium. Cum igllur iam urhs sine duce esset, op-
pugnat eam Paches: et ea potltus, reducit ducem,
et ibi inlerficit.

Cum Alhenae captae essent a Lysandro, Iri-
glnta gubernatorihus summa potestas dala est, ita
ut posseut slne iudicils Intorficere turbulentos ci-
ves, quos ipsi exlsllmarent sedllionum faces esse.
Et erat pronussa Incolumilas Ipsis triglnta, et ;illls
qui In suo quodam catalogo scrlptl eranl : ac fue-
rat pacis et harum conditionutn autor Therame-
nes. Cum aulcm videret Theramenes, ahutl col-
legas sua poteslate, moderari crudelltatem cona-
tus est. Qiiare llmentes eiun collegae, decreve-
runt necandum esse. Theramenes se excusat , et
petit servarl pacta, inxta catalogum. Sed Crlthis
alt, facllem esse refutatlonem: nomlne Therarrje-
nis delelo, non teneri collegas et catalogo. Sic
elusls pactls , Theramenem collcgae interficiunt.

PopIIIus, pactus dlmidium navlura Antiochi,
naves omnes dlssecari lubet: ut exarmatus Antio-
chus, rebellare non posset.

Sic Cochleus interpretabatur decretum, Sa-
cerdos ducens uxorem suspendatur: de patlbulo
videlicet, cum decretum intelllgat suspenslonem,
vacatlonem publlci officii.

Tales absurdae et sycophantlcae interpreta-
tlones, allenae a consuetudlne sermonls, dlvlno
iure prohibltae sunt , quodInq\n't: Non dlcas fal-
sum testlmonlum. Et lurisconsultus inquit, frau-
dem legi fieri, cum salvls verbis sentenfia ehulitJir.

DlfFert ab hac sycophanllca ius sumnuim:
videllcet, in quo revera legls severitas In aliquo
casu mitlgationem flagltat. Ut lex Pvomana iube-
bat interfici militem, qui contra Dlctatorls man-
datum dimicassef. Dlmicat provocatus Manlii
Torquati fillus, et vlctor a patre interficltur. Hic
non quidem calumnlosa lurls Interprefatinne Di-
ctator fuit asperior, sed tamen paternus dolor mi-
tigationem allquam adhibere polerat.

Ut autem in universum vetustas fult severlor,
ita raultae sunt poenae in veteribus legibus atro-
ciores, quam in recentlorlbus.

Usltatlssima fuit poena talionls, oculum
pro oculo etc. Nunc mitlgata est. Ollra calumnia-
tor hoc ipso suppliclo adficlebatur, quo reus ad-

DECL. DE LEGE PLACUIT.

100

feclus esset, si convlctvis essel. JSunc in tantc
scelere lenior est etiam legum indignalio, quam
prodest.

Olim debitor, qui non poteiat solvere aes
alienum, debebatur in servitutem creditori, aut
vendebatur. INunc cessio bonorum inventa est.

Lex bomicidam iubet affici capitali supplicio:
sed postea scripta aequitas gradus dlscernit. Et
Athenis diversa loca iudiciorum erant, alibi accu-
sabantur insidiatores, alibi qui eadem in rixa fe-
cerant, alibi qui casu interemerant homines.

Ex his exemplis inteUigi potest, aliud esse
calumniosam interpretationem, aliud revera ius
summum , seu ius strictum. Sed ego prorsus hoc
adfirmo, in lege Placuit, intelligi proprie ca-
lumniosam interpretationem. Hanc prohibet, nec
vult iudices sua calliditate exasperare aut laxare
leges: sed vult eos ex scripto dexlre intellecto iu-
dicare. Et totum hoc ius scriptum, quod imperii
autoritas gravissimo consilio recepit, nominat
scriptam aequitalem: quia leges in illis casibus,
de quibus principahter loquuntur, aequalitatem
illam sanciunt, quam vera demonstratio ostendit
artifici; postea ubi in casu dissimilitudo circum-
stantiaeest, saepe leges ipsae addunt fmelxsiav:
ut de caede fortuita, de ignorantia facti, de dolo,
de culpa, de metu. Et expressae sunt in scriptis
legibus multae mitigationes plenae humanitatis:
ut cum iubent manumissos retinere libertalem,
etiam si testamentum non vahiit.

Et innumerabilia exempla miligationum in-
scripto iure expressa, passim obvia sunt.

Interdum Praetor suo consilio aliquid lenit,
ubi tamen mitigatio ex fontibus legum derivanda
est. Ac sapienter in lege Placuit, scriptam aequi-
tatem nominavit Imperator, ut iudices sciant se
aUigatos esse ad ius scriptum. Quid enim prodes-
set habere ius scriptum, si h*ceret anteferre priva-
tas opiniones?

Nec inteUigatur nomen aequitatis tantum de
correctione legum nonscripta, ut Aristoteles lo-
quitur: Sed intelligatur de aequalitate, quae ideo
scripta est, quia vera demonstralione ex opinio-
num diversitate eruta est. Vult enim Deus intel-
ligi, iusticiam aequalitatem esse: ut sciamus ipsum
aequalem esse.

Quaerunt igitur legumlatores eruditissimis
rationibus aequalitatem, quae non semper conspi-
citurab imperitis. Aequalitas est, ut solvat de-

bitor creditori. Quaesitum est igitur , an liceat
creditori irrumpere in aedes debitoris, et auferre
quantum debetur? prohibet hocsapienslmperator
Antoninus: quia alia aequalitas publica pluris fa-
cienda est, ut sua cuique domus adversus violen-
tiiim tuta sit.

lubet igitur creditorem petere , ut magistra-
tus iubeat debitorem solvere. Sic igitur inquil:
Tu vim putas esse solum, si hornines vulnerentur.
Vis est et tunc, quoties quis id quod deberi sibi
putat , non per iudicem reposcit. Ita gravi deli-
beratione quaesita est aequalitas in scripto : a qua
cum disceditur, infinitae confusiones sequuntur.

Intelligatur ergo in lege Placnit aequitas
scripta, de hac aeqi:alitate, quam Tegislator de-
monstrationibus erutam sanxit. Sic et in defini-
tione dictum esf , ius esse boni et aequi scientiam.
Bonum nominat, in genere honestum : ut bonum
est, non prostituere coniugem, ut licebat lege La-
conica. Deinde aequitatem nominat, hanc aequa-
litatem ratione inventam, quae est vinculum £o-
cietatis humanae. Neque enim potest hominum
vita conservari sine mutuis officiis et sine con-
tractibus. Ut autem sit contractuum perpetuitas,
aequalitatem esse oportet: alioqui pars hominum
altera exhausta aut oppressa extiugueretur,

Omnia autem haec iustitiae exercitia sciamus
eo instituta esse, ut Deum agnoscamus iustum et
aequalem esse, iuxta normam quam patefecit.

Ostendit suam sapientiam aeternam et immo-
tam , quae lex est: et iuxta hanc damnat pecca-
tum in omnibus. Rursus etiam, sine tiqoCojtio-
Xrjipia omnes recipit immensa misericordia , qui
ad filium mediatorem confugiunt. Hanc aequali-
tatem considerare nos in Ecclesia necesse est.

Hic autem et hoc considerandum est, Evan-
gelium contineredulcissimam smslxeiay legis divi-
nae, quae iustissima est: et tamen admirabili mo-
do lenita est, sic ut legi satis faceret filius, et nos
recipiamur propler filium : et approbet Deus ini-
tia obedientiae in nobis, quae admodum infirma
sunt, et procul a legis impletione absunt.

Haec est vera smsinsia, scripta non Solonls,
aut Augusti literis, sed sanguine filii Dei. Fit
autem illustrior harum maximarum rerum doctri-
na, cum voluntatem Dei in iudiciis et exerciliis
iusticiae in vita consideramus.

Oro aulem Deum, fontem sapientiae et iusti-
ciae, patrem aeternum Domini nostri lesuChristi,

101

DECL. DE PARTU FILII DEL

102

ut propter filiiim semper Ecclesiam in his regioni-
bus colligJit et guberr.et, et protegat Ecclesiae ho-
spitia, et in eis doctrinarum et legum studia, et
honestara disciplinam conservet. Dixi.

No. 144.

(an. 15^4?)

De partu filii Dei.

In select. Declam. T. III. p. 655 sqq., Servest. T. III. p. 620.
etRichard. T. 111. p. 307.

Oratio de consideratione ftdeli saluiaris par-
tus in terris jilii Dei.

Spero equidem plurimos ad hanc concionem , in
qua de rebus arcanis, ac procul supra iudicia hu-
mana posilis, dicturus sum, afferre mentes ita
confirmatas luce divina, et testimoniis illustribus,
quibus Deus se generi humano patefecit, ut vere
assentiantur Evangelio, et statuant Ecclesiam Dei
veras sententias de Deo circumferre, non elhni-
carum mataeologiarum similes. Ac Deum aeter-
num patrem Dorriini nostri lesu Chrisli toto pe-
ctore oro, ut et veram lucem in omnium cordibus
accendat, ut ipsum vere agnoscamus, celebremus
et invocemus, et imbecilles erigat, et adiuvet, ne
fluctibus dubitationum obruti, veritatem amittant.
Nam prophanis mentibus frustra hae sententiae
proponuntur, filium Dei Xoyov y.al tly.ova aWior
aCdiov narfjog^ semper apud patrem fuisse, ac
postea indutum humana natura , nobiscum versa-
tum esse, factum hostiam pro nobis, et revoca-
tum ex morte, nunc Ecclesiam suam Spiritu suo
regere,

Haec cum Deus evidentibus tesliraoniis, re-
suscitatione mortuorum, et aliis signis, vera et
certa esse ostenderit, nos quidem asseverare non
dubitamus , et hac confessione Deura celebran-
dum esse scimus.

Sed prophanis haec asseveratio stulta , et
plena anilium deliramentorum videtur, adversus
quos non inslituam disputationem, sed me et
«hos pios adhortor, ut miranda Dei facta plurinrsa
ad nos confirmandos colligamus, quibus testimo-
nia doctrinae coelestis edita sunt.

Eduxit Deus ex Aegypto populum inter stan-
tes aquas, scidit ingentes scopulos, et effudit
magna aquarum flumina, pluit grana de coelo, re-
vocavit multos ex morte diversis temporibus. Haec

testimonia cum nec cominenlicia sint, nec obscu-
ra , nos confirment, \\l coelesti doctrinae de filio
Dei assentiamur, et contraria iudicia mentis hu-
manae fienemus, et ut Paulus inquit: Vincula
iniiciamus mentibus in obsequitim Cliristi.

Haec praemonitio in hoc loco et de hac causa
necessaria est, ut prophanos auditores dimittamus,
et reliquum coetum plorum exuscitemusnobiscum,
non ad disputandum, sed ad gratiarum actionem
et invocationem , ut Palres ac Prophetae, expe-
tiverunt hunc natalem , ut Angeli et recens nato
Christo, et nunc in his feriis hoc ingens Dei be-
neficium celebrant, ut Maria, Zacharias, et alii
pii, Deo gratias egerunl illo ipso tempore, cum
Christum infantem, involutum fasciolis , intue-
bantur, et dulcissimis basiis salutabanl.

Ad hunc coetum nos adiungamus, omissis
disputationibus, ac vera fide dicamus. Credo
hanc unam doctrinam de Deo traditam in Eccle-
sia , confirmatam tot manifestis testimonils veram
esse, credo te Deum aeternum, et unicum patrem
Domini riostri lesu Christi , coeli terraeque opi-
ficem, et conditorem Ecclesiae tuae, vere misisse
filium koyor y.al dy.ova, aov aidiov , ut assumpta
luimana natur.i ex virgine IMaria, pro nobis victi-
ma fieret, et placata Jra lua , nobis redderet ]u-
cera, iusticiara, et vitam aeternam, et pro his in-
gentibus beneficiis tibi gratiasago, et ardentibus
votisoro, ut in meo pectore et multis aliis con-
firmes hanc sententiam, nos regas, ut te celebre-
mus, ac veris officiis, qiiae approbas, semper co-
lamus, te nostrae mentes recte agnoscant, te so-
nent et laudent nostrae linguae et literae, et
discernant te verum Deum, a commenticiis numi-
nibus aliarum gentium, quae nolunt hunc Deum
invocare, qui se dato Evangelio in Ecclesia pate-
fecit. et obtemperent aeternae legi tuae, quam
nobis tradidisti, nostrae voluntates et sensus no-
stri. Haec vere divina bona a te propter filium
tuum Dominura nostrura lesum Ciuistum peti-
mus, quae et vis a te peti praecipue, et solus lar-
giri potes.

Illi igitur, in quibus haec fides accensa est,
nunc attentius considerent, hoc admirandum foe-
dus , quo in filio Dei copulata est humana natura
cura divina. Etiara cum testimonia illuslria con-
vicerint mentes nostras, ut fateantur esse Detim,
et esse sapientem, bonum, iusttim, punientem
sceleratos, et parcentem ac benefacientera aliqui-
bus modestioribus, tamen excruciamur his curis,

103

DEGL. DE PARTU FILIl DEI.

104

an Deus diligat nos, quomodo invocari et coli ve-
lit, an et cur recipiat, ac exaudiat lapsos et pol-
lutos, satis ne sit alloqui, et intueri eum fide, cum
non cernamus oculis hoc numen quod invocamus.
Has solicitudines multi ex vobis inteiligunt. Etsi,
ut apud Homerum Cyclopi Ulyssis concio de iudi-
cio divino, ridicula videtur, ita prophanis audito-
ribus haec commemoratio, error mentis esse duci-
tur, qualis est in iis, qui atrabile exagitantur.

Sed rideant prophani, risum sardonium, do-
nec veniant poenae. Ego pios auditores in Eccle-
sia Dei alloquor. His dubitationibus de voluntate
Dei occurrlt et medelur hic conspectus filii Dei,
nati ex Maria virgine, cerlum efc evidens testimo-
nium est, vere nos a Deo diligi, cum nostra causa
non sohim patefecerit se voce et miraculis, sed
eliam voluerit filium assumere humanam natu-
ram. Ne putemus hoc tantam foedus friistra
factum esse.

Quanquam autem huius admirandi consilii
causas et fontesnondum in hac vita penitus intel-
ligimus: haec enirn erit illius aeternae scholae
Philosophia, in qua divina sapientia propius frue-
mur: nunc tamen vult nobis Deus factum ipsum
notum esse, et in hac vita in Ecclesia ab infanti-
bus et lactentibus celebrari. Et hanc praecipuam
causam huius facti, quae non est obscura, nos
meminisse vult, et semper cogitare, videlicet, ideo
foedus hoc factum esse, ut extet evidens testimo-
nium veri erga nos amoris in Deo. Sic enim in-
quit Christus: SicDeusdilexit mundum, ut fihum
suum unigenitum miserit. Magnitudinem amo-
ris affirmat huius admirandae legationis causam
esse.

Removeamus haec Stoica, et non sohim ex
scholis explodamus, sed deleamus ex pectoribus
nostris, amorem, iram, odium , dolorem, furo-
res esse, Deum esse mentem quietam, non obno-
xium his ventis stultarum perturbationum , Re~
move ista Stoica. Etsi enim in nobis stulticia
.iffpctihus misla est, et hi motus ah*o modo sunt,
in Deo tamen verissimum est, mutuiim etimmen-
sum amorem esse Patris, Fih*i, et Spiritus sancti.
Sic rnim pater de filioclamat: H!c est fihus meus,
quo delector, quem complectens, l.ielicia et vo-
hiptate afficior. Ita et genus humanum vere amat
Deus, vere irascitur sceleribus, vere dolet multos
horribili contumacia uhro sibi exilium accersere.

Non sunt haec in Deo simulata, imo se suae
naturae et suorum affectuum imagines nobis im-

pressit, imago divini amoris est erga nos, haec
ipsa aroQyri intimis penetrahbus cordis insita, qua
tuos natos amas, hanc quolies sentis, cogitato ima-
ginem te divini amoris circumferre, ac vere amarl
ab aeterno patre, et filium, et nos, quorum induit
naturam filius: eslque huius paterni amoris erga
nos testis et pignus. Occurrit igitur fiHi nati ex
virgine conspectus huic primae solicitudini , in
qua quaerimus, an Deus nos dih'gat. Idem occur-
rit caeteris quaestionibus. Affirmat nos certo re-
cipi et exaudiri ab aeterno patre, et liberari a
peccatis et aeternis poenis propter ipsum , quia
constitutus est placator, lyjTrjg xat fxsGirijg. Affir-
mat Deum sic agnosci et coli velle, non aliter.

MuUa sapientes viri in Graecia erudite de
Deo disputarunt, non ignorabant Socrates, Xeno-
phon, Plato, esse Deum mentem aeternam, cau-
sam boni in natura, et iilam suam in arce Attica
Palladem aspicientes, non Phidiae statuam cole-
bant, aut torvam Gorgonem infixam clypeo, sed
sapientiam aeternae menlis, rectricem humanae
societatis, pnnientem scelera , et servantem iusta
imperia, cogitabanf. Sed ignorabant tamen an
rcciperet ac exaudiret lapsos, et quomodo coli
velit. At fiUus Dei affirmat patrem sic invocan-
dum esse, sic recipere et exaudire lapsos, cum
fide hunc ipsum Deum, qui se voce Evangelii pa-
tefecit , intuemur, et nos propter filium recipi
et exaudiri staluimus.

Et quanquam mens angitur, an satis sit fide
invocare, quem non cernis oculis, et expetit ali-
quam ilhistrem speciem, qua conspecta, discer-
natur verura numen a commenticiis, tamen iubet
filius, ut sese intueamur. Qui me vidit, inquit,
videt patrera.

Non aberras a Deo, cum hunc Deura invo-
cas, qui se raisso hoc filio crucifixo et resuscitato
patefecit, et is affirmat fide, non oculis corporura
in hac vita se intuendum esse. Affirmat item, nec
petendas esse ahas patefactiones, nec ahos invo-
candi, aut colendi Dei modos quaerendos, sed
recte coli Deum , cum mens fide acquiescit in hoc
ipso Deo, qui voce Evangelii nobis concionatur,
et statuit nos propter fiHum recipi. Maximis igi-
tur dubitationibus humanae mentis, hic ipse filii
conspectus medetur, qui induens humanam na-
turam , nostris ocuHs se ingessit. Haec praeci-
pua consolatio alias deinde inferiores innumera-
biles continet.

105

DECL. DE PARTU FlLII DEL

106

Postqnam certo constitntum est nos a Deo j
«liligi, et didicirnns qnomodo recipiamnr et exau-
diamnr, certnni praesidinm habent piae mentes
in omnlbus pericnlis. Nornnt enim se Deo cnrae
esse, se iuvari, regi et defendi. Haec est firma
consolatio, longe superans philosophicas conso-
lationes, quae iubent moderari dolores, sed auxi-
lium non monstrant. Haec doctrina de filio Dei
monstrat auxilinm.

Sed hic monendi sunt anditores, haec sine
exercitiis invocationis non intelligi. Moveamnr
igitur publicis et privatis miseriis, ut invocatio
Dei in nobis accendatur. De qua etiam illud
sciant auditores, ut Christus recens natus, invo-
bitus est fasciolis, ita doctrinam de invocatione
involntam esse doctrinae Evangelii, quae Dei be-
neficio sonat in nostris Ecclesiis.

Nulla est invocatio, nisi intelligantur ea quae
saepe repetimus de fide, qua fit reconciliatio. Si
quis retinet persuasiones philosophicas et phari-
saicas, quales defenthint monachi , et mulli alii
hostes lucis Evangelii fngiet Denm, el adversns
eum fremet, ut midti in tragoediis, qni irascun-
turDeo, ac palam fatentur, se dnbitare, an ho-
minum calamitates cernat Deus. Et an lachrymis
et votis miserorum flectatur. Necesse est igitnr
recte intelligi Evangelium, et discerni ethnicas
seu humanas opiniones a decreto de reconcilia-
tione, quod filins Dei ex sinu aeterni patris pro-
tulit, quod literis mandari per Prophetas et Apo-
stolos voluit, quod nos quotidie Deo gnbernante
mentes et linguas nostras bona fide vobis propo-
nimus. Eius doctrinae snmma comprehendenda
est, si volumus et beneficia filii Dei intelligere,
et recte exercere invocationem. Fortasse deri-
dent me aliqui haec commemorantem: sed toties
iam dixi, me concionari non Prophanis et Epi-
curels, aut Hypocritis, sed iis qui non fastidiunt,
et non contemniint Evangelium. His spero, et
gratum esse, et utilem hanc quasi commonefactio-
nem. Nec vero alind hactenus dixi , nisi quod
ipsi Angeli sonant in illo suo hymno, quem ceci-
nerunt audiente multitudine pastorum recens nato
ex virgine filio Dei: Gloria in excelsis Deo, et
in terra pax, hominibus laeticia. Agnito filio
Dei, tnm demum vere conspicitnr gloria Dei,
quia amplitudo misericordiae Dei, patefit nobis
donato filio.

Etiamsi fatelur Plato numen esse aeternum,
sapiens, bonum, iustum, puniens scelera, tamen

an ipse exaudiatnr ambigit, immo in veris dolori-
bus deseri se indicat. Quare sciamus veram et
integram gloriam, ita demnm Deo tribui, cum
filium et eins beneficia agnoscimus.

Qnomodo autem pacem in terris hic fiHus
efficit, cum Ecclesia ingentibus aerumnis confli-
cletur? Propria haec Ecclesiae sapientia est, in-
telligere, cur hanc sontem naturam hominum,
Dens tanlis c;d.imitatibus excrnciari sinat. Sed
expectat Ecclesia. pacem et tranqnillitatem inte-
gram, cnm filins Dei eam ex morte revocabit in
vitam. Interea vero tenet id bonum, qnod est
praecipnum, scit Deum nobis et placatum esse, et
illis aeruranis opitulari velle.

Hanc consolationem sciunt pii verius pacem
esse, et tranqnillitatem, quam inania et fugacia
mundi gaudia quaecunque. Igitur filius Dei pa-
cem affert in terra, et quia placator est irae Dei,
et decretum illud aeterni patris de reconciliatione
profert, ac certo affirmat nobis remitti peccata,
nos in gratiam a Deo recipi et vocari ad socie-
tatem aeternae vitae, immo in vita nos habere cu-
stodem et opitulatorem Deum.

Nec obscurum est tertium membrum in can-
tico Angelorum, prioribns cognitis, piae mentes
laetantur agnitione Dei, beneficiis filii , reconci-
liiitione, et acqniescunt in Deo, etiamsi magna
pericula proponnntnr, et omnium generum cru-
ciatus, in propagatione doctrinae perferendi sunt.
Erit autem integra laeticia, cum trinmphum aget
filius Dei, revocata Ecclesia ex morte.

Haec magna beneficia filii Dei canunt Angeli,
ac significant Ecclesiam ea semper celebraturam
esse. Qnare et nos lam una cum Angelis ea cogi-
temus et praedicemus. Existimemus nos assidere
ad cunas, una cnm Maria, loseph, Angelis, Eli-
zabeth , Zacharia , et commemorare haec benefi-
cia, inspectantes natum Messiam, et nunc genas,
nunc frontem , nunc tenella brachia deosculantes,
ut certe faciebant Mater, loseph, Angeli. His
nos cogitationibus accendamus ad maximarum et
aeternarum rernm intellectnm , et amorem, nec
simus similes Herodi et Pharisaeis, qni audita fa-
ma de nato hoc puero , insidiantur eins vitae.
Non conlemnamus filium Dei, ut solent multi, alii
aliis occnpati furoribus , quibus dictum est in
Psalmo, hos ipsos furores eis exitlo futuros esse.
Contra vero Psalmus inqnit: Beati omnes qui
confidunt Domino, qui Evangeliura iudicant non
esse fabulosum aut commenticium poema, sed

107

DECL. DE FEPtMENTO etc.

108

vere decrelum Dei, et ex animo laetantur, nobis
filium Dei donatum esse et liac erecli fide, Deum
invocant.

No. 145.

an. 1555.

De fermento etc.

In select. Ded. T. III. p. 453 sqq., Servesf. T. III. p. 439.
el Richard T. III. p.S^OS. Eliam separaliin: „ Oratio <le
simililudine, in qua dicilur, Evangeliiim sirnile esse
fermenlo mixlo Iribus farinae salis, recil. a Val. Tr;i
tiger." Witeb. 1555. 8. 2 pl.

Oratio de fermento mia^to trihus farinae satis.

Nlsi cerlo sciremus hanc aerumnosam vitam, iter
esse ad dulcissimam coelestis Ecclesiae consuetu-
dinem, in qua Deus sese nobis palam ostendet, et
suam lucem, sapientiaiTi, iusticiam , laeliciam in
tota aeternitate communicabit, quis suslinere do-
lores et agonas huius vitae innumerabiles posset
aut vellet? Sed intueanmr illum portum , ad
quem accedimus, simul etiam sciamus nos in hac
navi, quae saevissimis flatibus agitatur, nequa-
quam solos et sine auxilio esse. Semper assidet
ad clavum filinsDei, custos humani generis, qni
naturam humanam assumpsit, ne haec nostra
massa fundilus periret. Hic protegit, armat, eri-
git, sustentat, adiuvat nos> ne hac tanta mole
miseriarum oppressi exlinguamur. Vivimus igi-
tur, non ut (piXoifJV^^oi , quia vita per sese thilcis
sit, aut sit plena vokiptatum : sed ut Deo obtem-
peremus, et freti opltulatore filio Dei, labores ad-
siduos, curas, dolores in ecclesiis, in scholis, in
castris, in curia, et in oeconomia sustinemns, et
illam arcem aeternam hoc aerumnoso cursu peti-
mus. Ilaec de vivendi causis miseriis, et auxi-
liis, assidue cogitanda sunt , ut confirmentur ani-
mi, ne labores necessarios defuglant, aut dese-
rant. Hanc commonefactionem vox divina saepe
proponit, iubet singulos facere sui officil operas,
et pelere et expectare foelices eventus aDeo. Sub-
dilus esto Deo, Inquit Psahnus, et ora eura.

Etsi Igltur hunc nostrum laborem indocendo
et discendo, et totam doctrlnarum propagatio-
nem, comitantur multae res molestae, contem-
ptus, odia, paupertas, ingentia certamina, ca-
lumniae, Ingratitudo, exiiia, supphcla, tamen
quia scimus Deum severlsslme praecipere et do-
cendi et dlscendl laborem , hanc mlHtlam non de-

serimus, nec abiicimus huius nostri muneris exer-
citia et operas. Oramus autem fih'um Dei, qui
est Xoyog aeterni patris, ut ipse hanc loyiy.riv Xa~
TQsiav gubernet et adiuvet. Vigilantia et sapien-
tia humana non est par nostris et perlculis et cer-
taminibus. Nam et natura facile Linguefiunt in-
genia, et diaboli multlpllclter Insidiantur docen-
tibus et discentibus, ut omnium seculorum hor-
ribllia exempla ostendunt. Quae enim aetas fuit
sine monstrosisopinionibus? slne cahimniis? sine
sycophantils? sinecorruptelis? slnedissldlis? Ex-
tant ilbri testes de tota antiqultate. Sed tamen in
Ecclesia fiHusDei non sinit penitus extingui lucem
veritatis, et cum sit loyog aeterni pnlris, vere est
efficax voce suae doctrinae, et aHquorum mentes
docet et confirraat, ne a veritate aberrent. Sicut
et precatur: Sanctifica eos in veritate, sermo tuus
est veritas. Et haec ultima et deHra mundi aetas
eo plus habebit errorum , qula paulatim malores
fient et Ecclesiarum et imperiorum dilacerationes.
Et crescent odia , et furiae ambltlosorum ingenlo-
rum impedient saniorura coHoquia et deHberatio-
nes. Intehigamxis igitur perlcula, et assidue pre-
cemur fiHum Dei Dominum nostrum lesum Chri-
stum, ut nos et gubernet et confirmet, ne ab
ipso aberrenius.

Haec praefati sumus de scholasticis laborlbus,
ut et discendi et precandi cura exuscitetur. Nunc
quia In his honestis congressibus decet aHquId de
parte aHqua doctrinae ad iuniores erudiendos di-
cere, sumam argumentum non aHenum a medi-
corum doctrina. Pingit Dominus aHquot imagi-
nes Ecclesiae, quarum una liaec est: Ait sicnile
esse regnum coelorum fermento, quod tnuHor
mlscet trlbus farinae satis, donec totum fermen-
tetur. Brevis narratlo est, sed dulcis conside-
rantl, quia multa docet de ministerio EvangeHI,
de coHectione Ecclesiae, de renovatlone homlnls,
de restitutione iusticiae et vitae aeternae. Huius
doctrinae conslderatio bonas mentes et confirmat
et consolatur. Nos certe in schoHs taHum narra-
tiomim vocabuia iunioribus Interpretarl debemus.
Prlmum igltur de vocabuHs dicam: Satum boc
loco vox Ebrea est, mensuram signlficans, quae
est tertia pars medlmni, erunt igitur tria sata me-
diinnus integer. Ut autem velut ob oculos po-
nam mensurae magnitudinem , medimnus Atti-
cus propemoduni congrult cum Llpsico raedimno,
quera norainant Lipsiae ein (ScI)6f|tC i<^ etiam ex
veteri precio inteHIgi potest. Erat enlm lege pre-

109

DECL. DE FEFiMENTO etc.

110

cium medimni tritici usitalum Athenis drachmae
quinque, videlicet, dimidium Coronati, ut De-
mosthenes narrat in oratione contra Phormionem
de mutuo. Hanc diligentiam considerandi vetera
precla non existlmate inutilem esse. Nam et hi-
storiae fiunt magls perspicuae, et nos quidem in
remedlis sclre mensuras veteres et pondera necesse
est, Sed nnnc hlstorlca tractarnus,

lubet Deus collocarl duodecim pane's novos
in altari singulls Sabbatls. Nec unquam licehat
rellnqui vacuum altare, vohilt enlm Deus osten-
dere slhi curae esse , ut Sacerdotum famiUae vl-
ctum necessarlum haherent. Ideo vohiit In con-
spectu esse panes ante venturam septimanam. lus-
slt autem slngulos panes fieri ex qulnta parte Ephi,
id est, medimnl. lam cum medunnl precinm slt
drachmae qulnque, singuli panes valebunt slngu-
lls drachmis. Et cum ad usum domeslicum Sa-
cerdos habuerlt tales panes duodecim, id est, pa-
nes pro duodecim drachmls, mediocrls familla
diehus septem Inde ali poterat, cum panes haberet
pro Integro loachimlco et dimldlo.

Quod autem Dominus nominatim dicit de
tribus satls et de mullere, exlstlmo eum Intuerl
convivlum Abrahae, cul Ipse interfuit, in quo
Illustrls plctura proponitur, vitulus mactatur, qul
slgnlficat vlcllmam Messlam, etSara, id est, Ec-
clesia ex tribus farinae satls panes facit. Hoc est,
Ecclesla acclpit vocem Evangelii a fillo Dei, et
eam tradlt auditorlbus, In quIbusEvangeHnm non
est inanis sonltus, sed re Ipsa est potentla Dei ad
salutem orani credenti. Hac Ipsa voce fillus Xoyog
est efficax , revocat ex morte et doloribus infero-
rum eos, qui hac se consolatione in verls pavorl-
hus sustentant. Cum autem delectaretur Doml-
nus recordatlone dulcisslmae consuetudlnis, quae
fuit cum Ahraham et alils praestantlhus viris, II-
benter ex Illo convivlo slmlHtudlnem sumpsit. Id
etiam eo Hbentius feclt, ut significaret Evange-
lium non conslituere nova imperla poHtica , sed
a muliere, id est, ah Ecclesia docente, Fermen-
tum, id est, EvangeHum misceri auditorum men-
tibus et pectorlbus.

CoHIgltur ergo Ecclesia, cum vox humana
sonat Evangelium , simul autem ea voce fiHus X6-
yog ipse est efficax. Amemus igltur vocem mini-
sterii, et Stenckfeldll fanatica deHramenta execre-
mur, qui mentes abduclt ab EvangeHo, et hor-
rendis clamoribus contendlt, Deum se slne Evan-
geHi cogitatione raentibus comraunicare.

Ilic et fermenti natura in panibus conside-
randa est, quae non est ociosa, sed totam mas-
sam faclt rariorem , et adiuvat penetrationem et
coctlonem. Non acciplunt EvangeHum isti, qui
tantum gestus imltantur quaHcunque hypocrlsi, et
retinent in mente duhitationes de voluntate Dei,
et In corde freraitus adversus Deum, et verae do-
ctrlnae odla et plorum parricldia.

Sed cur tres mensuras , seu tria sata nomi-
nat? Audlvi vlrum pium et erudltum, qul ac-
comraodabat ad tria mundi terapora : Ad Eccle-
slara ante Moisen, delnde ad sequenlem aetatem,
et post Apostolos ad hanc coHectionem Ecclesiae
ex Genllbus et ludaeis. Non dlspHcuit haec ac-
commodatlo, sed cum de transmutatione dlcatur,
existimo recte posse accommodari tria sata farinae,
ad tres vires in anima, ad riyefxoviy.ov , ad &vjui-
y.ov , et ad ijiid^v^Lrjzixov. Quales tenebrae sem-
per fuerunt, sunt, et erunt in i^yejiiovixcp , sine
luce EvangeHi. Leguntur Ethnicorum et Philo-
sophorum furores, qul aut prorsus fuerunt a&eoi
ut Cyclopes, aut de Deo tetras opinlones finxe-
runt, ut Stoici, qui horriblH contumeHa Deum
adficiunt, cum fingimt eum scelera et veHe, et
necessarlo velle. ReHqua muUitudo finxlt infini-
tam turham Deorum. Ita nunc quales sunt in
riyenoviyAp tenebrae in Mahomellstis, in Paplstis
et Anahaptistls. Aherrant a vero Deo Mahome-
tistae, negantes hunc vere Deura esse , qul se pa-
tefecit misso fih"o, negant etiara fiHum missum
esse ut victima pro nobis fieret. Papistae etsl no-
men fiHi retinent, tamen nec declarant, quld sit
Xoyog, nec beneficia ostendunt, et aperte extin-
guunt invocatlonem , cum iubent te semper dubi-
tare : an teDeus receperlt, et an exaudlat. Postea
decurrunt ad Idola, invocant homines mortuos,
cum sclani: non esse humanae potentlae gemltus
cordium iudicare, multi palam statuas Invocant,
et manifesta impietate in clrcumgestatlone tuentur
aQTolaTQeiav. Nuper edita est Austriaca Cate-
chesis, in qua cum alii mulli errores stabilluntur,
tum vero renovatur etiam dellramentura de Mo-
nachorum votis. Nominant ibl perfeclionem evan-
gellcam , simulatlonera paupertatls, et allos quos-
dara externos gestus. Impudenlla scrlptoris odlo
digna est, qui scit evangelicam perfectionem esse
agnltionem noslrae infirmitatis, et fiduciam me-
diatoris, et praesentiam Dei In cordibus nostris
transformantls nos, ut fiamus slmiles Imaginls
Dei, quae est loyog aeterni patris. Haec ne ilH

115

DECL. DE ARTE MEDICA.

116

lls sit ipse. Hanc in opificio hominis artem dlvi-
nam esse fateri necesse est.

Haec commemoravi non tam prolixe, ut
inagnilndo rei postulat, sed ut hoc tempore potui,
ut auditores omnes ad cogitationem divinae sen-
tentiae invitarem, quae praecipit, ut corpora no-
stra honore adficiamus, ac duarum rerum cogita-
tionem adiungi volo, videlicet priorem de nostra
negh'gentia in tuenda veletudine et conservando
domiciHo Dei, alteram de praesidio necessario,
videhcet de arte medica.

Profeeto multum peccamns omnes, quod ne-
glecto ordine in cibo, potu, somno, laboribus,
denique in omnibus molibus animi et corporis,
adfligimus naturae vires, impedimus in nobis hi-
cem divinam permixtam nostris spiritibus, deni-
que ante tempus nobis ipsis mortem consciscimus.
Haec fiunt ab aHis magis atrociter, ab aHis mi-
nus, sed tamen omnes in hoc genere pecca-
mus. Ac si quis putat haec non esse curae Deo,
valde errat. Toties enim repetita sunt praece-
pta: Non occidas, Non graventur corda vestra
crapula , Honorem habete corpori, Homicidae,
ebriosi, scortatores regnum Dei* non posside-
bunt. Quahs autem est hoc tempore pluri-
morum consuetudo , qui conveniunt ad crebra
convivia, ut Lapithae et Centauri, ibi cum se
onerarumt sine modo cibo et potu , postea tumul-
tuantur, et hos mores, seu fortitudinem, seu
hilaritatem slne vitio esse existimant. Tu vero
non iudicas scelus, quod paulatim tibi mortem
consciscis, qnod domlciHum Dei destrnis, quod
nunc in praesentia aut expeHis aut arces Deum,
quo minns laetari tuae mentis et cordis tui posses-
sione queat. Non magnum malum censes, quod
multos dies temulentus et furens sine invocatlone
Del, et sine meditatione de Deo vivis. Extrema
denique haec calamltas est, quod excluso Deo ir-
ruunt in prophana pectora diaboH, qui impeHunt
aHos, ut mox ruant in caedes, aHos ita tenent ca-
ptivos, ut postea in Repub. faclant eos patriae pe-
stes, et alaaTOQas generis humani, quales fue-
runtCatillna, Antonius et simlles. Utinam ho-
rum magnorum deHctorum tnrpltudo cog^Itetur,
et agnoscatur ira Dei, et multi abiiciant hos ma-
los mores, qui et privatim multis exltlo sunt, et
totas gentes, Ecclesiam et imperia perdunt.

Haec prius dicere necesse est, quoties de arte
medica dicendum est, nam qui furenter perdunt

corpora, necDeum viiidicem metuunt, nec ullam 1 bos»

moderationem in vita amant, hls frustra de sa-
pientla Del , et de ordlne servando in victu et in
medicatione concionamvir.

Postquam igitur de emendatione morum bre-
vlter dixi, nunc addam pauca de arle medlca,
qnae monstrat vilae praesidia , necessaria partim
ad tuendam valetudinem , partim ad depeUendos
morbos. HIc sl quls adeo barbarus est, ut nihil
moveatur manifesta utilltate In vnhierum cura-
tione, in restitutione fractarum aut laxatarum par-
tium, et multis interlorum morborum depulslo-
nibus, ac omnem naturae considerationem, ac to-
tam artem medicam, et artifices omnes conteranat,
ut sunt quidara Titanura similes, qni etlam coelo
beHnm inferunt, hos non conor dispntando ad
sanitatem revocare, sed ul Tllanes dissipati sunt
audito horribill clamore aslni, cui Bacchus insi-
debat in praelio, ita isti tandem aHquo asinorum
clamore perterrefactl, poenas dabunt, qnodDeum
et res divinas contumeHa adfecerunt. AHos antem
aHoquor sanlores, hos oro, ut unlversam* hanc
rerum naturam intueantur, et cogitent eam non
ex Democriti atomis casu et slne mente conflatam
esse, sed summa arte a Deo opifice, sapiente,
bono, benefico, casto et vindice scelerutn , con-
ditam esse et conservari. Hic voluit ordinem in
toto oplficlo testlmonium de sese et de providen-
tia esse.

Longum autem esset de ordlne in mullls na-
turae parlibns dicere, de sltu corporum mundi,
de ordine motuum coelestium, de vicibus tem-
porura, dierura , nocllum, hyemis et aeslatis, de
annua foecundatlone terrae, de plantis, de ani-
mantlnm generibus, de fabricatlone hnmani cor-
poris, de firniis et aeternis noticils in mente hu-
mana. Tantum hlc pauca de ordine in victu et
medlcatloni corporum dicam.

Pies ipsa oslendit, singulari consIHo Deum
tanquam patrem fideHter nobls prosplcientem dls-
tlnxisse res nascentes, et alias velle nutrimenta
esse, allas remedia. Quis enira vesci possit Ma-
stiche, Achlllelde, Gentiana, Myrrha, Aloe, aut
multls aHis quae in medicatione vulnerum constat
esse saluberrima. Flexit etiara Deus mentes cer-
torum homlnum ad conslderationem remedlorum,
et inqulsitlonem adluvit, quo In studio anlmad-
versum est, mirlficam varietatem virium in res
nascentes sparsam esse, ut aliae opem ferrent alils
membris, aliae praesidia essent contra alios mor-

117

DECL. DE ARTE MEDICA.

118

Haec igltur naturae aspeclio, revera est con-
sideratJo divlnae sapientiae, bonitalis et benefi-
cenliae erga nos, deinde et ntllem esse vitae ma-
nifestum est. Quare et propler gloriani Dei , et
propler nostram utilitatem hanc dulcissimam do-
ctrlnam amemus, et grati beneficiis Dei fruamur,
et eius sapientiam et bonitatem celebremus, et
sciamus nos el tantae curae esse, non ut huius fu-
gacissimae vitae curriculo confecto, postea in
omni aeternitate nlbil simus, sed ut in illa tota
aeternltate consuetudine eius fruamur, et veram
eius sapientiam discamus, ad quam Iter vult esse
et lyrocinium buius brevis vitae spacium.

Nequaquam enim fiunt clves Ecclesiae coele-
stls, qui in bac vlta doctrinam de filio Dei discere
noluerunt.

Tales erant et pbysicae et tbeologicae dlspu-
tatlones summorum bominum , primorum paren-
tJim, et deindeNobae et filiorum, et postealosepb
in Aegypto. Nequc enlm hanc pbllosopbiam
ab Aesculapio primum inchoo, qui non dlu ante
belbimTroianum natus est, cum fibl Podaliiius et
Macbaon exercitum. Graecum ad Troiam sccuti
sint, Antecedit autem annis fere rallle annus di-
luvii, in quo familia Noliae servata est, tempus
belli Troiani.

Fulsse autem in Noha consideralionem natu-
rae eximiam inde aestimari patest , quia et ani-
mantia congregavit, et in arca toto anno pavit,
et postea fillis suls vites ostendlt, quas non exi-
stimo tunc primum creatas esse, sed primum ipsi
in ultima senecta monstratas esse a Deo, qula
Deus foveri languefactum corpus aetate, pleniore
iam potu voluit, ac simul slgnificavit venturaepo-
steritati, quae erat futura irabecillior, opus fore
deinceps tali potii.

Ac diu in famillis reglis doctrina medica et
conservata et propagata est, ut celebrata est Cbi-
ronls Centauri scbola, qui Achillem docuit artem
medicam. Et Eurypyli vulnera curat Patroclus
remediis, quorum usum ab Achille didicerat. Ac
Homerus niy.qav ^CQav nominat, quae veterum
Scriptorum iudlcio est aqiGToXoyla. Sed oraitto
orationem de artis initiis, quia nibil dubium est,
primorum patrum sapientiam hanc fuisse , expli-
cationem legis divinae et promissionis de Media-
tore, et de reconciliatione, de causis calamitatum
humanarum, et de restitutione vitae aeternae, ac
deinde consideratioem naturae. Certe enim ab
his anni descriptionem accepimus, et agricultu-

ram, et panis coquendi artem. Ac Slracides recte
adfirmat utrumqiie, et remedia ipsa Dei opera
^i^^^ et artem a Deo ostensam esse. SIc enlm de
remediis inqult: Dominus condidlt ex terra phar-
maca, et vlr prudens non fastldlt ea, quae sen-
tentla et autorem remediorum ostendit, et bls Dei
bencficiis uti, et gratis mentlbus Deum celebrare
iubet. De medico autem inqult: Da locum me-
dico, nam et IpsumDeus creavit. Item: Honora
medicum, quia propter necesssltatem Deus eum
creavit, id est: non remedia solum condiditDcus,
sed eliam flexlt mentes certorum borainum ad
eorum inquisitionem, adiuvit studlum, et regit
consllium, et dextram medlcantls, nam sine Deo
non est foelix medicatio. Ipse est enim , ut scri-
ptum est, vita et longltudo dierura. Item : In
ipso vlvimus, sumus et movemur. V^ere Deus
est vltae fons et largltor: sed vult nos reverenter
utl iis rebus, quas vult esse vitae adminicula,
quae ita sunt efficaces, cum ipse eas adluvat. Ita
volumus ad medicatlonem adlungl et invocalio-
nem Del, et celebrationem beneficiorum eius.
Haec officia Deo grata sunt , non illa barbaries,
quae et Deum et vestigia Dei in natura, et natu-
rae conslderationem, irao totum vitae ordinem
contemnlt. Quam ob causam ? quia legibus, lite-
ris et doctrinae inimica est, ac metuit suis cupi-
dltalibus frenum iniici iegum et doctrinarum vin-
culis. Ex hoc fonte doctrinarum odium oritur,
non ex religlone, etsi quidam praetexunt religio-
nem. Vos vero qui ideo doctrinae studils dediti
estis, ut Deum et Dei opcra a rebus raalis dlscer-
nere, et Deura recte invocare discatis, et ample-
ctamini res bonas, agnoscite banc esse norraam
doctrlnarum.

Hae doctrinae expetendae sunt, quae opera
Dei recte monstrant, et in eis ostendunt testimo-
nia de eo, confirmantla adsensionem de provi-
dentla, ut excitentur mentes ad celebrandara eius
sapientiam , bonitatera et beneficentiam erga nos,
et quarum doctrinarum usum prodesse Deus ge-
neri humano voluit, nec delectet vos illa cynica
sapientla, quae plausus apud stultos captat vitu-
peratione doctrinarum et ordinis, quera Deus in
tota natura et in vita hominum sanxit. Nobis
quidera, qui mediocri sedulitate doctrinam pro-
pagamus, et magno labore aegrotis adsumus, da-
mus consilia et remedia, et non sine dolore multa
tristla spectacula cerniraus, praecipuara adfert
consolationem haec ipsa causa, quod scimusDeum
8*

119

DECL. DE SALINIS SAXONICIS.

120

adprobare artem , et haec nostra officia , ac velle
euni, ut homines remediis a se conditis utantur,
velle etiam artifices esse, qui artem aliis tradant,
et remedia exhibeant, et adiuvare eum fidelis me-
dici officia, praesertim invocantis ipsum, cum
scriptum sit: Da locum medico, nam et Dominus
eum creavit, certe vult operdm nostram non esse
irritam. His consolationibus me confirmo, quo-
ties ad aegrotantes accedo, et simul Deum vitae
fontem et remediorum conditorem oro, ut ipse
mentem et dextram meam gubernet. Scio magnam
esse infirmitatem naturae humanae , nec ulli ma-
gis hoc norunt, quam medici, qui exempla multa
vident, et saepe cernunt ex levibus offensionibus
oriri exitialia mala, saepe convalescentes non ser-
vato naturae ordine saevicia redeuntis morbi ex-
tingui, saepe tanta est corporis dehilitas, ut nec
cibum, nec remedia admittat. Haec etsi fiunt,
tamen ordo divinus non negh*gendus est, vult
Deu? et cibos et remedia exhiberi, id rite fiat, et
eventus ipsi commendetur. Nam et amentia et
scelus esset, seni aut aegrotanti ne cibum quidem
dare, quia non simili voluptate fruatur, ut iuve-
nis, aut recte valens. Legi divinae atque ordini
divinitus sancito obtemperemus, etDeum naturae
condltorem precemur, ut nos, quos languefactos
scelere diaboli, tamen in hac infirmitate non vult
subito extingui, servet, et concedat aHqua spacia,
ut Ecclesiam inter nos coHigat, quam ut semper
in his regionibus coHigat et gubernet , toto eum
peclore oro. Dixi.

No. 147.

1555.

De Salinis Saxonicis,

Select. Declam. T. IV. p. S05 sqq. Servesl. T. IV. p. 278.
Richard. T. II. p. 39.

Oratio de Salinis Saxonicis* recitata a D,
Casparo Guilelmoy Hallensi.

Cogit homines necessitas conslderare vitae praesi-
dia, videlicet res nascentes in terra et in aquls,
nutritionis et medlcationis causa. Ilem artes
qnibus carere non possumus, ut, coquendi artem,

diis vitae nostrae cogiteraus, sed etiam, ut ordo
et consilia de usu rerum, quae in tanta varietate
mira arte distributae sunt , deducant nos ad agni-
lionem opificis, et fateri nos cogant, esse men-
tem architectatricem , quae non solum formaverit
omnia mundi corpora, et conservet : sed etiam
prospiciens hominum saluti, sic distinxerit res
nascentes, ut praecipue adminicula sint humanae
vitae, et singulae peculiares utih"tates adferant.

Testimonium igitur de seipso Deus conditor,
et de providentia, hancjpulcherrimam rerum dis-
trlbutionem et oeconomiam esse vohiit. Nos
quoque inteliigentes fecit crealuras, ut suam lu-
cem, sapientiam, bonitatem et iusliciam nobis
communicet, quia bonum est y.oivwvixov sui.
Id fieri non potest, nisi agnoscamus et celebre-
mus enm.

Exuscitat igltur nos ad sni agnitloupm, osten-
sis illustribus testimoniis de sese_, in universa na-
tura, quae cum enumerari omnia non possint,
praeclpua tamen semper in conspectu sint, ut as-
sensionem de providentia confirment. Nequa-
quam casu ex Democriti atomls confluxit hic
positus coeli, aeris, aquae et terrae. Nec sldcra
casu perpetuas leges motuum servant, quae gratas
et utiles efficiunt dierum ac noctium, aestatis et
hyemis vlces. Nec sine auxilio Dei terra quotan-
nis fit foecunda, nec casu gignit, stirpes, succos,
metalla. Denique intellectus numerorum et or-
dinis, et lumen in nobis, discernens honesta et
turpia , et horrendae poenae scelerum in corde
non potuerunt oriri, nisi ab aeterna mente, quae
hanc hicem in mentlbus etaccendit et conservat.

Talia Del vestlgia in nobis Ipsis et in rell-
qua natura saepe aspiciamus. Et Pauli dictum
cogitemus: Tam prope nobis omnibus adesse
Deum, pene ut contrectarl manibus possit, et in
eo nos vivere, moveri et esse. Et beneficla eius
perpetuo agnoscamus, et gratl celebremus et In-
telllgamus, velle eum, nos Ipsi conformes esse.
Haec inltla sunt verae et necessariae disciplinae.

In hanc commemorationem sum ingressus
Ideo, qula dlcturus de beneficlo, quod Deus pa-
trlae raeae dedit, rectlsslmum esse ludicavi, or-
dlri ab hac commonefactione, de praesentia Dei
In natura.

Prlmum Igltur, affirmo Salem singulare
Dei opus esse, vitae corporum nostrorum neces-

Agrlculturam, Archltectonlcam, Vestlarlam, Fa-

brorum operas et ah*as. Sed hac necessltale voluit sarlum , et Deo gratias ago , quod id opus con-

Deus nos commonefieri, non solum ut de praesi- i dldlt et servat. Delnde et eo gratias ago, quod

121

DECL. DE SALINIS SAXONICIS.

122

rneae patrlae Salis fontes praebult, et iam annos
septingentos ibi servat, eumque oro toto pectore,
ut deinceps ibi et ubertatem terreni salis his fon-
tibus, et salem coelestera divinae Uoctrinae nobis
largiatur.

Priusquam autem de salis natura dicam, de
vetustate fontium pauca commemorabo. Nam
diuturnitas etiam oslendit, hos fontes Dei opus
esse.

Legimus scripta digna fide, quae narrant,
Othonem Primum hos fontes salis attribuisse Epi-
scopo Meideburgensi, qua in re et pietas, et sa-
pienlia laudatissimi Principis conspicitur. Ut
enim ostenderet, se fateri, hos fonles esse Dei
donum, prirgitias inde consecravit Deo, sic ut
prodessent ad conservalionem jevangelici minisle-
rii in hnc viclnia.

Deinde huius consilii et haec causa fuit. Sa-
linae publicum bonum sunt, et multarum gen-
tium causa conservandae sunt. Ut igitur parce-
retur his fontibus in bellls, attrlbuit eosEcclesiis.
Quia tunc quldem Germanicae gentis adhuc ea
modestia fult, ut etiam in bellis abstlneret ab iis
rebus, quae Eccleslis consecratae erant. Quem
fuisse morem vetustalis, et ex Homero intelligi
potest, qul scribit, exercitum Graecum pestilen-
tia punitum esse, propter raptam Sacerdotls filiam.
Et apud Sophoclem Hercules dat mandata Phi-
loctetae et Pyrrho, ne templa violent. Ac Toti-
las rex Golthicus Piomae Chrlstianorum templis,
etpopulo, qui in ea confiigerat, pepercit. Nunc,
ut in aliis multis rebus, barbaries et petulanlia
malor est.

Credibile est autem, et ante Othonem diu
h;is sallnas fulsse, quia nomlna ostendunt, duas
ibl gentes, Germanicam et Henetam In ripa flu-
minis S^ilae habilasse, cum quldem Othonis tem-
pore nulla Ibi gentls Henetae potentia fuerit.
Existimo etlam has ipsas esse Sallnas, quarum
mentlonem facit Cornelius Tacitus, qul scribit,
dlmicasse inter se de fontibus salis Cattos et Che-
ruscos. Nec dubium est, Cheruscos Hercinios
esse. Ad Cattos autem pertinuisse oram proxi-
™f"? sylvae, inde usque ab Isenaco ad rlpam flu-
minis Unstroti.

Hanc confmemorationem de antiquitate eo
addidi, quia diuturnltas etiam testatur, tales ve-
nas a Deo et conditas esse, et servari. Nam
etiamsi quis dlsputabit, Cornelium Tacitum de
aliis fontibus loqui, tamen vicinos inlelligi ne-

cesse est. Et fluvius Sala nomen habet a sale, ut
in Asla notlssimum flumen Halys, cuius ripam
gens Heneta etiam quondam tenuit, ut Argonau-
lici carminis scriptor narrat.

Itaque grati celebremusDei beneficium, quod
tot seculis ex his nostris fontibus magnae parti
Germanlae salem largitur. Gratitudo etlam pa-
triae meae et civlbus debetur, qui leglbus munie-
runt has sallnas, et quanlum possunt, aedificiis
et magna assidultate operarum tuentur.

Haec officia cum prosint multis gentibus,
profecto inlustl sunt, qui urbis tranquillitatem
turbant, et noccre civibus cupiunf.

Sed dicat aliqm's: Quid tantopere praedicas
hoc beneficium in re vili, et qua carere homines
possunt? Num ideo nobls Hesperidum horti
magnifaclendl sunt, aut adeundi perSyrtes, quia
silphlum gignunt? Aut ideo petenda Arabia, quia
ihus glgnit, cum hls rebus carere possimus?

Ingrata est humana natura Deo, quae res,
quas voluit Dcus esse communes, quia sunt ma-
xime necessariae, propterea quod sunt obviae,
viliores esse censet. Rectius Pindarus, qui alt:
aQiOTOV vdvoQ, Sapientiam et bonitatem Dei
agnoscamys in hac ipsa mundi oeconomia, quod
res maxime necessarias passim obvias esse voluit.
Naturae praestantiam etiam , quantum possumus,
consideremus.

Sed o rem miserara. Frulmur beneficiis Dei
Innumerabillbus, et multi nec rerum ipsarum na-
turas aspiciunt, nec autorem quaerunt. Haec
ignavia detestanda est. Caligo vero mentis de-
ploranda est, quod etlam cum naturam inqulri-
mus, tamen vix procul , ut urbium procul con-
spectarum cacumlna, aspicimus. Nec tamen haec
ipsa dlllgentla inanis est.

Monstravit rudlmenta quaedamDeus, et ali-
quas esse certas noticlas voluit, ut operum et or-
dlnis aspectio commonefactio esset de autore.

Condidit Deus quatuor prima corpora, ex
qulbus nascl mlxta voluit, et admlrabllem mate-
rlae varietatem Inclusit quatuor qualitatlbus: Ca-
lido, frigido, humido et sicco, Credamus sa-
pientiaDei, haec neque stulfe, ncque temere co-
gitata esse, et res Ipsas magnifaclamus, qnla sunt
operaDel. Causas vero consilii fabrlcatlonis tunc
cernemus, cum in tota aeternitate ideam operis in
filio Del coram intueblmur.

Poterat Deus talem condere naturam homi-
num , quae vlveret slne alimento , aut pasceretur

123

DECL. DE SALINIS SAXONICIS.

124

ut plantae. Sed consUuim allud fiilt. Voluit nos
cibo et muUis rebus indigere, ut vitae praesidia
ab ipso peteremus, et eum agnosceremus. Cre-
damus igitur, res non viles esse, frumenta, olera,
potum, seu coctura e\ frumentls et aqua, seu
nata vina , et alias res, in nutricatione et medi-
catione necessarias.

In his quoque salem numeramus, quia ne-
cessitas in conspectu est. Nec ducantur vilia,
quae Deus necessaria esse voluit. Et natura ipsa
salisdigna est admiratione, et effectiones mirifi-
cas habet. Est enim non mixtum imperfeclum,
ut excrementa: sed singulare opusDei, et mixtum
perfectum, arte divina ad mullos usus nobis con-
ditum. Ac ne deesset eius copia, salem nasci iri
pluribusrebus vohiit, in terra, in mari, in fon-

tibus et lacubus.

In genere autem definitio haec sit: Salem
seu fossilem, seu coctum, succum esse ex terrea
natura adusta et igneo calore attenuata , mixto
humidoaereo, divinitus, singulari arte percocto,
conducens et nostris et allis corporibus, ad ar-
cendam putrefactionem , iuvans eliam. sapore in

cibis.

Dicerem explicatius, si possera, sed genero-

sitatera usus ostendit. Et cum inquit filiusDei:
Bonus est sal, significat etiam hunc terrenum sa-
lem rera bonam et utilem esse. Nec tantura de
sale coelesti loquitur. Prius autem de sapore di-
cam. Est oranino admiranda fabricatio horoinum.
Si homo non esset natura iutelligens, quomodo
Deus sese nobis communicaret? Vohiit autem
cognitionis inilia esse a sensibus. Quam raultae
res luce nobis ostenduntur. Deinde verbum, quo
vocatur et coUigitur aeterna Ecclesia , auditu ac-
cipitur. Haec esse magna et admirabilia fatendum
est. Deinde tactus, gustus et olfactus huic cor-
porali vitae serviunt. Haec cum ita sint ordinata
divinitus in natura , velle ea tollere, y.al &£OjLia-
ystv , horribilis furor esset.

Adiunxit autem Deus saporera convenientem
nutricationi. Addidit suavitatera ulilitati, ut in
multis rebus, ut suara bonitatera raultipliciter
ostenderet. Nec alia quaerenda est causa , sed
sapientiae et bonitatis divinae testimonia grati
consideremus. Tanta faslidia cibi sequuntur, si
sint sine sale , ut natura ab eis abhorreat. Id ex-
perientia ostendit, si quis dubitat. Insipida, ut
panis sin€ sale prorsus ingrata sunt. Dulcia cele-
riter fastidiuntur. Amara et acria urunt et lae-

dunt. Acida tantum frigida sunt. Sed to aljLiv^
()dy irritat calore, quia absumit superfluitates, et
siraul humectat.

Seraper autera in operibus divinis multae
sunt, utiHtates copulatae, ut multipliciter Dei bo-
nitas celebretur. Salis usus propter saporem gra-
tus est, sed suavitati muUae utilitates adiunctae
sunt in ipsa nutricatione. Prohibet putrefactio-
nes. Nam sine sale coctio minus fieri^posset, et
relictae massae chyli et chymi putrefierent. Nunc
salis natura absumit in nostris corporibus super-
fluas humiditates, aperit et abstergit, et corrobo-
rat partes leviter desiccatas. Densat etiam, et co-
git parles.

Postea manifestus usus est in atcenda putre-
factione carnium , quae servantur ad usus longi
temporis. Usitatissima est igitur conditura, quae
Graecum nomen habet aljnrjy Latinura Muriara,
quod ahi a mari factum esse scripserunt. Ego ex
Graeco jliIjqov , quod est unguentum, piscatores
sumpsisse existimo.

Postea et in medicatione vulnerum in cor-
poribus hominum, et ad pellenda fastidia alimenti
in pecudibus frequentissimus sahs usus est. Haec
norunt omnes pastores.

Cum autem usus tam multiplex sit salis inter
vitae praesidia, ingratisunt, qui neque conside-
rant bonitatem eius, neque Deo pro hoc dono
gratias agunt. Certe Deus considerari salis natu-
rara voluit, cura diserte de eo in lege praeceperit,
ne victima sine sale offerretur. Scitis er»im, in
secundo capite Levitici scriptura esse: Non fer-
raentum, non rael miscendum esse iis rebus, quae
offeruntur. NuUam autera victiraara sine sale
offerendara esse. Etsi ritus praecipue propter
significationera instituti sunt, tamen et rerum
dignitas in eis comraendata est. Et suraitur inler-
pretalio ex sirailitudine, quae non intelligitur,
nisi rerura natura considerata.

Fermentura non vult offerri, quia significat
raixtas opiniones humanas doctrinae Dei. Vult
autem Deus retineri puritatem suae doctrinae, ut
saepe praecipit. Vult invocari, sicut se patefecit
ipse. Non vult affingi humanas opiniones et no-
voscultus, ut horribihter omnibus aetatibus ad-
mixtae sunt doctrinae Dei corruptelae, quibus
fontes coelestis sapientiae aut turbati aut pror-
sus obruti sunt, ut apud Ethnicos et similes
factum est.

125

DECL. DE SALINIS SAXONICIS.

126

Nec mella offerenda sunt, id est , non in-
flectenda est doctrina ad plausus populares, non
adPrincipum aut populi cupiditatcs attemperanda,
non arte fucanda sunt dogmata, ut contra senten-
tiam divinam blandiantur humanae rationi, sicut
Samosatenus, Servetus et similes corruperunt do-
ctrinam de filioDei. Non omittenda est doctrina
de poenitenlia, et confirmanda securilas et licen-
tia inani umbra ceremoniarum.

Salem vero iubet addi viclimis, hoc est, in-
corruptam doctrinam , et cogitationem veram de
Deo, in qua Timor, Fides, Invocatio, Gratia-
nim actio accendantur. Procul removenda est
impia et etbnica persuasio , quae fingit , Deum
mactationibus aut externis tragoediis coli , sine
cogitatione vocis divinae, Legis et Evangelii, et
sine ardentibus motibus cordis. Roraae quidam
imperator in uno sacrificio centum tauros, cen-
tum leones, et centum aquilas mactavit. Tale
sacrificium est inanis ostentatio opum, quae mul-
tipliciter irritat iram Dei. Ita Deus sese nobis
communicat et vere adest, et fulget in mentibus
nostris, cum excitatae mentes voce divina agno-
scunt eum, sicut se patefecit, et intuenlur eum,
ac in veris doloribus ad eum confugiunt, petunt
gubernalionem et auxilium, et inDeo acquiescunt,
erectae voce divina. Talis cogitatio doctrinae non
insulsa , non insipida, sed in corde veros motus,
pavores, dolores, fiduciam, laeticiam miscens,
salis mentione significatur, quam interpretatio-
nem vetusti ritus tradit filius Dei, cum ait in ca-
piteMarci nono: Non sale tantum, sed igne etiam
esse condiendos animos. Vujt acres et ardenles
motus, veros dolores, et laeticiam inDeo acquie-
scentem, iuxta vocem divinam in nobis misceri.
Et curam retinendi salis nobis commendat, in-
quiens: Bonus est sal, Retinete in vobrs salem,
et sitis inter vos concordes.

Praecipua sunt haec mandata de gubernatione
in Ecclesia, retinere doctrinam incorruptam,
recte intellectam , nec turbare consensum, aut er-
rore iudicii, aut malevolentia , ambitione, odio
et aliis pravis incendiis animorum.

Quid Ecclesiae maius et melius optare possu-
mus, quam ut haec duo habeat. Salem, id est,
iudicii rectitudinem, iuxta vocem divinam, et
concordiam. Non sine singulari motu animi
dictum est a filio Dei: Bonus est sal, quasi dicat:
Ingens bonum est doctrina prolata ex sinu aeterni

patris, qua se Deus patefecit humano generl , qua
restituit aeternam iusliciam et vllam, sed recte
inlelligenda est, non misceantur sordes. Hanc
divinam admonitionem et vos auditores infigite
animis, et vobis quoque concionari filiumDei sci-
tote, R.etinete salem et concordiam.

Et Paulus inquit: Sit sermo vester sale con-
dltus, sit sumptus ex doctrinae fontibus, et acce-
dat iudicli rectitudo. Consideretis quid causis
conveniat, quid sanandis animabus prosit. Non
slt sordida et futilis garrulitas. Non falsis, non
insulsls, non prodlgiosis paradoxis turbanteEccle-
slam, sicut ante paucos annos quidam impostor
paradoxa edldlt, in quibus et haec erant, insul-
sissime ex Stoicorum portlcu In Ecclesiam trans-
vecta: Omnia peccata parla esse, Omnla scelera
necessario fieri, etc.

Sed omltto hanc enumerationem. Cohor-<
resco enim cogitans et furores istos, et aerumnas
Ecclesiae. Nec de sale dlcenti convenit insulse
dicta cumulare.

Omlttoellam, propter temporls angustiam,
ea quae de figurate dlctis, quaeLatini sales nomi-
naverunt, hic addl poterant, qui slc nominati sunt,
quia sunt velut condimenta sermonis, et propter
figurarum venustatem sunt acriores admonltiones,
et altius pcnetrant in animos. Delectant enim
figurae , qula collatlo rerum apta ceu pictura est,
et grata est ingenli celeritas in collationibus, aut
in causis mutandls.

Quid potult cogltarl venustlusDemadis dlcto,
cum alt: Alexandro mortuo exercilum eius slml-
lem esse Cyclopl effosso oculo?

Salsa reprehenslo fuit Prlncipum, cum Rosa
Maximillani mlles in ludo nactus duos chartaceos
reges , interrogaret, an pecuniam universam , de
qua ludebatur, auferre deberet is, qui tres reges
haberet, et assentlrentur Princlpes Ibi ludentes,
tum Rosa complexus Maximilianum astantem,
ostendit duos chartaceos reges, et monstrans Ma-
ximilianum, hic, inqult, tertlus est, Sic enim
ei obtemperatls, ut chartaceis. Sic emisso telo
pecunlam abstullt. Licult hocRosae, etsi ab alio
videretur scurrlllus dictum.

Sed libenter hanc partcm oratlonis de sall-
bus relinquo. Ut enlm laudatur sal patrlae meae
propter candorera, ita et ego candido sale de-
lector. Atrum, qui Momi esse dicitur, totum
relinquo rabiosls hypocritis , qui ambitlone et
odiis inter sese certant , cum pernicie publica.

127

DECL. DE CONIUGIO.

128

Vobis autem auditoribus toto pectore opto,
ut illum salem, de quo fiHus Dei loquitur, ha-
beatis, sicut inquit: Snlem retinete in vohis,
et sitls concordes. Et ipsum filiura Dei , Do-
minum nostrum lesum Christum, qui est Xuyog
aeterni patris, et Evangelium ex arcano sinu
aeterni patris prolulit, oro, ut eo sale, hoc est,
ea doctrina et sapientia, quam patefecit, mentes et
pectora vestra semper gubernet. Dixi.

ISo. 148.

an. 1555.

De coniugio.

Prodilt: „Oratio de coniugio, auclore Dav. Chytraeo. Vi-
ipV. 1555 " 8 2/^ pl. — Recusa in sel. Declam. T. IV.
p. 526 sqq., Servest. T. IV. p. 478. et Richard. T. III.
p. 439.

Oratio de coniugio; recitala a Davide
Chytraeo,

Tota divinitas amans castitatem adrairanda sa-
pientia et gravissima deliberatione statim post
conditionem in Paradiso decretum fecit, quod vult
firmum et iramotum esse, quo instituit et sancivit
hunc ordinem, ut homines in coniugio legilimo
caste vivant, et vitatis lihidinibus vagis Deo in
caslitate serviant, et hoc vinculo genus humanura
consocietur et certa lege propagelur. Hoc decre-
tum ipse filius Dei in Paradiso diocit, ac patefecit
in conditione sexus foerainei , quam ipsara vohiit
imaginem esse Ecclesiae ex sese nascentis. Sicut
enim ex Adam dormiente suraitur costa, unde
aedificatur Eva, sic Ecclesia ex ipso corpore fihi
Dei pro nobis mortuo, id est , ex natura humana
quae est socia fihi Dei , et per mortem ipsius re-
dempta, sumitur.

Quare initio filium Dei condilorem m<\ris ac
foeminae, et primura autorem admirandi et dul-
cissimi foederis coniugum toto pectore oro, ut
coniugium foehx , tranquillum, foecundum et sa-
lutare sponso et sponsae Iribuat. Haec vota et
pro omnibus piis coniugibus, et praecipue nunc
pro viro, doctrina, virtute et bene meritis erga
Ecclesiara Dei et PterapubHcam literariam claris-
simo , Tileraanno Stella , et sponsa ipsius Helena
^virginum decore, faciunt omnes boni et Ecclesiae
Dei ac Hterarum amantes, qui suam voluntatem
et benevolentiam per me huic illustrisslmo coetui
vohierunt significari.

Etsi autem tanta ampHtudo est admlrandae
sapientiae et dignitatis in coniugio, ut eam nuHa
mentis humanae acies penitus introspicere, nec
uHa elcquentia possit exhaurire, tamen Floriferis
ut apes in sahibus orania Hbant, omnia nos itidem
dcpascier aurea dicta, aurea perpelua semper
dignissima yita decrevimus, et quantum temporis
propositi angustia concedit, fontes verae laudatio-
nis coniugii indicatis rerum capilibus, et praeci-
pue iraaginem admirandi foederis inter Christum,
et Ecclesiam in amore coniugaH propositam deH-
babimus. Cumque in hac tenuitate mea non pos-
sira orationis suavitate ac eleganlia poHtissima-
rum aurium vestrarum expectationi respondere,
operam dabo, ut iHustrium exemplorum et histo-
riarum coramemoratione, et sermonis brevitate
taedium vestrum levem.

Indidit Deus omnibus AngeHs et horainibus,
ut caeterarum virtulura , ita castitatis quoqye no-
ticiam, ut agnoscaraus, quaHs sit ipse, et in quo-
tidiana invocatione eum a naturis maHs et impu-
dicis, ac iramundis a diaboh's et commenticiis nu-
minibus attributione virtutum discernamus, et
cum ipsius sapientia et voluntate, cuius radii in
mentes nostras transfusi sunt, congruamus. Ut
igitur agnoscis, et invocas Deum sapientera, vera-
cem, iustum, beneficum, raisericordcm, liberri-
mum, qui se patefecit talem, insculpta sui ima-
gine in mentes nostras, et in verbo suo, ct hunc
unum verum Deura ab omnibus ahis naturis se-
gregas: ita caslum quoque Deura casta et irapol-
luta mente compellato, eimique hac proprietate
a diaboHs spurcis et immundis, qui imbeciHam
hominum naturair; ad s[)urciciem et Hbidinum
confusiones impeHunt, discernito, ac ut in veri-
tate, iusticia, beneficentia et caeteris virtutibus
studes cum voluntate Dei convenire, ita castita-
tem quoque cognoscas et anies, f|uara legibus con-
iugii Deus sancivit.

Est enim castitas vel in coeh'be vita sine uHa
commixtione et contaminatione corporls, sine
flammis Hhidinum , sine Impudicls cogitationibus
purum et mundum vivere, vel leges coniugii ml-
rando Del consilio Institutas servare, et intra me-
tas, quas coniugio Deus circumdedit, manere.

Ut autem solae anglicae natUrae et Immatura

aetas, et allqui pecullare donum habentes in vita

coelibe Deo serviunt, Ita severlssirao mandato et

ordinatione Dei, caeteros omnes, nlsl iram Dei,

I amisslonem gratlae Dei et vitae aeternae, poenas

129

DECL. DE CONIUGIO.

130

publlcas et prlvatas accersere cupiant, in castltate
conlugali Deo obedlrl necesse est.

Ouod enlm et baec coniugnm societas casta
sit, inde peisplcuum est, qula admlranda Dei sa-
pientia et decreto ordlnata est, ut expresse scri-
ptum est, dixit Dojninus: Non est bonum boraini
esse solum; Item: Honorabile coniugium et tborus
castus ac Impollutus; item: Haec est vobintasDel,
castitas vestra, ut absllneatls a scortatlone, et
unusqulsque suum corpus uni conlugl castum et
sanctum servet.

Vult Igilur Deus nos in coniuglo vlvere, ut
castltatem IntelUgere discamus, et aguoscamus
ipsum esse menlem castam et mundam, amantem
castitatls, et borrlblli odlo perseqvientem omnes
naturas spurcas et pollutas, ac ut in castitate Deo
servlamus, et pura ac iinpollula mente eum Invo-
cemus. Nam casla Deus mens est, casta vult
menta vocarl.

Ac ne potest quidem in mente impudica et
laxante fienos incendilslibidlnum et polluta, quis-
quam Deo placere, aut ad Deum accedere, et bo-
na ab eo pelere et expectare. Impudicitla enlm
totlus lucis spirltualis, et praecipue invocationls
Dei remora est, qua remota, necesse est labi men-
tes in opinlonibus, sententils, conslliis, negociis,
fierl vasa Irae, ac ruere taudem In aeternum exl-
tium. Castitas vero cmn tcaeterarum virtutum
omnium, tum praeclpue lucis recte agnoscentls
Deum , et verae invocationls cuslos est, ut dlci-
tur: Beatl casto corde, quia Deum videbunt ;
item : Sequimini castitatem, sine qua nemo Deum
videbit.

Viderunt Elbnici quoque ingens totius vitae,
et omnium doctrlnae, ac vlrtutis ornamentorum
decus esse castitatem, et famam libidlnum, quiin-
tacunque sint ingenii, sapleiitiae, eloquentiae et
aliarum virtutum dona, tamen bonestorum bomi-
num anlmos allenare. In eam sentenliam extat
venustisslmum Bacbylldls diclum, caeteras virtu-
tes sine castitate similes esse pulcbrae statuae, cui
caput revulsum sit, id hlsce versibus expressit
Pliilippus :

Ut cum de statiia facies formosa revulsa est,
Non decus in reliquo corporetruncus habet.

Sic alii mores spreti sine honore iacebunt,
Ni sint ornati laude pudicitiae,
Vix ullus legitur iu etbnicis hlstoriis pluribus he-
roicis virtutibus fuisse ornatus, quam Scipio su-
Melant«. OrtK. VoL. XII.

perior. At quam admirandum decus est et fere
omnibus ab ipso rebus gestis gratius, quod casti
pudoris decus inviobitimi servavit, et captivam
Albjcil sponsam adeo cxlmia forma, ut quocunque
incedebat, otnnlum in se oculos converleret, red-
dit Intactam sponso , addlfa bac dlvlna oratlone:
Ego cum sponsa tua capta a mlb'tibus nostris ad
me deducta esset, audiremque eani tibi cordi essQy
et forma faceret fidem , quia Ipse sl frui llceret
bido aetatls , et non Respublica anlmum nostrum
occupasset, veniam mibi dari sponsam impensius
amantl vellem, tuto culus possum amorl faveo.
Fult sponsa tua apud me eadem, qua apud soce-
ros tuos parentesque suos verecundia, servata tlbi
est, ut inviolatum et dlgnum me teque dari tlbi
donum posset. H inc rnercedem unam pro eo mu-
nere paciscor, arnicus Popu. Roma: ut sis etc.

Ouarn pulcbra est Pausanlae continenlla abs-
tiuentis a captiva Coa, et addenlls banc memo-
raliilem vocem: Sufficit me meis Spartanls placere
sancta dlcendo et sancta faciendo.

Qiiid pulcbrlus cogitari potest Alexandro,
curn vlcto ad Issum Dario et capta ipslus conluge,
et gyneceo, ne flaramis Illegitimi amoris Ipse quo-
que caperetur , asplcere eas noluit, sed oculis in
terram defixis, mandata dedlt hominibus honestis
et fide dignis, ut eas invlolatas custodlrent. Hic
idem Alexander postea vere similis est statuae
tiuncatae capite, cum occupata Babylone, et parto
totius orbis terrarum Imperlo, dedlt sese flagltlo-
sis llbidinlbus, ac tandem cum in convivlo Arna-
siae nimium vinl hausisset, extinguitur. Pkirlma
sunt autem in Etbnlcorum hisloriis pulcherrima
continentiae exempla, ut Pelei abstinentis a Cre-
tbeide Acastl regis Magnetum uxore , Bellero-
phonli ab Antaea Praeeti uxore se cohibentis,
Hippolyli et allorum. Sed haec commemorare,
uec buius loci et nlmls longum esset, praesertlm
cum materlae multo illustriores, et ad institu-
tam orationem de coniugio magls congruenles
superslnt.

Quod ita ordinavit Deus, ut duarum perso-
narum indissolubills coniunctio esset, quia vult
Ecclesiam esse societatem et coetum allquem,
ideoque et consuetudlnem coniugalem , quae Ini-
tium et fons est reliquae societatis humanae, et
ipsam pohticam congregationem admirandis vln-
cnlis generationis, educationis, officlorum , con-
tractuum, gubernalionis etc. colligavit, ut alii
i aliorum voce de Deo erudirentur , et exemplis ad

131

DECL. DE CONIUGIO.

132

virtutem invitarentur. Vult enim Deus ex genere
humano excerpere Ecclesiara, cui suam sapien-
tiam et bonitatem in omni aelernitate cummuni-
cet, et a qaa vicissim agnoscatur et celebrelnr,
Hanc colligit voce verbi sui, quod in societate ac
frequentia abqua vult sonare, ideo sanxit coniu-
gium , ut duarum personarum societas esset, ut
hoc modo genus humanum coagmentaretur, et
conservatum propagaretur, in quo semper essent
aliqui recte agnoscentes et colentes Deum, qul ve-
ram Dei noticiam ac invocationem latius sparge-
rent, ac ad posteritatem transmilterent.

Non existimemus voluptatis tantum, aut vitae
commodius transigendae causa hanc consociatio-
nem maris et foeiru*nae institutam esse, sed ideo
conditi sunt honiines, ut Deum agnoscant et cele-
brent, et certa lege ac ordine in coniugio legitimo
liberis procreatis, non vitam solum et patrimo-
nium, sed praecipue veram de Deo doctrinam im-
pertiant, et ad veram aguitionem Chrisli, ad cul-
tum divinum, ad bonestos mores, ad bonas artes
eos instituant, ut Ecclesiae Dei , Pielpublicae pri-
vatae vltae sua pietate, consilio, opera utihter
possint prodesse.

Gravissime in hanc sententlam Plato pro-
nunciat libro 6, de legibus in aerumnls coniugali-
hus, hanc praecipuam consolationem omnibus con-
iugibusdebere in conspectu esse, Quod ideouten-
dum sit coniugio, ut Deo alii cuhores et ministri
nostro loco substituantur, et vita tanquam lampas
tradatur posteris, ut semper colant Deum luxta
leges. Qiiid quaeso religiosius et sanclius de con-
iugio dici ab homine ethnico potuit?

Quod si natura hominum mansisset Integra,
tantum ad necessariam generationem , et ampU-
ficandum numerum Ecclesiae, et cuUorumDei, ho-
mines coniugali consuetudine usi fuissent, Nunc
vero eliam remedium est adversus incendla vaga-
rum libidinum, quae horriblliter displicent Deo,
et horrendas poenas pubUcas et privatas, praesen-
tes et aeteruas accersunt. Manet enim regula
aeterna et immota: Scortatores et adulteros punit
Deus. Et exempla in quotidiana vita, et omnium
temporum hisloriis ostendunt, Deum iustum et
castum gravlssimis poenis obruere omnes con-
taminatos vagis hbidinibus, sive extra coniugium
se polhiant, sive foedus coniugii rumpant.

Notae sunt historiae sacrae, diluvil, ever-
sionis Sodomorum, civium Sichem trucidatorum,
deletae tribus Beniamin, lotius tragoediae Davi-

dis, excidii lerosolymorum etc. Ac apud Ethni-
cos exempla muho tetriora sunt. Nec uUus adeo
ferreus est, qui vel cogitatione complecti, vel ver-
bis explicare sine magno labore possit, historias
eversionis regnorum et ingentium calamitatum
pubHcarum, quibus occasionem hbidines prae-
buerunt. Totum regnum Troianum propter vio-
latum a Paride Menelal thorum et raptam Hele-
nam deletum est. Romae reges expulsi sunt, pro-
pter vi compressam LucretiamCollatini conlugem,
Postea Decemvirorum potestas sublata est, pro-
pter tentatam ab Appio pudicitiam fihae Virglnii,

Totius regni Spartani vires in praelio ad
Leuctra conciderunt, haud dubie ob flagitiosam
Hbidinem, quam eo In loco paulo ante Spartani
Impune exercuerant. Cum enim duo NdWles
Spartani , per oppidum Leuctra Iter facientes, In
aedes culusdam honesti clvis Scedasi, qui tum
forte dorno aberat, divertissent, et a matrefami-
lias, quae domum et duas fihas custodiebat, aman-
ter excepti essent, furentes immani hbidine et
petuhintia, duas hospitae fihas vi stuprarunt,
easque cum se casli pudoris decus ab ipsis viola-
tum suae el ipsorum vitae antelaturas affirmarent,
in puleum demerserunt Hoc scelere perpetrato
Sparlam redeunt. Piedit domum Scedasus, inve-
vit uxorem moestam, quae narrans ei fiharum et
domus suae calamitatem, et ad puteum, ubi fiUae
demersae erant, prbgrediens, ipsa se quoque
eodem praecipitavlt. Scedasus tanta sceleris atro-
citate et tragico suorum casu impulsus , Spartara
proficiscitur, poenas a sceleratisexacturus. Spar-
tae autem tunc tanta scelerum impunitas erat , ut
conquerentem Scedasum de Immani contumeha
toti suae domui illata Ephori deriderent. Ahqui
etiam ex cognatis NobiHum egredientem per sub-
urbium lotio perfunderent. Fiedit Igltur mlser
Scedasus, et quas a suo magistratu hbldinosorum
poenas frustra exegerat, a Deo exposclt. Qui
paulo post horrendo supphclo totum Spartae re-
gnum obrult, victls ab Epamlnonda duce Theba-
no Lacedaemoniis, ad Leuctra eo ipso in loco, qul
nefaria Laconicorum nobihum libidine pollutus
erat. Fuerunt autem eo praeho, quod anno abhlnc
1931. quinto die lunii commissum est, Spartano-
rum vlres ita abEpaminonda accisae et attritae, ut
nunquam amphus cohigl et Instaurarl potuerint.

Estque praeclara, et ex intimo sensu naturae
optlmae prolata Epamlnondae vox, quam parta
victorla edidit, quae etsi ad institutum proprie

133

DEGL. DE CONIUGIO.

134

non pertinet, tamen memoratii dignisslma est.
Interrogatus enim quem caperet fructum praeci-
puum huius tantae gloriae , et rerum a se gesta-
rum, respondit: Hunc unum et iucundlssimum,
quod parentes suae virtutis, et gloriae spectatores,
et approbatores haberet.

Multo hic praestanllor et foelicior duce Spar-
tano Pausania, qui matrem non suae laudis, sed
turpitudinis et infamiae spectatricem habuit. Cum
enim Byzantio, quae nunc Constanlinopolis dici-
lur, praefectus, honestl clvis filiam vi raptam stu-
prasset, et postea interfecisset, in somnis ei imago
poenam hoc versiculo minitata est: ^xu/^a di/crjg
aoGov jLiaXa ^i) yMxov avdQaoiv vftQls. Ad
poenam propera , magnum iniuria damnum cst.
Postea Byzantium eiecto Pausania se Atheniensi-
bus subiecit. Ipse vero quanquam initio glorio-
sissimus fuerat, et Mardonium ad plateas victum
ex Graecla pepulerat, tamen nefariis libldinibus
et aliis sceleribus pollutus, postea fame mori
coactus est. Cum enlm damnatus ab Ephoris in
sacellum Palladis profngisset, unde eum extrahi
non licebat, sacelll fores lapidibus obstructae
sunt, et mater ipsius Argelia primum lapidem ad-
posuit. Ibi fame extinclus est.

Multa possem virorum ingeniis, doctrina et
nobilitate praestantlum exempla vetera et recentia
commemorare, quibus exitium vagae libidines at-
tulerunt. Fortassis aliqul senes adhuc memine-
runt conventus Coloniensis, coactl ab Imperatore
Maximiliano, anno 1505. ad quera, cum alii Prin-
cipes multi, tum vero etiam lacobus Marchio Ba-
densls, et Episcopus Trevirensis accessit, cuius
tantum fult Ingenium , tantaque eloquentia , ut
idem Legatis pontlficiis Latine, Germanicis Ger-
manice, Gallicis Gallice, Venetis Italice magna
cum laude et admiratione responderlt. Is postea
per ripam Rheni ascendens, Confluentlae a su-
tore quodam deprehensus apud conlugem inter-
fectus est. Meminlmus etiam Comltem ingenio,
eruditione, industria, et fide in rebus gerendis
excellentem in simlli casu a scrlniario suo confos-
sum interllsse. Sclmus quanta fuerit Dalburgii
Vangionum Eplscopi, qui Ptudolpho Agricolae
famillarls fult, doctrina ac eloquentia et autoritas.
Is Heidelbergae in aedes adulterae ingrediens in
cellam decidit, ac statim extinctus est. Sed tam
trlstes summorum virorum interitus memlnisse,
horret animus, luctuque refugit. Quare non re-
citabo plura. Verissime enim, non urbs, non

regio, non aetas ulla severl ludlcil exemplis, non
domus ulla caret.

Intueamur autem horrendas llbidinum poe-
nas tanquam conclones de castitate et lusticla Dei,
et testimonia vohmtalis dlvinae, cul reverenter
obediamus, et sclamus eum hac obedlentla in le-
gitlmo et casto coniuglo coli velle, et malori cura
vitemus haec scelera et calamitates, quae ordlne
divinitus sanclto poHutos sequuntur.

Sparsit Deus etiam in anlmantla quaedam
slmulachra castitatls conlugalls, ut coIun)bae non
copulantur plurlbus , neque deserunt coniuges,
nisi aiter viduus aut vidua fiat. Haec fortassis
aliqua causa est, cur in lege Mosis puerperae par
columbarum vel turturum Deo offerant. Et in
sapientum plcturls columbae currum Venerls tra-
here finguntur, quia foecundae sunt, et coniugli
iura servant. Tuentur iura coniugll etiam Ceyx
et Halcyon, de qulbus scribunt altero coniuge
mortuo, alterum praeluctu extingui. Clconlae
rostris occidunt adulteros. Aquilae suos pullos
in solem adversum exponunt, explorantes, an
proprii vel spurll sint. Haec vestigla Deus ideo
in naturas animantium impressit, ut nos ad casti
conlugll decus tuendum Invitarent, et a vagls llbi-
dlnibus deterrerent.

Sed accedo tandem ad splendldisslmam con-
iugii laudatlonem, quae a Paulo coplose Illustra-
tur, Est enim coniugium Imago illius admirandi
foederis, quo Christus slhl Ecclesiam copulavit,
ac commonefactlo de summo et inenarrabili amore
Dei, quo sponsam suam Eccleslam complectitur,

Lucere autem inter sponsum et sponsam , et
in omnl plo ac casto coniugio haec quinque de-
bent. Primo amor mutuus, verus, ardens, sin-
cerus, suavis, nihll habens slmulatlonls, nihil
suspicionis, nihil morosltatis, diffidentlae, fastl-
dii, superblae, in quo amore mutuo acquiescant,
et uterque velit alteri bene esse. Deinde fides
coniugalls. Postea societas omnium bonorum et
aerumnarum, tum generatio. Postremo defensio.

Hae qulnque res, quas merito nervos atque
artus coniugii nomlnare possumus, in fillo Dei et
Ecclesla slmili foedere copulatis potissimum lu-
cent et conspiciuntur. Ut enim ex Adam dor-
mientis latere aedificatur mulier, quae cum sit os
ex osslbus eius, et caro de carne eius, ita arcte illl
copulatur, ut sint una caro, ideoque ardentissime
sese mutuo tanquam seipsos dlllgant, ita ex latere
Christi obdorroiscenlis in cruce promanat sanguis.

135

DECL. DE CONIUGIO.

136

quo Ecclesia neflificatvir, et sincera sponsione ac
fide sponso Cbristo copulatur, ut Oseae 1. dici-
tur: Desponsabo te mihi in aeternum , despon-
sabo te mihi in insticia et fide. Ideo passim in
Evangeliis, in Psalmis et Prophetis Christo
sponsi appellatio tribuitur, Quemadmodum enim
sponsus vero et ardenli amore suam sponsam
complectilur, ita est non simuiatus, sed verus et
ardens amor in Christo, erga Ecclesiam, qnod
testatus est non solum assumptione naturae hu-
manae, sed etiam morte sua, quam velut pignus
sui erga nos amoris esse voluit, ut in dulcissimis
Philippi versiculis dicilur:

Tectus ut in sponso flammarum lucenclla seiitit,

Qui vero sponsae flagrat ainore suae.
Naturam sociam vero sic diliglt igue,
Filius aeteruo de geuitore satus.
Indait Immano quam foedere, quo sibi nostrura,

Frateruo pariter iunxit amore genus.
lura tliori Deus exemplum cum foederis huius,
Esse velit , sancte praecipit ista coli.
Multa autem passim in historiis extant verl et sin-
ceri amoris et fidei coniugalis exempla, quae im-
mensum amoris incendium , quo fillus Dei erga
Ecclesiam flagrat, utcunque illustrant, quorum
aliqua statim recitabo , prius enim inchoatam col-
lationem coniugii et foederis, quod est Christo
cum Ecclesia pertexam.

Ut enim in conlugio ad amorem mutuum ac-

cedit fides, qua uterque coniunx suum corpus uni

coniugi castum et sanctum servat, ac omnes vagos

ardores, ac commixtiones execratur, ita filius Dei

nnicam sponsam, et eam solam complectltur, quae

verbum et beneficla Ipsius amat, et puritatem do-

ctrlnae Christi ac sacramentorum retinet, non di-

liglt Turclcos, Ethnicos, ludalcos, aut Haeretlco-

rum coetus. Ita vlcissim Ecclesia uni sponso

Christo fidem praestet, non polluat se Idolatricls

oplnlonlbus et cultibus, ne a sponso suo Christo

deseratur, et in horrendas poenas adulteril incl-

dat. Ex hac slrnllitudlne fidel conlugalis, passlm

in Prophetis splendidisslmae conclones sumptae

sunt, qulbus Christum velut sponsum, Deum Ze-

loten, Eccleslam sponsam pudicam et castam, im-

pios vero idololatras, velut adulteros et fornicr'^-

tores deplngunt.

Praeclpue autem foederls conlugalis proprla
est socletas omnlum bonorum et aerumnarum.
Quare et filius Dei sua summa bona, videlicet

saplentiam, lustlciara, vitam et laetlciam aeler-
nam Ecclesiae communicat, et In se derlvat no-
stras aerumnas, peccata et poenas, et vere affici-
tur sensu nostrarum miseriarnm. Quotldle plura
membra Ecclesiae per verbum et Spirltum san-
ctum gignlt, eaque in slnu Eccleslae tanquara ma-
tris ed^icat et fovet, et quanquam vult eara esse
sociam crucis, et conformem imaginis sponsi , ta-
men mltigat adfllcliones, defendit eara contra dla-
bolos, tyrannos, haeretlcos, servat corpus, et
in medla morte dat vltam his, qui Interficiuntur.
Vlcissim Ecclesia sua quoque quantulacunque bo-
na, videlicet veram Invocationem, gratiarum actio-
nem , celebrationem , cum suo sponso Chrlsto
comnmnlcat. Ideo enlm Ecclesla electa est et de-
sponsata, ac In matrlmonlum tradlta fillo Del, ut
aeternum patrem conclliatorem harum nuptia-
rum , et filium Dei sponsum una cum Spiritu
sancto, c|ui est nexus mutui amorls , ad omnem
aerernitatem celebret.

Hanc dulcissimam Imaglnem foederls Chrlsti
et Ecclesiae, et immensi amorls, quo eam Chrl-
stus compleclitur, pictam in foedere conlugali,
considerare piis coniuglbus, et vera ac ardentl be-
nevolentla sese mutuo complectentlbus, valde iu-
cundum etgratumest, ac In difficultatibus, quae
hoc genus vitae plerunque comitari solent, prae-
clpuara consolationem adfert.

Flet autem iHustrior haec conslderatlo amo-
rls et fidel conlugalis, cum exempla Intueblmur
conlugiorum foelicium et suavlum, qualla In sa-
cris hisforlis referuntur Isaac etRebeccae, lacob
et Piachel, David et Abigall. In Graeca et Ro-
mana hlstoria ad posteritatls memoriam celebra-
tae sunt multorum Illuslrium conluglorum laudes,
quae recensere omnia non possum.

Notae sunt hlstorlae Penelopls et Ulyssls,
Admeti et Alcestidis, Laodamlae et Protesilai,
Lucretlae et Collatlni, Tiberil et Cornellae, Ful-
vll Flaccl et Sulpltiae Paterculanae.

Et in Germanlcarum rerum monumentls
exemplum ardentls amoris et fidel conIugah*s ad-
modura Illustre extat in hlstoria Guelphl ducls
Bavarlae, qui cura a Conrado imperatore post
dluturnum et anceps bellum , landera in oppldo
Winsperg obsldione cinctus esset, et armis ac fa-
ma deditlonem , quibuscunque conditlonlbus fa-
cere, et Iratl vlctorls poenam sublre cogeretur,
ibi uxor Guelphi petit, ut si.bi cura caeteris Baro-

137

DECL. DE lUDICIIS ECCLESIAE.

138

num et nobilium uxoribus, quae una inclnsae
erant, salvis abire liceat , et tantum de suis rebus
portare, quantum unaquaeque possel. Ouod cum
a clemenlissimo imperatore Conrado facile impe-
trassent, coniunx Guelpbi consilitini pietatis et
fidei coniugalis plenum init. Nam hortatrix est
caeteris matronis, ut omnibus aliis rebus relictis,
suos maritos in bumeros imponant, et urbe ex-
portent, Ipsa dux ;tg;rTiInis per medias boslium
acies et circumstantia tcla marilum elTert, ac cum
eo quidvis periculi subire potius, et semel una
perire cupit, quam sine eo incolumis et opulenta
florere. Tanta aul» admiratio fuit huius pieta-
tis et fidei matronalis apud imperatorem Conra-
dum, ut remissa iracundia maritos uxorum virtuti
donaret, et pacem ac amicitiam cum eis faceret.

Similis fidei exempbim ai) Herodoto recita-
tur de Minyarum uxoribus, quarum mariti nu-
mero circiter triginta cum ob suspicionem affectali
regni a Lacedaemoniis in carcerem coniecti, et
supplicio capitali essent p^ectendi, impetrant ipsae
a custodibus carceris facultatem adeundi, et ad-
huc semel alloquendi maritos perituros. Ingres-
sae autem suas vestes raaritis induerunt, eisque
per simulationem doloris capita vebirunt, ut in
tenebris habitu muliebri egredienles, minus a cu-
stodibus agnoscerentur. Ipsae virorum vestibus
assumptis, et sua corpora pro maritorum salute
praesenti vitae periculo offerentes, bac ingeniosa
philostorgia et fide erga coniuges, sibi et maritis
incolumitatem impetrarunt.

Celebris est Hipsicratea, quae Mithridatem
Ponti regem coniugem suum effusis charitatis ha-
benis amavit, adeo ut omnibus ipsius periculis ct
expeditionibus interesset, et viclum a Cn. Pom-
peio et per efferas gentes fugientem infatigabili
animo et corpore sequeretur, et sua fide ac officiis
et sapientibus, et amantissimis sermonibus, ma-
rito exilli aerumnas levarit.

Meminimus nostra aetate similem fidem Chri-
stierno Danorum regi praestitam esse, a coniuge
Elizabeta, quae omnium mariti aerumnarum, et
exiliorum comes, et socia esse raaluit, quam in
regno tranquilla et incolumis sine marito florere.

Nota sunt exempla Turiae, €t Q. Lucretii,
luliae etPompeii, Sulpitiae etLentuli, ac vakle
prolixius catalogus multorum coniugiorum, in
quibus vera fides et benevolentia coniugum mu-
tua illustris imago est veri amoris inter CJiristum
et Ecclesiam iustitui posset.

Sed iam Sponsa adest, quae ilbistri exemplo
verae pietatis, amoris ardentis erga coniugem,
fidei, castitatis, raodestiae, diligentiae, oecono-
raicae, et oranium virlutum raatronallum , caete-
ris etiam apud posteritatera praelucebit.

Nunc filium Del Dominura nostrum lesum
Cbristum, autorem mirandi foederis coniugalis,
et sponsum Ecclesiae suae, ardentibus votis pre-
ceraur, ut Spiritu sancto suo, qui nexus est, et
vinculura rautui araorls inter aeternura patrera ac
filium, sponsi et sponsae pectora conglutinet, co-
pulet et uniat , utvero, ardenti, sincero et suavi
amore in omnera aeternitatem, et sese muluo , et
Deum patrem una cum filio et Splritu sancto com-
plectantur.

Oremus etiam, utEcclesiam et politlam tran-
quillam oranibus piis coniugibus servet, et sponso
vitam proroget, ut eruditissimis ac utibissirais ope-
ribus suis Ecclesiam, quae est sponsa Christi, ad-
iuvet et ornet. Benedicat coniugio et familiae
ipsius , ut fiat hortus coelestis, in quo procreen-
tur, foveantur et educentur plantulae coelestes, et
sancta seminaria Ecclesiae, celebratura Deum in
bac vita et omni aeternitate. Dixi,

No. 149.

aii. 1556.

De kidiciis Ecclesiae,

Prodiil: „ De iudiciis Ecclesiae et de discrimine poenae ec-
clesiasticae et poHlicae oratio, recil. ab Anton. Waltero,
Wifeb. 1556." 8. 2V2 pl. — Recusa in select. Declam.
T. IV. p. 1 sqq. , Servesl. T. IV. p. 1. et apud Richard.
T. III. p. 131.

Oratio de iudiciis Ecclesiae, et de discrimine
poenae ecclesiasticae et jmliticae; recit, ab
Anton Waltero, Decano Collegii yhilosoph.
in Acad, Witenherg,

JVon voluit antiquitas hos congressus muta et
inepta spectacula e&se, sed cum utile sit renuncia-
tionem testimonii publice fieri, frequentiam et se-
nlorura et iuniorum adhiberi voluerunt. Rectis-
siirium est autem in coetu honesto fieri et invoca—
tionem Dei, et pias commonefactiones, ut ad hos
nostros congressus etiam congruat dictum: Ubi
tluo aut tres conveniunt in nomine meo, in medio
eorura sum. V olo igitur, ut veris gemitibus me-
cum haec verba recitetis.

139

DECL. DE lUDICIIS ECCLESIAE,

140

Reverenter agnosclmus et fatemur hunc vere
Deum et creatorem esse coeli et terrae et homi-
mim , qui se patefecit misso filio suo Domino no-
stro lesu Christo, et data voce Legis et Evangelii,
et vere eum coHigere aeternam Ecclesiam, et iu-
dicaturum esse genus humanum, Huic verp Deo
creatori coeli et terrae et hominum, una cum filio
suo coaeterno Domino nostro lesuChristo, et Spi-
ritu sancto gratias agimus, quod hactenus clemen-
ter haec doctrinae studia et gubernavit et conser-
vavit, et ardentibus volis precamur, ut propter
suam gloriam semper inter nos sibi aeternara Ec-
cleslam colHgat, nec sinat extingui doctrinae lu-
cem, sicut in dulcissima promissione inquit: Pro-
pter me, propter me faciam, ut non blasphemer,
O fili Dei Domine lesu Christe, crucifixe pro no-
bis et resuscitate , custos Ecclesiae, qui dixisti:
Ego sum vitis, vos palmites, fac ut simus ex te
propagati palmites , salutares nobis et aliis.

Haec postquam praefati sumus, adiiciam ut
est consuetudo commonefactionem utilem ad tuen-
dam doctrinae puritatem, et Eccleslae pacem, vi-
delicet de iudiciis in Ecclesia necessariis,

Non enim loquimur de Ecclesia, ut de Idaea
Platonica , sed coetum visibilem monstraraus, qul
certis signis discernitur ab aliis hominibus, in
quo cum in hac vita dissimiles sint cives, sani,
aegrotl, dociles, viciosi, sanabiles et Insanabi-
les. In taH coetu gubernatoribus, iudlclis et
poenis opus esse, nihil dubium est, et vox divina
constituit iudicia. Quare de hoc nervo legiti-
mae congregationis necesse est, recte erudlri
homines.

Primum autem discerni oportet ludlces poli-
ticos ab evangelicis. Vult Deus lcgem suara rectri-
cem esse generis humani, vult in poenis conspici
testimonia providentlae et iustitlae suae, vult et
societatem hominum conservari, Ut igitur lex
non sit Inanis sonitus, addit custodem et executo-
rem, scilicet, magistratum seu iudicem, Regem
seu Praetorem, qui habet legitimam potestatem
vocandi cives, cognoscendi controversias, et dllu-
dlcandl iuxta leges dlvinas, et has, quae probabill
ratlone regla autorltate addltae sunt, et vel corrl-
gendi humanas leges probabill ratione, vel dublis
addendi interpretationes, quae valent propter or-
dinls autoritatem, habet item potestatem vi cor-
porali cogendi, cohercendl et interficiendi sontes.
Haec definitlo est ludlcis poHtici in genere, seu
Regis, seu Praetoris.

Ut autem Tltanes coelo bellum intuleruot,
ita multl ferl homines ruunt, qua caecae cupidita-
tes impellunt, et fingunt nihil esse Deura, legem
non esse sapientiara Dei et ordinem dlvlnum, iu-
dicem non dlvinitus additum esse leglbus, sed
haec orania terricularaenta esse calHditate pauco-
rum excogitata, ut raultitudinls potentla his qua-
libuscunque vinculis reprlraatur. Sed contra tales
Tltanum et Cyclopura opiniones raonstranda est
veritas de Deo et de lege, quae est sapientla Dei
aeterna et Iraraota, et defendenda est gloria Del.
Sumpslraus igitur definitionem iudicis ex verls
fontlbus, quae quldera longa-oratlone iilustrari et
confirraari posset, sed cernunlur fontes ab his, qui
non sunt hostes Dei, nec demonstrationes et ma-
nifesta Del testiraonla aspernantur. Est autem
suus locus iudici politlco , et proprium munus,
magnura illud quidera et dlfficlie, et plenura in-
gentium certarainura, In quibus veritas et sapien-
tia contra mendacla et sophisticam, iustlcla contra
iniusticiam, saplenter, iuste et fortlter propu-
gnanda est.

Quanquam autem allqua similitudo est iudl-
cis evangelicl, tamen discrimen intelligl necesse
est, qua in re saepe falluntur homines.

Semper enira fuerunt, sunt et erunt indoctl,
et mali, qui In Ecclesla aut licentiam Infinltara, et
avaQ^lar esse vohint, aut tyrannidem consti-
tuunt, quanquara et ava^yjia^ tyrannis infinlta
est, Ideo enlm iudicia abolent, ne refutari possint
errores, quos araant Ipsl, et factionibus stabillunt.

Ptotuh*t autera ex sinu aeterni patris Evan-
gellura Ipse fillus Del koyog aeterni patris, et hanc
suara vocera vult integram sine corruptells, sine
addltione et sine rautllatlone proponl.

Hac voce ipse est efficax, servat et iudicat
homines, sed taraen ut in coetu visibili, vult etiam
externorum dellctorum iudlcera vlsibilera esse,
scilicetEcclesIara, slcut ipse inqult: DIc Ecclesiae.
Nequaquara enim vult ava^yiav esse, quare Pau-
lus inqult: Deus non est autor axarocOTaolag,
Sed Ecclesiam iudicem alligat ad normam certam,
scllicet ad Evangelium , quod patefeclt, HIc ty-
ranni Pontifices omnibus temporibus xaxol^rjlla
iudlcum politlcorum ausl sunt addere dogmata et
numina, et cum dlcerent se habere potestatem am-
bigua interpretandi, finxerurit falsas interpretatio-
nes , quas dlcunt valere propter ordlnis autorita-
tem, Ex hoc errore falsa dogmata et falsa nu-
mina in Ecclesia stabilita sunti

141

DEGL. DE lUDICIIS ECCLESIAE.

142

DliTert igUur vera Synodus duabus rebus a
iudicio politico. ludex polilicus etsi ipse quoque
vox Dei est, et primum sonare decalogum dehet,
nec contrarium statuere potest, tamen et de cir-
cumstantiis probabili ratione addere leges potest,
et ambigna interpretari, et v.ilet interpretatio pro-
pter autorltatem regiam seu praetoriam, et vi cor-
porali sententiam tuetur. At Synodus sic aUigata
est Evangelio, ut non possit addere nova dogmata,
nec valeat interpretatio propter ordinis autorila-
tem, nec vi corporali sententlam tuetur.

Sed blc Ponllfices clamitant incidl nervum
iudiciorum et autorltatem deleri, si non valeat In-
terpretatlo tanquam regla vel praetoria autorltate.
Quid Igitur est inqulunt sententla in Synodo ?

Quanquam tyrannicis ingeniis haec ingrata
sunt, tamen necesse est plos hac de re doceri.
Cum incidlsset controversia (rrjTov y.al diavoia^^,
quam movit Samosatenus de fillo Dei , an "koyoii
sit vipiOTaaeyog, convenerunt Episcopi ex mullis
gentlbus.

HI pronunciant Xoyov esse vcpiOTdjiieyoVy et
refutant ac improbant aslute cogitatam interpreta-
tionem Samosatenl. Haec Synodus, non ut poli-
ticus iudex, definit ambiguitatem regla seu prae-
toria autoritate, sed singuli suae fidei confessio-
nem ostendunt, et ex scriptis propheticis et apo-
stolicis testimonia ostendunt suae fidei, ita sen-
tentia Synodi ac decretum, est tantum confessle
singulorum, qua pii commonefiunt et confirman-
tur, Sed credunt de re tanta non propter Synodi
decretura, sed propter testimonia prophetica et
apostollca. Quotidle in invocatlone filli Dei cogl-
tans, quld invocem, et si profuerunt Synodi,
Antiochena et Nicaena, ad commonefactioneni,
tamen de re tanta credo non propter Synodorum
decreta, sed propter certa testimonia divina, quae
extant in Prophetis et Apostolls. Nltltur fides non
Synodorum congresslbus. Nam aliae Synodi ut
Arlmlnensis et Syrmiensis diversum tradiderunt,
sed voce divina.

Nec Synodi Deum alium Ecclesiae fabricare
possunt, ut Graeci Herculem, aut Quirites Fio-
mulum inter Deos retulerunt.

Nisi arassetis vitula raea, inquit Samson,
non invenissetis. Audiaraus igitur docentem Ec-
clesiam, et commonefieri nos a piis Synodis veli-
raus, sed fides intueatur verbura Dei, quod affir-
mat filium Dei missum esse ad Ecclesiam inde

usque ab initio, et esse omnipotentem, ac vere
cernere et exaudire gemitus nostros. Perslcos re-
ges in pompis splendidiorlbus antecedebat equus
gestans aram seu focum, in quo erat ignis sacer, ut
ipsi nominabant Orimasda, qui Deus esse diceba-
tur. Num id credendum fult, quia Persica colle-
gia sic decreverant. Procul a nobis talis furor
abslt. Quid autem slraillus est illi Perslcae pom-
pae, quara adoratio in circuragestatlone panis,
Synodi decreto confirmata? Non igltur Synodi
autoritas, sed vox divlna rectrix sit fidei.

At inqulunt, raultae incidunt controversiae
Tov (n'iTOV xal diavoias. Oportet ergo esse inter-
pretes. Et nisi valeat interpretatlo autorltate,
non est finls dissldlorura. Haec oratio plausibllis
est, et sumpta a polilicis iudiclis, sed dissldla in
Ecclesiis alio modo tolluntur, Apostolorum con-
sensum de legls abrogatione sequuntur pii caeteri,
Hic coetus est Ecclesia, alli vero multi dissenlie-
bant et nolebant illam pulcherrimam politiam
destrul.

Hos tandem refutat Deus excidlo lerosolymae
et aliarum urbium et totius gentls interitu. Ita
cineres et rudera urblura testantur decretum Apo-
stolorum verum esse, et dissidlum tandem tolli-
tur. Sic cum edlta est Synodi confessio, et im-
pll dogmatlstae ex Ecclesia piorum electi sunt, ec-
clesiasticus iudex non aliis raodis tollere dissidia
potest, nec est Hctor, sed Deus ipse defensor est
veritatls, et tandem delet impias sectas, sicut
Aegyptios delevit, et saepe oppresslt ludeos in-
stauraturos suam polltiam, et sicut sustulit Manl-
cheum, quem interfecit rex Persicus, cum esset
impostor titulo raedici, et sicut Arrium extlnxit,
cui velut ludae subito cruciatu effusa sunt exta.
Ac subinde vel iidem errores repullulant, vel alii
oriuntur, ut nimis vere dictum est in Tiraonis
versu :

q)OiTu ri ^QOToXotyog fQig tctvtov XeXuxva.

Martionis virus ortum est, tempore Marci Anto-
nini, Id seraen fuit delyrii Manicheorum, quod
natura in Perside, contagia sparsit in Africam,
quae ibi adhuc Augustini tempore vagabantur,
Sunt autera a Marco Antonino ad Augustinl raor-
tem anni fere trecenti, Tandem vere extincta
sunt, ut tandem evanescit mendacium, etsi alia
subinde nascuntur, Servat autera filius Dei ali-
quas verae Ecclesiae reliquias, et gestat in sua
dextra, ut inquit: Nemo rapiet oves meas ex ma-

143

DECL. DE lUDIGlIS ECCLESIAE.

144

nibus meis. lubet etlam singulos interea re-
pugnare erroribus et recte facere officium, eliamsi
humanis consiliis et laboribus, neque mandacia,
neque dissidia omnia in hac mundi confusione
tolli possunt. Nec tamen prorsus erunt inutilla
piorum certamina.

Dixi de iudicils Ecclesiae brevissime. Hic
autem de officio politici maglsiratus his annis
saepe quaestio mota est. Recte ne fecerunt Con-
stantinus et Theodosius, quod idolorum sacrificia
prohibuerunt? Recte ne fecit s^natus Geneven-
sis, quod Servetuin ultirno supplicio affeclt, qui
veterem Samosateni impietatem renovavit, et ne-
gavit loyov esse v(.fiaxaj.uvov, et filiumDel omni-
potentem esse? Et contra universam scripturam
propheticam et apostolicam negavit filium Dei in-
vocandum esse.

De his quaestionibus plane et sine ulla dubi-
tatione respondeo, magistratum polklcum non
esse armentarium, et tantum pacem et corporis
bona tueri debere, sicut mulli insulse loquuntur,
sed esse ministrum Dei, et disciplinae custodem
iuxta utranque decalogi tabulam. Sicut autem in
qualibet arte primam oportet curam esse artificis,
ut artem quam exercet inteUIgat, sic prima sit
cura magistratus, ut legem sciat, et sciat esse sa-
pientiam Dei ad hoc ipsum patefactam generi hu-
mano , ut sit testimonium de Deo ; sciat et hoc,
sese vocem Dei esse in lege proponenda, et disci-
plinam propter gloriam Dei tuendam esse. Altera
cura sit, ut corpora defendat. ideo severissime
praecipit lex divina de puniendis blasphemis et
periuris.

Nec illa barbarica excusatio audienda est,
leges illas pertinere ad polltiam Mosaicam, non ad
nostras. tjt decalogus ipse ad omnes pertinet, ita
iudex ubique omnia decalogi officia in externa
disciplina tueatur. Sunt autem blasphemiae ma-
nifesla invocatio idolorum , professio dogmatum,
quae adfirmant aliquid esseDeum, quod non est
Deus, aut quae detrahunt autoritatem illi perso-
nae, quae est natura Deus, ut sunt Eplcurei, aut
Pvrrhonii furores, aut Samosateni, aut Manichei
deliramenla. Ut igitur lex iubet irasci talibus, ita
raagistratus sit viva lex, vere doleat propter glo-
riam Dei , ac ardenti Nemesi accendatur ad tol-
leuda illa catharmata, quae Deum manifestis con-
tumeliis afficiunt. Minus moventur hoc argu-
mento reges et prlncipes, quia pauca talium poe-

narum exempla vident. Sed non spectandum est,
quid fiat , sed quid fieri debeat.

Etsi autem huius nostrae sententiae veritas
manlfesta pst, tarnen muhi qui sibi llcentiam con-
cedi volunt ludendi opinionibus de Deo, ut libet,
opponunt varias cavillatlones. Prlmum dicunt,
magistratum non posse punire cogltationes mentis,
piaesertirn curn nec dare adsensionem possit, cui
argumento vere slc respondendum est.

Magistratus externa dellcta puniat, ut adul-
teria, non interiora incendia. Sic et dicta blas-
phema, non tacitas animi cogitationes.

At nemo potest iudicare ea quae non intellir-
git, ut vere dicitur :

l-irfitTioTt xQivHV udurjf,i(n'ug uvSquq iuang.
Et huc ipso tempore dlcunt armari et acui sevi-
ciam tyrannorum, qui sunt hostes Evangelii, si
audiant aruiis tuendam esse doctrinam.

Nos vero metas suas nosse et custodire ma-
gistratum volumus, ut in caeteris causis nemo
sine legitima cognitione puniendus est, ita prae-
cipue curet maglstratus in re tanta constitui legi-
tima Eccleslae iudicia. Convocenlur Synodi, non
qualls est illa Cleonis apud Aristophanem, ubi
considet ovium concio, et balaena praesidet grun-
nitum edens porci, et tenens trulinam ac preco-
nem adhibens, qui caput habet xoijaxog , seu ut
Alcibiades dicebat, TQav}.iC,wv , y.olaxog.

Haec conveniunt ad Trldentinam Synodum
omnia, quam Pontifex balaena regebat, grunni-
tum porci edens, et praecones erant y.oQaxtg et
y.oXaxtg monachi et assentatores, Non sint iudi-
ces indocti fascinati falsis opinionibus, regum aut
vulgi y.oXay.eg, non cudantur decreta in centauri-
cis conviviis aut in gyneceis, sed regulae regis
losaphat obtemperetur. Sunt in iudicibus timor
Dei, scientia et dihgentia in coguitione. Sit etiam
ipse rnagistratus membrum Ecclesiae, inteHigat
doctrlnam, amet verltatem, intersit cognltioni, ut
adfuerunt Conslantinus, Theodosius, Martianus,
sciat se praesidere non ut balaenam , sed ut Dei
mlnistrum, et gloriam Dei ornnibus rebus antefe-
rat, audiat eruditos, cedat vera dicentibus, ac
regulam sequatur: Omnia probate, quod bonum
est tenete.

Gum igitur ante poenam institui verain et
piam cognitionem et admonitionem velimus, non
damus arma iniustis magistratibus, sed eos de
ordine iudiciorum et poenarum commonefacimus.

145

DECL. DE DISCRIMINE LEGUM POLIT. etc.

146

At scriplum est deZizaniis: Sinite ulraque
crescere. Si quis hoc dictum eo detorquet, ut et
doctores et magistiatus concedant omnibus licen-
tiam fmgendi et spargendi quascunque opiniones,
huius amentia perspicue refutatur mullis prae-
ceptis: Si quis aliud Evangelium docet, ana-
thema sit. Item: Refutato eos, anoTUjncog , ut
discant in fide sani esse. Et ad Corinthios ex-
presse praecipitur de excomraunicatione. Faciant
igitur doctores ea quae sunt sul officii, quibus
etiamsi opem ferent magistratus suo loco, tamen
late vagantur errores. Et tamen rarissimi magi-
stratus sunt, qui afficiantur cura veritatis, gloriae
Dei, et suae salutis. Consolationem igitur tradit
fihus Dei , cum ait: Sinite utraque crescere, id
est, non deserite Ecclesiam, non abiicite munus
recte docendi , etiamsi diabolus semina errorum
sparget, quaenonpoterunt humanadihgentia tolli
omnia. Erit aliqua vera Ecciesia Dei, etiamsi
magnae confusiones semper fuerunt, sunt et erunt
generis humani. Inter hos fluctus tamen cymbam
suam filius Dei servabit.

Hac consolatione certe nunc quoque nobis
opus est. Nam pii intueutes tantam impiorum
multitudinem , et inter hos, qui noraen Ecclesiae
habent, tara varias dilacerationes , magno cum
dolore quaerunt, ubi sit EccIesiaDei, quamPsal-
mus inquit formosissimam esse, cura ait: Con-
cupiscet rex pulchritudinem tuam , quia ipse est
Dominus Deus tuus, et adorabis eum. Quid est
autem deformius diiaceralione Ecciesiae huius
teraporis? Sed referamus mentes atque oculos
ad symbolum, in quo diciraus: Credo esseEccle-
slara catholicam, et ad dicta divina. Erit sicut
in diebus Nohae etc. Et cum certum sit, hanc
esse veram Dei Ecclesiam , in qua vox Evangelii
sonat Incorrupta, huic nos adiungamus, et ma-
neamus in ea constantes et firmi cives, et con-
iunctionem tueamur.

Haec monet illa Christi concio de Zizaniis,
quae prohibet doctores aliena a suo officio facere,
vetat etlam deseri Eccleslam propter Illa tristla
spectacula dissensionum, odlorum et calumnia-
rum. Interea faciat pius et vigilans magistratus
ea quae sunt sui officii, quia profecto in magno et
horribill errore sunt , qui aeternam legera Dei sic
putant extinctam esse, ut lex Spartana de numo
ferreo mortua est. Vult Deus blasphemias et per-
iuria severlssime puniri, et punit Ipse alastoras
illas impiorum dogmatum autores, cum magistra-
Melanth. OrER. VoL. XII.

tus officium suum ncgligunt: ac tunc quidem
slraul et magistratus et imperia delet, qui vult in
poenis manifestis conspici testimonia iusticiae
suac.

Haec breviler de iudiclls Ecclesiae et de
puniendis impiis dogmatistls dixi: quae saepe
multum cogitare utile est, ut ad duas res maxime
nos exuscitemus , ad discendi curam et ad precatio-
nem. Utraque res necessaria est. Piecte dlscamus
doclrinam divlnam, ut Paulus inquit: Habitet in
vobis sermo Christi opulente in omnl sapientia.
Et adlungamus veros gemitus et vota, ac petamus,
ut filius Del faciat nos vasa misericordiae. Quod
ut clementer faciat, toto eum pectore oro. Dixi.

No^^^50. aii. 1556.

Be discrimine legiim politicar. etc.

In «elect. Declamal. T. IV. p. 15sqq. , Servest. T. IV.
p. 14., Richard. T. 111. p. 140, — Separafim prodiit :
„Oialio de discrimiiie legum politicarum et tradhio-
nuin, quae in Ecciesia ab hominibus conduntur. lieci-
tata a Decano coilegii philos. M. Bartoiomaeo Lasano
Cygneo — an. 1556. Witeb. es ofiicina haeredum Geor-
gii Rhaw. 1556." 8.

Oratio de discrimine legum politicarum et ira-
ditionum humanarum in Ecclesia.

Principio gratias ago Deo omnipotenti, aeterno
patri Domini nostri lesu Chrisll, qul una cum
filio suo coaeterno, Domino nostro lesu Christo,
et Spirilu suo sancto condidit omnes creaturas, et
Ecclfsiam in genere humano coliiglt, quod nos
quoque ad Eccleslae socletatem vocavit, et hacte-
nus clementer coetum docentium et discentium
apud nos servavit, et toto eum pectore oro, ut
deinceps quoque nos doceat et gubernet, nec sinat
extingui lucem doctrinae. Cum autem honeste et
utiliter instltutum sit, ut de aliqua doctrinarum
parte dicatur, nam in congressibus Doctorum
maxime decet primum sonare laudes Dei, deinde
et commonefactlones utiles ad formanda iudicia,
et ad regendos mores; ego quoque pauca dictnrus
sum. Quid fieri meiius in humano genere potest,
vera Dei celebratione, et doctrinarum iilustra-
tione, et virtutura exercltiis? in quibus Deus sese
nobis coramunlcat, et filius Dei Xoyog vere adest
mentibus, et in eis lucem et vitam accendit.
Optarim autem me posse orationem adferre di-
10

147

DECL; DE DISCRIMINE LEGUM POLIT. etc.

148

gnam hoc loco. Nec adeo ridlcule ineptus sum,
ut existimem me posse de rebus raagnis dlcere, ut
ipsarum rerum dignitas postulat. Nulla enim
humana eloquentia exhaurire laudes Dei et decus
virtutum potest. Sed hanc adolescentis impera-
torls Gratiani sententiam sequamur: Dicimus de
Deo, non quantum debemus, sed quantum pos-
sumus, sic tamen ut nostra oratio congruat ad
vocem, quam ipse nobis tradidit. Oro igltur, ut
honi consulatis qualemcunque hanc meam ora-
tioncm , in qua argumentum affero , non alienum
a meo studio, videhcet a civilium legum doctrina,
quod tamen eo saepe repetendum est, ut in iunlo-
ribus alatur et confirmetur legum reverentia. Di-
cam enim de hac quaestlone.

Cum Paulus manifeste affirmet vlolationem
legum politicarum esse peccatuin, quo conscientia
a Deo avellitur, seu ut nominamus usitate, roor-
tale, cur non existimandum sit violatlonem tra-
ditionum, quas in Ecclesia pastores seu Episcopi
condunt, peccata esse.

De hoc discrimine legum erudiri homines
necesse est, Et bono consilio saepe harum maxi-
marum rerum commemoratio repetitur. Ac prlus
dicam de priore parte, videlicet de obedientia de-
blta legibus pollticis, Multl omnibus temporlbus
quaesiverunt ingenii laudem vituperatlone legum.
Apiid Platonem inquit Hlpplas, legem esse ty-
rannum, quia vagas cupiditates hominum iubet
frenari, et certas metas actionum constitult. Cy-
nici etlam rabiosius locuti sunt, nlhil turpe esse
perpetua regula, sed tantum opinione allhi alias
actiones receptas esse. Extant etiam Politiani
versus, qui cum nlmium indulgeret cupiditatlbus
suis, legum odium his versibus nec veris nec ele-
ganter factis ostendit:

Inventum Attei dlcuntur iura Draconis,

Vera est fama nimis , nil nisi virus habent.
Quod Attlci dlxerunt a Dracone leges ortas esse,
hoc quoqne allegorlce dictum esse, propter Palla-
dls Aegidem et poenas, existlmo. Sed quaecun-
que eius sermonis causa est, Polllianus venenate
id dictum Interpretatur. Quld dicam de illis ho-
rainibus, qui Ecclesijie vocem non audierant.
Nostra aetas, cum purlor Evangelli docttlna il-
luxit, quam multonim audivit trlbunltlos clMmo-
res, qul, ut lenissime dicam, reverentiam legum
valde languefecerunt. Anabaptistae leges, ma-
gistratus, iudicia, palam iraprobant, quorum
multa adeo tetra dlcta et facta sunt, ut recitare

non libeat. Alii et fuerunt et sunt Aritinoml, qui
fingunt etiam contra conscientiam violantes legem
Dei, tamen Deo placere. Non delector hac reci-
tatione, quare sum brevior. Prodigla esse cogi-
tamus, id est , signa horribilla, denunciantia
iram Dei et communes poenas, terrae motus, Co-
metas, traiectlones, fulmina, quae totas sylvas
et urbes incendunt. Sed longe terrlblhora signa
sunt illae diabolorum voces, contumeliosae con-
tra legem Del et contra politlcum ordinem. Haec
saepe multumque cogitans et fugiens hos furores,
quaero vocem divlnam InEccIesia, ut dlctum est:
Lucerna pedlbus raels verbura tuura, Ubi recte
nos erudiri de lege et de ordine politico agnosco,
et laetor veros fontes ostendi, ac vere hoc ad-
firmo, valde confirmarl in animo meo adsensionem
et de provldenlla et de Ecclesia. Quod potest esse
ilUistrlus testimonlum adversus omnes Cyclopas
et Epicureos, quam haec ipsa notitla naturalis,
discernens honesta et turpia in humanis mentibus,
et turpltudlnem punlens ingentibus terroribus.
Est ergo Deus, qua hanc lucem nobis indldlt, et
hoc iudicium praesens immutabill iusticia sua
exequifur. Deinde testiraonium est de Ecclesia,
haec ipsa vox legis. Imposslbile est esse populum
Dei, ullos homines aut ullum agmen, quod pa-
lam abolet uUara legem divlnam, OmnesEthnici
ab*quas dlvinas leges prorsus deleverunt, et in
solaEccIesiaDel mansit lex integra, et sola Eccle-
sia ostendlt, unde haec saplentla transfusa sit in
mentes hominum, unde slt contraria callgo, unde
dissldlum legis et cordls, quoraodo regi natura
possit, quomodo Deus ordine politico inter se
devlnxerit homines, qulbus praesidils societatem
muniverit.

Harum maxiraarura rerum doctrinam cum
in sola Ecclesia dlsco, an non valde gaudeam, et
confirmer, ut statuam vera esse quae ibi tradun-
tur, et in eo coetu quanquam aerumnoso habl-
tare Deum?

Legi, meminl omnla Graecorum et Latlno-
rum scripta de legum dignitate et de iraperlls, et
saepe cogito praecipuas oraniura sententias. Sed
tamen nulla vox talis usquam tradita est, quae
vlnculum esset unlversae civIHs socletatis, sicut
hoc dlctum: Necesse est obedlre non tantum
propter Iram , sed propter conscientiara. Hoc
praeconlo vocantur in iudiciura, non ad regum
etprlncipum tribunalia tantum, sed adDeura vln-
dicem oranes, qui petulanter leges politicas vio-

149

DECL. DE DISCPiIMINE LEGUM POLIT. etc.

150

lant. Haec sententia in anlmls medlocrliim ho-
niinnm firmior niurus est imperlorum, quam exer-
citus et arma , quae Dlonysins pater nominabat
Ailamantina regni praesidia. Longe plus est, di-
vina voce mentes retineri.

Cogita autem fontesPaulIni dlcti: Vox raagi-
stratus est primum lex naturae, quae est ipsa lex
Dei. Est autem iusticlae Dei punire ruentes con-
tra suam legem, ut illa vere dicuntur: Deus ignis
consumens est. ScioDomine quod non parcis de-
linquenli, et illae voces ethnicae, quas experien-
tia comprobavit, e/ei x^sog ay.dhxov ouua, O^eug
oi^€ ^ixaCeiy. Item : ov p/«^ ax^Tlia eQya ^eol
juaxa()eg (pileovoi. Deinde arraavlt Deus et ma-
gistralum potestate addendi quasdam leges, non
quldem pugnanles cum naturalibus, sed circum-
stantiam aliquam probabili ratlone definientes.
His lcgibus etiam Deus autorllatem in hoc Pauli
dicto altribuit, et viilt eas valere propter duas
causas, propter magistratum divlnitus ordinatum
et armatum certa potestate, et "propter rationem
probabilem. Hinc igitur scimus, quale vlnculum
sint politicae leges, quod sclre in vita et propter
gloriam Del, et propter Iranquillitatem nostram
utilissimum est.

Hac doctrina de politicis legibus confirmati,
postea consideremus aa/ioCrjXtar pontlficiam, in
qua sunt multl tetri errores. Finxerunt Pontifi-
ces se regnm simlles esse, et regiam potestatem
habere In condendis legibus. Et quidem scelerale
detorquent huc dictum: Translato sacerdotio fit
legis translatio. lusserunt igitur idola coli, in-
stituerunt rltus de cibis, coelibatu, enuraeralione
dellctorum, epitimiis, et aliis multis rebus. Ha-
rum legura violationera dicunt peccata esse, et
constat has leges fuisse carnificinam conscientia-
rum, quae non satis describi potest. Ac non
multo ante AdrianusPontifex, Caroli Imperatoris
praeceptor edidit magnum volumen, quibus illas
leges exasperat. Et dicta quae dulcissimara doctrl-
nam et consolationera continent, transfert ad su-
perstitionera et tyrannldem: Qul vos audit, me
audit. Itera: Obedite praepositls vestris.

Pindarus inquit: evojvvjiiov egcfixrjv r(}ia
enea InaQxeoei. In bona causa tria verba suffi-
clunt. racilis, plana et perspicua est explicatio
in verls causis. Contra vero o adixog Xoyog^voovov
ev avTip (paQudxcDV delxai oo(pwv.

Brevissima igitur haec est et vera responsio :
Dicta illa de audiendis pastoribus, non consti-

tuunt els regnum extra Evangellum. Praecepta
sunt et consolationes, iubent, ut vocem a Deo
traditam audiamus, et adfirmant Deura voce do-
ccntium cerlo efficacem fore, perinde ac si palam
nos ipse alloqueretur. Vult te statuere Deus, se
adesse tui pastoris voci, ac efficacem esse, et te
debere huic voci assentiri, nec dubitare, quin
haec vere sit voluntasDei, quae tibi proponitur
ministri lingua. Hanc necessariam et dulcissi-
mani consolationem obruunt Pontifices translatis
illis testimoniis ad suas traditiones, in quibus
aliud genus doctrinae comminlscuntur.

M^ignura est autem chaos pontificiarum le-
gum, aliae palam iubent idola coli, ut quae prae-
cipiunt de invocatione hominura raortuorura, et
statuarum, et de dfjTolarQeia, aliae praeciplunt
onera, quae sine peccato sustineri non possunt,
ut lex de coelibatu, aliae ut de cibis, vldentur
loqui de rebus quarum usus suo genere medius
est, sed tamen his rltlbus etiam errores raulti ad-
mixti sunt.

Perspicuura est aulera, Illls leglbus, quae
manifesta idola stabiliunt, nequaquam obtempe-
randum esse. Idera de secundo gradu perspl-
cuura est, sed de tertio quaerlt Gerson emeixeiag,
nec tamen conscientiis raedetur. Lutherus rectlus,
qui, ut Alexander Gordlura nodum, uno ictu
omnia vincula illarura tradltlonura dissecat, cum
docet in Evangelio hanc llbertatem a Deo sanci-
tam esse, nec mutari posse ulla humana autori-
tate, vldelicet,' ne traditiones uUae condantur aut
reciplantur cum opinione cultus aut necessitatis.

Hoc divino clypeo munltus non raetult car-
nificinam, quam Pontlfices et Monachl atroclter
denunciant.

Sed hic voclferatur Sadoletus, cum fatearls
violationem legura politlcarura peccatum exse,
cur de pastorura mandatis allter sentis? An non
reverentla debetur Eccleslae maior ellam quam
iraperlis? Responsio firraa est: Sua utrique digni-
tas est et sua autorltas, sed raetae quoque cogno-
scendaesunt. Et necessaria sapientla est, in utra-
que cernere Dei beneficla et voluntatem Del. Sic
munit ordinera politicura Deus , ut adfirmet pec-
catura esse violationem legum politlcarum. In
Ecclesla vero sancit hanc libertatem, ne ullae
traditiones condantur aut recipiantur cum opi-
nlone cultus aut necessitatis, quia vult sciri in
Evangelio iusticiara adferri , non siraulatas tra-
goedias gestuum , non ed^eXoS^^rjoy.Hag , sed aeter-

10*

151

DEGL. DE DISCRIMINE LEGUM POLIT. etc.

152

nam, ut nominat Daniel, vult intelligi nos re-
conciliari et placere Deo fide propter mediatorem,
non propter nostra facta, ant illos gestus, vult
nos agnoscere, dillgi nos in dilecto, quod signi-
ficantius Graece dicitur a Paulo, nos esse X£/a^t-
Twasvovg iv tw rjyan^jLuvq), id est, permisericor-
diam placere propter filium, qui natura diiigitur.
Vult intelligi, Deura sese nobis communicare, et
nos fieri templa Dei, cum filius Xoyog aeterni pa-
tris ostendit patris misericordiam, et effuso in
nos Spiritu sancto accenduntur invocatio Dei, di-
lectio, et alii motus tales, qualis est ipse Spiritus
sanctus. Vult sciriDeus, velle se coli, sicut ipse
praecepit, non rltibus excogltatis nostro consilio.
Harum maximarum rerum doctrina obruitur, cum
abducuntnr oculi et menles ad illa varia specta-
cula sacrificiorum, ieluniorum, Platonicae com-
municationis et similia. Quo enim progreditur
humana audacia, cum fingit cultus? Mactationes
horainum usltatae fuerunt omnibus gentibus.
Omitto alia multa, quae verecunde dicl non pos-
sunt. Quare Deus nos ad suara vocem revocat,
non vult doctores in Ecclesia addere alia prae-
cepta aut dogmata, vult etiam intelligi , aliud esse
imperium politicum , aliud ministerium Evan-
gelii , in quo efficax est ipse filius Dei loyog in
mentibus. Doctores tantum sunt organa vocis
divinae.

Videtis gravissimas causas esse, quare neque
condi neque recipi novos cultus Deus velit. Ac
totum hoc discrimen imperiorum' et evangelici
ministerli conspici maxime necessarium est, quod
cum ignoratur, sequuntur et fanatica deliria, et
seditiosi clamores. Vidimus multos, qui cum in
unum chaos confunderent politicam gubernatio-
nem et Evangeliura , reiiciebant Romanas leges,
et dicebant se scrlpturos esse novas Evangelio
congruentes. Hi nec officium nec dignitatem
maglstraluum InteHIgebant, quos Deus hac ipsa
potestale armavit, condendi leges, rationi con-
gruentes, ad defensionem honestae societatis. At
EvangeHum de filio Dei, de reconciliatione, de
restitutlone vitae aeternae , et de praesentia Dei
in nobis conclonatur. Ac ut iili novi Lycurgi
seditlosas opiniones spargunt, ita ahi superstitiosi
fingunt perfectiones esse, coellbatura, discrimina
ciborura , et cynicos mores. Quare cura Dei be-
neficio in hac schola, saepe repeti et illustrari
discriraen legura politicarum etEvangehi audiatis,
hanc doctrinam necessariam recte discite, et Deo

gratias agite, quod hanc suam lucem vobis donat,
quod munit vos contra seditiosas et fanaticas opi-
niones. Curate etiam, ut utroque genere recte
utamini, araate leges poHticas, et reverenter eis
obteraperate, memores huius dicti: Necesse est
obedire propter conscientiam. Laeli etiam Deo
gratias agite, quod in Evangelio ostendit veros
cuhus, et hbertate sic ulamini, ut crescant veri
cuUus in pectoribus, cura discendi, invocatio
Dei, dolores propter nostra dehcta , consolatio,
fide accipiens remissionera, dilectio Dei et Eccle-
siae, studiura concordiae, castitas, et caeterae vir-
tutes, quae sunt et opera Dei, et testimonia prae-
sentiae Dei in vobis. Ac nequaquam existimate
hbertatem esse sine freno ruere, quo caecae cupi-
ditates irapellunt, vivere sine cura discendi, sine
cogltatlone de Deo, sine invocatione, Quld mi-
nus congruit ad evangeHcam Hbertalem, quam
nec scire, nec recitare symboH verba? Talem
vero esse multorum negh'gentiam , saej)e experi-
mur. Usus luraen est omnium doclrinarum. Sic
igitur recllus inleillgetls et hanc doctrlnam de
discrlmine legum poHticarura et Evangelii , cum
utroque gener« recte utemini. Quod ut faciaraus,
te fiHuraDei, Dominum nostrumlesura Christum,
custodera Ecclesiae, (qui cum massam nostri ge-
nerls adsurapseris, et pro nobis factus sis victima,
ostendis te verissime adfici cura nostri) oro, ut
pectora noslra gubernes, et facias nos vasa mise-
ricordlae, et organa salutaria et nobis et univer-
sae Ecclesiae.

Haec raecum quoque precari vos omnes de-
cet, cogltantes, nos tanquara chorura apud sum-
raum sacerdotem nostrum filiuni Dei stare, pe-
tentem ab aeterno patre, ut allquas rellquias Ec-
clesiae servet, et quidera in hoc ipso coetu servet,
ubi studia sunt pia verae doctrinae. Dlxi.

No. 151.

aii. 1556.

De dignitate studii iuris.

In selecf. Declam. T. IV. p. 90 sqq. , Servesf. T. IV. p. 82.
Etiani separalim prodfit, Wiletj. 1556. 8. Cf. Slrob.
bibl. Mel. No. 474. Inscribilur bic :

Oratio de dignitate studii iuris; recitaia a

Georgio Cracovio, sed est ad verbum eadem,
quam e Tomo I. Declam. iam dedimus supra aiiiio 1543.
No. 75., ubi iiiscribitur : De digniiate legum, Videatur
igitur Declam. No, 75.

DECL. DE CAPTA

an. 1556.

CONSTANTINOPOLI.

154

De capta ConstantinopolL

In select. Decl. T. IV. p. 161 sqq., Richard. T. I. p. 632.
et Servest. T. IV. p. 147. — Etiain separatim edita
Witeb. 1556. 8.

Oratio de capta Constantinopoli ; recitata a D.
Georgio Maiore an, 1556.

Annus liic est centesimus et tertius, postquam
Turci die Maii vicesimo nono Constantinopolin,
non solum arcem Graeci imperii, sed etiam do-
ctrinarum et vetus Ecclesiae hospicium, post ob-
sidionem dierum quatuor et qninquaginta vi cepe-
runt, facta caede crudelissima imperatoris, con-
iugis, filiarum et filiorum, et plurimarum nobi-
lium farailiarum et populi. Qua tanta de re, cum
me dies admonuisset, cumque raagno cum dolore,
et veteres Ecclesiae calamitates et praesentes in-
tuerer, et vero prospicerem futuras, non alia de
re potius hic dicendum esse censui.

Nam et ilkid verum cst, otiov 0.1^(1, txel
^elQa t/ji, Et apud iuniores necesse est tantas
iiriperiornni et Ecclesiae mutationes saepe com-
memorari , in quibus cum poenae scelerum hu-
manorura conspiciuntur, aliqui certe modestiores
fiunt et moventur, cura suae salutis et Ecclesiae
raagls afficiantur.

Ita Siracides iubet intueri aliorum calamila-
tes, ut communi lege nobis similia ferenda esse
cogitemus : Hodiemihi, cras tibi.

ScripsitPolybius se astitisseScipioni intuenti
Carthaginis incendium ac lachrymanti, quem cum
interrogasset, cur lachryraaret victor tanto bello
perfecto? Tum ille gemens respondit, non sine
ingenti commiseratione se clarissimae urbis, quae
iam annos septingentos stetisset, interitum spe-
ctare posse, nec sine magno dolore dc ruinis im-
periorum veterum , et futuro ahquanto post ur-
bis Piomae excidio, et de immensa communium
aerumnarum generis humani mole cogltare, ac
subiecisse hos versus:

Tempus erit quando ririturum est Tlion altum.
Cumque simul tortis Priamus populusque peribit.
Videmus autem, ut de aliis m;ilis non dicam,
iiunc Turcos non Thraciam aut Graeciam vastare,
sed oppressa Pannonia, iam aliquoties in Germa-
niam ingressos esse. Quare metuamus nos quo-
que et Turcica et ah'a bella, et emendatis mori-

bus suo quisque loco rectius faclat munera sui
officii, et assiduis gemitibus et votis petamus, ne
sinat Deus Ecclesias delerl, et fieri talem barba-
riem et vastitatem, qualis est in magna parte ge-
neris humani , ac praesertim quam late Mahome-
tica tyraanis dominatur.

Ac de Turcis augeant nobis metum vaticinia
in Ezechiele de Gog et Magog. Deinde et recen-
tes quaedam praedicliones Hiltenii viri non con-
temnendi , qui fuit Franciscanus in colleglo Isen-
nacensi, et cum alia praedixit, quae evenerunt,
tum et hoc vaticinatur, anno millesimo sexcen-
tesimo Turcos in Germania et Italia regnaturos
esse.

Id in tantis regum et prlncipum dlscordils,
et crescentibus peccatis, defensione idolorum,
parricldiis et aliis sceleribus posse accldere, ratio-
clnari facile est. Ac fere ubique aftraxerunt Tur-
cos domesticae discordiae et alia scelera.

Haec cum his diebus cogltarem, slmul etiam
inqulsivi excidium Athenarum, quae ab eodem
tyranno, qui Byzantium coeplt, deletae sunt.
Sed causas videte divini iudlcii.

Florentinus quidam Nerius prlncipatum Athe-
narum adeptus erat, is cura morltvir, vidua cum
parvulo filio relicta, impetrat pecunia a Maho-
meto, ut ipsa in possessione principatus Atticl
maneat. Haec postea exarsit amore Veneti mer-
catoris, qui Venetiis uxorem habebat; cum hoc
paciscitur, si dlvortium faciat cum uxore, se ipsi
nupturam esse, et collocaturum eum in princi-
patum.

Venetus Incensus cuplditate domum redlt,
et conlugem veneno toUit. Postea redit Athenas,
et ducta vidua principatu potitur, et saeviciam
exercet in viros nobiles. Athenienses tyrannum
aversati, accusant eum apud Mahometum. Cum
ad hunc profectus esset, ut eum pecunia placaret,
Mahometus eura interfici iubet.

Ita primura ipse scelerura poenas dedit. Po-
stea cum Mahometus parvi haeredis cognato prin-
clpatum tradidisset, is mulierem, quae propter
Hbidlnem specie coniugli prlncipatum ad Venetum
amatorem transtulerat , inclusftm carceri Megarls
inlerficit. Ita et muller divinitus punita est.

Haeres matre orbatus, cum slbi quoque a
cognato eripi principatum videret, accusat eum
apud Mahometura de nece matris. Mandat igltur
Mahometus, videns non esse finem parricidiorum

155

in ea

DECL. DE CAPTA CONSTANTINOPOLI.

156

familla, praesidl Thessaliae, ut Athenas Byzantium aCarthaginensibusconditam esse, qnos

occupet. Ita in Mahomeli potestatem Athenae
redactae sunt, ubi poslea propter civium seditio-
nes arcem et magnam partem urbis victor delevit.
Nunc tantum e^elma rellqna sunt, casae pisca-
torum et colluvies peregrinorum hominum, qui
ex barbaris gentlbus casu eo confluunt.

Hic est urbis finls. quae et exempla vlrtu-
tum egregla habuit, et domicilium fuit doctrina-
rum , et res honestas ac raagnas sapienter et forti-
ter gessit contra Persas , et in imperio modestior
fuit Spartanis et Thebanis, suntqne duo millia
annorum a Solone usque ad hunc Mahometum
eversorem Athenarum.

•

Haec eo commemoravi , ut consideratls cau-
sis quae attrahunt genlium atque urbium Interitus,
slmus modestiores, et a Deo gubernationem et de-
fensionem petamus.

Optarim autem Germanicos principes et in
inquirendis historiis Turcicis dihgentiores, et in
defensione patriae coniunctiores et acriores esse,
ac sl magis nossent eam gentem, et formam impe-
rii ipsorum, et exempla saeviclae, et militiae ge-
nus, et praellandi consuetudinem, magnitudo re-
rum excitaret generosos animos ad maiorem curam
defendendi patriam, Ecclesiam , leges, famillas
noblles, honestas politlas, disciplinam et do-

ctrinas. ^

Haec ipsa, quae nunc recito, nuper in lin-
guamLatinam exChalcondyle cive Athenienslcon-
versa sunt, qui spectator et pars aliqua fult mul-
tarum calamitatum quas narrat, qui in gentium
descriptlone, de Germanis inquit: Nullam novi
gentem cuius mores sint honestiores, qul sl con-
cordesessent, essentinvincti.

Videte quam oplnlonem de maioribus vestris
adhuc recens habuerint exterl homlnes honesti,
quorum iudlcils utlnam et huius aetalls mores re-
sponderent.

Sed quo me dolor abduclt ingressum In hi-
storlas Turclcas? cum de Byzantio dicere coe-
perlm. Priusquam vero de excidio dlcam, pro-
pter adolescentes pauca de nomine et vetustate
eius urbls commemorabo.

Situs est in Thracla ad Hellespontum valde
opportunus imperlls, quia ibl minlum dlstant Eu-
ropa et Asia. Nec In Africam incommoda navi-
galio est, et quidem scribitur veterem urbem

valde instructos fuisse, navibus et procul trans-
vexisse merces, multae hlstoriae testantur. Ac
mihi quidem videtur nominis origo esse ex lingua
Phoenicum, conveniens novo Emporio In loco
vohiptatibus opportuno, Beth Zona, id est, do-
mus cauponae, et congruere appellationem mores
vetusti ostenderunt.

Scribit enim Phylarchus Byzantlos solitos in
cauponls dies et noctes commorari, et portus alter
nominatus est mullerum porlus.

Deinde Megarensium colonia eo deducta est.
Ita illatae sunt eo Graeca lingua et Graecae leges,
et post beHum Xerxis interdum Lacedaernonio-
rum, interdum Atheniensium socia fuit. Deinde
regl Macedonico Philippo post diuturnam obsi-
dionem se dedidit.

R.omanis temporlbus, cum de imperio inter
se certarent Pesceninus et Severus, et Pesceninus
Byzantium prior occupasset, Severus eam urbem
obsidione cinxit totum triennium et semestre, ac
tandem cum magna multitudo homlnum ibi varils
casibus perlisset, fame coegit ad deditlonem, ac
magna ex parte delevit muris dirutis, quos ait
Herodianus, tanta arte factos fulsse, ut mirum
fuerit destrui posse.

A Severo usque ad Constantinum anni sunt
centum. Interea nec urbs reslituta est, nec muri
instaurati STint.

Sed Constantlnus opportunitate loci motus,
urbem non solum restitult, sed etiam splondldis-
simls operlbus et dignitate ornavit, ac voluit eam
prorsus parem esse urbi Romae,

Postea igitur ibi et Ecclesia fuit, in qua fult
eruditissimum collegium, et plerunque recte sen-
tientes Episcopi ; et post Alexandrinam scholam
nusquam plus artlum fuit quam By/antll usque ad
hoc postremum excldlum.

Ac inde cum in Italiam intullssent Graecam
linguam et Phllosophiam Argyropyhis, Lascaris,
Theodorus Gaza , Trapezontius, Chrysoloras et
alii, hic primum Italia, cum Graecae linguae ele-
gantiam degustasset, Latinam quoque rectius dl-
scere coepit, et Graeca lingua aditum ad fontes
Philosophlae patefecit,

Rivull etiam Graecae doctrinae tnnc in Ger-
manlam deductl sunt. Nam lohannes Regiomon-
tanus cum Graecae didicisset, Ptolemeum illu-
stravit. Rodolphus Agricola Ferrariae Theodoro
Gazae, erudillssimo et modestissimo seni fami-

157

DECL. DE CAPTA CONSTANTINOPOLI.

158

liaris fuit. Deniqne vere hoc dicli potest, inde
usqne a prirno Constantino urbein illarn omnlum
in mundo pulcherrimam a nomineConstantini ad-
pellatam, fuisse praecipuam Ecclesiae sedem et
omnium doctrinarum arcem.

Haec eo commemoro, ut magls doleamus
omnes illas gentes, qaaeChristiauae nuncupantur,
tantum decus amisisse.

Le^imus autem inchoatam esse obsidionem
Nonis Aprilis, et intra moenia, praelerUrbanani
mullitudinem tanlum fnisse sex milliii Graecorum
militum, et auxiliarium Venelorum et Genuen-
sium tria millia.

Conlra Mahomelus adduxerat quadringenta
millia hominum, quae mullitudo maxime collecta
fuit ex vicinis gentibus, quae adhuc nominaban-
tur Christianae, ex Graecia, Illyrico, Walachia,
Dardanis, Thracia, Bulgaris, Triballls,

Turci pauci fuerunt, et pars fuit ex Asia,
Bilhyni, Galalae, Lydi etCilices, Sic nobiscum
bella gerunt Turcici tyranni, ut gentes nobis co-
gnatas, nobiscum dimicare cogant.

Sic autem distribuit copias, ut tribus locis
terra rauros concuteret et disiiceret, et per ruinas
tentaret irruplioncs.

Erat virtus egregia in defensoribus, quorum.
dux erat lustinianus Genuensis, et hic multum
nsus erat opera viri fortis, qui nominatur in hi-
storia lohannes Grandis Almanus, et forliter re-
pellebant irrumpentes Turcas.

Quanquam autem multiTurcici mih*tes inter-
ficiebantur globis et sagittis, tamen hae exiguae
copiae intra urbem tribus locis, contra tantam
multitudinem diu sufficere non poterant, praeser-
tim cum utrinqne cuniculi agerentur, in quibus
tamen conatusTurcicorum fossorum prorsus irriti
fuerunt, et in portu assidua praelia fierent.

Adduxerat enim Turcicus tyrannus ex di-
versis littoribus maris Aegei et Euxini ducenta et
quinquaginta navigia, ut portum Byzantii obsi-
deret, et littora navibus lanquam ponte iungeret.

Contra Turcicas naves stabant in portu se-
ptem naves Genuensium, tres Cretenslum. Et
accesserant aliquae ex Chlo , ac portus ferrea Ca-
thena clausus erat , ne in eum penetrare Tuicicae
naves possent. Eruperunt autem per occaslonem
naves defensorum, qui et fortiter praeliati sunt
cumTurcis, et incendere eorum naves conati sunt,
stetltque allquot diehus Turcica classis siue usu.

Tandem ars excogitata est, qua penetravlt
intra portum. Tunc vero undique terra et mari
moenia urbls quassabantur, et tyrannus sperare
coepit, se urbe potiturum esse. Cumque multis
locis dlslecli essent muri, et ex portu facills esset
irruptlo, die vlcesimo nono Maii , Turci, admo-
lis ad moenla scalls et ex portu et alils locis, in-
genti clamore in urbem Irrumpere conantur.

Stat spectalor tyrannus In viclno colle, hor-
tatur ut fortiter ascendant In muros, vociferatur
horribillter, slc ubi videt suos repelli et interfici,
confirmat trepldos.

Fuit autem tanta virtus defensorum , ut pars
Turcici exercitus, cum multi in eo loco interfecti
essent, cederet.

Hic et vlctorlae spes animum ac robur addlt
vlrls fortlbus propugnantibus urbem, et tyran-
num perlcull magnitudo movit, ut horriblli ulu-
latu , minltaretur cedentibus, et cohortes, quas
velut trlarlas apud se retinuerat, iuberet inter-
ficere cedentes.

Contra Graecus imperator e sua specula iam
bene sperans, horlatur suos , ut cum viderint
auxilium Dei, bona cum spe praelientur. Ibi
rursus conversa est praelll forluna, vulnerato Ge-
nuensi lustiniano duce, quem hortatur imperator
Paleologus, ne fugiat ex sua turri, cum vulnus
non sit lelale: sed Is potius anlmo fractus, quam
vulnere debilltatus fuglt, nec allum collocat in
illam speculiim, qui caeteros confirmaret et regeret.

In eo loco fiigam ducis cum sequerentur eius
milites, quia Ibi via iam in urbem patebat, Turci
vldentes eum locum a defensoribus desertum esse,
magno agmine ibl intra urbem infunduntur. Fu-
git autem lustinianus in vicinam Chalcedonem,
quae nunc Galata nomlnatur, unde postea in
Chlura navigans, seu vulnere seu moerore animi
raortuus est.

Imperator Paleologus cum aliis multis, cum
vitae spes infugaesset, si ex urbe efifuglssent , in
ipsa porta vel trucidatus est, vel colllslone inter-
emptus, Nam in porta oclingenta cadavera colli-
sorum et vulneratorum reperta sunt,

Vlctores Turci vagantur per totam urbem , et
obvios et abditos in aedibus senes, matronas, vir-
glnes, puberes et impuberes Irucldant. Rapiun-
tur raultae nobiles matronae et virglnes ad stu-
pra, querltup praeda in omnium aedibus et tem-
plls, quam iusserat Mahometus capta urbe milltes
tenere, In templis picturae Christi contumeliis

159

DECL. DE CAPTA CONSTANTINOPOLI.

160

afficluntur, et fiunt omnla scelera toto trlduo,
quae gens barbarica, impia, libldinosa , avara et
crudells in capta urbe regia, opulenta et ornatis-
sima facere audet,

Post triduum ingressus urbem et arcem Ma-
hometus, sedare tumultus cepit, el Inqulsltos pro-
ceres ah^quos, qui adhuc reliqui erant, dlssecarl

iubet.

Narrant etin convIvilsTurcIcis honestas ma-
tronas et virgines etlam regiae familiae, post alias
contumellas per ludum dissectas esse. Ac nesclo
an horrlbillora exempla legantur In ullius urbis
excidlo, quorum cogitatlo certe movere omnes
homlnes debet, \it iudicium Dei metuant, vivant
modeslius, et adsiduis gemitlbus petant, ut Deus
propter fillum et servet Eccleslam Inter nos, et
mltiget poenas.

SIc cum urbium omnlum regina In toto ge-
nere humano capta et dlrepta slt, et experta sae-
viciam obscoenlsslmorum et crudelisslmorum la-
tronum, quld impendeat aliis genllbus et urblbus
cogltemus. Nec frustra nobls proponi tam hor-
rendas tragoedlas securi imaglnemur, dlluvium,
interitum Sodomorum, excldium Samariae, lero-
solymae, Byzantii, Athenarum et aliarum innu-
merablllum urbium eversiones.

O durlora omnibus scopuHs peclora, quae
tallbus irae dlvinae exemphs non moventur, quae
ne dlabolos quldem sine tremore et metu venturi
iudlcil spectare posse existlmo.

Sunt autem anni a Xerxis fuga usque ad Se-
verum imperatorem, a quo anteaByzantium ever-
sum est, ahquanto plures quam septingentl, qul-
bus annis floruit Byzanllum usque ad Severura.

A Constantino anni sunt usque ad hoc excl-
dlum circlter mllle et centum. Interea etsl do-
mesllcis et externis bellis interdum quassata est,
tamen semper fuit praecipua doctrinarum sedes.
Nunc deletls Eccleslis, blbliothecls et studiis do-
ctrinarum, sublatls ordlnum gradlbus, senatu et
magislratibus, et extinctls nobilibus famlUis, arx
est blasphemiae Mahometicae , et stabulum Tur-
cicorum latronum, qui doclrinas, honestam disci-
pllnam, leges, conlugiorura foedus, castitatis
decus furenter contemnunt, et nuUa civllla orna-
menta magnifaclunt. Tantum ardent infirma cu-
pidltate dominationis, quam tamen nihilaliud esse
intelligunt, nisi facere vastltatem In toto genere
humano, quam et nomen mlnitatur. Nam voca-
bulum Turca vastationem signlficat*

Tale est hoc ultimum mundi imperlum, quod
slnlt Deus, ad punienda omnium gentium peccata
tam late grassari; et scltis in Prophetis praedi-
ctum esse tale fore ultimum imperium, ne moti
elus potentia , deficlamus a fiho Dei.

Scribitur Arius vocatus fulsse Byzantlum ad
postremam cognltionem. Ibl cum mane ad syno-
dum accessurus esset, sublto tanto dolore Intesti-
norura adficl coepit, ut deflexlt de via ad publi-
cara latrinam. Qaaecunque fuit causa sublti do-
lorls, cgo consternationem anlmi fuisse iudlco,
in qua cordls crnclatus, cum sentlret irara Del ut
in luda, ita laniavit omnla viscera, ut intestlna
quoque effuderlnt, sicut fit magnis doloribus
cordls.

Ut autem tunc in latrinam Byzantiam Arius
stercora sua abieclt, ita nunc plane ea urbs cloaca
Aril est , qula Arll blasphemla semen fuit Maho-
metlcae impietatis. Audio tamen aliquas et In
urbe et in vlclnia , et praecipue in Chalcedone re-
llquias esse Christlani nominis, sed oppressas tri-
sti servitute, et subinde homlnes licentiae mili-
tarls cupidos, ab Ecclesla ad Turcicam discedere,
qula llcentia hominlbus per sese grata est, et si-
mul quo se fortuna inclinat, eo fit et voluntatum
Incllnatio,, et omnibus aetatibus multl iudlcant de
rehglonlbus ex Imperiorum successlbus.

Hanc totam narrationem de Byzantio eo re-
citavi, qula Deus praeceplt, ut exempla poena-
rum intueamur, et eorum cogltatione ad mode-
sllam et ad veram invocatlonem Dei nos exusci-
temus.

Scltls dictum filii Del, cum apud eum Pilall
crudelitas accusata esset, qui interfecerat Gali-
laeos aliquot, et coegerat caeteros in sacrificiis
bibere cognatorum sangulnem, elsi res erat atrox,
taraen Chrlslus oraissa Pilall mHniioiie, commo-
nefaclt suos auditores de exemplo. Omnes siml-
liter peribitis, nisi vos einendabitis.

Yidetis quales furoressint hostiumEvangelii,
quorum multi contra conscientiam defendunt et
stablliunt manifesta idola; deinde quam multl
ublque sint Eplcurei , quam multl furentes ambl-
tlone et odlis, et turbantes concordlam Ecclesia-
rum et in vocatlonem piorum , qtiantura sibl In-
dulgent plnrimi in voluptatibus inconcessis aut
immoderatis?

Haec vitia ablicienda sunt, et mores rectius
regendi, et flectendae mentes ad cogltationem

161

DECL. DE SCHOLA ROSTOCH.

162

verae doctrlnae, et ad veram invocationem Dei,
et pelendum est ut Deus nos gubernet, servet
inter nos Ecclesiam, et poenas mitiget.

Vult haec petiDeus, quia vult intelligi non
humanis consih*is et praesidiis servari Ecclesiam,
et depelH hostes diabolos et organa diabolorum.

Vagatur Ecclesia inter diabolos, et inter im-
pla imperia in mundo, sicut exiguus grex ovium
inter muha hiporum agmina, nec defensorem ha-
bet certum nisi filium Dei Dominum nostrum le-
sura Christum, crucifixum pro nobis et resuscita-
tum, qui inquit: Nemo rapiet oves meas ex ma-
nibus meis.

Hunc filium Dei koyov xal elxova aCdiov^
uCdiov naxQos, oro totopectore, ut ipse propter
suam gloriam nos protegat, ne Turcicls aut civill-
bus beHis in his r<fgionibus, barbarica vastitas
fiat. Sed servet inter nos Ecclesiam ipsum recte
invocantem, et regat mentes docentium, ut omnes
unum in ipso simus, Amen, Dixi.

No. 153.

an.

1556.

De ScJiola Rostoch.

Prodiil: „CaHsae cur scholae philos. praefecti in Acad.
Rosloch. in cliscipiina resarcienda elaboraiint — scripta
oratio ab ArnoldoBurenio, cum praef. Mel." Vjteb. 1556.
4. 4 pl. — Recusum est hoc scriptum cum praefa-
tione Mel. in sel. Decl. T. IV. p. 176 sqq., Richard.
T, II. p. S69. et SerTest. T. IV. p. 161. Praefalionem
Mel. dedimus in Epistolis d. 25. Decbr. 1554. — In Epi-
stolis salis perspicilur, Melanthonem elahorasse haiic
orationem.

Oratio Arnoldi Burenii de disciplina scho-
lae RostocJiianae,

In hac extrema mundi senecta vere langulda,
omnia ruinam non obscure denunciant, multae
malae arles, et varia niorum vitia, et communis
vitae corruptelae, Indles magls ac magls exorlun-
tur, ut et boni viri omnes uno ore conqueruntur,
et mores homlnum omnls generis multo clarius,
quam publice expedlt, testantur. Nam sl placet
circumspicere, et vltam, et mores praesentes In-
tuerl, quls aetatls gradus non valde mutatus est,
et superioris seculi multiim dlssimllis? Quls ordo,
et status homlnum de currlculo maiorum , et vete-
rum instltutis non longe deflexit et procul aberra-
vit? Ubl senllls Illa gravltas et virtus, quam in
3Ielanth. Oper, Vol. XII.

malorum nostrorum dictis et factis conspicimus?
Ubi firmioris et virilis aetatis fides et constantia,
qiiam superius seculum in viris sui temporis ad-
miratur, et praedicatur? Quae est mollicies,
quae levitas, quae libido, ad quam florentis aeta-
tis mores, qui ante verecundia et pudore nobis
commendabantur, non slnt impudenter prolapsi?
Quis ordo a virtute veterum, et laude maiorum
non turpiter degeneravit, et flagitiose descivit?
aut quid denique in vita communi et moribus
hominum usquam simplex, integrum et purum
est relictum?

Quapropter peropus est Magistratus omnes,
et alios, qui aliquibus privatlm sunt praefectl,
hoc corruptlsslmo seculo, et iniqulsslmo morum'
tempore evlgllare studio, et expergisci, et de sta-
tlone, in qua divinitus sunt collocati, ne mini-
mum quidem discedere , et omnia quasi e specula
clrcumspicere, et animum in mores veluti arcum
lutentum semper habere, et vitia speculari, et in
iis tollendis quae iam in vita et moribus insede-
runt, et pene inveterarunt , uti severitate plane
censoria , quae iure pudoris et modestiae habetur
magistra, et malis, quae plurlma ex hac levitate
et libidine quotldie enascuntur, medicinam recen-
tibus, quod valet plurimum , adhibere. Quera-
admodum veteres Pverumpubllcarura gubernato-
res feclsse , hoc dictum , quod nunc vulgo usur-
patur: Ex malis moribus bonae leges nascuntur,
aperte declarat, et ipsos sui muneris rationem re-
llglose habuisse significat.

Quis enim non videt, In hoc a Deo optimo
maximo magistratus rebuspublicis e.sse praefectos?
et ils , et caeterls morum maglstris ab eodera leges
Decalogi, quasl norraas vitae humanae esse datas?
ad quas illl suorum civlum et discipulorum rao-
res, non allter in hls vitae tenebris et mundi ca-
ligine derigerent, ac nautae in caeca nocte suum
cursum ad Helicen et clarissimos Septentriones
solent. ^ A qua officli cura, qui aut voluptatum
illecebrls, et dulcium rerura aucupio , aut prlvati
commodi studio, aut fuga laborum et molestia-
rum abducuntur, hi locum in quo a Deo sunt
collocatl deserunt, et mandatum Dei priml pa-
rentls instar negligunt, et obedientiam Cyclopum
more abilciunt, quibus divini munerls prodilori-
bus, Deus, qul iustus est, non raagis veniam de-
licti daturus est, quam Adamo suae legis trans-
gressori dedit, Et si hic unius peccali culpa tam
acerbam, taraque formldabilem aeterni Dei iram

163

DECL. DE SCHOLA ROSTOCH.

164

in se concilavit, ut ipse tanto et tam horribill
suppHcio, et tota posteritas cum ipso mulctaretur:
quam atrocem et trucnlentam poenam mali guber-
natores suis variae inobedientiae peccatis luent, et
expectabunt? et alienis, quibus se contaminant,
cum quos debent et possunt a maleficiis, discipli-
nis, et institutis non cohercent, et refrenant?

Hac muneris nostri religione , et poenae ma-
gnitudine, quae desertioni eius constituta est, nos
quibus gubernatio Scholae Philosophicae apud
Rostochienses est mandata, sumus adducti, ut
non sokirn de iuventute nostrae institutioni com-
missa, pie et liberaliter erudienda, sed etiam de
disciphna morum restituenda et constanter tuen-
da , diligenter dehberaremus, et serio aliquid
constltueremus, praesertim cum videremus floren-
tem aetatem magna ex parte, non quod honesti
ratio, et aequi et boni leges iubent, sed quod
caeci hbidinnm et cupiditatum aestus ferunt,
audacter amplecti, et ia)pudenter sequi, quod
multorum qnaerelae ubique prope terrarum, hoc
fatall tempore, accidere testantur, et ut nos ex-
perimur, minor fere pars eorum, qui in scholas
mittuntur studio discendi accensa, recta ad ali-
quam doctrinae laudera, et virtutls decus, ut
oporlet, contendit: Ex caeteris alii sui honoris
et salutis oblili, praeter scholarum leges, et pa-
rentum mandata, ea , quae gulae, et ventri in
praesenlia suavia sunt, sectantur, et prima ha-
bent, seque levibus et impuris adolescentibus,
qnae pestes etiam in Scholis, ut Zizania et lohum
in tritico reperiuntur, associant, quibtis ducibus
popinas et ganeas, non Musarum aedes et Mi-
neivae templa frequentare assuescunt, a qulbus
ita ad Bacchi organa et ad lustra Veneris dedu-
cuntur, ut non solum dies et menses, sed et totos
annos parasitorum more, in turpis gulae et foedl
ventris curatione consumant, quasl non reh'gio-
nis et literarum causa, sed libidinum et cupi-
ditatum explendarum gratia, pecuniis instructl
in malores scholas mitterentur. Qui duces quam
graves, et periculosae scholastici coetus corrupte-
lae sint, vulgus adulescentulorum , nec videt,
nec credlt,

Nara ut vulfecula Aesoplca cauda, culus
specie et forma commendatur, amissa, caeteras
vulpes ad eam corporis partem, ut Inutllem et

laude carentes, adolescentes rerum Imperltos, et
ad otlum et cuplditatum lenoclnia sua sponte
propendentes, veteratorie et astute, plane Sire-
num cantu ad se alliciunt, ut eos ab omni cogita-
tione officil abductos sui quam simillimos red-
dant, etsi sunt literae, quibus horum studia bo-
nis viris in Academia commendantur, hlc valde
laborant, et malis artlbus efficiunt, ne lis quibus
oportult, reddantur.

Tanta est istorura Sycophantarum audacia
et mallcia. Alil natura tardl et pigri, desidlae
sese dedunt, et in turpl ocio, ignavlae frigore et
veterni sopore Ita congelantur, ut vix unquam
ad discendl curara expergiscantur. Sic ipsis me-
lior aetas, et res a parentibus suppeditata in vlr-
tutis studium, male collocatur, et indigne perit.
Alii levltate naturae, et Ingenii varietate seducti,
sibi graviter nocent, et aditum ad optimarura ar-
tium cognitionem intercludunt, quod ab iis ad ,
qnae modo cognoscenda accesserunt, ad alia, at-
que alla summa Inconstantia auferantur, multa
inceptantes, in nulla re firmi et stablles. Quo
levitatis vilio fit, ut in nullo vel doctrinae, vel
exercitationis genere tantlsper perslstant, dum
qtiod volunt, et debent assequantur. Ad postre-
mum sunt, in quibus neque ingenil vim, neque
(liscendi laborera desideres, sed melius iudiclum,
et rectius consillum , qui perversa cupiditate, et
stulta ambitione praeteritis Ilnguae latinae prae-
ceptis, quibus reliquae artes tanquam fundamento
nituntur, ad maiores artes et disciplinas illotis
pedibus et manibus, ut dlcitur, approperant,
In quibus stulti adolescentes valde quidem desu-
dant, ut eas cognoscant, et diu multumque labo-
rant, sed tamen nullam earum firmam et soli-
dam cognitionem consequuntur, quod parum
praeparati, et rei Grammaticae rudes ad eas pro-
volarunt.

Cum haec Inquara nostrae Scholae mala, et
studiorum iuventutis calamitates cerneremus, et
exercitla tum styli, tum disserendl, ut saepe fit
in maioribus scholis omnino lacere, quae culta,
quam varlara et multlpllcem utilitatem scholasticis
afferant, quld attinet dicere, cum nerao sit, qui
Ignoret, et res ipsa loquatur, et perspiceremus
his tara variis Scholae corruptelis, nec satls oc-
curri, nec Medlcinara, quae eam malo levaret.

noxiam resecandam, ne sola turpls et deformis i adhiberi posse, nisi omnes in SchoIaPhilosophica
in suo genere reperiretur, callide et insidiose i docentes, inter sede illis vitiis ex moribus iuven-
impellebat: sic illi nebulones omni honestale et j tutis delendis consentirent, et hoc ipsum coniun-

165

DECL. DE SCHOLA ROSTOCH.

166

clls copils, atque viribus, summo sludio et con-
st.mtiii aggrederenlur, qiiod conluncta multorum
juitoritas, el virtus praeceptorum in vitlis suae
scliolae corrigendis potest permultum, at unlus
aut alterius vis et facultas, caeteris ab isto officio
cessanlibus, aut nulla, aut perparva in ea re esse
solet.

Quapropter quod munerls, quod sustine-
mus, religio, etScholae, cui deseruimus, honos,
et iuventutis, cui nostra officia debentur, sahis
sua sit, et coegit, secuti sumus, ac societatem la-
boris, et raolestiarum, quae praeceptoribus in di-
scipulis tum erudiendis, tum gul^ernandis, sunt
suscipienda , fecimus, in qua colenda quisque no-
strum promislt se decretls reh'gIose obtemperatu-
rum esse. Ordinem et rationem dlscipulos no-
stros docendi, et excrcendi prlvalim et pubh*ce,
re dihgenter deHberata, de communi nostri colle-
gii sententia constituimus , et operas scholasticas
iuxta aequitatis normam inter nos partiti sumus,
et leges, quae et Scholae constitutioni tuendae,
et moribus adolescentiae rudlbus recte fingendis,
et malis foehciter corrlgendis valde viderentur
accommodatae adlunximus. Quod a teneris ne-
cesse est adulescentulorum ingenla doctrina reli-
gionis, et bonis artibus pie, liberaliterque exco-
lere, et mores ad bene et innocenter vivendum
legil)us sapienter fingere, quos tales volumus eva-
dere, ut ahquando velEcclesiae salutares, et ido-
nei sint ministri, vel Pieipubh'cae Magistratus,
qui in suo raunere cum gloria Dei, et utihtate
communi vere constanterque versentur.

Nam qui nec doctrina liberali praeparantur
ad recte iudicandum de rebus bonis et malis, et
tempore adolescentiae assuescunt in vivendi ra-
tione a recto dlscedere, et claudlcare, hi raaiores
facti, nt testa odorem , quo recens est imbuta,
non facile amittit, sic etiam a claudlcatione soHta
et farailiari, aegre et difficulter desistunt. Cul
rei fidem maiorem, quam voluraus, et publlca
salus patitur, vitia multorum tum Ecclesiae, tum
Reipub. civili, tum schoHs servientium facere
quotidle experlmur.

Nec taraen nos Scholae Ideam, sicut Plato
civitatls formam, cui in hac vita, et in his liorai-
nnm raoribus nihll loci reh'nquatur, anirao con-
cipimus, et florenti aetati proponlmus, sed eam
quae et discIpuHs in discendo commoda, et ad-
rnodura facIHs sit futura, et praeceptoribus nec
oneris, nec difficultatis aliquid allatura, quo homo

non Epicureus iure offendatur. Nara nbi non
raagna scholastlcorum frequentla, et non parvus
docentium numerus, ibi ordine docendi, et di-
scendi prudenter constlluto, facile omnium ratlo
ita haberi potest, ut iUi recte foellclterque insti-
tuantur, et sic iHorura vitam, et mores multorum
ocuH specularl, ut aberrantes de via , nec diutius
latere, et in eam statim tum legum autoritate,
tum praecepforum opera revocari possint. Et-
enlm summum scehjs, et detestandairopietasfucrit,
moribus iuventutis tantopere incumbentibus ad
omnem levitatem et raalas artes, praeceptores
deslstere a studlo medendi male habentibus, et
praebere se otiosos spectatores tanti maH suorum
disclpulorum, eo, quod tantae hoc tempore Hbi-
dines et cupiditates iuventutls vldentur, nt de-
speretur eam adduci posse, ut suis curatoribus
pareat, et obsequatur. Hic nlsi me omnia fal-
lunt, in officio praeceptorum est saltem experiri,
et quam maxime laborare, cura agatur salus iuven-
tutis, honos Acaderaiae, et noraen iHorum , ut
periculum a capite discipulorumj infamiam a
Scholae dignitate, et tara foedara labem a suo no-
mine depeUant, praesertim cum ipse officil cona-
tus, et Deo gratus sit, et facile bonorum omnium
auferat approbationem, et sine fructu non sit
futurus,

Suscipiemus igitur has virtutis et officii par-
tes, ad quas tam multis causis et rationibus in-
vitamur, vel potius cogiraur, Deo duce et autore.
Principio hoc inter omnes constare arbltramur,
nihil sine ordine, et certa ratione, neque in Re-
pubHca, neque in re doraestica, sapienter suscipi,
et foeHciter administrari: slc eliam in discendi
ratione, ut docti iudicant, et experientia testatur,
se res habet. Quapropter hic ordo, et haec ratio
nostro sodaHtio placuit, qua speramus nos obti-
nere posse, ut, ex Schola cessatione sublata, quis-
que partes discendi sibi utiles et consentaneas sus-
cipiat, et eas dlHgentia, et constantia, quam vir-
tusrequirlt, exequalur.

Scholasticos nostrae Philosophicae Scholae
distrlbuIrDus in auditores Gramraaticos, studiosos
Lanreae, et raaglsterii philosophici candldatos.
Audltoribus Grammaticis, horis ante roerldlanls,
proponimus prlvatim: Epistolas Ciceronis, et
praecepta Etyraologiae. Pomeridianis autem, vel
comedias Terentii, vel Poema aliquod, sive Vir-
gilii, siveOvidli, et praecepta Syntaxeos et Pro-
sodiae. Autores explicati cum auditoribus ita
11 *

167

DECL. DE SCHOLA ROSTOCH.

168

releguntur, ut omnia inter exarninandum cum
praeceptis enarratis diligenter conferantur, ut ado-
lescentes ad rei Grammaticae et Latinae linguae
cognitionem non satis instructi, in utraque re ali-
quem progressum facere cogantur. Tum, quod
attinet ad religionis studium, darausoperam, ne
Christiana et vere pia iuventutis institutio nostrae
Scholae desit. Nam tempora quae solent in Scho-
lis religiose constitutis, cognitioni Dei , et sacrae
scripturae, tribuuntur. Praeter festos enim dies,
qui toti in tractatione rerum sacrarum ponuntur,
dies Mercurii et Saturni partim in interpretatione
Catecheseos, partim in exercitiis styli et memo-
riae consumuntur. Haec aetas , quod sibi parum
consulit, legibus ad partes ediscendi, et exercita-
tionis munus astringitur, et poena desertores offi-
cii, cum necessitas requirit, ad suum pensum ab-
solvendum extimulantur. Ut enim bona nomina
non appellata, saepe mala fmnl: sic et ado-
lescentia si non excitetur aliquando, facile officii
obliviscitur.

Studiosls laureae Dialectica et Rhelorlca prae-
cepta privatlm traduntur, verum ita, ut Diale-
ctices explicatlo, allquo temporis intervallo, Rhe-
torices traditionem antecedat, quae a Magistris
cum dlscipulis tanta fide et diligentia repetuntur,
ut ea velint nohnt, discere cogantur. Publice bis
elementa Mathematum, ut Arithmetlca, Spheri-
cae quaestlones, et alia elusdem generls, Item
Graeca et Latina scripta, maxime Glceronis, e
quibus usum artlum dlsserendi rectius cognoscant,
et rerum, et latinae llnguae malorem cognllionem
sibi parent, praeleguntur. HI partim Epistohs
scribendls, partim declamatlonibus et disputa-
tlonibus exercentur. Qui ad sua officla praestan-
da, et ad munus perseverandl in iis, ad quae di-
scenda accesserunt, ut superlores, Scholae legi-
bus et statutis alh"ganlur. Nam ludiclo sapientum
adolcscenliae opus est omnium maxime, et dlsci-
plinam vitae, et rerum agendarum gubernatricem,
et magistram habeat, quod lubrlca Illa aetas ab
honesti laboris tolerantia , ad molliciem et ocium
plerunque propendet.

His vero qul ad Maglsteril philosophicl peli-
tionem se parant, praecepta Physlca, Ethica et
Politlca Aristotells, TheoricaePlanetarum, Encli-
des, Ptolenieus, publlce enarrantur, tum iiohiliora
graecae et latlnae linguae monumenta , si placet,
cum caeterls pubh'ce audlre facultas est. Quibus

cum doctloribus ex studlosls laureae. Quorum
quidam in disciplinam praeceptorlbus, parentum
autoritate sunt tradltl, et privatim exercentur, et
reguntur, quorum studia et mores a prlvata discl-
phna non sunt exemptl. At caeterl, qul nuUis
inSchola sunt praeceptorlbus commendati, et ho-
neste vivunt, et Scholae honori et ornamento
sunt, et condlscipulis virtutum exemplis praelu-
cent, hl neque In Scholae aedes coguntur, neque
ad haec, neque ad Illa dlscenda legibus excitantur,
sed liberumrelinqultur, qualn partePhilosophiae,
aut in quo doctrlnae genere voluerlnt se exercere
et elaborare, ut ingeniis liberalis doctrlnae et
honestatis studiosis dignum exlstlmatur.

Hoc ordlne, et hac ratlone discendl publice
proposita', et legibus, qulbus necessltas adolescen-
tiae sui officii colendi Imponitur in omnibus Aca-
demiae aedlbus publlce fixis, Incredibile est,
quantus, et quam varius aniraorum motus sit
consecutus. Nam iuvenes indole liberali et na-
tura paulo generoslore praedlti, se hac constltu-
tlone et discipHna non mediocriter delectarl, et
vere gaudere, statlm nec amblgue, nec obscure,
sed aperte et clare profitebantur. At vulgusScho-
lastlcorum, qul pulchra, et honesta nec sequi,
nec tenere didlcerant, quorum alii aliis cupidlta-
tibus, et raalis artlbus inservlre erant assuetl,
fidem oranera excedlt, quam hanc discipllnae mu-
tationem, et tara sanctam officil curara Indigne
tulerint, et gravlter acceperint, qui statira con-
currere, capita conferre, et multum Inter se con-
susurrare ceperunt, et orania, etsi recte consti-
tuta , et in rera et In salutera Ipsorura erant pro-
posita, tamen In pelorera partera rapere, et pes-
slrae Interpretari, ut tales Sycophantae et levis-
siml homunculi solent, a quorum genuino, et
raorsu, nescio an ullum factum satis tutum repe-
rlatur. Quae pestes ad meliora nihil aut ingenils,
aut Industria valeant, ad pulchra taraen defor-
raanda, et recta depravanda , tantum mentis acu-
men, tantura artis et ingenil afferunt, ut non
raro fiilsa pro veris, rerum iiTiperltls isto menliendi
artificio obtrudant, qul et apud nos sui scelerls
contaglum bonls adolescentlbus afflare, et animis
iuvenum instillare, ac eos nobls rautare sunt ag-
gressi, et sane, ut aliqui sui dlssimiles essent,
cffecerunt, ex quibus impurls, alii clamitabant
et vulgo spargebant, non esse hanc liberam et
veram Academlara, sed bacchantium, ut illi lo-

exercitia declamandi et disputandi sunt communia j quunlur, ergastulum et carnificinam.

169

DECL. DE SCHOLA ROSTOCH.

170

Tantopere istis nebulonibus dolet, nos illos

non suae flagltiosae Hbidini et cupiditali relin-

quere, sed legum imperio ipsos aut cx Bacclii cel-

lis et Circeis antris in lucem retrahere, et ad

depositam officii curam revocare, aut ex somno

et veterno excitare, et ad neglectas discendi partes

reducere, aut a sua levitate, et inscitia, qua modo

hac, modo illuc auferebantur, ad constanliae

studium et prudentiae munus traducere. Qui mi-

scri homines, quo sunt animi stupore, et mentis

perversitate, non vident, quld sit aut libertas,

aut scrvilus, qui Academias somniant theatra esse

licentiae, et Cyclopum agmina, in quibus vitia,

libidines et flagitia omnia, neciuri, nec legibus

ullis subiecta, dominari, et imperium tenere de-

beant, nec intelligunt illas ita constitutas, ut sint

religionis templa, et bonarum artium et virtutum

domicilia, in quibus libertati amplissima sedes

collocata est, quae et apud nos, ut virtuti, cui

semper suum ius, et impunita omnium rerum

libertas, sic probis adolescentibus relinquitur,

quae quidem potestas est, et vivendi, et utendi

propriis rebus, ut quis velit, sed a disciplinae

cultu et legum custodia non separata. Non enim

licentia est virtutum secura , et turpitudinis secta-

trix, ut iili fuci, et nostri ordinis maculae stulte

somniant, qui tantopere delirant, ut eam, quae

libertas est servitutem appellent, et contra servi-

tutem libertatis loco habeant.

Nam cum ipsis permittitur beluinum anpeli-
tum, et coecos animi motus in voluptatem illece-
bris undique assumendis, et in libidine explenda
ita duces sequi, ut nulla lege, nulloque imperio
impurus animus a nequitia , turpitudineque re-
tardetur, tum sibi placent, et se vera libertate
frui somniant insani homunculi, non intelligentes
se foedissimam servitutem pro aurea illa libertate
admirari, et amplecti, qui eo usque rerum impe-
riti, ut suis calumniis severae laudis, et iustae
reprehensionis rudes, et ignaros demonstrent, nec
digni quorum mendaciis pluribus respondeatur,
sed qui pelle vel porci, vel asini tegantur, et cum
gryllo, qui foedam belluae sortem, quam divi-
nam hominis conditionem maluit, in haram con-
cludantur.

Alil fingunt, et divulgant hanc nostraeScho-
lae reparationem esse avariciae rete, et pecuniae
aucupium, quod non Scholae studio, non iuven-
tutis salute, non denique officii nostri religione,
sed quaestus cupiditate adducti simus, ut disci-

plinae formam mutaremus, quod vanissimi homi-
nes quam illiberaliter commlniscantur, et res, et
factum nostrum clarisslme loquuntur, slve mer-
cedem quis institutionis, sive mulctam, quae par-
tium suarum desertoribus dicitur, spectet. Ex
discipulis enlm nobiles et patricii adolescentes, si
fortunati et locupletes sunt , quatuor tantum au-
reos Pihenanos cum dlmldio, si inferlorls fortu-
nae et loci sunt, tres, vel duos, vel nihil, si res
ipsorum slc postulat, pro tanto Instltutlonis pri-
vatae labore numerant. Nam divltlbus et rae-
diocris fortunae adolescentlbus preclum nostrl la-
boris non avare statulmus, et pauperlbus in hac
Academia omnem nostram operam, quae et insti-
tutlonls et disclpllnae causa susclplenda est, gra-
tls, ut beneficentlae et humanltalls leges postu-
lant, benlgne semper praestitimus. Tum poena
quae violatls leglbus apud nos datur, ita parva
est, ut constanter affirmare auderemus in nullis
Scholls mlnorem esse.

Sed illi, qui de nosti^o et Scholae nomine
detrahunt, veram sui dolorls et calumnlae cau-
sam disslmulant, quae haec est, quod ipsls non
amplius conceditur IFberior Illa vivendi ratio, et
quod hac dlsclpllnae renovatione ex suo illo Ilbi-
dlnum, et nequlciae regno ellcluntur, et ad ple-
tatls partes, et ad caetera laudabllls iuventutis
officla se reclpere coguntur. Hoc allter assuetls
non parum dolet, nec levlter eos movet, hlnc
illae lachrymae, et multa contra nos mendacia.
Tum, quod plerlque ex aedlculis civlum in domos
Scliolae traducuntur, hoc non novum inventum,
sed vetus disclplinae in hac Academla capitulum.
Nam nostrl maiores virl prudenles, etSchoIasticae
gubernatlonis peritl iudicabant bene e re iuventu-
tis esse, ipsam easdem incolere aedes cum prae-
ceptoribus, et in eorum conspectu et vivere, et
versari in Ilteris, Nam in civltatibus celebriori-
bus, ut haec est, varlam malorum escam , et plu-
rlma llbldinum invitamenta esse vldebant, quibus
ne In fraudem aut vitae discrlmen illicerentur, et
ab instlluto dlscendi cursu abducerentur, occaslo-
nem malij homines prudentes florentl actati, re-
Ilnquendam non putarunt, quae ut furem, ita
nequam, et improbum facit. Quare adolescentes
non per omnes vlcos civltatls sparsos habitare, sed
inSchoIae aedes commlgrare voluerunt, quod hoc
adolescentibus et tutius et utilius esse iudlcarunt.
Plus enim conductores fere civibus, quam Scho-
lae pendere coguntur. Quapropler hanc veterem

171

DECL. DE SCHOLA ROSTOCH.

172

Acadenilae legem non abrogamus, sed cum ex-
cepllone retinemus. Quae omnia et salutl et
commodo luventutls serviunt, et non sunt prae-
ceptorum avarlclae, et quaestul Inventa. Et ta-
men tanta est mallcia humanae mentls in recte
factls male iuterpretandls, ut nobls illa crlmlni
dare non erubescant. Hinc arbltramur satls 11-
quere, quo iure, et quam vere tales iuvcntutls
corruptelae nos In avariciae crlmen vocent. Quo-
rum calumnlas non ita gravlter acclpimus, et
ipsos a nobls dlscedere adeo nori moleste ferimus,
ut cuplamus Scholam nostram huiusmodi homlni-
bus exonerarl, quo honesli adolescentes, ab ipso-
rum contaglo et veneno tuti, quiete et tranquille
in bonarum artium et omnls virtutis studium
incumbere possint.

Sunt etlam qulbus Scholam publicam in pri-

vatam convertere videmur, quod nec cogitatum,

nec factum a nobis esse, tum docendi ratio, quam

in Schola tenemus, tum audltorum distributio,

qua usi sumus, satls arguunt, et clare ostendunt.

r>ec satis mirari possumus, unde hanc oplnlonem

verilati manifeste rcpugnantem hauserlnt il, qui-

bus nostra parum probantur. Nos enim privatae

disclplinae opera Scholae publlcae et dlgnitatem

et honorem tuerl, et ornare, quam maxime labo-

ramus. Quld quaeso malorls Scholae nomlnl et

fame tam lurpe, et indecorum, quam Scholasticos

et officii et temperantiae oblitos, sequi turpe

otium, et libidinum stipendia mereri, et Musarum

negllgere, et lectorem in Schola ab audltorlbus

derelicta, quasi Aeokim aliquem vacua dominari

in aula, et parietibus et subselliis suae doctrlnae

praecepta decantare. Hos qui privatlm resplclt,

et eorum ratlonem habet, cessantes extlmulat, et

ad munus sui laboris exequendum pubHce et pri-

vatlm redlre compellit, et detestatione ad volupta-

tis amplexum delabentes, In locum desertum re-

trahit, et ad officll partes et mellorem frugem se

referre coglt, facitque ut publicae Scholae sui au-

ditores et discipuli sint, et quldem tales, qui ad

obedientiae leges et morum disclplinam sunt ita

assuefacti, ut artlum et vlrtutum doctrinam nec

invlti audlant, nec gravatlm colant, utrum hl,

qul illa efficiunt aliqiild de honore pnblicae Scho-

lcte dlminuere, et de dlgnltate elus dttrahere vi-

dentur, an potius illam officiose tuerl, et dlHgen-

ter conservare? Hic noslrae prlvatae inslltutlonls

scopus, hlc finis est, et fult et erit semper, ad

habenllum contendlmus, in quibus fere per tolam
Germaniam superlorlbus annls publice mandaba-
tur, ut scholastlci privatim hnberent suos morum
Magistros, et studiorum gubernatores, et id sane
moribus nondum tam corruptls et malls. Qua-
propter si nos idem tam depravato seculo in Aca-
demia retineamus , cui bono et prudenti displl-
cere poterlt? Praesertlm cum eius instituti sive
natura, sive Deus autor sit, quod et Arlstoteles
iudlcat, unde haec hominum distlnctlo apud ipsum
nata est, vldeh*cet alios esse natura iudice servos,
allos contra Domlnos, quod illl qui sibi nec satls
prospicere, nec recte consulere possunt, natura
sint servi, et iis parere debeant, qui et sibi et
aliis recta consih'a dare, et provldere, quae sint
vel profutura vel nocitura queunt, qui naturae
sententia allorum Domini et Duces habendi.
Quod naturae praeceptum et exemplum Schola-
rum, quo aliae Academlae, virls sapientia et vlr-
tute magnls mirifice commendantur, nostrae pu-
bllcaeScholae, ut putamus, necobesse, nec iure
ei vltlo vertl poterlt.

Quod si Lectores a pubh*co docendi munere
ad aliquas privatae instltutionis partes ita traduce-
remus, ut illorum vox in publica Schola deside-
raretur, tum nos peccare, nec absque causa in
crimen vocari agnosceremus. Verum hoc tantum
abest, ut a nobis sit factum, ut ne cogltatlo qui-
dem tam stulti incepti unquam a nobis sit suscepta.
Tum in nostra Academia, sicut et in alils, ado-
lescentes inferlorum artlum non imperiti nec
ignari, et suae vitae neque mali neque impruden-
tes gubernatores, si volunt a privatae institutionis
legibus procul sunt remotl, et in curriculo suo-
rum studiorum liberrlme versantur, nulli aut
certo habitandi loco, aut legl, quae dlscenda prae-
scrlbat, alllgati, sed sibi, et publicae nostri
Gymnasii disclpllnae rehcti, suam tum vitam,
tum discendi ratlonem, ut volunt, quod llhertatis
est proprium, instltuunt. Hinc facile liquet,
quam nuUa a nobis slt huic criminatloni data oc-
casio , et omnia quae faciunt ad publlcae Scholae
laudem, et dlgnitatem, nos fide, et dih*gentia,
qua debemus, et possumus tueri.

Habes optimeLector causas dlsciplinae, apud
nos In Schola Phllosophica restitutae, et ordinem
tum docendl , tum discendi, et rationes , quibus
adolescentes parum boni impulsl, praesentem
Scholae nostrae statum improbe calumnientur, et

quem imitatlone et exemplo Academiarum bene malitiose deforment, quorum tanta animi inscitia,

173

DECL. DE CAUSIS PUTREFACTIONIS,

174

et tam' graves menlis tenebrae, ut non cernant,
qna opera nos graviter laedere cu|>iant, ea se nos
aliis, quoil minime volunt, non leviter commen-
dare. Nam si a malo viro laudari, est vituperari,
tumillae criminationesSycophantarum non labem
nobis aspergent, sed potius honori et decori sunt
nobis apud cordatos, et prudentes futurae, qui-
bus honesti conatus, et sancta illa officii cura
nullo modo displicere poterunt, quo obtento nihil
amplius requirimus, et facile confirmamur, ut in
proposito honesto, ut gravitatis laus, et constan-
tiae decus postulant, bona spe et magno anlmo
manearaus, et perseveremus.

No. 154.

an. 1556.

De eausis piitrefactionis.

In select. Declam. T. IV. p.228 sqq., Servest. T. IV. p. 208.
et Ricbard, T. II. p. 179. Eliam separatim prodiit Wileb.
1556. 8.

Oratio de causis putrefactionis ; recitata post

rcnunciaiionem gradus a Clariss. viro Fran-

cisco liodewalt, artis medicae Dociore.

CuiTi intneor oculis hunc doctisslmorum homi-
numconse|^m, et animo cogito, quanla slt au-
toritas, quam multiplex ac recondlta doclrina,
quam exactum ludicium praeceptorum : quae opi-
nio sit et expectatlo audilorum caeterorum , quo-
rura in me conversos defixosque oculos et anirnos
esse conspicor: quae denique utrornmque atten-
tlo: non possum non meae imbecillitatis sensu
consideratloneque vehementer conturbari. Nam
consequi me et praestare dicendo neutiquam id
posse senllo, quod hic locus, et baec tallum audl-
torura corona requlrlt. Absum enira multos an-
nos a studiis eloquentiae atque exercitatione di-
cendi , et ab hoc absum coetu cum praeceptls in-
stitutisque verae Philosophlae, tum ingenlls sum-
mis abundante , in quo me varia et copiosa opti-
raarum rerum scientla vox praeceptorum excohils-
set atque auxlsset: excitassent vero ad acrius et
ardentius studium inquirendorum doctrinae fon-
tium , et curara maiorera forraandi sermonls quo-
tidlana cum aequallbus colloquia, opinionumque
et sententlarum collatlones, atque ipsi quasl con-
flictus disputationum, quibus ut vel maxirae erui-
tur ac proferlur veritas, slc ingeniorum tardio-

rura languidior vis, quae ocio hebetata torpesce-
ret, acullur: nimis ferocium celerior impetus ac
vehementlor frenatur et retunditur. Ita avulsus
ab hoc artium optimarura domicilio, atque ab
occasionibus exclusus, omnibus ingenii exercendi
et ampHficandae erudltionis, praeterea ad plstrl-
num laborum molestissimorum meo quodara fato
detrusus, occupatara et impeditam tractatione
usuque operum , artis medicae curam et operam
commentationibus tribuerePhysicis et eloquentiae
exercitiis nequivi, Si itaque silerem in hoc con-
sessu prorsus, aut defungerer paucis eo, quod
conditio flagilat quara subivi, venia, meo quidem
iudiclo, dlgnus vlderer. Attamen cum et prae-
ceptorum autorltas et scholae consuetudo , et offi-
cii mei atque obedientiae ratlo necessitatem raihi
Imponant ex hoc loco de argumento aliquo disse-
rendi , et defugere me hoc onus quocunque prae-
textu, aut morose recusare minime deceat. De-
sint autem ea mihi, quae perspicuitatera argu-
mento, vim et nitorem orationl, delectatlonem
auribus adferant vestris: reverenter oro confisus
summa humanltale vestra, ut qua benevolentla et
patientia rauUos alios ex hoc ipso loco perorantes
audivistis, ea me quoque complectamini, et si
quae asperiora mlhi et consueta minus, aut minus
accurat.e contexta vel polita exciderint, ea velut
Syrenum scopulos occlusis praeteTmittatis aurlbus.
Argumentum de quo dlcturus sum desumpsi ex
Aphorlsmo qujidrageslmo sexto partis secundae,
ut sit occaslo conferendi causas putrefactlonls, de
qulbus publlce disputatum est, cum causls suppu-
tationls, quarum illara ariipiv y.al oriJieddiva,
hanc sxnvrjoiv Graeci vocant. Verba Aphorismi
sunt: Dura pus conficltur, dolores et febres magis
accldunt quam eo confecto. Priusquara autem
confectlonem puris explicem, de putrefactionis
causls ac dlfTerentiis sumraatira aliquid repetam,
Putrefactionem recte definit Galenus, mutationem
totlus substantiae corporis putrescentis ad cor-
ruptlonem effectam vi caloris extranei. SIc enim
inquit: orjipig iorl ^«rcf/^oA?) rijg oh]g rov OojjLia-
Tog OjjTrojiisrrjg ovoiag im cp&OQav vnb xrjg iiu)-
&ev &8Qjuaolas. Inchoat enim putrefactio mixti
dissolutionem, et elementls quae antegressis do-
mlta ac confracta motibus, nexuque inter se arctis-
slmo devincta et coagmentata , tura coaluerant ia
unam massam, tum constituerant illo coalitu con-
servarantque mixti substantiam, illis (inquara}
divulsis explicatisque , ac ceu de carcere emissis,

175

DECL. DE CAUSIS PUTREFACTIONIS.

176

mixtum velut disilcit ac dissipat in ea, ex quibus
coierat principia. Mutationem hanc cieri et efBci
docet a calore extraneo, id est, immoderato et
jo^neo, accenso in substantia mixti de nativo ca-
lore in alienum seu igneum , tota suae substantiae
inflammalione converso. Hanc nativi caloris
ignescentis rautationem, ut demonstraret Aristo-
teles, paulo aliter quam Galenus definit putre-
factionem, (f&oQcty TfjS «V tyJ.GJCp^ vyQip^ olxeiag
xal '/.a-ia (pvaiv S^£()u6ri]Tog vn alloxQiag &eQ-
uoTTitog, et vocat (pdoQuv rfjg oly.dag &t()f^t6Tr}-
%og aereae ac temperatae substantiae nativi ca-
loris, quae et mixto ov/iiiiieTQog est, caeterisque
in mixto elementorum portionibus araloyog, et
mixtum regit, afficit, sustinet atque conservat,
mutationem in aovniLi£T()OV et igneum, qui de-
struit ac dissolvit nexum atque coalitum elemen-
torum, et actiones omnes mixto proprias, quas
ovGicJ^rjg illa et harmonica copulatio consociatio-
qne, ac consensio elementorum durante ac vigente
mixti constitutione ediderat.

Corruptionis mentione, discernit praeceden-
tes alterationes a mutalione substantiae, quae ut
corruptio omnis ^alterationibus quae antecedunt
absolutis) peragitur tandem in momento solutis
compage et vinculo atque ceu dehiscentibus ac
discedentibus a sese invicem et in priorem natu-
ram paulatim redeuntibus elementis. Praecedit
enim corruptionem hanc nativi caloris primum in
mixto Qeoig et levis quidam fervor, sola qualitate
accessione graduum aliquot seu inlensione caloris
secundum gradus augescente. Fervor crescens
exardescit in (pX6ycoaiv et inflammationem inva-
lescente pene ad summum calore, compage taraen
mixti atque constitutione nondum laesa. Hanc
tandem nisi aut naturae robur irapediat aut pro-
hibeat opera artis, sequitur ea de qua Aristoteles
loquitur (p&o()a tov ljLi(pvrov SeQjiiov, Utrique
igitur Aristoteli et Galeno proximum y.at a/^ioQL-
GTOV aiTiov pulrefactlonis est alienus seu igneus
calor, qui in mixto incensus, et confirmatus op-
primit, eliditque nativum ac domlnatur. Hic
calor mox absurait, exhaurlt ac disslpat aereum
humidum, quod nativum calorem et vehlt, et aht
fovetque. Quare Aristoteles humidi calorem con-
tinentis raemlnit, el Galenus hunc epoti humidi
ac calorls evanescentis defectum indicat rautatione
totius substantiae ad corruptionem , quae mox se-
quitur dissohito ac dilabente mixto, Nara et hic
igneus calor tandem expirat, et rehnquilur coe-

num, in quo cum sicco terreo humidum aqueum
temere confusum cernitur, tantisper donec et hoc
aqueo humido paulatlm exarescente, rehquum
terreum in cinerem ^redlgitur. AHenum vero
hunc et igneum calorem ab ahquo externo calore
accendi, niinime vel obscurum vel dublum est.
Sed unde externus ille accedat, et quomodo qui-
busve de causis et occasionibus nativus ab externo
circumventus obsessusque aut occupatus effer-
vescat in igneum, praesertlm in corporibus vivis,
minime expHcatum est. Sed et nativi calorls non
unumin corporibus raixtls genus, neque idea re-
perltur una, praesertira animatls. Nam et ra-
tlone convlncimur, et pene ocvilorura doceraur
sensu, calorem temperaraentl (ut vocant) qui par-
tlbus innascitur a priraa origine, parlim de calore
materlae procreatus, partim vi et efficacia causa-
rum formanlium impressus , differre ab eo calore,
qui in corde fonte caloris et vitae de nutrimento
pecuHari expriraitur, indeque irapulsu fluxuque
continuo funditur ac propagatur in totura corpus
per arterias, ac teraperamenti calorem excitat, ve-
getat et vivificat. Ah*um etlam ac diversum esse
calorera plantis plantarumve radlcibus, semini-
bus aut fructibus ingenltura, ab eo, qul partim
de terra soHs fota ac percocta radiis ministerio ra-
dlcum exugltur, attraliiturque ac distribuitur in
plantae corpus , partim de contaqtai circumflui
aeris inhaeresclt, et insilum prius 3t ceu abtru-
sum latentemque calorem provocat, acuit et ro-
borat. Vocant autem hunc calorem influentera.
Mlra eius vis et natura , praeserlim ilHus qui in
animantiura cordibus accenditur, et orlgo mira
expHcatuque perquam dlfficilis, vel potius ob-
scura prorsus et abscondita, mira denlque cum
eo calore qui t/Li(pvrog proprle et ovjLKpvrog est
cognatio atque convenientia. Etenim calor gv/li-
(pvrog, si abslt influens, mox elanguesclt, perlt-
que et in igneum exaestuat ab extraneo oppressus,
nlsi fomentis roborctur. Non obniti enlra et re-
sistere impressloni potentiorls calorls irabeclllior
ipse polest. Influens si proportlone et calori tem-
peramenti et totius mixti substantiae respondeat,
tum allt calorem ipsum acuitque vliri eius et aclio-
nes, tum raixtum conservat defendltque, ne de-
trlraento ahquo afficiatur, Si sit aoviiiierQog,
causa est corruptionls niixto , sed non uno modo.
Si langueat enim, cura parura admodum conferat
r(p GVjU(pVT(p SeQ/Li(p, fit ut raixtura destltutum
praesidio et adiumento eius, facile atque occa-

177

DECL. DE CAUSIS PUTREFACTIONIS.

178

slone levl ab extraneo calore occupatum putrescat,
congenito calore ex illisa flamma extranei effer-
vescente. Si sit acrior et vehementior iusto, ad-
urendo nocumenta infert et consumendo. Fieri
haec ita et oculis cernimus et discimus experientia,
et si non perspicimus integre, qua vi calorem vi-
ficantem cor gignat et edat. Aristoteles ad hunc
calorem alludens inquit, Sanguinem calere per
accidens imbutum calore, qui de corde fluit, et
mortem esse putrefactionem, id est, extinctionem
caloris vitalis, In omni ilaque putrefactione mu-
tatio totius substantiae ad corruptionem provenit
a corruptione caloris temperamentl, vel in toto
corpore vel in parle putrescente , quam efficit
externus calor obsidens mlxtum destitutum regi-
mlne et domlnio caloris Influenlis. At calorem
influentem (ut de animantium corporibus loqua-
mur) extinguunt in toto corpore mors, in partl-
bus gangrenae, rexQCOGeiQf etsimilia. Hebetant
vero, obtundunt ac languefaciunt eundem plurl-
mae causae TiQoxaxaQXTiy.al xal TiQoiyovfisrai,
tam a rerum naturalium usu appHcationeve non
conveniente, quam constitutionibus vel affectlonl-
bus praeter naturam ortae, quas recensere omnes
nimls longum esset. In cadaveribus recentibus
calor temperamentl reb'quus est. Quare si Is fo-
veatur et confirmetur moderate calidis astringen-
tibus et deslccantibus, quab*a sunt aloe, myrrha
et plssasphaltum, muniuntur cadavera, ne a ca-
lore externo afficiantur, tanlisper donec absumpto
ac deficiente humore cinis terreus remanet, qui
halituum afflatu dispergitur. Eaedem quae in-
fluenlem, etlam zo ovinfpvToy &e^j.ibv causae at-
tenuant, sed ut remotiores et vltiosl temperamenti
bumorum, quos tres distinctae in corpore coctio-
nes plures ac dlstlnctos procreant, cansae simt
multipllces , ac varlae. Sed nnde c«lorIs externi
orlgo est, qul In mixtl corporis sese insinuans at-
que ingerens substantiam, nativum quo ceu vin-
culo tota mixtl compages coHig.ita ac gkitinata
consistlt, corrumpit? Est calor ille aut [ex aeris
circumfusi earuraque, quae per aerem fernntur
ava&vuiaoswp cnlore, aut a fervore calidorum
ac fuliginosorum halituum , scilicet si qui e cor-
pore per occullos poros aut meatus ampliores
effluunt perpetuo, detineantur intra corpus <7T£-
'yrcoOsi aViqxi^ , id est, ttvxi^wosl \e\ lu(pQa§ei, ac
coacerventur. Aucti enim tali detentu coeunt et
exaestuant, et spiritus primo, mox humores, pro-
pagato contlnua alteratione aestu in omnes mea-
Melanth. OrER. VoL. XII.

tus, plus quam naturae expedit calefaciunt. Calor
Tov ne()iexovTog et halituum in aere aut simplex
est aut venenata infectus qualitate. Huius vero
vel a coeli positu peculiari origo est, vel a vene-
natis ac putridis hah*tibus, quos arjm^ovw^r]
jtiidajuaTa et orjm^ovoj^eig ava&vfxiaaeig et loi-
jiiov amQ/uaTa Galenus vocat, sive magna hi pu-
tredine cadaverum, item locorum palustrium et
lutulentorum , aut alioquin conclusorum, qualia
sunt xdkv(3ai nviyrjQal excltentur et effundantur
in aerem, slve ex aliis appellantur regionibus ^i'
imQQorjg xaTa to avvexsg, sive halitu afflatuve,
contactu aut somlte propagentur. Simplex aerls
calor fusa laxataque cute et apertis insensibilibus
cutls foraminibus, in quae osculis arteriae suis
connivent, calorem influentem evocat, educit,
resolvit ac disslpat. Ipse vero et inspiratione at-
que arteriarum continua dilatatione attractus, et
sponte per hiscentes poros corpus subiens, cor,
humores, spiritus et membra caetera occupat.
Quae itaque in corpore nativo calore debilla ad-
versarl ac repugnare impressionl, incremento et
confirmationi alieni et externl caloris nequeunt,
ea penitus obsidet, imbecillo qul reliquus est ca-
lore penitus inflammato. Quare talia putrescunt.
Venenatus calor vcnenl vl, si acuta est subtilis ac
penetrans, protlnus splritus et calorem fugat, con-
culcat atque elidit In toto corpore, et confestim
vitam extlngult: sin mlnus acuta, sensim humo-
res, primo mQiTTW/LiaTixovg, mox et rellquos
vitae et spirituum propagationl ac conservationl
necessarios putrefaclt, tandemque influenlem ca-
lorem perlmlt. Hoc modo tum putridae tum pe-
stilentes incenduntur febres a calore ambientis
aerls tanquam causa remota. Calor ex halitibus
fervidis aTeyvwaei cohibitis Intra corpus ac con-
clusis eodem modo quo simplex aut venenatus ca-
lor putredinem ciet, nimirum quod si non robore
nativl caloris mox superetur et elidatur, invadit
et corrumpit ea , quae maxime sui caloris debili-
tate languent, ut sunt crudl in corpore humores
aut effusl exlra vasa, vel coacervati alicubi et a
natura derelicti. Potest enim et In corpore vivo
putredo fieri talis, quae febrem incendat pestilen-
tem venenatis halitibus, sicut Galenus inquit : ev
Tfi) awjiiaTi x^fiol emTiqdeioL TZQog ai]y.uv vnaQ/wat,
xal dcpoQfiriv riva [^QaxeXav tx tov neQie/ovTog
elg iQ/rjV nvqerov ^d/S)] to Cwor. Hae sunt cau-
sae corrumpentes nativum calorem. Nec fit pu-
; trefactio unquam , nisi tota substantla nativi calo-
12

179

DECL. DE CAUSIS PUTREFACTIONIS.

180

ris corrupta, id est, mutata in igneam. Quare
et quae putrescunt, formam prorsus amitlunt
priorem, progressuque in elementa resolvuntur.
Si natura sit gravata aut nXrjd^wQa , aut xaxoxv-
/Lilay humores gravantes affici pulredine, et in-
cendere febrem possunt. Sed aliter in nlrj&coQa
aliter in xaxoxv/ula , Id quomodo fiat explicabi-
mus. Massa sanguinea quae virtute hepatis ex
chylo per mesaricas attracto excoquitur, constat
humoribus quatuor confusis inter se, et singulo-
rum ichoribus, qui ut humores ipsi inter se quo-
que confusi vocantur 6()Qog et 6Q()(V(^6g neQixrwfxa.
Neque est o^^w^eg nsQlrrw/Lta aliud quam tenuis
serosa et aquosa superfluitas, quae de tota humo-
rum massa separata, atque ad renes attracta et
percolata fit urina , Nec IxwQsg sunt aliud quam
tenuiores et aquosiores partes singulorum humo-
rum, a quorum maxima parte melior massa ex-
purgatur, reliquura cum sanguine in venas dislri-
buitur, ubi amplius coquitur. In ea coctione
quod melius est, reservatur ad usum , quod dete-
rius est, ita ut nec percoqui, neque in usum nu-
tritioni coramodum converti possit, natura fortis
eiicit. Imbecillis non integre evacuat. Quare
tandem id lentescit, aliove modo afficitur aut cor-
rumpitur. Hinc aut copia redundantes, aut cor-
rupti IxcjQsg. Cum ergo xv/uojOh confecta et san-
guine a praecipuis superfluitatibus expurgato, me-
lior massa sero aqueo dihita derivatur ex hepate
in venam cavara , transfertur in renes praecipua
pars seri, quae est excrementum ex crudis ichori-
bus omnium huraorura confusura, indeque ceu
colo transfusa depellitur in vesicara , ut eiiciatur
e corpore. In nXrj&coQa ut proportione humores,
sic et l;^cu()£5 humorum aucti redundant, sed mi-
nus viciosi quam in xaxoxvjLilq sunt. Quare si
natura fortis est, et viget, secretos a massa san-
guinea depellit ad renes, hos propulsos renes ar-
ripiunt ac recipiunt. Si hi maiore copia vires aut
superant, aut gravant, separat eos quidem natura,
sed non expeilit , quod oneri succumbit. Ita de-
stituti naturae imbecillioris regimine putrescunt et
febrem accendunt, quam ovvoxov /usra o^tpswg
vocant, quae nisi profligetur mature, putredo ser-
pens tandem et humores ipsos invadit. Evenit
hoc etiam , cum impedimenta meatuum expulsioni
obstant.

Nec fit ovvoxog ut existimarunt aliqui ipso
sanguine putrescente. Nunquam enim in vasis
DUtredine sanguis afficitur, nisi eo sit redacta im-

becillitatis natura, ut hunc etiam vitae caloris et

spiriluum thesaurura cogatur destituere, quod

cum fit, et interitus mox sequitur, et caeterorum

humorura corruptionera praecessisse necesse est.

Intelligo autera per sanguinem humorera sic pro-

prie dictura, distinctmn a reliquis quatuor humo-

ribus, qui temperatissimus et naturae maxime

conveniens est. Agit uno eodemque raodo natura

perpetuo. In nXrj&ojQq ubi coctione non est opus,

utitur separatione primum, deinde expulsione,

nisi prohibeatur. In xaxoxvjuiq uno pluribusve

viciosis humoribus vires onerantibus primo expe-

ritur coctionem , qua sive nihii , sive aliquid pro-

ficiat, adhibet secundo separationem , idque quod

naturae usui et conveniens est elicit, secernit ac

reponit, reliquum viciosum vel abiicit, atque

exculit, vel si copia aut raalicia excrementi victa

aut viarura interclusione impedita deficiat, desti-

tuit. Id pulrescere necesse est. Nec de ullo un-

quara humore quod bonum est et utile, primo de-

serit, sed post tentatam coctionem IxcoQsg secludit

inilio , hi ubi putrescunt extra venas in laxis et

cavis spaciis quibuscunque, incendunt nvQsrovg

dialsinovrag: ubi intra venas nvQsrovg ovvsxstg

ov dirivsy.stg y qui elsi non desinunt in anvQs^iav

rsXsiav , tamen remiltunt aliquantulura et per vi-

ces exacerbantur. Fit autera hoc cura uterque

calor et humorura et influens non est prostratus.

Ac calore utroque aut prostrato, aut ita attenualo,

ut frustra in coctionem et separationem incumbat,

putredo non IxcoQag tantura huraorura , sed et

substantiara ipsara quara irabecillis calor defen-

dere a corruptione nequit, occupat, Hinc febres

owsxsig dirivsxslg jurj navovrsg slg naQax/urjv nv-

Qsraj^r/, quos xaxo^&sig vocant, et perpetuo ex

raagno incendio humorura, et prostrati caloris

corruptione nascuntur. Cum autem singularum

febrium causas explicare longura sit, et instituti

nostri non sit, desino prolixius haec persequi, de

quibus hoc tenere satis est, quod negocii caput

est, naturara donec viget valetque, nullius un-

quam humoris boni substantiara primo destituere

ichoribus et excreraentis asservatis, et eo ordine

ageresemper, qui est expositus. Ut revertamur

ergo ad causas putredinis, Aristoteli et Galeno

causa putrefactionis privativa est corruptio nativi

caloris, positiva proxima igneus calor, in quem

nativus convertitur. Mutalur autera nativus in

igneura, tura destitutus caloris influentis auxilio,

tura circumventus et oppressus extraneo. Atque

181

DECL. DE VITA ET SCRIPTIS PLINII.

No. 155.

ita rursus defectus caloris influentis privativa, ex-
ternus calor positiva est causa corruptionis nativi
caloris. Estque Aristolelica definitio causalis, et
ostendit axoJQiOrov ahiov mutalionis deducentis
mixtum ad interitum. Galenica formalis est. Sed
an sola nativi caloris corruptio efficiat putrefactio-
nem, non pauci dubitant. Cernimus enim hyeme
poma et alla id generis putrescere, neque externo
obsita calore, neque inflammata interno ex hali-
tuum retentione. Tota enim putredo illa frigida
est. Neque omnino uUus potest demonstrari calor
externus nativum corrumpens. l^alia frigore vi-
denlur putrescere non sicco, sed humido sensim
attenuante, ac ceu strangulante, tandem prorsus
suffocante et elidente nalivum calorem, qui abiens
et exhalans una secum aereum educit humidum,
relicto terreo , sicco cum aqueo humido sine lege
temere confuso. Nec a causis putrefactionis frigi-
ditas humida sensim nativum calorem extinguens
videtur excludenda, etsi ab alieno calore cietur
frequentissime. His ita constitutis manifestum
est ixTiVTjOiv putrefactionem non esse. In omni
enim putrefactione est calor alienus tota substan-
tia seu igneus. In puris confeclione est calor
alienus sola qualitate, non est corrupta nativi
caloris substantia, sed aucta gradibus aliquot cali-
dae qualitatis, seu aucta, ut vulgo loquuntur, in-
tensive non extensive, Si enim excidit e vasis
sanguis, aut alius humor praeter naturam, cum
in usum suum a membro in quod decumbit, con-
verti nequeat, non destituitur tamen prorsus re-
gimine naturae. Ideo non statim putrescit. Tunc
autem putrescit, cum et membri, et humoris ipsius
calor nativus influente, desertus deficit, ut in
gangraenis, phagedaenis, herpetibus, nomis et
cancris apparet. Non putrescit si substantiae ca-
loris nativi nihil decedat, etsi qualilas intenditur,
ut in puris generatione, in qua calor partim natu-
ralis est quo ad substantiam , partim alienus quo
ad auctos gradus qualitatis. Idcirco puris gene-
ratio alteratio est humoris effusi ex vasis coniuncta
cum quadam coctione. Estque ex utroque calore
naturali et alieno mixtus calor inflammationis.
Coniungnntur autem confectioni puris dolores
quidem extenta simul et calefacta , quae inflam-
matur parte. Febres corde calefacto. Haec de
sentenlia huius Aphorismi, ut scholae legibus et
autoritati praeceptorum parerem, disserere volui,
quae ut candide interpretentur auditores, reve-
renter oro. Dixi.

Be vita et scriptis PliniL

Prodiit: „pe vila et scrlptis PJinii quaedam , praefationis
loco recit. a P. Ebero." Vileb. 1556. 8. 3 pl. _ Re-
cusa in select. Decl. T. IV, p. 392sqq., Servest T IV
p. 356. et Richard T. II. p. 23.

De vita et scriptis C. Plinii quaedam, prae-

fationis loco recitata a Paulo Eberoy auspi~

cante explicationem secundi lihri Naturalis

Historiae, 6. Fehr. 155().

Pie monet Graecus senarius: a^xW ctnavTwv y.al
Ttlog Tioiei &b6v. Sit actionura principium et
finis Dens.

Ut videlicet et auspicantes aliquid novi, au-
xiliuni Dei imploremus, et actiones nostras omnes
dirigamus ad glorificationem Dei, et ad obedien-
tiam, quam ipse requirit.

Cum igitur diu Scholasticis operis non sine
dolore abfuerim, et nunc nonnihil a mandatis
laboribus levatus, libenter ad praelegendi munus
redeam, aequissimum est, nos orare Deum , ut
hoc institutum nostrum ipse fortunet, et adiuvet
nos, ut hic docendi et discendi labor sit foelix et
utilis nobis, et Ecclesiae, cui praecipue servire
studia nostra debent: concedat etiam nobis tran-
quillitatem , ut colere pia studia , et exercere cum
fructu diu possimus. Ut enim apiculae evolare
pastum et colligere roris succum, ac inde dulcis-
simum mellis liquorem stipare nequeunt, quandiu
aer ventorum procellis et imbribus turbatur, sed
in alveolis suis conclusae moestum ocium agunt:
ita si tumultus et bella existant, studia discen-
tium impediri necesse est. Auditis autem quoti-
die pias commonefactiones Praeceptorum, qui
multo iam rerum usu edocti , longius prospiciunl
et ex multis coniecturis non fallentibus ostendunt
se metuere magnos in Germania motus, quos ut
avertat Deus, aut saltem in illis Ecclesiam et di-
scentium coetus tueatur, assidue orabunt ii, qui-
bus et sua et Ecclesiae salus ac incolumilas cu-
rae est.

Haec initio breviter praefari volui, ut nos
omnes nostri officii commonefacerem.

lussus sum autem ex triginta septem libris
Plinii secundum explicare, quem, etsi sciunt
Praeceptores nostri erudito commentario adeo
illustratum esse, ut interpretis operam non re-
quirat, tamen quia volunt et Plinii libellum et

12*

183

DECL. DE VITA ET SCRIPTIS PLINII.

184

hunc ipsura commentarium in manlbus dlscen-
tium versari, censent eum subinde Scholara re-
vocandum esse. Decet autem discipulos reveren-
ter amplecti praeceptorum iudicia, et statuere,
graves illos sui consilii causas habere, quare quid-
que iuventuti publice proponant, etiamsi eas
causas per aetatera perspicere ipsi nondum pos-
sunt. Spectant autera praecipue hoc praeceptores
nostri , ut iuventus certo ordine, et quasi per gra-
dus ab inferioribus artibus ad cognatas et superio-
res traducatur, et eos praecipue libellos, qui ar-
tium breves quasdam et eruditas suramas conti-
nent, evolvat. Vident enira eara aetatis iuvenilis
irabecillitatera et inconstantiara esse, ut etiamsi
admonita deordine, utiles libros legere incipiat,
tamen mox oborto taedio, aut oblato alio scripto,
quod magis allicit , nondum perlectos illos libel-
los, qui artium suramas et methodos tradunt, ab-
iiciat, atque ita cura dispendio teraporis et exiguo
fructu vagetur per varios scriptores, et nullum
familiariter et integre pernoscat, quae discendi
ratio cum perniciosissima sit , recte consulere no-
bis praeceptores existimandi sunt, cura hac ra-
tione discentes in certorum scriptorum lectione
continere student, quibus nos decet reverenter
obteraperare.

Ut autem huius libelli Pliniani lectio vobis
gratior fiat, paucissiraa de totius operis et huius
secundi libri suraraa dlcam: postea quaedam de
autore ipso afferam, ut solet in inchoatione novo-
rum llbrorum fierl. Postremo, si tempus feret,
addam quaedara ad comraonefaciendos auditores,
exemplo aulorls hulus, ut eam praestent sedulita-
tera in studils suls, quam et alios audlerit adhl-
buisse, et horura teraporura ratio flagltat.^

Totura opus Plinii, quod continet llbros
XXXVII, tltulura habet: Historla raundi, slve
Hlstoria naturalis. Quia volult Plinius Roraanis
suis In hoc opere exponere universa illa, quae
Graecl scrlptores ingentlbus et pene infinltis llbris
de mundo ipso, et partibus elus praeclpuis, imo
Tninutlssimls quoque, scitu et observatione digna
tradlderunt, sicut glorlatur ipse, se ex centum
scriptorlbus, perlectls corura bis ralUe volumini-
bus , haec in unura hoc opus comportasse. Usus
est autem in tanta varletate et propemodura infi-
nitate rerum annotandarura , ordlne optlmo, ex
quo ipso homlnis excellens ingenium et dih'gentia
aestlmarl potest. Est enira ordinls observatio in
omnl actione praeclpuus ingenii ac iudicii index.

Scitis mundum divldi, ut non a summo exor-
dlar, in corpora simplicia, et ea, quae ex mixtura
sirapllciura, hoc est, Eleraentorura, conflata sunt.

Slmpliclssiraa corpora mundi sunt, et nulli
mutationi obnoxia , Coelum et partes coeli, stel-
lae videHcet partlm inerrantes, quae omnes in
una quasi machina simul clrcumrotantur, partlm
suis quibusdam llberis gresslbus, certissirais ta-
men, vagantes, quae planetae dicuntur.

Alia sunt corpora mundl rainus simplicia,
mlnusque durabilla, sed in perpetua transmuta-
tione constituta, quae GTOixsla , eleraenta dicun-
tur, ex quibus Inter se certa ratlone iunctis, alia
existunt corpora , quae ideo mlxta vocantur,

Mixtorum autem varii sunt gradus. Alia
enim levi et imperfecta elementorum transrauta-
tlone ita fiunt, ut facili raoraento rursus dissi-
liant, et ad suara origlnem redeant. Ea quia fere
in subhrai, hoc est, in hoc ingenti aeris tractu
existunt, /tisxewQa Graecis, vulgo irapressiones
nuncupantur.

Alla mlxta eiusmodi sunt firraa elementorum
iunctura coagmentata, ut diutius consistant, quae
propterea perfecte mixta appellantur, quorum
alla prorsus sunt omnis vitae expertia, quae
aipvxay inanima dlcuntur, ut sunt lapides, me-
talla , gemmae.

Alia vltalera quidem vim quandam intra se
habent, qua nutrlmentum conveniens attrahunt,
et sese in omnes partes crescendo extendunt ac
dllatant, ac semen aliquod producunt, ex quo
elusdera speciei alla enascl posslnt: sed motu et
sensu carent , ideoque tfxipvx^a quidem et q)vra,
hoc est, anlraata et plantae, sed nondum ^wa
vocantur.

Perfectius vivunt ea , quae praeter nutriendi
vira etlara sensum et raotum habent, quae iam
^coa, animalia dicuntur, quorum una species ra-
tione est praedita, quam facultas sermonis et alia
quaedam excellentia dona comltantur. Caetera
anlmalia, quae ratione, ideoque etiara serraone
destituuntur akoya, bruta vocantur. Atque ita
fiunt quinque raixtorum gradus, quorum alius alio
perfectiores res continet. Primus habet fiETtwga.
Secundus aifjvxa. Tertius (fvzd, plantas. Quar-
tus 'Qwa aXoya, bruta, Quintus loyLxbv^ anlmal,
horainera.

Hanc dlstributionera rerum in natura, quae
sunt corpora et mundi partes sensibiles, intuens
Plinius , omniura earura naturas et vires explicare

185

DECL. DE VITA ET SCRIPTIS PLINIL

186

hoc opere institult, et in hoc secundo libro, qui
vero totius operis primus est: (nam quem ipse
primum vocavit, tantum est index et catalogus,
recens singulorum librorum et capitum summas et
argumenta). In hoc secundo libro inquam, mundi
totius molem, corpora simplicia, coehim et ele-
menta describit, et quae sit figura mundus, de-
pingit, et docet, quos et quam varios incessus stel-
lae errantes habeant, indicatis singularum pro-
prietatibus.

Delnde elementorum seriem recenset, et
primum, quae in aere gignantur Meteora additis
historioHs, ubi et quando non sine significatione
futurorum eventuum sint inusitatae species in
aere visae.

Postea terrae, aquarum , et ignis proprleta-
tes , miracula et varias mutationes exponit, et In
fine h'bri, totius terreni glohi mensurara indlcat.
Haec est summa et argumentuni huius secundi
librl, ut brevissimis comprehendam et repetam,
descriptio earum partlum mundi, quae simphces
vocantur, hocest, coeli et elementorum, quibus
adiungit primum mlxtorum corporum gradum,
quae caeteris imperfectiora, a loco, in quo fiunt,
Meteora diximus vocarl.

Absoluta iam maxima et praecipua parte
mundi, coelo et elemenlls, et Imperfecte mixtis,
hoc est, meteoris , restabat, ut de caeterls mixto-
rum corporum gradibus diceret Plinius, quae in
elemenlls ac praecipue terra et aqua degunt. Sed
qula semel est terreni globi instltuta descrlptio et
mensura in ijoc secundo hbro, erat hoc Pllnlo
etiam addendum, ut superficiem terrae et ampli-
tudlnem marls expHcaret, quae elementa duo
unum globum constituunt, et sedem omnibus cae-
teris mixtorum generibus praebent, Ideo distri-
buenda fuit terra summa , quae ab animallbus
incolitur, et omnis generls plantas profert, In
certas reglones, et singularum situs et amphtudo
iudicanda. Hanc orbls habitali descripllonem
geographicam absolvit Plinlus quatuor hbrls se-
quentibus hunc secundum, et in duobus primls,
hoc est, tertio et quarto, Europam, In qulnto
Africam , in sexto Asiam plngit. Ita iam extructo
quasi domicilio universo, hoc est, coelo et ele-
mentis, quae hospitlum praebent rebus caeterls,
incipitPhnius exph'care rehquorum mixtorum na-
turas, quorum diximus adhnc restare quatuor ge-
nera, videUcet, ccipvxu, (pvxa plantas, 'Q(3a,
aXoya, et hominem. Sed mutato ordine, insti-

tuit primum expHcationem nobiHssimae et per-
fectlssimae naturae, Hominis videlicet, in cuius
descrlptlone consumit totum septimum librum,
leclione dlgnlssimum.

Delnde expHcat naturas anlmaHum brutorum
quatuor Hbrls sequentibus septlmum: hoc vldeH-
cet servato ordlne, ut in octavo Hbro commemo-
ret animah'a terrestria, in nono aquatilla, in de-
cimo volatlHa, in undecimo ea, quae tvzo/Lta,
latine Insecta, nominantur,

RestantPlantae, quarum cum magna sit va-
rietas, consumit in earum enumeratlone octo H-
bros, a duodeclmo usque ad viceslmum, Deinde
ut diHgentlus monstret etlam occuUas vires, quas
plantae habent, a vlgesimo Hbro usque ad 28,
octo vohiminibus quaerit medicamenta, quae ex
plantis confici possunt , ad depeUendos certos
morbos et vicia corporis,

Adiungit deinde aHos V Hbros, in quibus
remedia indicat, quae ex anlmalum partlbus suml
possunt, idque aglt usque ad Hbrum tricesimum
tertium , ubi iam expHcatls omnlbus mixtorum
gradlbus, uno excepto, reh'quos V Hbros usque
ad finem operls, consumit in descrlptlone earum
rerum mixtarum , quae omni quidem vlta, sed
non suis pecuHarlbus vlribus carent, ut sunt Me-
taUa, Lapides et Gemmae et earum quoque rerum
multipHcem usum ac IveQyuas, quas in medica-
tione morborum habent, simul indicat.

Haec est summa et hic ordo Hbrorum in hoc
PHniano opere, quo totius mundi domicIHum, et
postea res in IHo contentae, artificiose et luculen-
ter descriptae sunt, quod opus profecto et propter
rerum ac hlstoriarum, quas contlnet, varietatem,
et propter vocabulorum immensam copiam , ma-
gnifaciendum , et singulari cura ac dlh'gentia co-
gnoscendum est ei, qui non prorsus omnium re-
rum ignarus et infans esse volet, Ac vere potest
hoc volumen appellari Thesaurus, non rerum so-
lum longa experientla observatarum, et cognitione
dlgnarum, verum etiam h'nguae Latlnae. Nlsi
enlm PHnius nobis rerum tot appeHatlones reH-
quisset, de muUIs necessarils partibus vitae com-
munis loqui Latlne non possemus.

Sed non est huius loci aut institutl, commen-
dationem tolius operis hic proponere. Sufficiat
seriem Hbrorum et slngulorum argumentum pau-
cis indlcasse, ut ad quam partem ^hllosophiae
referrl debeat hoc scriptum, intenigi facIHus
possit.

187

DECL. DE VITA ET SCRIPTIS PLINII.

188

Nunc pauca de Ipso authore adiiciam, ut quo
tempore vixerit, et quis fuerit , cognoscatis, quae
narratio cum sit nobis occasionem praebitura cu-
iusdam necessariae hoc tempore admonitionis, ae-
quum est, patienter vos eam audire, idque ut
faciatis, etiam oro.

Plinius secundusNovocomensis fuit, Comum
aulem Italiae Transpadanae oppidum est, non pro-
cul a Mediolano ad Larium lacum, qui nunc ab
hoc ipso oppido ber (5()umei: fceF) appellatur. Alii
Veronensern eum faciunt, moti hoc argumento,
quod Catullum, quem constat Veronensem fuisse,
suum conterraneum vocat. Natus est autem , ut
coUigitur anno decimo Imperatoris Tiberii, seu,
post mortem Augusti , quo tempore Dominus no-
ster lesus Chrislus iam natus, et agens annum
aetatis vicesimum sextum , adhuc sub cura et di-
sciplina parentum erat, nec dum ministerium
suum publice inchoaverat. Fuit autem is annus
natalis Plinii, sexagesimus quintus post inter-
fectum M. Ciceronem, quintus annus post mortem
Germanici Caesaris, Titi Livii Historici, et P.
Ovidii Poetae , qui tres praestantes ingenio , et
multls aliis donis viri, eodem anno obierunt. Eo
tempore illa orationis Latinae puritas et elegantia,
et compositionis ratio, quae fuerat Ciceronis aeta-
te, iam nonnihil erat studio novitatis, ut solet,
immutata in horridius quoddam et concisius di-
cendi genus, quale in huius authoris scriptis cer-
nere licet, qui tamen ubi adolevit, etiam causas
in foro egit, et libros de Grammatica conscripsit.
Vixit autem seculo oranium quae fuerunt, credo,
corruptissimo , ubi non raodo legibus scelera , ac
praesertim libidines, non cohercebantur, sed
ab ipsis Imperatoribus in vulgus pessimis exera-
plis propagantur. Natus enira tempore Tiberii,
sub inquinatissimi et crudelissirai principis impe-
rio tredecim annos vixit. Vidit postea immania
scelera Caii Caligulae, Claudii, Neronis. Postea
fuit spectator tristissimae lanienae, ubi tres Im-
peratores deinceps sese mutuo confecernnt, Gal-
ba, Otho et Vitellius, et secum pene iraperii vi-
res everterunt, quas postea tamen rursus conatus
est excitare Vespasianus pater, qui etiam disci-
plinam raorum severioribus legibus cohercuit.
Sed imperium eius non multura ultra novera an-
nos duravit. In tali raorura corruptione, et bel-
lorum intestinorum rabie qui vivunt, aegre effu-
giunt, quin aliquid communium viciorum ipsi
quoque irabibant, ut non facile contagium et in-

fectionem effugit Is, qui in pestllente aere dlutius
versari cogitur. Ex huius seculi pravitate hic
noster author illas impias et Epicureas opiniones
hausit , quod negat Deura esse alium quam mun-
dum , tollit providentiara, et irridet eos, qui cre-
dant inferos esse, aut animas separata a corpori-
bus superesse ac vivere.

Caeterum mores eius non perinde inquinatos
fuisse, teraperanlia ipsius et indefessa assldultas
arguit, quae vlrtutes praeclpua sunt ceu dXeir]-
TTJ^m, contra pluriraos vlclorum morbos. Idem
probat etiara amicitia Vespaslani Iraperatorls, cu-
ius integritas et severltas in morum discipllna
laudata admodum est in historiis, quemadmodum
filil quoque Titi, qulbus ambobus cum Pllnlus
carus et farailiarlssiraus fuerit: non est verisiraile,
eum sui seculi licentiam in moribus usurpasse.

Eruditio eius autem cura excellens esset, illo,
de quo postea dicetur, ardenti studlo comparata,
latere non potuit. Itaque etiara a prloribus Ira-
peratorlbus, praeclpue vero postremis duobus,
quos dixi, ad dignltates milltares evectus est. Or-
dines autem et turmas duxit InHIspaniis etAfrica,
praeclpue vero in Germania nostra, in qua ita
diu versatusest, ut conqulsitis et perlustratls di-
Ilgenter annallbus, omnia bella , quae cum Ger-
manis ad sua usque tempora a Romanis gesta fue-
rant, descrlpserit, vlginli ea volumlnlbus com-
plexus, qui libri si extarent, haberemus haud
dubie et regionum, et populorura Gerraanlcorum
certissimara descriptionera, quam nunc saepe cura
dolore deslderamus.

Coramendatae etiam ei fuerunt ab allquot
Imperatoribus rerum Imperatorlarum procuratio-
nes, in quibus cum fidera et dillgentiam suara
Principlbus probasset, pervenit ad raagnas opes.

Praecipuum autem, cur de hoc authore mihi
hlc dicendura putarem , est illius incredlbile stu-
dium legendl et annotandi ea, quae inter legen-
dum observatlone digna occurrerunt, quam as-
siduitatera Ipslus luculenter descripsit sororls
filius, Plinlus lunlor in Epistola quad^m ad Cae-
clliura, In qua dicit, avunculum suum , ne qui-
dem curae corporis operam dedlsse, aut coenasse
sine lectione librorum aut auscultatlone. Surre-
xlsse plerunque secunda hora noctis, ut nos nu-
raeraraus, interdura priraa, saepe etiara medla
nocte, sicut Ipse testatur Plinius, se cura somno
valetudinem computasse, hoc est, somno non
plus teroporis impendisse, quam valetudini tuen-

189

DECL. DE VITA ET SCRIPTIS PLINII.

190

dae necessarlum esset. Et ait idem , se dies totos
imperatoriis negotiis et officio commisso tribuisse,
noclurnas vero horas plerasque scribendo con-
sumpsisse. Iter faciens ideo lectica usns est, ut
tolum id tempus tribuere lectioni et annotationi
posset.

Denique ita libris affixus fult, quotles ab
officlis publicls et aulicis occupationibus vacuus
fuit, ut eos ex manibus non deponeret, et omne
tempus periisse exlstimaret, qnod sudils non im-
pertltus fuisset. Hac ille vir diligentia, hac assi-
duitate, hoc ardenti studio discendl, consecutus
est eara , quam In elus scriptis nemo non mlratur,
rerum abstrusarum et diverslssimarum coplam.
In his ipsls tamen occupatlonibus scripsit etiam
allos multos libros. Nam et suorum temporum
historiam complexus est uno et triginta volumini-
bus, et alia scripta edidit, cum tamen non ultra
annum sextum et qulnquagesimum aetatls vixerit,

Ac ut de morte quoque Ipsius ea, quae certo
tradlta sunt ab eodem Plinio iuniore in alla Epl-
pistola, brevlter commemorem, haec ipsa semper
discendi, plura et explorandl et annotandi insa-
tiabih*s cupiditas ei causa exitii fuit. Nam cum
secundo anno Imperatorls Titi , qul ante decen-
nium lerosolymorum templum et urbem incen-
dio vastaverat, mons Campaniae Vesuvius in
summo vertice ruptus, ingentem nubem cineris et
vaporis sulphurei, mixti exesis pumlcum lapidi-
bus, una cum fliimmls eiacularetur , Plinius, qui
praefectus tunc classl Romanae, Misenum portum
tenebat, unde assurgentem illum fumum cernere
procul potuit, ut causam huius mirandl incendil
propius cognosceret, navi Liburnica secundo
venlo advectus est. Sed cum ingruente iam pro-
pius Incendlo, et omnibus circa locls alto cinere
et congerie pumicum eiectorum oppletis, Ipse re-
gredl adversus ventum non posset, quo secundo
accesserat, altero die, quam eo venerat, Stabiis
inler manus suorum collapsus morltur, praefoca-
tus, ut existlmant, sulphurel vaporls et cinerum
ac fuliglnis attractae per respiratlonem copla. Ac-
cidit autem hoc Vesuvii horrendum incendium
anno, ut dixi, altero et ultimo imperli Titi Ve-
spasiani , qui post paucos menses ipse quoque pe-
stili febre extinctus est, qui fuit annus post Chri-
sti natalem ocluagesimus secundus, aetatis autem
Plinii, ut dictum est, sextus et qulnquagesimus,
et climactericus octavus.

Haec de authore nostro breviter commemorare
volui, maxime eam ob causam, ut cum auditores
in hoc authore innumerabilium et arcanarum re-
rum scientiam ex plurimorum scriptls excerptam,
et optimo ordine distributam invenient, cogitent,
quomodo illam tam multipllcem eruditionera vir
adeo caeteris negotiis, railitaribus, urbanis, au-
licis, domesticis occupatus, consequi potuerit,
nimlrum non somno, convlviis, lusu, obambu-
lationibus et similibus frivolis occupationibus: sed
cum esset acri Ingenio praeditus, et flagranti cupi-
ditate tenerentur plurima cognoscendi , adhibuit
eam legendl et scrlbendi assiduitatem, et tempo-
ris parsimoniam , ut nullam sibi horam effluere
pateretur, quietus saltem ab aliis necessariis occu-
pationibus, cuius sibi recte collocatae in studiis
ratio non constaret.

Ad hanc Igitur tam indefessam et nobls vix
credibilem diiigentlanj hominis tam potentls, tam
locupletis, tam denique occupati, quaeso mihi
parumper saltem conferte nostro hoc seculo di-
scentlum operas et studium, ut videatis, quam
nihil simile apud multos, qui etiam non prorsus
ignavi haberi volunt, inveniatur. Multi sunt in
ea opinione, ut se munere scholastici egregie fun-
ctos arbitrentur, si interdlu unam atque alteram
lectionem publicam audierint, et reliquam partem
diei, quasi valde defatigati, illa auscultatlone, ad
refectionem virum absumptarum scilicet, instru-
mentis musicis, deambulationibus, aut etiam com-
potationibus consumant. Non adhibent eorum,
quae publice audita sunt, domesticam repetitlo-
nem, non lectlonis, scriptionis, pronunciationis,
memoriae ullum vel rarissimura exercitiura. Non
conantur sermonem suum ad eorum imitationem
formare, qul purissime et propriissirae locuti sunt,
contenli hoc vulgari et improprio , et saepe etlam
raendoso orationis genere, quod usu tanlura, sine
iudicio , slne cura mundiciei et proprietatis, au-
dientes alios simili negligentia loquentes, sibi
obiter compararunt. Et quod perniciosissimura
est, omnes iam ferme sibi ipsi praeceptores esse
volunt, paucissimi sunt, qui exstimant sibi guber-
nalore studiorum et manuductore opus esse, Ita-
que cum diligentes esse volunt , sumunt suo arbi-
trio authorem aliquem prlvatim legendura, non
quera ratio et ordo studlorura postulabat, sed qui
in praesentia iucunditatis aiiquid afFerre existima-
tur. Eius vix dum bene inspecti obrepit fasti-
diura, quaeritur ex theca libraria alius codex, iam

191

DECL. DE VITA ET SCRIPTIS PLINII.

192

Poetae lectio placet , lam historiae cognitio duci-
tur utilior, iam praefertur oratorium aliquod
scriptum , breviter multi libri inchoantur, nullus
perlegitur, et lectio ipsa comparata est ad volu-
ptatem tantum , non ad observationis et imitatio-
nis studium, Eodem fastidio etiara lectiones au-
diuntur , iam haec eligitur, mox, quia aut immo-
ratur diutius lector, aut festinat nimium, aut
alioqui res, quae ibi proponuntur, minus habent
suavitatis, omissa priore lectione, additur alia, et
nuUius scripti explicatio integra expectatur, Hac
obsecro ratione discendi, tam delicata , tam fasti-
diosa, tam instabili, sperare quisquam fructum di-
gnum tantis sumptibus, tanto impendio temporis
audet ? At non fuit tanta segnities superioris aetatis,
ubi tamen multo maiores ex aliis etiam causis diffi-
cultates discentibus obiiciebantur. Non habe-
bant istam , quam nunc vos vilissimo parabilem,
omnium Scriptorum in Graeca et Latina lingua,
copiam. Si quisGraecum scriptorem autLatinum
paulo remotiorem ab usu communi cognoscere
volebat, aut magno sumptu ex Italia usque illum
petere, aut plurimo labore et vigiliis, cum vale-
tudinis etiam periculo, describere cogebatur.
Nondum erant ita illustratae artes, sed obrutae
ineptissimorum commentariorum prolixis insulsis
nugis, quas ubi magno labore evolveras , rainus
aliquanto authoris sententiam assequebaris, quam
antea, et discedebas cura Demiphone Terentiano
fremens: Fecistis probe, incertior sum raulto,
quam dudum.

Nihilo minus tamen in illa ipsa et codicuro
penuria, et artiura obscuritate, et recte docentium
paucitate, et in illis initiis repurgatae llnguae La-
tinae etGraecae, multi excellenter docti evaserunt,
quorum adhuc hodie partim voce, partim lucu-
brationibus, cum sumraa studiorura nostrorura
utilitate fruimur, qui cerle viri in illis discendi
difficultatibus, nunquara ad id fastigium eruditio-
nis pervenissent , si moUiter ac delicate labores
discendi capessere voluissent, si per intervalla et
fastidiose libros situ et pulvere obductos, leviter
aspexissent, ac mox denuo abiecissent, si raaio-
rera partera diei ignavo ocio aut frivolis occupa-
tiunculis consurapsissent, ut nunc plerique fa-
ciunt: sed quia in iuvenili aetate serio araore di-
scendi flagrabant, et adhibebant indefessura stu-
dium, ac constantiara vincentera aliquas raole-
stias, et cerlo ordine, quem privati aut publici
studiorum rectores monstraverant , per artium

circulum incedebant, et semel inchoatum libro-
rum non nisi diligenter perlectura ex manibus de-
ponebant, et publicis leclionibas privata exerci-
tia turalinguae, tura styli adiungebant, et saepe
cura aequahbus de locis obscurioribus confere-
bant, et in vita ac moribus sobrietatem, moJe-
sliam, ac erga praeceptores suos observantiam co-
lebant: pervenerunt ad hanc eruditionis laudem,
qua nunc fulgent, ac nobis totique posteritati uti-
liter serviunt. Horura nos exempla imitarl dece-
bat, quoties eos inluemur, quoties eorura voces
aurlbus haurimus, aut scrlpta aspicimus, praeser-
tira cura nobis muUo ad discendura plures occa-
siones divina clementia hoc terapore tribuerit,
quas praeceptores nostros se non habere potuisse
tunc in adolescentia sua, saepe deplorare audiraus.

Pudeat igitur nos ignaviae nostrae, quod
tantis curaulati coraraoditatibus et occasionibus,
Ita segniter in studils versaraur, et non aliter
llbros attinglraus, quam delicatuli cum rosas de-
cerpunt, spinarum aculeos forraidantes, raanura
subinde retrahunt. Doleat nobis dlspendiura,
non pecuniae raodo, sed praeclpue teraporls slne
fructu consurapti, rei oranlum preciosisslmae,
et ubi semel perilt, damni Irrecuperabilis. Su-
beat nobis cura de reddendis ratlonihus, quas a
nobis exigent aliquando praeceptores nostrl, iuste
exprobrantes nobis, quod hicem doctrinarum, quam
ipsi summis cura difficultatibus, maximls labori-
bus, et non slne periculo denuo accensam apud
nos deposuerunt, nostra inertia et socordia passi
simus intercidere et extingui.

Praecipue autera nos moveat raandatura Dei,
ut maiorera in discendo assidultatem praestemus,
qui nobis in hanc scholasticam statlonem vocatis,
suae doctrinae possessfonem et propagationem se-
rio comraendavit, et eo graviores de nobis poe-
nas sumet, quo plurlbus nos discendi occaslonl-
bus quasi obruit, si eas flagltiose neglexisse vide-
blraur.

Certissimura est autem doctrlnam Ecclesiae
incorruptara et syncerarn , slne rauUiplici erudi-
tione et llnguarura cognitlone retineri et propa-
gari non posse. Quare si verbura divlnitus tra-
ditura magnifacimus, si Ecclesiae nos cives ac
raembra agnoscimus , eique nos totos debere fate-
raur , ut aequissiraura est, suraraa cura in id in-
curabamus, ut literis politiorlbus et artibus ne-
cessarils ita nos instruamus, ut possessionem coe-

193

DECL. DE VITA ET SGRIPTIS PLINII.

194

lestis doctrlnae retlnere ipsi, et tradere liberls ac
posteris nostris possimus.

Acuat discendi curam et asslduitatem etlam
liorum temporum incertus status, et Impenden-
tium mutationum et vastationum non falso con-
ceptus metus, ut dum tranqulllltas concedltur,
instruamus nos rerum necessarlarum cognitione,
ut possimus esse fideles custodes tantorum bono-
rum, quibus Deus Ecclesiam huius postreml tem-
porls mundl ornavit.

Licuit superiore aetate dlscentlbus aliquanto
lentlus in studlls versari, et non tam utilltatem,
quam etlam iucunditatem allquam ex ils venarl,
cum tempora laetlsslma fuerunt, et tranqulllltas
in Repub. tanta, ut collatum Illud seculum ad
hanc tumultuum, certaminum ac confuslonum
foecundissimam aetalem nostram , aureum secu-
lum videri potuerlt. At tunc etlam multo arden-
tius fult studium plerorumque, cum nullus cala-
iTiitatum metus urgeret , quam nuncest, ubi fere
slnguli dies aliquos novos terrores adferunt, qui
dissipationem Scholis minitantur. Cur non Igi-
tur imitamur cautos et dlligentes agricolas, qul
maturis iam frugibus, cum tempestatis aut Im-
brium signa allqua Ingruunt, omnes occupatlones
allas, voluptates, curas postponentes, nec lumen-
tls, nec familiae, nec corporibus suis parcunt,
aut quletem ullam concedunt, <lonec raptim de-
messis, congestis et importatis frugibus, tempe-
statum inlurias et violenliam antevertanl? Cur
nos stertimus, et tam segniter studia tractamus,
quasl polllceri nobis vitam Mathusalae aelati
aequalem possimus, ut quod hoc anno non didi-
cerimus, sequentibus annis nos speremus satls
tempestive consecuturos? Conqueritur de unlca
arle raedlca. Medicus erudltlsslmus Hlppocrates,
ampliorem eam esse, quam quae In hac vltae hu-
manae brevltate perdlscl queat, cum Inquit: 6 /Slog
(SQaxvg, rj^s Tr/vri /nay.Qrj, 6 ^s xaiQog o^vg.
Quld nos faciemus, qulbus plures artes aut co-
gnoscendae aut certe degustandae, et propemo-
dum quatuor Ilnguae dlscendae sunt? et ad haec
ipsa tam varla etdlfficllia studia temporum horum
infoellcitas, parum tranquIUitatls coucessura vi-
detur. Turclca rables grassatur indles et longius
et saevius, et non modo Inlestinis nostris dlssi-
dlis Invitatur, sed attrahitur etiam foedlssimls
foederlbus et pactionlbus. In Germania tanta est
Prlncipum dissenslo , et Inter Ipsos diffidentla , ut
homines intelllgentes nihil magls metuant, quam
Melanth. Oper. Vol. XII,

novorum bellorum Incendla, vel prlorum aegre
sopltorum flammis denuo erumpentibus, maiores
vastatlones. Haec pericula cum nos circumstent
non lam est Integrum nobls ociosls circumspectare
et cessare, aut alias res agere, sed quem admo-
dum nautae faciunt, qul, dum secundls ventls
usl, allquandlu remigandl laborem remiserunt,
et corpus ac anlmum quiete et lusibus recrearunt
ubi vel ventls destltuuntur, vel contrarlls repel-
luntur, vel tempestatum slgna animadvertunt,
mox ad remos et rudentes accurrunt, et commis-
sum quisque munus strenue et cum maxlmo cor-
porls et animi conatu capessunt et exequuntur:
Ita nos decet impendentibus tot perlculis, quae
nobis scholarum dissipationem et doclrinarum
obscurationem mlnantur, summo studio et con-
tentione anniti , ut nos quantuni omnlno fieri po-
test, necessariarum artium doctrina instruamus
geminam ob causam : Prlmum , ut In cummunl-
bus calamitatlbus ipsl firmam consolationem et
spem habere posslmus aeternae salutis, quicquid
etlam in hac vlta nobis accidat, et miiigalionis quo-
que poenarum, quamDeus poenitenlibus et suum
officium sedulo faclentibus, saepe promitllt. Dein-
de, ut II, quos In communl naufragio Deus emer-
gere et superesse voluerit, sedata nonnihil tera-
pestate, fractae navis tabulas quasi colllgere et
ruinas suo quisque loco et ordine pro virili sar-
clre queant, efficereque, utlumen coelestls doctrinae
et utilium artlum rursus excltetur et conservetur

Hanc commonefactlonera de sedulltate in 11-
terarura studio, fortassis aliqulbus insuavem sed
oranino hoc nlrals dellcato et molli et voluptario
seculo nostro necessarlam, ideo Instituendam
duxl, qula cum de Plinlo allquid dicendum hic
esset , eius Incrediblle sudlura et teraporis par&I-
monla mlhi causam praebuit, ut hanc nostram
socordlam deplorarem, et cum hulus autorls tum
superlorls aetatis exeraplo rae et alios ad dillgen-
tiam exuscitarera , slne qua vlrtute nihii In ullo
genere vitae effici aut corapararl laude dignum
potest, et verlsslrae dixlt Heslodus: aUl J' auBo-
lieQybg avrjfj axaiai nalaiu.

Oro autera Deura aeternura patrera Doraini
nostrl lesu Christl, ut Ipse in nobis excltet amo-
rem et studlura cognoscendae et propagandae ve-
rltatls, et dlscentium coetus et haec scholarum
hospltia protegat, et praeceptores, quos slngulari
bonltate nobis fideles praebuit, diu incolumes
conservet, Dixi.

DEGL. DE SCALA lACOB.

au. 1556 ?

196

De scala lacoh,

In select. Declam. T.IV. p. 498 sqq., Seryest. T.IV. p. 452.
et Richard. T. III. p. 148.

Oratio de scala lacohy quae Ecclesiae imago
est; Gen» 28.

Certisslmum est, non tantum humanis consilils
Ecclesiam coetus docentium ac discentium servari,
sed filium Dei sedentem ad dexlram aelerni pa-
tris, sui agminis, et huius honestae consociatio-
nis custodem esse. Quare ipsi gratias agimus,
quod et colHgit inter nos Ecclesiam, et studia
doctrinarum non sinit extingui: eumque toto
pectore oramus, ut nobis adsit, etnosregat, ac
tueatur doctrinae studia.

Cum autem in his congressibus ulrumque
fieri deceat , commonefactionem de doctrlnae stu-
diis, et precationem, et allas ex aliis materiis su-
ntenda sit commonefactlo, nunc proponere vobis
historiam de Scala conspecta a lacob decrevi, quae
multarum magnarum rerum doctrinam continet.
Curaqiie praecipue ad docendos et excitandos ado-
lescentes hae oratlones habeantur, hanc sumpsi
narratlonem, ut quasi imaglnem et picluram de
rebus maximis iuventuti proponerem, quae spe-
ctacula in oculos incurrentia magls amat, quam
alias materias extra conspectum posltas. Ac pro-
dest in omnium animis ali et confirmarl doctrinam
de Ecclesia, et amorem Ecclesiae : quod fit etiam
hulus scahte consideratlone, Priusquam etiam
enarrationem inclplo , vos adhortor adolescentes,
ut historiam ipsi vobiscum cogitantes, sciatis hanc
scalamEcclesiamDei esse, ac singulos oportere in
hisgradlbusconsistere, ascendere etdescendere, iit
de angells hlc dicitur. Itaque mente et votis in eam
scalam insistlte, et nunc quoque inter discendum,
ad Deum ascentJIte, ac petite, ut vos regat et ser-
vet. Nunc ad historlam accedo, in qna vobls
qui honesta colltls, reglo et oppidorum intervalla
sint in conspectu, et quasi comites simus istius
viri optimi, proficiscentls in exilium metu frater-
nae crudelitatis, Habltabat Isaac senex in eo
tractu , qui postea fult sedes tribus luda , prope
Hebron, inde proficlscens lacob versusSeptentrlo-
nem et occasum , ad locum ubi postea Samaria
fuit, quae dlstabat octo nostris miliaribus a leroso-
lyma. Fuitque amoenissima pars totius Palesti-
nae, quam postea tribus Ephraim possedit.

Loca mente a-spicite , in quibus se Deus cer-
tissimis testlmoniis patefecit: et considerate testi-
monia deDeo, et mlrandam Ecciesiae guberna-
tionem: deplorate etlam miseriam generis hu-
mani. Qui locus tunc Bethel, id est, domici-
lium Dei erat: idem postea fuit Bethanen, id est,
domicilium sceleris, cum ibi leroboam coliocas-
set aureum vitulum , et sacrificla impia instituis-
set, et postea Samaritani ibi ethnicos ritus ob-
servarunt. Hic cogitemus, quam doiendum sit,
summa Dei beneficia a posteris sanctorum, luxu,
ambltione, curiosltate efferatis furenter excuti.
In illa igitur amoenlssima parte terrae, quae
postea sedes fuit filiorum Ephralm, cum defaliga-
tus lacob, non solum iabore itineris, sed etiam
cogitatlone exllii sui et aerumnarum Ecclesiae,
nocle somno oppressus esset, vidit scalam stan-
tem in terra , et cacumine coelum attingentem : et
in scala angeios ascendere et descendere, et Do-
minum staulem in scalae fastigio, et promissio-
nes ampllsshnas edentem : Ego sum Dominus
Deus Abraham, ero custos tuus, et reducam te.

lacob expcrrectus, sensit divinos motus, et
Deo gratlas aglt, agnoscit hunc ipsum locum fore
Eccleslae hospitium: et oppidum quod antea ab
arbore Amygdaio nomen habebat Lusa, rautato
nomine nuncupavit DomumDei, et portam coeli.

Tota narratio plena est duicissimarum con-
clonum et signlficatlonum, Etsi autem exhauriri
ampiitudo harum rerum non potest, tamen prae-
cipua capita attingam. Patefactio divina recita-
tur, in qua discimus, Eccleslam vere conditam
esse a Deo , et certissime nos in Ecclesla ei curae
esse: et semper Ecciesiam a Deo servari. Deinde,
quid sit Ecciesia, et quibus beneficiis proprie a
Deo donata sit, et quomodo regatur. Haec sa-
pientla, quae et Deum ostendit, et propria ac
aeternaDei beneficia adfert, ionge superat omnium
saplentissimorum hominum cogitatlones, quas
acies humani ingenii sine hac iuce invenire mi-
nlme potest.

Primum autem in his narrationibus con-
firmatur mens testimonils patefactlonls dlvlnae.
Ideo se ostendlt Deus patribus certis et illustribus
tpslimoniis: ut Abrahae promiltit filium, ex ef-
foeta et sterili anu, ut sciamus vere Deum colli-
gere Ecciesiam, et in ea adesse, opem ferreinvo-
canllbus, et recipere eos, et aeternis bonis or-
nare. Agamus igitur Deo gratias pro lus pate-
faclionlbus, et sciamus eas ad nos quoque perti-

197

DECL. DE SCALA lACOB.

198

uere, et nostra causa scrlplas esse: et firmisslma
assensione eas amplectamur, et earum testimonlls
refutemus Epicureos furores et humanas dubita-
tiones.

Delnde lacob ipse, ad quem fit conclo, mem-
brum est Ecclesiae, et sustinet aliorum personam.
Singularia autem beneficia erant, quod hic pro-
mittitur, futuram esse Eccleslam in familia certa,
et certam sedem fore. Ingens omnino bonum eral,
scire in sede certa diu mansuram esse Ecclesiam,
etmansit, ut scitis, in familia lacob, et in illa
ora vicina, donec natus est Messlas.

Sed In liac Ipsa regione tribusEphralm, sta-
tlm post Salomonem, haec domusDciljethel hor-
rlbiilter prophanata est, et facta est Bethanen.
Hoc templum In quo lam Deus ipse conclonatur,
et haec porta coeli, ut nominat lacob, coepit esse
antrum diabolorum: quia multis sceleribus po-
stcrltas Deum gubernatorem excussit. Sed disca-
mus, non loco, non titulis alligatam esse Eccle-
siam.

Delnde, communla beneficia In hac conclone
ad omnes pertinere sclamus, ut cum inquit, Ero
custos tuus : hanc vocem ad nos etlam accommo-
demus, ut cum idem concionator inquit aput Lu-
caro, Capilll capitis vestrl omnes numerati sunt.

Circumdedlt nobis metas doctrinae, vult nos
iuxta eam normam sibl obedlre, nec ab ea vel
moUicie vel curiosltate dlscedere. \ ult lucere In
nobls fidem et Invocationem, qnae petat auxi-
lium et defenslonem. Haec recta et simplex vitae
regula nobis In conspectu sit: et hanc vocem In-
fixam pectorlbus saepe cogltemus, Ero custos tuus.

Sunt omnlno magnae ot multae cahmiitates
tollus generis humani: morbl , mors, exilia, fa-
mes, bella, ruinae imperiorum, et domesticl
moerores propter sobolem. Haec mala vagantur
per totum genus humanum. Sed supra haec sus-
tinet Ecclesla allos agones, iniusta odia, insi-
dlas, neces, luctum Ingentem et doctrlnae dlssl-
dia: quae velle extinguere, est Hydrae caplta
praecidere.

Multi Igitur tanta deformitate motl, cogl-
tant Deo non esse curae hos coetus: et proisus
abllclunt studium vel cognoscendae, vel tuendae
doctrlnae. Has nostras njiserlas Intelllgamus: et
sciamus fidem ex dubitatlone eluctari oportere,
erectam hac consolatlone , Ero custos tuns.

Haec sit anchora, qua nos sustentemus Inter
fluctus et procellas undique quassantes nostram

navim. Intueatur mens hanc promisslonem, et
fide eam amplexa dicat: In te Domine speravi,
non confundar in aeternum.

Scala vero significat mlnlsterium Evangeh'1,
In quo concionator est ipse Deus, et agmen mi-
nistrorum elus vocem perfert ad popuiura. Prlus
Igitur ascendunt angeli, prlus acclpiunt minlstri
doctrinam, Spiritum sanctum, et ministerium a
Deo : prius erudiuntur ipsi dlvinitus. Postea de-
scendunt, spargunt vocem doctrinae, et radios
lucis divinae in genere humano, et testimonla
ostendunt In confessione, inter aerumnas in-
gentes.

Hoc ministerlum et hanc scalam sciamus a
Deo conservari, etiamsi multi conantur evertere,
dlaboli, Pontifices, et Pontificum satellites, prae-
stlgiatores qul serunt falsa dogmata.

Sunt autem gradus in scala, non solum quia
gradus sunt donorum (alil sunt Prophetae, alii
Apostoll, alli pastores, alii Doctores), sed etiam
ob hanc causam, quia doctrinae partes multae
sunt, quas oportet esse contlnuas.

Ac interrupta serie, aut aliquot gradibus ex-
cussls, scala fit inutilis. Totum igitnr doctrinae
corpus complectendum est, et continua partlum
serles retinenda est: non mutilatae sententiae ex-
cerpendae, ut iniustis hominum cupldltatlbus aut
falsis opinionibus praetexantur. Multi ignavia
peccant, non curant recte discendl rationem:
multi serviunt hominum adfectibus, astute excer-
punt ea, quae sunt plausibilia, caetera omittunl.
Haec Sophistica semper fuit usitata.

Simus igitur et fideles et diligentes in toto
corpore doctrinae cognoscendo et proponendo.
Et cum haec scala sit porta coell , in hanc omnes
inslstite. Doctores recte doceant, caeteri pie au-
diant doctrinam: ac sclant, non allam viam, non
allas scalas, non alios aditus esse ad Deum, nisi
per hoc Evangelium, quod Ipse certis testlmoniis
generi humano tradidit.

Sunt in hac imaglne et allae signlficatlones
dormientls lacob : et cur oppido nomen mutetur,
ut non lam Amygdalus, sed domus Dei dicatur.

Sensitlacob, somno suo, et consternatione
sua significari singularem venluri Messiae con-
slernfitionem. Et in unlversum significatum est,
in agnitione Dei existere in mentlbus pavores, et
sequi consolationem.

Deinde Amygdalus politia est , et hospitlum
Evangelii, et agminis vere credentium: ut tunc
13*

199

DECL. DE PONTIFICUM AMBITIONE etc.

200

polltia certa promJssa fuit, in qua, ut nucleum
Amygdali muniunt sua quaedam tegumenta, ita
ambibant Evangelium ceremoniae, et politica di-
sciplina, Et exlernum putamen Amygdali fragi-
lius. significat ceremonias, aut oeconomicam gu-
bernalionem , quae est imbecilla. Interior ac li-
gneus calix, firmior est: et tamen habet a/nv^ag,
id est lacerationes, unde et djLivyc^akag nomen
habere scribunt. Habuit omnino ajiiv^ag illa
polltia, multis tristissimis bellis alias magls, alias
minus lacerata.

Haec sapientes saepe cogitabant, cum in hor-
tis, tum in mensa considerantes Amygdalas, ima-
ginem sihi in cibo utili et vulgari propositam esse
polillae suae, et Ecclesiae, ac aerumnarum et con~
solationum.

Sentimus et hodie aiivxcrg sane horridas , et
in polltlis et in nostris corporibus: quas ut et le-
niat Deus, toto eum pectore oramus.

Nuclei autem usum in cibis et in medica-
mentis gratum et salutarem esse, non ignoratis.
Ac iuniores adhortor, ut saepe cum in mensa
cernltis Amygdalas, cogitetis huius fructus fabri-
catione plctam esse Ecclesiam, quae nucleo, vi-
delicet Evangello, pascitur. Foris autem, cum
habet hospitla mediocria, cingltur polltia, ut nu-
cleus hoc ligneo calice.

At post Illam pulcherrlmam polltiam lacob,
exnlat in imperils Ecclesla, nec habet stabllem se-
dem. Sed tamen subinde praebet Deus hospitla
studJis doctrlnae: quia huic vitae corporali opus
est niduli^. Et scriptum est: Non mortui lauda-
bunt te Domine. Et vult Deus, non sempar in
latebris abditam esse Ecclesiam , sed esse pubh'cos
et honestos congressus: el in hls ita sonare vocem
Evangelii, ut a toto genere humano exaudiri pos-
slt. Erit igitur ei curae, ne desint hospitia, sicut
Domlnus inquit: Scit pater vester coelestls, his
opus esse vobis. Prlmum igltur quaerite regnum
Dei, et cactera adiicientur vobis.

Et quanquam haec hospllia habent afAVX,c^g,
tamen Deus eis benefaciet tantisper, donec multi
in eis et recte invocant Deum, et pla voluntate
doctrinae studla iuvant, sicut scrlptnm est: Qui
dederit vel potum aquae uni ex minlmis meorum
dlscipulorum, propter doctrlnam , habebit mer-
cedem.

Sed proh dolor, propter multa homlnum vi-
tia , propter luxum, ambitionem, curiositatem,
discordias, non sunt usquam diuturna hospitia.

Sint igitur mores modesti, frenentur cupidltates,
ardeat invocatio Dei, syncero studio quaeramus
verltatem , et doctrina et moribus ornare Eccle-
siam annltamur.

Haec ublcunque fient, erunt niduli nostri et
tranqullllores et durablllores.

Haec brevlter dicta sint de scalalacob: quam
cogitate adolescentes, non ab Apelle aut Proto-
gene pictam esse, sed sapientisslmo pictore Deo:
et nobis tam pulchram ideo propositam esse, ut
commonefactlo aUius penetret in anlmos. Quare
hanc imaginem slc Intueamini , ut fides et invo-
catio Dei, amor Eccleslae, reverentla erga minl-
sterlum evangelicum, et cura discendi, accen-
dantur et exuscitentur.

Mihl certe haec consideratio moerores lenit:
Et vult Deus, ex tallbus testimonlls suae praesen-
tiae in Ecclesla, sumi consolationes.

Oro autem fillum Dei, Dominum nostrum
lesum Christum, qui tunc custos erat lacob, stans
in illo fastigio scalae, ut nos quoque propter suam
glorlam regat et custodlat. Dixi.

No. 157.

an, 1556.'

De Pontificum amhitione etc.

Sel. Declam. T. IV, p. 668 sqq., Servest. T. IV, p. 606. et
Uichard. T. III, p. 155.

Oratio de Pontifictim Rom, amhitioney monar-
chia, tyrannide; recitata cum decerneretur
gradus Doctorum Theologiae D. Cunrado
BekeVy Brunsvicensi , vocato ad Ecclesiam
Stadensem. 1556.

Graecus versus est, maxime congruens ad deli-
rum Papam Paulum Quartum , qui in ultima se-
necta egens et imparatus nuper intulit bellum po-
tenti Ptegi et acerrimae nationi Hispanicae.

yguvg uvaaxiQT^aaaa noXvv xovioqtov lyiiQU.
Eripuit famillae Columnensi Papa aliquot oppida,
eaque tradldit suis agnatis. Et rursus in Neapoli
coUocare suos conatur.

H;is tantas res moliens tali aetate, quid aliud
est, quam anus inconcinne saltando magnum pul-
verem excitans. Hunc ludum raox abrumpet
ipsius interitus, et interea plus tumultuum exci-
tavlt in Italia.

201

DECL. DE PONTIFICUM AMBITIONE etc.

202

Harum rerum historiam cum his diebus au-
diremus , cumque de calamitatibus generis huma-
ni, et de earum causis multa cogltarem, non po-
tui non deplorare hominum raiseriam, qui ad
mala avT6f.iaxa ut nominantur, quorum est magna
moles, plurima addunt av&atQeTa, quae mediocri
dih*genlia vitari et polerant, et debebant. Cui
vestrum non hoc saepe accidit, quod est in versu
liomerico :

iJTOi y.al Tuya iQog uiiQog intonuoTov xuxov l^et,

Sed vult nos Deus commonefactos nostris et
alienis exemplis agnoscere infirmitatem nostram,
et ad diligentiam adiungere precationern , ut di-
vinitus regantur pectora nostra in omnibusnego-
ciis, sicut scriptum est: Scio Domine, non est
hominis via eius, sed Deus dat sapientiam sa-
pientibus.

Ac ut ad historiam redeam, Pontlfices con-
temptu Dei fiunt caeci, quare furenter ruunt in
multa scelera, quae poenas attrahunt. Colloca-
runt idola in Ecclesiam, de quibus dictum est:
Cum videbitis stantem in loco sancto abominatio-
nem vastatricem, Qui legit inteUigat. Et veris
honis abiectis quaerunt imperia et obscenas volu-
ptates. Estque impudentia tanta , nt fecerint de-
creta, qnibus sanxerunt, iure divino Papam non
solum Eplscoporum summum esse, sed etiam Pie-
gumDominum, et suo arbitrio posse dare, et eri-
pere regna quibus veht. Horum mendaciorum
adeo manifesta est vanitas , ut si quis velit refu-
tare, videalur in meridie lychnum accendere. Et
tamen ut Dionysius habebat xolaxag, qui ipsins
sputa Hngebant, sic aula Piomana habet harum
ineptiarum patronos, Aliquoties in Germania
accidlt, ut hoc praetextu Principibus non mah*s,
Pontifices imperia ademerint, cumque adversus
Henricum quartum Rodolphus Imperator creatus
esset, missa est ei corona , in qua versus inscri-
ptus fuit, quo ostendere Papa voluit, pontificiae
potestatis esse, abrogare et tradere imperia. Pe-
tra dedit Petro , Petrus diadema Rodolfo.

Qualis impudentia est dicere Christum Petro
dedisse regiam potestatem, seu mundi monar-
chiam cum expresse discernat imperia a Ministerio
Evangelii, cum inquit: Reges gentium dominan-
tur, vos autem non sic,

Non vult praetextu Evangelii imperia occu-
pari, sed vult vocem esse, qua ipse sit efficax in
mentibus, et accendat veri Dei agnitionem, qua
sese divinitas ipsa credentibus communicat, Et j

hac voce in magna confusione generis humani col-
h*gitur Ecclesia sine armis, in qua filius Dei in-
choat aeternam iusticiam et vitam, et sinit cor-
pora in hac vita exercere officia oeconomica et po-
litica, quae non sunt illa aeterna lux et iusticia,
quae fulget in mentibus.

Sed ita fieri solet, non solum gentes, sed
etiam singuli privatlm , nisi divinitus regantur,
Evangellum inflectunt ad suas naturas, ac de gen-
tibus magis perspicua sunt exempla.

Aegyptii et Syriaci semper prodlglosas su-
perstitiones et invenerunt et exercuerunt, Ibi igi-
tur nati sunt Monachi, alii perpetua siientia et
longam incdiam sibi imperarunt, quorum alii
stando in uno vestigio magnam partem vitae con-
sumpserunt, literarum et doctrlnae studia negle-
cta et spreta sunt. Et hi quidem virtutes distri-
buerunt in fi&iy.ag, y.axaqjiy.ag et d^eov(}yty.ag.
Communes quas nominabant tj&iyag, videri vo-
lebant longe vincere, cum illam corporum carni-
ficinam addebant, qua et praeparari se ad tertium
gradum et ad Enthusiasmos dicebant.

Graecis ingeniis blanditur concinnitas opi-
nionum et artium metis inclusae explicationes,

PIus igitur in hoc genere caUidarum disputa-
tionum fuit. Ibi Fotinus, Eunomius et alii Irans-
formarunt doctrinam de filio Dei, et de Spiritu
sancto in Philosopbiam,

In Aphrica late vagata sunt contagia Mani-
chaeorum , quia IHud hominum genus etsi ah*quid
habet acuminis, tamen concinnitatem non querit,
sed delectatur novis et prodigiosis inventls.

Germanis ingenuitas et h*bertas gratae sunt.
Ideo fucosas superstitiones laeti abiicimus:

Sed regere imperio populos Romane memento,

Hae tibi erant artes pacique imponere morem.

Non solum ceisitudo animorum est in Itah's,
et dominationis cupiditas, sed industria etiam uti-
lis in gubernatione,

Quare magna arte inde usque a GregoriiPrimi
tempore constituta est ab eis dominatio, Quae-
siti sunt et nervi dominationls opes, et regum ad-
iunctio, quorum alios novis honoribus sl!)i obh*-
garunt, ah'os tenuerunt fascinatos barbaricis per-
suasionibus de iis idolis, quae quisque magnifa-
ciebat,

MuItumPontifices et umbra dignitatis, quam
adhuc utcunque urbs Roma retinebat, adiuvit,
et Italiae populi cum graecos Imperatores et Exar-

DECL. DE PONTIFICUM AMBITIONE etc.

203

chos iuste odissent, intuebantur illam veterem
arcera Romam , et autoritate Pontificum peregri-
nos reges placare studebant.

Facilis est autem et perspicua refutatlo eius
mendacii, quod Romano Pontifici imperia mundi
trlbuit. Et extant ea de re scripta tempore Ludo-
vici Bavari a multis edila, fuitque diligentia tanta
in Occam , ut quanquam graecae linguae ignarus
fult, tamen sumpserit a doctls graeca testimonla.
Recitat enira ad verbura sententiam Chrysostomi,
quae recte discernlt reglam potestatem, et mlni-
sterium Evangelll, quod alt minlsterium esse do-
cendi doctrinam a Deo tradltam, slne armls, nec
esse potestatem culquam dandi aut erlpiendi im-
peria, aut condendi leges de polltlca guberna-
tione. Sint dlstincti gradus, ut dixlt ad Con-
stantium Imperatorem In Synodo Leontlnus Ly-
dorum Episcopus: tieQa dumiv jax&dg htgoig
lmx,tiQttg'

Explodenda sunt Igltur Bonlfacli constltutlo
et similium nugarum corr.menta, quae monar-
chiam polltlcam Romano Eplscopo tribuunf.

Quod vero id confirmant hoc typo, qula Pe-
trus dixerit: Ecce duo gladil hlc, Id refutat ipse
Domlnus, vetans Petrum praellarl, et tristls In-
terpretatio est, cum inquit: Satls est duos esse
gladios, id est, geminos esse hostes, scllicet, Ty-
rannos et impios Doctores, Etbnlcos et ludaeos.

Sed allqul rainus irapudentesfatenturmonar-
chlam polllicam non esse tradltamPetro, sed dls-
putant inter Eplscopos oportere prlraura ahquem
esse, ut slt ordo, et ut sciatur, quls convocare
ahos ad iudicia et ad Synodos debeat. Huc ac-
commodant dicta: TuesPetrus, etsuperhancPe-
tram aedlficabo Ecclesiam meam. Item: Pasce
oves meas. In his verbls quia Petrum Domlnus
alloquitur, aiunt praelatura esse caeterls, et suc-
cessorem Petri suraraum Episcopum esse. Id
quoque refutatur dictoChrlsti: Reges gentiumdo-
roinantur eorura , vos autera non sic,

Removeantur a mlnlsterio Evangelii xay.o-
'Qriliai^ quae transformant hunc docendi laborem,
qui sirailis est in oranlbus, in polltlcam poten-
tiani aut antecellenliam. Idera Evangeh'ura est
omniura recte docentiura, et omnium voce efficax
est fillus Del Xoyog aeternl patris.

Unum caput est Ecclesiae fillusDei perficiens
omnia in omnibus. Removeatur monstrosa figu-
ra , quae addit alterum caput. Removet imperia

204

Christus, simllitudlnem imperiorum seu gradus
et orania ambltlosa certamina, cum ait: Vos
autem non sic.

Cum autem in natura humana slt haec labes,
ut alta concuplscat, slcut scriptum est: Initium
peccati superbia, omnlbus temporibus fuerunt,
sunt et erunt horrlbilla ambitlonura certaralna in
Ecclesia, Nec tantum in iraperils hoc accidit,
quod scripslt poeta :

Patriain tamen obruit olim.

Gloria paucormn , laudas titulique cupido.

Multo saepius Ecclesils nocet ambltlo, nec inter
applausus populi mentes ebrlae dulcedine falsae
gloriae raoventur hoc divlno fulmine, Abomlna-
tlo estDei, qulcquld est subhme coram horaini-
bus, ac praesertlra in gubernatlone, cum ibi sit
occasio, faclllus sese efferunt bomines. Ideo clto
In sede Romana quaeslta est domlnatlo, ac prae-
buit occaslonem decretum Synodi, quae Eccle-
slarura inspectlonera in Orlente commendavit
Alexandrinae Eccleslae, InOccidente veroPioma-
nae, Hoc cum esset humano iure constltutum,
Romanus Antistes statira post Nicenam Synodum
extra has metas egredi ausus, sripslt ad Orientis
Episcopos , ut a Romano confirmationem pete-
rent, Extat responslo in Theodoreto, ubi no-
ralna plurlmorura recltantur, inter quos et Basi-
lius est, qui Romanum Pontlficem graviter accu-
sant, quod servitutem Ecclesils imponere conetur.
Ea Epistola ilhistre testimonium est vetustae
aequahtatis Eplscoporum. Postea secutum est
certaraen inter Roraanum et ConstantlncpoHta-
num , in quo Gregorlus crudelissimo parricldae
Phocae fult aequior, qula Roraanum Episcopum
praetuht ConstantInopoh'tano, Sed tamen videri
modestus voluit, non vult quenquara dici olxov-
aEvr/.ov^ et gravlter accusat ambltlonera inquiens:
O tempora, o mores, vastatur orbis terrarum a
barbarls, delentur urbes et teropla, trucldantur
non solum exercltus nostri, sed etlam inermis
multitudo in urbibus, senes, pueri, matronae,
vlrglnes, occupantur provlnciae a culloribus ido-
lorum , qui barbarica idola collocant in templa
nostra, trucldatis pHs Sacerdotibus. In hls tan-
tls calamltatibus et dolorlbus piornm tamen de-
liciantur Episcopl , et vanitatis nomlna expetunt,
et novos ac prophanos tilulos sibi trlbuunt.

Gregorius odiosum nomen vitavit, princi-
patum tamen non abiecit.

205

DECL. DE PONTIFICUM AMBITIONE etc.

206

Postea deposlta verecundia Fiomani Episcopi
non solum collocarunt se in fastigioEcclesiae, sed
etiam addiderunt ad se pertinere inonarcliiam im-
periorum, creverant enim opes et potentia, cum
nostri Imperatores attribuissent Romanae Eccle-
siae praedia quaedam. Ilae donationes initio me-
diocres fuerunt, et bono consilio factae sunt, ut
sumptus haberent familiae docentium, discentium,
iudicum, scribarum et aliorum minis!rorum, qui-
bus carere gabernatio non potest.

Credo etiam Principes natura magnificos non
tantum necessitatis, sed splendoris quoque ratio-
nem habuisse, sed paulatim ipsi Poiitifices, non
contenti praediis, quae iuste possidebant , et ad
usus necessarios data erant, invaserunt in vicinas
possessiones, partim fraude, partim manifesta
violentia, et accessit ah*ud scelus.

Initio praedia non Episcopis, sed Ecclesiis
donala sunt, ut nunc dantur reditus, aut praedia
Academiis, nec quisquam unus est aerarii Do-
rainus.

Et vetus consuetudo fuit distribuere Eccle-
siarnm reditus in quatuor partes: prima erat do-
cenlium et dlscenlium. Secunda iudicum et alio-
rum miiiistrorum , qui noininabanlur ^idxoroi,
Tertia pauperum. Quarta aedificationum et alio-
rum quotldianorum sumptuum. Haec distribulio
honesta fuit, et certos questores habuit, ac scitis
in omni gubernatione , quantumvis exigua , ta-
men multorum hominum opera et multis rebus
opus esse.

Talls autem cum initio fuisset questura facul-
tatiim ecclesiasticarum, lyranni Ponlifices aera-
ria ad sese transtulerunt. Ea quae discentibus et
quae pauperibus attributa fuerant, ipsi interver-
terunt, un)bram aliquam iudiciorum potentiae
causa relinuerunt.

Ita iam reges facti , fruuntur alienls faculta-
tlbus, tanquam proprlis , et sicut scrlplum est:
Helluantur de elemosynis pubhcis.

Creverunt autern cum oplbus ut dixi, cum
alia vitia, tiim vero maxime iniusta dominandi
cupiditas, nostri Imperatores arte oppressi sunt,
cum bella adversus Henricos Quartum etQuintum
acceiisa sunt, ut alia multa omittam.

Per sese autem bella doctrinas et discipllnam
delent, et cum Pontifices ipsi fiunt bellatores,
muUo magis fit quod vetus poeta dixit:

Speiuitur orator bonus, horridus iniles amatar.

Multi igltur tetrl errores non sohim de com-
menticia potestate Pontificum, sed^ multo raagls
de implls cultibus confirmati sunt.

Haec ingentia mala nulHus eloquentla satis
deplorare potest, Quanta libidinum turpitudo
est In pontificils lustris? Quantum mali in Mis-
sis, In quibus adorant Deum suum Maoslm, seu
Mazam.

His magnls scelerlbus valde Irrltarl Iram Dei
non dubitandum est.

Etsl autem nunc de tanta amplitudlne rerum
prohxe dici non potest, tamen haec commonefa-
ctio luniorum causa repetlta est, ut et cogitent de
erroribus pontificiis, et de ira Dei, et querant
quomodo sibi rectius consulere possint, Non
certandum est vitiis, contemptu doctrinarum, ar-
rogantia, vanitate, luxu cum factione pontlficia,
sed studlo recta dlscendl, ardenti Invocatione Dei,
pla morum gubernatione,

Haec sint praesidia adversus mala pontificia,
Orate, inquit Dominus, ne venientes poenae vos
opprimant.

Ut autem recte InvocareDeum posslmus, do-
ctrina de veris cultibus tenenda est , et conversio
ad Deum necessarla est, sicut hanc et severissi-
mam et dulcisslmam concionem Deus saepe repe-
tit: Convertlmini ad me, et ego convertar ad vos.
INIhll dubium est propler idola et hbldines puniri
genus humanum horribillbus mutatlonlbus impe-
rlorum , et olim de Roma in SibyUinis carmini-
bus dictum est:

QCOf.a] /Ltiv ^vf.111 VaiTui y.ul dfjXog u<Si]Xog,
Sed nunc quoque ruere eam videmus, et scrl-
ptum est de uUImo iudiclo, Pseudoprophetam et
Gog et Magog simul abiici in aeternos cruciatus.
Ubi pontlficlum regnumPseudoprophetam, Goget
Magog Turcicum regnum nominarl adparet. Sed
ante ultimas poenas, utriusque regnl potentia sae-
viciarn in Ecclesiam exercebit.

In hls tantis periculls, ut Eccleslam inter
nos filius Dei Dominus noster lesus Christus ser-
vet petamus, et sciamus invocationem nostram,
non fore irritam , si vera anlmorum conversio ad
Deum fiet, et ad hanc necessaria est in slMguIis
dlligenlia cognoscendae verae doctrinae, Quare
fontes doctrinae studiose dlscile, sicut scrlptum
est: Sis adsiduus et attentus in lectione, doctrina,
et consolatione. Dlxi,

DEGL. DE PULMONE

an. 1557.

De pulmone et de dtscrim. etc.

In select. Decl. T. IV. p. 679 sqq. et Serves». T.IV p. 617.
E(iam in Orationum T. V. p. 4. et apud Richard. 1. II.
p. 111.

Oratio de pulmone et de discrimine arteriae

tracheae et oesophagi; recitata a D, Jacobo

MilichiOy 1557.

Cum ad tumulum Pveverendi virl Marlini Luthe-

rl, anno post mortem eius undecimo, decerneti-

diis esse gradus Doctorum in arte medica filio

ipsius, viro excellenti erudilione et virtute Paulo

Luthero, multa de patris historia, et de bellis

Principum, et de dissidiis docentium, quae post

eius mortem secuta sunt, cogitans, nihil dicam

de bellis. Maiorem dolorem haud dubie omnibus

mediocribus hominibus adfert illorum petulanlia,

qui sicut Ulysses comites eo dormiente, cum

utrem ab Aeolo, donatum aperuissent, ventos

emiserunt, qui inter sese contrarii sevissimas tem-

pestates excitarunt: ita ipsi velut sopito Lulhero

contraria dogmata sparserunt, et moestissimas

Ecclesias horribiliter dilacerarunt. Qua in re

non solum huius temporis deploranda est calami-

tas sed mtdto magis posteritatis et liberorum no-

strorum causa dolendum est. Nam etiam parva

dissensio initio, crescit tempore cum accednnt

odia, et partes factionibus armantur, sicut de

Discordia Homerus inquit: Parva metu primo

mox sese toUit in auras, ingrediturque solo et ca-

put inter ntibila condit. Et Pindarus inquit : A

parva scintilla saepe totam sylvam comburi. Non

pcssum igitur sine ingenti dolore, et ea, quae ac-

ciderunt hoc decennio, et quae secuta sunt, co-

gitare. Sed utruuque scimus , et haec esse fata

huius languidae et delirae mundi senectae, ut

confusiones generis humani sequantur maiores,

quam fuerunt antea, et tamen filiusDei, Domi-

nus noster lesus Christus, semper aeternam Ec-

clesiam collecturus sit, et quidem in eo coetu, in

quo vox Evangelii incorrupta sonabit. Sicut in

promissione diilcissima scriptum est: Ut in vin-

demia sterili ctim vineae cultor passim invenit ali-

quas, sed paucas uvas, laetus agit Deo gratias, et

has uvas custodiri iubet. Ita in postrema mundi

senecta, quanquam horribiles confusiones generis

humani futurae sunt, tamen servabit Deus ali-

ET DE DISCPilM. etc.

208

quas Ecclesiae reliqulas. Cumque sciamus voce
Pteverendi viri Lutheri repurgatam esse doctri-
namEcclesiae, et res magnas, necessarias Eccle-
siae vere illustratas esse, negari non possit, cum
doctrinae puritatem conservemus, tum vero et
gratam memoriam posteritati eius praestemus.

Hortator aulem huic filio Paulo ad artis Me-
dicae studium pater ipse fuit, quia doctiinam de
natura rerum valde amabat, et vestigia Dei in ea
considerabat, et ignaviam ac barbariem eorum
serio detestabatur, qui miranda testimonia deDeo
in fabricatione, ordine et utilitate corporum mun-
di, et in natura hominis, non student contem-
plari, nec se consideratione praesentiae Dei in
nobis ad virtutem excitant. Et ut ingenii magni-
tudo erat excellens, multa remedia norat et ad-
parari curabat, saepe etiam aegrotis opitulabatur,
saepe narrabat non dubitare se, quin sapientia
Patrum et Prophetarum haec fuerit, Nohae,
Abrahae, lacob, loseph, Esaiae et aliorum, pro-
fessio doctrinae de Deo, Legis et Evangelii , et
propagatio Physicae ac Medicae artis. Vidimus
eum pellere calculos succini Borussiaci pulvitiscu-
lo, et in suo corpore, et in aliis. Vidimus labo-
rantes laterum dolore foeliciter liberatos esse, cum
daret Acanthii aquam , cui apud nos nomen est
CarduiBenedicti. Vidimtis repressum ab eo xaQ-
dicoy/Lior in magno periculo, corticibus pomi Pu-
nici, qui Sidia nominantur. Haec eo comme-
moro, ut ipsius iudicium et exemplum opponam
furiosis quibusdam , qui sapientiam esse putant,
nec naturam, nec divinas commonefactiones, nec
beneficia Dei adspicere, sed tantum heluari, et
aliis obscoenis voluptatibus sese dedere, sine or-
dine, sine legibus, Cyclopum more vivere, et
postea hanc barbariem nominare fortitudinem, aut
etiam pietatem.

Ut autem aliquid usitato more de aliqua no-
strae arlis parte dicam, tit antea de fabricatione
cordis et thalamorum eius dixi, ita nunc de pul-
mone et de discrimine arteriae tracheae et oeso-
phagi dicam , quod ut facerem , ipsa Lutheri re-
cordatione motus sum. Distinxit Deus duos ca-
nales, quortim alter cibum et potum vehit in ven-
triculum, videlicet, oesophagus, alter cui no-
men est arteria trachea , nec cibum nec potura
vehit, sed cordi adiuncttis est, vehit orator Prin-
cipi. Nam et aeris hauriendi et emittendi causa,
et propter vocem factus est. Omnia in fabrica-
tione humani corporis plena sunt artis, consilii

209

DECL. DE PULMONE ET DE DISCRIM. etc.

210

et mirabllinm signlficatlomim. Estque iitilissi-
mum ad confirmandam adsensionem de Deo opi-
fice, saepe intueri nos ipsos, ut ars in membris
nostris commonefaciat nos, non casu ea conflu-
xisse ex Democriti atomis, sed vere esse Deum,
cuius consilio, propter gravissimas causas et com-
monefactiones omnia sic facta et distributa sunt.
Longe differunt in vita gubernatio, quae nutri-
tioni corporis servit, et altera gubernatio, quae
est sapientiae communicatio, et inchoatio aeter-
norum bonorum. Vehat cibos et potum oeso-
phagus, id est, Magistratus, qui est velut ar-
mentarius, et corpus pascit et custodit. Sed ni-
nn influat in tracheam arteriam cibi aut potus,
non impediatur vox doctrlnae sordidis cupiditall-
bus aut vohiptatibus, quae ventrem onerant. Sed
slt libera , nec sit fallax , sed veri cordis nuncia.
Talis est orator in Ecclesla primus, tilius Dei,
qui esl fistula et y Xw jt ig , per quam patefit divinl-
tas, et ut pulmo circumfusus est trunco asperae
arteriae, ac nominatur a Platone jualaxoi' akjua,
ita natura humana circumfusa illi oratori, vere
est tenerrimum ventilabrum, de qua similltudine
piopter certas causas brevius dico, tantum eo hanc
commonefactionem inserui, ut studium vobis con-
siderandae fabricationis humanorum membrorum
commendarem, quod certe et valetudini et morl-
bus utilissimum est, et ostendlt illustrla de Deo
testimonia, et multas imagines rerum maximarum
complectitur. Saepe et hoc cogitemus, talem esse
figuram hominis conditam, qualem praecipue vo-
lult Deus convenire filio, et filli corpus ideam
esse nostrorum corporum. Quare non dubite-
mus, causas singulares esse, cur praecipua mem-
bra, quae in tota aeternitate organa Dei erunt,
sic formato sint. Accedat et haec cura, ut si pi-
cturam parenlum haberes, nolles eam petulanter
corrumpi, ne parentes contumelia adfici videren-
tur: sic et propter ideae reverentiam tuo corpori
parcas, et sicut Paulus inquit: Tuum corpus ho-
nore adficias. Debetur enim honos Deo opifici,
et ideae, qua vestitus est fillus.

Sed ut dlscant iuniores usltatas descriptlones
pulmonis, et dlscrlmen tracheae arteriae et oeso-
phagi, pauca de hls mirandis operibus dicam.
Cavitatem circa cor implet pulmo, qui est caro
aerea , rara, mollls, sponglosa, similis coagula-
tae spumae sanguinis, insertis in eam carnem tri-
bus fistuh's, quae spargunt ramos contextos velut
recte. Grandlor est mucro tracheae arteriae in-
Melanth. Ofer. Voi.. XII,

fertus pulmoni, cul duo canales ex corde emissi
occurrunt. Vena arteriah's nutrlmentum adferens
puhnoni, et arteria venalis, aerem in pulmone
exciplens. et ex corde fumos evehens, simul cum
arteriali sanguine. Hi canales spargunt exiles
surculos per totum pulmonem; et quia assidue
hauritur et emittitur aer, per tracheam arteriam,
et per arteriam venalem, continui sunt motus,
pulmonis dilatatio et constrictio. Ac primum in
pulmone praeparatur aer, qui in cor transfundendus
est. Mlrum est autem, cum assiduus slt pulmonis
motus, tamen non alllgatum esse ad thoracem, nec
thoracis motu trahl. Movetur autem ratione vacui,
ut sit agltatio mollior, cum cedlt thorax, qui a dia-
phragmate movetur. Adiuvant autem pulmonls
raotum halitus a corde venientes, et ipsa aerls co-
pia, qui et influit et exhalat. rigura pulmonis
imitatur ungulam bovis, quia in duas partcs a
mediastlno dividltur, et singulae in imo blnos lo-
bos habent, cordis involucrum complectentes.

Utilitas pulmonis duplex est, faclus est enim

et spirationis et vocis causa. Spiratlo cordl ne-

cessaria est, adfert enim pulmo cordi aerem, qui

mitlgat calorem cordis et spirituum, et hunc aerem

ante praeparat, cor enim laederetur, si penetra-

ret ad ipsum, aut aer frigidior, aut nimis copio-

sus. Suffocaretur autem cor copia splrltuum et

fumosl aeris, nlsi rursus fieret exhalatio. Ideo et

per pulmonem rursus emittitur fumosus aer.

Ideoque pulmo capax est multl aeris, ut paullsper

omissa spiratione, tamen cor accipiat et reddat

aerem, Quod si deesset pulmo, brevi tempore

omissa spiratione animantia suffocarentur, ita spi-

rationis causa pulmo factus est. Altera utllltas

est, formandae voci servire. Ut enim in fistulis

hoc modo fiunt soni, cum insplratum aerera per

angustum foramen, quod in Ipsls contlnetur , ell-

dunt: sic et in corporibus humanis vox formalur,

quando aer per asperam arteriam in laryngem,

quae est caput asperae arteriae, ferfur, atque illlc

per angustam rimulam, quae in larynge exlstit,

impellltur. Pulmo enim ceu utriculus agitatus a

musculis thoracis, aerem per tracheam impelllt

aliquanto violentlns, quam fit in spiratlone, de-

inde in laryngem truditur, per cuius rlmara quae

proprieglottisvocatur, eo, quod to axi]UCCTtavXov

ylajTTi] naQanlriOLOV elisus vocem format, quae

inde in latam oris amplltudinem delata , et garga-

reonl illlsa, varie formatur et variatur, unde et

gargareon vulgo vocis plectrum vocatur. Unde

211

DEGL. DE PLLMONE ET DE DISCRIM. etc.

212

serrno slve loquela, quae est vox articulata, for-
matur a lingua, plane inenarrabili rnodo, unde
propter diversa linguae impedimenta , alii blesi,
alii trauli existunt.

Hic consideremus quanta sit vocls utilitas et
varietas, quam sic fieri quidem experimur, sed
cur et quando in his meatibus aer accipiat sonos
et sonorum varietatem, dicere non possumus, ac
fatendum est , non penitus perspici naturam. Me-
mini sapientem virum dicere , eo discendam Phi-
losophiara, ut quousque progredi mens humana
possit, animadvertatur, et quae non comprehen-
dat. Cumque restare ingens bonum non com-
prehensum cernimus, convicti fateamur, opifi-
cem sapientiam et bonum esse. Cur sermo fiat
linguae plectro, quis satis monstrare potest?
Fieri tamen sentimus, et ingens bonum esse ser-
monem, significantem res, cogilationes et volun-
tates Dei et hominum, manifeslum est. Est igi-
tur sapiens arlifex, quem agnoscamus, et eius be-
neficiis reverenter utamur, nosque praeparemus
ad coelestem sapientiam, in qua ideam cernemus
universae naturae in ipso conditore. Vult Deus
voce Evangelii accendi vitam, lucem in mentibus,
et iustitiam in cordibus, et quidem vult sese no-
bis communicare hac ipsa voce. Ad hunc usum
condidit haec admiranda opera, vocem et sermo-
nem j quae quomodo fiant, tunc intelhgemus,
cum ipsum opificem coram in luce manifesta aspi-
ciemus.

lam et pauca de trachea arleria, et de oeso-
phago dicam. Non dicit Plato vehi potum per
tracheam arteriam. Estque relinenda sententia,
distinctos esse canales etdistincta officia, ut ante
diximus. Diftorunt et situ et substantia hi cana-
les. Trachea arteria in anteriore parte colli po-
sita est, ut recta tendat ad os, hauriendi aeris
causa, oesophagus autem in posteriore parte colli
est, ct magis latet, ut plus contineat caloris. Dis-
cedens autem nonnihil flectit se ad dextram, ut
cedat locum aortae. Rursus autem ad sinistram
reflectitur, cum fere accessit ad diaphragma, ut
cedat locum venae cavae. Ita vehit servus offi-
ciose cedit praestantibus membris. Sed anfractus
illi prosunt, ut hoc membrum fulciant, et nervos
excipiant, item ne impediatur deglutiens, Diffe-
runt et substantia, nam trachea est ex cartihTgi-
nibus, ut sit firmior canalis, nec toto suo corpore
coeat , sed maneant meatus, ut non impediantur
aeris influxus, et hahtuum furaosorum effluxus.

Oesophagus vero quanquara nervea membrana
est, tamen est substantia mollior, quam trachea,
et astringitur suis viUis, cura est inanis. Est et
multo longior, quam trachea, quae sub furculis
inseritur pulmoni. Ac oesophagus sub diaphrag-
mate ventricuhim attingit. Nec vero iam totam
fabricationem harum partium recitare possum,
tantura hoc raoneo , ne vocis organo tribuantur
officia culinae, ne misceantur propagationi doctri-
nae cupiditates gulae.

Cur igitur dixitEuripides: Vinura penetrans
pulraonum meatus? EtAlceus: Teyys jirevjLwrag
oXvw. Haec verba non confundunt officia cana-
lium, tantum hoc dicunt, pulmoni opus esse et
nutriraento et rigatione. Ac manifeslum est nu-
triri et rigari pulmoni pulmonem per venam arte-
rialem , quae subtilem sanguinem vehit in puhno-
nem. Sanguis autera ex cibo et potu antea in
epate natus est. Harum actionum ordinem esse
poetae non negant, cum dicunt, vino rigari pul-
monem. Cum diurno aestu et labore cor accen-
sum est, et pulmo arefactus, a meridie corporibus
quies concedatur, et cibo et potu reficiantur vi-
res et spiritus , et rigatione humectentur et refri-
gerentur cor et puhno. Ilic ordo de muUis ma-
gnis rebus nos commonefacit , de ordine laboris
et restitutionis virlum, et de modo ac temperan-
tia, quara scitls necessariam esse ad tuendam va-
letudinem corporis. Sed nos In Ecclesla praecipi
eamsciamus, et valetudinis tuendae causa, et ne
mens impediatur in Invocatlone, in dellberatloni-
bus, in studils, et In actionibus ahis vitae neces-
sariis. Haec omnla Impediri helluationlbus ma-
nifestura est. Maxime vero scllote ad Invocatlo-
nem temperantia opus esse. Cum enlm inter pre-
candum necesseslt, muita cogilare de Deo , de
raandatls et promlssionlbus divinis, fieri hoc non
potest, cum intentlo in ebrlis esse nulla posslt.
Et cum ardere corda flamrals dlvinl splritus de-
beant, hae reprlmuntur fuh'ginosis halitlbus in
cerebro et in corde, et varli sunt aestus et Euripi
adfectuum in corde, quod oneratum est immodico
cibo et potu. Quare scriptum est: Sitls sobrii ad
precationera, Denique sic vivendum est, ut no-
stra corpora sint domicllla et templa Dei, et cere-
brum, cor, lingua , et omnla sint organa Dei In
nobis. Haec cogltanda sunt, cum Intuemur fabri-
cationem corporis nostri, et ordlnem naturae in
tuenda valetudine necessarium. Ac propter has
gravissimas causas, propter nostram valetudinem,

213

DECL. DE CURA RECTE LOQUENDI.

214

propter testimonia de Deo, propter ordlnem
omnium, doctrin.im physicam et .inatomicam di-
ligite et discite. Oro autem filiumDei, Dominum
nostrum lesum Christnm, quem mirando consilio
voluit Deus massam humani generis induere, ut
nos gubernet et protegat, et honesta doctrinarum
studia extingui non sinat, Dixi.

No. 159.

an. 1557.

De cura recte loquendL

In select. Declam, T. IV. p. 690 sqq., Serv. T. IV. p. 627
et liichard. T. I. p. 287.

Oratio de cura recie loqiiendi; reciiata a
Petro Vincentio Vratislaviensi y 1557.

Saepe et libenter quasi mente intuens inclytam
urbem Lubecam, quae cum nomen coronae ha-
beat, nomino eam Saxoniae coronam, delector
non solum cogitatione splendoris, aedificiorum,
portus, mercaturae, opulentiae et vaiiarum re-
rum, quae in Oceano ab ortu et ab occasu adve-
huntur, sed multo magis consideratione eorum
ornamentorum , quae sunt in hominum societate,
summa.

Aristocratia est plena dignitatis, et Senatui
eximia reverenlia plebs obtemperat, Leges sunt
non ad ullius partis aut factionis commoditatem
latae, sed ad bonestatem, iusliciae conservatio-
nem, et aequalem civium consociationem dire-
ctae, et Senatus est vigilans et acer in legum de-
fensione, in exercendis iudiciis, disciplinae con-
servatione, in puniendis deh"ctis, et in tuenda pa-
ce, sunt et artes vitae utiles in civitate, et ne
desint res necessariae ad victum, et ad artium
operas, Senatui curae est. In domeslica disci-
plina magna cura est tuendae castitatis , congres-
sus et coUoquia amicorum crebra de publicis et
privatis negociis, de religione, historiis, et de
artibus sunt modesta , et sine rixis,

x\d haec tanta ornamenta politlca accedunt
aeterna bona, Vox Evangelii incorrupta, qua ibi
filius Dei aeternam Ecclesiam colligit, vera Dei
invocatio et celebratlo, nec dissidia ibi sunt opi-
nionum. Adiuncta est Ecclesiae et Schola consen-
tiens, in qua iuventus discit linguam Latinam et
Graecam, summam doctrinae Christianae et initia
aliarum artium , quae Ecclesiae utiles sunt. Nec

maiora bona in hac vita quaerl alia aul oblineri
possunt. Nec simus tam f;itui, ut Platonis poh'-
tiam constitui posse arbitremur, quod conatos esse
summa cum turpitudine et crudelitate quosdam
Platonis audilores scripsit Athenaeus. Sed optirna
est politia quae sequitur decalogi normam in ex-
terna disciplina, et cum sint multi contumaces,
delicta severe punit. Gratulor ergo et Ecclesiae
et Germaniae, tales aliquas civitates esse, ut sunt
Noriberga, Lubeca , Vratislavia dulcissima patria
mea , Argentoratum , Harnburga, Luneburga, et
pleraeque aliae, ac toto pectore Deum condltorem
aeternum patrem Domini nostri lesu Christi oro,
ut ct Lubecam et alia honesta Ecclesiae hospicla
protegat et gubernet, slcut scriptum est: Nisl Do-
minus custodierit civitatem , frustra vlgllat qul
custodit eam,

Etsl autem extant et aliae slgnlficatlones meae
erga eam urbem gratlludinls, tamen et hanc com-
memorationem facio post meam migrationem, ut
ostendam nullam mei iudicii et voluntatls muta-
tionem factam esse. Spero meam sedulitatem in
docendo omnibus prudentibus viris ibl probatam
esse, et fult erga me honestlssiml Senatus, et
multorum sapientum virorum, eximla benevolen-
tia, quibus omnibus et debeo gralltudinem, et
semper praestabo, ac multorum quidem praestan-
tlum virorum et consuetudlnem, et colloqula
saepe desidero, et mente requlro.

Sed Inter alias mei dlscessus plas et honestas
causas , quas tum et Senatul et amlcis probavi,
et hic commemorare nlhll necesse est, ista certe
non levlsslma fult, quod fracto crure ac morbo
languefactas, adsldultatem in labore docendae iu-
ventutls praestare dlutlus non potui. Aetas etiam
iam requlrlt non dico quietem, quae vix ulli con-
tlngit, sed tamen laxationem aliquara seu loj-

Redil Igltur In Academlam, quam dlligebam,
velut In secessum, ut senes alios audirem de mul-
tls rebus colloquentes: yrjQaGxcov y.ayw nolXa
didaay.6f.LEVog, ut in Solonis versu dicitur, et
non solum cogitatlones meas cum els conferrem,
sed etlam coniungerem vota et gemitus, cum ils,
qui verltatera et Eccleslarura concordlam amant,
huc postquara venl, etsl ocium sperabam, tamen
cum videara aliorum onera, partem publicorura
laborum mihi imponl passus sum. Qua in re
praeceptorum et amlcorum slve ludiclo, slve be-
14*

215

DECL. DE CURA RECTE LOQUENDI.

216

nevolentia delector. Ac recepi lioc docendi mu-
nus eo facilius, quia non ad dira et crudelia ho-
rum temporum certamina vocor, sed ad dulcissi-
mam lectionem lalinorum et graecorum scripto-
rum, et ad ea studia , a quibus nec natura, nec
voluntate abhorreo, quae tamen et Ecclesiae ne-
cessaria et Reipublicae utilia sunt. Etsi autem
verissime adfirmo me, et agnoscere meam imbe-
cillitatera, et valde me dolere, minus me ingenio
praestare posse quam vellem, nec me annumero
iis, qui excelhint vel eloquentia vel eruditione,
tamen hoc me studio delectari fateor, et Hbenter
ero hortator bonis ingeniis, ut optima discant, et
monstrator ero seduhis , quod eo faciam facilius,
quia scio in hac Academia omnium congruere sen-
tentias et voluntates de omnibus generibus doclri-
narura. Omnes hoc iudicrint linguarum cogni-
tionem et dihgentiam recte loquendi maxime ne-
cessariam esse et in Ecclesia, et in aliis vitae par-
tibus. Pauca igitur iam de his studiis, videlicet
de Eloquentia , et de cura recte loquendi dicam.

Nec vero uUius creaturae sapientia cogltatione
comprehendere potest, quantae res sint haec mi-
randa Dei opera, facultas loquendi in homine,
deinde aliud raaius et singulare Dei opus, elo-
quentia excellens, quae res magnas sapienter et
splendide exponit, non dico, quae tonat et fnlrai-
nat, quod apud populum male iudicantem etiam
sophislica adsentatione et pr.iestigils efficlt, sed
quae orta ex vera sapientia recte exponit res ve-
ras, et addit splendorem , ardentes raotus anirai,
et concinnara harraonlara seu nuraeros, qui ralra-
bilera suavitatem orationi addunt: harum rerum
maximarum causas et dignitatem nerao satis ex-
ponere potest.

Quae slt utilitas sermonis notum est, sed de
causls quid dicere possumus? nisi hoc, Deo con-
ditori gratos nos esse debere, qui hoc tanto bono
instruxlt hominum naturam, et sermone utendum
esse praecipue ad Deura celebrandura. Haec igi-
tur arcana omitto non sine geraitu, dolens, non
solura pauca nos de mlrandls operibus Dei scire,
sed etiara nos ingratos horribillter negligere con-
slderationem beneficiorum divinorum, nec ea ex-
colere, nec iis uti ad eos fines, quos Deus pro-
posult.

Quanto plures enim sermone utuntur, ut
Deum contumelia adficiant, quam ut ei grata dl-
cant in docendo et in aliis communibus vitae offi-

ciis

Nec de illa excellenti eloquentia dicara, quae
est singulare opus Dei in suramis gubernatoribus,
qualis fuit fortasse Nestoris, Ulyssis, Solonis,
Periclis, in quibus cum magna sapientia conlun-
cta fuit naturae vis, qui flumen orationis raagna
copia et splendore fundere, et ardentes anirai mo-
tus addere, colllgere dlsslpatos horalnes, ut le-
gura frenos acciperent, et civili societate iuncti
labores coraraunes sustinerent, iratos cives in se-
ditionibus flectere, ut ultro arma de raanibus
abiicerent, et asperas leges suadere poterant.
Divina haec sunt, utOrphei, Musaei, Araphio-
nls, et Horaeri Poetica,

Nec de illa quidera eloquentia dicara pro-
priore nobis, de qua allquid existiraare disertl pos-
sunt, et quae multum a doctrlnae et ab arte su-
mit, qualis fuit Demosthenis aut Ciceronls, quo-
rura exempla etsi multa nos monent, tamen con-
silia et vim Deraoslhenis, et splendorera ac nu-
meros Ciceronls nemo aequare poterit. Quod est
igitur conslllum nostrum in hac adhortatione? De
vestrls exercitlis loquar in his studiis, praesertlm
Ilnguae latinae, ut finem intueamini, ad quem
labor dirigendus sit, et ut ea facultate vos instrua-
tis, quara omnes non monstrosae naturae et ad-
sequi possunt, et quae omnibus in Ecclesia et in
communi vita necessaria est, 7i6()l advvdtiov non
est dellberatlo, sed hortator sum, ut laborem et
quidem dulcisslmura bonls ingeniis in re possibili,
et non solura utili, sed profecto necessaria in Ec-
clesia , et quae ingens decus est, magna cura et
animi intentione susclpiatis , videlicet, ut et res
necessarias recte discatis, et adlungatls curam
recte loquendi, ut sermo slt gramraatlcus, pro-
prius, perspicuus, ordine, verecunde, sine so-
phistica, slne confusione res necessarias exponens.

De hac corarauni et possiblli facultate dico,
non aliter ac si pictori praecepta darera, ut si cor-
pus seu hominis, seu leonis, seu equl, seu aliud
plngere vellet. Primura ideam corporls in raente
recte coraprehensara teneret, deinde ut naturam
quam proxirae imilaretur, nec monstrosam ima-
glnem faceret.

Laudo autem voluntatem eorura, qui hanc
adhortationera saepe repetunt. Ut enim negHgen-
tia in loquendo corruptelas doctrinae olira apud
Monachos auxit, ita nunc rursus adferet doctri-
nae confusionem et tenebras, Euripides nominat
turpissimum raorbura, linguam petulantem seu
effrenem ay.olaOTOV ylujaoav alo/^iorriv vooov.

217

DECL. DE CURA RETE LOQUENDI.

218

Talls lingua praecipue in Ecclesla horribllis per-
nlcies est, sive consulto ludat praestlglls sophlsnia-
tum, ut fecerunt et faciunt multi blaspheml, sive
inscltla spargat improprle dlcta , quae dlsslmiles
oplnlones in animls audientium parlunt. Memi-
nimus et dissidia et laxationem disclpllnae ex his
paradoxis ortam esse:
Orania fiunl necessarlo.

Voluntas nlhll aglt, sed tantum rapltur non
solum in bonls actlonlbus, sed etlam Inmalls.
Summa ars est Chrlsllanorum, nesclre legem.
Deus se immediate communlcat,
Christus iustlficat per accldens.
Unde contemptum doctrinae extruunt iv&ov-

oiaarai,
Sunt iusti renati etiam cum in scelera contra
conscientlam ruunt.
Sed non delector hac commemoratlone. Tantum
pauca exempla reclto, ut cogitetls quantum mali
sit, spargere absurda aut ambigua dicta , cum
quidem in populo longe maiores adplausus cieant
illa &avf.iaTa (^rj/Liajajr quam recte et proprie di-
cta, sicut et Thucydides suos cives oblurgat, cum
ait , eos fastidlre usitata, et mirari absurda. Sed

Fallitur et fallit vulgi qui peudet ab ore.
Vos In scholls praecipue decet custodes esse veri-
tatis. Tales ut sltis, necesse est vos primum res
recte discere, deinde adhlbere formam exponendi
idoneam et utilem.

Nec longa disputatione opus de delectu in
rebus discendis. Nota enlm sunt illa vetera ora-
cula:

Nemo eloquens esse potest in eo quod nesclt,
Quodque parum novit nemo docere potest.
Verbaque praevisam rem non invita seqiiltur,
Etsl proh dolor, multorum haec est audacla vel
insanla potius, et in EcclesIIs et in auhs, profite-
ri $e Doctores , ludices, Censores ils de rebus,
quae nunquam inqulsiverunt. Alli fascinati tem-
porum aut multitudlnls consensu, hoc maglstro
contentl iQinovTai Inl la izoi/Lia, ut Thucldldes
inquit, alii sclentes adsentantur seu gynaecels seu
allls, quorum serviunt adfectlbus, ut potentlam,
opes et voluptates suas augeant, hi non petunt re-
rum doctrinam ex veris fontibus, Sed unam ha-
beat ex cullnls sententiam , quae totam eorum
Phllosophlam complectitur. Nempe:

Cocus domini debct habere gulam.
Et plerunque indocti ad hanc unam arcem con-
fugiuut. Cum autem Deus vos ad veros fontes

doctrlnae cognoscendos vocaverlt, officil vestri
memores sitis, et infixa sit pectori et menti trislis-
sima comminatio, in qua Deus inquit:

Quia scientiam repulisti, repellam te, ne Sa-
cerdotio meo fungaris.
Volo autem ad veram cognitlonem adiungi curam
et studium recte loquendi , ut rerum exposltio lu-
men habeat et recte intelligl possit,

Quld refert? inqules, quo genere sermonis
utamur, potest eadem sententia et bona phrasi,
et soloecismls efferri, et notum est illud vetus,
Anacharsis soloecizat Athenis , Solon in Scythia.
Scio et doleo multos ignaviam suam excusare, et
confirmare hac barbarica persuasione, quod non
rautentur sententiae soloecismis.

Ego vero cuni de cura recte loquendl dlco,
non tantum proprletatem vocum, et grammatlcam
verborum constructionem postulo, quanquam et
haec magna sunt, sed consillum in ellgendls et
distrlbuendls materlis , et in totius expllcallonis
aedlficio seu idea, in forma integrae orationls,
et circumspectionem in vitandls Syrtlbus, quae
discentes impedlturae esse. Hanc curam qui in
docendo non adhibent, sed temere sine dlstlnctio-
ne, slne ordlne effundunt quldquid se offert, et
ralscent multa soloeca, horam oratio non ostendit
res , sed obscurat, obruit et corrumpit. Prodeat
allquls, quaravis audax et Impudens, qui ausit
dlcere, se inlelligere Scoti et siraih'um sermonum,
Deinde praeterquam quod res non intelllguntur ab
audltoribus, in illo oratore multa vlcia nascuntur,
negligentla in rerum conslderatlone, audacia, fu-
tllltas, impudentia : fingunt res quae nlhil sunt,
ut fingit Scotus universalia realia, aut ut Stolci
adfectus fingunt esse oplnlones, Monachi et com-
mentl sunt, et stablllunt idola, cum somniant
accidentia sine subiecto, ex quo deliramento alia
horribllla mendacia multa secuta sunt, quorum
semina certe fuerunt vocabula nova nihll slgnlfi-.
cantla. Deinde quanta est rerum confusio apud
Papistas, cum non dlscernunt legem et Evange-
Ilum, apud Antlnomos, cum non dlscernunt pcc-
cata contra conscientiam ab alio genere. Ita negli-
genter loquentes, rerum conslder.itlonem etiam
abilclunt, et fiunt oratores futlles et Impudentes,
qui tunc plus nocent, cum appetunt eloquentiae
laudem, scurrantur In conclonibus, et ludunt hy-
perbolls, ironlls, et allis figuris, quibus delecta-
tur indocta multitudo.

219

DECL. DE CURA RECTE LOQUENDI.

220

Magnum decus est in dlcente verecundia.
Existimatur enim magnltudinem et difficultatem
operis sul aliqno modo intelligere, qui ad hone-
stum coetum, Imo qui ad Christi et Angelorum
oculos atque aures verecundiam adfert. Qul vero
neque de rebus, neque de sermone solliclll sunt,
sed stollde voclferantur de rebus ignotls , et sor-
dido ac spurco sermone res dlvlnas corrumpunt,
aut ellam scurrilllatem addunt, qua multl, ut
Gorgone populos terrent, In his nulla verecundiae
significatio est.

Accidit hoc quoque, quod non adsuefacti ad
recte loquendum in aliorum eruditorum scriptls
phrasln , et membrorum seriem ludicare non pos-
sunt, culus rel manifesta exempla cernimus, cum
audlmus, ludaeos, Interpretantes dulcissima Da-
vidis carmlna, hi vere sunt asinl ad lyram.

Et saepe aliud cythara, aliud pes sonat, cum
inlerpretantur Paulum Thomas , et illa tota turba
iUiteratorum , qul nec phrasln , nec sapientlssime
cogitatam oeconomlam disputatlonis conslderave-
runt.

Multl apud veteres, cum a prlncipall senten-
tia velut caeca nocte navigantes aberrarent, poslea
allegorias insulse fixerunt , ut in poetls non In-
telleclis, contra quos gravlsslme tradlta est admo-
nitlo Eplphanii, cuius haec verba sunt: T.a &£ia
(^tiuara, ov navra. dlXr^yoQtag delxai dX')^ wg
iyji> &EUiQias ds dtlraL y.al ala&jqoeujg dg ro el-
(JtraL txdorrjg vno&taecvg rrjv dvvaf.iiv.

Sermo dlvlnus non ublque in allegoriam
Iransformandus est, sed nativa sententia retinenda
est: adhlbeantur autem speculatio et sensus, ut
in quolibet argumenlo proprla sententia teneatur.
Necesse est enim fontes doctrinae In Ecclesia cer-
tos esse. Nec transformentur in allegorlas, lex
moralis, promlsslo gratiae, et artlcull Symboll,
ut scelerate faclt Thammerus. Postulat autem
Epiphanius adhlberl decoQiav seu speculalionem,
in singulls narrationibus , quae considerat, quid
scriptores dicere aut agere voluerint, quomodo
slngula membra consentiant, ad quem finem tota
oratio directa slt. Haec ut cernl et monstrarl pos-
sint, necesse est sermonem InteUigl, et ad recte
loquendum assuefactum esse, ut conslitul posslnt
definitiones, cohaerentia connecti, et dlvelll non
cohaerentia, et argumentorum serles conspici, Ad
has res maximas opus est, hac praeparatione, vl-
delicet, hoc studlo recte loquendi, etstyliexer-
cltio.

Vult autem et sensum Eplphanlus accedere,
id est, Experlentlam, quae vocabulorum signifi-
cationem ostendit. Quid vila, mors, dolor, lae-
ticia, lcx, peccatum, timor, promlssio, fides|,
consolatio, dilectlo, odium, dubitatio, constan-
tia, inconstantia significent, sine experientia ne-
mo novit. Et expertis curae est, ut de his tantis
rebus proprie et dislincte loquantur? Quid enim
sunt enarrationes scriptae a Monachis de gravissl-
mis PauII disputationibus, in quibus nec vocabu-
la, nec res intellexerunt, nisl quod dicltur: ndv-
T« jLtia xovig.

Totam igltur hanc diligentiam In studio for-
mandae orationis sclant adolescentes, et ad sa-
pientlam et ad multas virtutes conducere, et
saepe dulcissimum versum Homeri cogitent, in
quo coniungit haec duo excellenlia ornamenta ho-
mlnis:

oo) d' ivl f.iiv fxoQtfri Intoiv , evl Se (pQivig Ip&lai.
Forma tlbi eloqaii est , est et sapieutia mentis.

Meministis dici characterem et effigiem anlmi
orationem, quod anliqultas de moribus usurpavit.
Nihll dubium est monstrosam naturam esse in
Illis, quorum monstrosa est oratio, sed magis hoc
in Ecclesia considerate.

Omnium fanaticorum hominum monstrosa
est oratio, ac statim vobis suspectae sint opinlo-
nes, quorum oratio est perplexa, similis sphyn-
gos aenigmatum, referta verborum portentis nihil
signlficantlum, sophisllca praestigiatrix, qualis et
fuit Oslandrica, et adhuc est Stenckfeldiana. Slt
igitur orationis vestrae species non monstrosa, sed
recta, proprla, perspicua, amans ordinls et vere-
cundlae, ostendens et voluntatem cupientem pro-"
desse, et curam inquisitlonis earum rerum, quae
explicandae sunt.

Ut autem talem oratlonis formam efficere
possitis, necesse est intueri exempla eorum, qui
recte locuti sunt. In his ea quae necessaria sunt
omnibus, verba, phrasin, et consilia ordinis,
quantum possumus, imitemur. Hunc laborem
vobis profuturum esse, et in dlcendo et in iudl-
cando, statim relpsa experlemlnl, quem quidem
eo libentius susciplatis, quia haec vestra militia
ad gloriam Dei , ad Ecclesiae pacem , ad vestram
salutem pertinet,

lustlsslraum est hoc pulchrum Dei donum,
sermonem praecipue conferre ad celebrandum

221

DECL. DE MEDICINAE USU etc.

222

Deum autoreir). Et eo rnagis venerernur, et or-
nare studearnus loquendi facultatern, quia filio
Dei rnirando consllio Iribuitur appcllalio Xoyog.

Ut autem recte ceiebremus Dcurn in explica-
tione doctrinae, profecto opus est iliis duabus re-
bus cognitione rerura, et bono genere sermonis.

Hanc noslram adhortationein, quae nequa-
quam par est inagnitudini rei, dequadixi, opto
ad excitandos iuniores aliquid adferre momenti.
Oro autem ipsum filium Dei Dominum nostruni
lesum CiuMStum, crucifixtim pro nobis et resusci-
tatum , custodem et caput Ecclesiae, omnia in
omnibus perficicns, ut nos gubernet, et semper
in his regionibus aeternarn Ecclesiam colllgat.
Dixi.

Mo. 160.

an.

1557.

De medlcmae usu etc.

Selecr. Dcclam. T. IV. p. 708 sciq., Servest. T. IV. p. 648.
— Eliaiii in Oralionum T. V. p. 18. et apud liicliard.
T. II. p. 1S7.

Oraiio de medicinae iisu, item rerum sym-

paihia et antipathia; recitaia a D. lohan-

n e II e r m anno. 1 557.

Elsi videmur inepti, quod saepe eandem oratio-
nem adferimus de laude remediorum et medica-
tionis: cum in re manifesta non sit opus toties re-
petere commonefaclionem , utilitas enim omiribus
in conspectu est, et illae barbaricae el Cyclopicae
oplniones satis refutatae sunt, quae fingunt casu
omnia fieri, nec insitas esse dissimiles vires reme-
diis, et artem coramenliciam esse: taraen gravis-
sima causa est, cur saepe de his operibus divinis
et dicitur, et dicendum est, videlicet, ut grati
Deum celebremus, et testiraonia praesentiae Dei
et providentiae cogitemus, ac slraul nos ipsos cora-
monefaciaraus, ad quera finem nos ipsi conditi
siraus. Socordia est quaerere, ad quera usura
condita sint absinthia et yuxw^ta: nec intueri
finera, ad quera raulto maiore arte horaines con-
diti sunt. Remediorura copia et distributio osten-
dit hominum vitam Deo curae esse. Sed cur vult
Deus servari homines? Tantura ne ideo , ut frua-
mur iis voluptatibus, quas maxima pars hominum
solas expetit? Imo propter causam hanc unam
omnium maximam, sese ut nobis communicet, et

simul vitam, lucem, saplcntiam et iusticiam suani
in nos spargat in tota aeternitate, quod quidem
facit in cogitatione noslra de creatione et redem-
[)lioMe per filium.

Sic inquit Stigelius et vir et poiita optimus:
rraeseutemque refert quaelibet Iierba Deum.
Sed addamus hos versus :

Nec Deus ostendit se taiitum ut corpora curet,

Sed cur servari nos velit : ille monet.
Scilicet ut sese nobis commuuicet ipse,

Semper et ut vivaut pectora plena Deo.
Tunc autem iu nobis fulget, tunc pectora complet,
Mens pia cum discit munera nosse Dei.

Saepe cura intueor luctantia pharraaca cum mor-
bls, cogito de causis cur homiries condili sint, Ln-
de hafic tanta sit tara praestantis naturae infirmi-
tc!S? quare mors in hanc Dei iraaginem grassetur,
Cur ad tempus in hac vita nos cibo et remediis
servet, quomodo nos per filium restituat? De his
rebus maximis simul nos remediorum consideratio
et medicatio commonefacit.

Cum igitur de remediis, et de arte medica
dicimus, saepe repetimus conditoris raentionem,
et dicimus, ad quera usura non solum remedia
condita sint, sed etiam hominura nalura : ut saepe
nos ipsi Deo in publico coetu gratias agamus pro
omnibus beneficiis: et iuventuti hortatores sirTius,
ut de Deo, et de eius beneficiis saepius cogitent,
grati eum celebrent, et eius donls recte utantur.
Sit igltur haec prima et praecipua pars nostrae
orationrs, quam vos mecum piis raentibus recitate.

Tibi omnipotens Deus, vive, sapiens, verax,
iuste, benefrce, caste et liberrime, aeterne pa-
ter Domini nostri lesu Christi, conditor coeli et
terrae, ethominum, una cum filio tuo coaeterno
Domirio nostro lesu Christo et Spiritu tuo sancto
effuso in Apostolos, paracleto : gratias agiraus,
quod iraraensa raisericordla te patefecisti in crea-
tione, rederaptione et resuscitatione generis hu-
mani. Et quod in hac vita colligis aeternam Ec-
clesiam, et ut colligas, horainum vltam servas, et
das Innumerabiiia beneficla, teque veris gemilibus
oramus, ut deinceps quoque semper inter nos
aeternam Ecclesiam colligas, et serves ac regas
nos et famillas nostras. Post hanc coraraemora-
tionem de Deo adiungamus etiam particulam
doctrinae physicae.

Amplissima est sapientia in hac doctrina :
sed nunc excerpemus particulam dulcissimam de

223

DECL. DE MEDICINAE USU etc.

224

Sympathla et Anlipathia multarum rerum In na-
tura. Sunt enim propositae imagines, ut nos com-
monefaciant debere homines Deo conformes esse,
et inimicos hostium Dei. Ac dolendum est cum
aliae creaturae servent ordinem, quo conditae
sunt: horribiliter turbari hunc ordinem ab ho-
minibus.

Perpetua est concordia magnetls et ferri, vel
potlus magnetls ad pohim arcticum , quae sympa-
ihia mirabillor est. Cur nos homines non tuemur
concordlam cum Deo? cur non sequimur Deum
trahentem nos luce sapientiae suae, ut ferrum tra-
hitur a magnete, muUo obscuriore causa? Cur
discedimus a Deo, cum magnes semper ad polum
arcticum se convertat? Quasdam igitur Imaglnes
recltabimus: Ac prima slt, Inmaximis corporibus
mlranda consensio est, Stellarum et aeris, quam
si quis negat esse, manifeste fuerit. CumSol a no-
stro vertice discedit, aer fit frigidior, quia radii
obliqul sunt imbecilliores: cum ad nos redit, ma-
gis calefit aer, quia vis est maior in radiis rectio-
rlbus, Cum sunt congressus planetarum siccorum
in slccis signls, ut vidimus anno milleslmo, quin-
gentesimo, quadragesimo , aestus in aere, et in
terra siccitas maior est. Contra cum sunt huml-
dorum congressus In signis humidls, maior est et
aeris et terrae humlditas.

Nec dublum est coelestlum corporum et ele-

mentorum concordiam mirificam esse. Debebat et

rationalis animae cum Deo perpetua concordia

esse, cum quidem homo sit imago Del, et intelH-

gat causas consensionis. Sed dicamus de plantis

aliquot. Balsamo ferrum adeo iniraicum est, ut,

cum ferro secatur, mox arefiat. Unguibus igitur

in scalpendo et putando utendum est. Imago est

Ecclesiae, quae non ferro regenda est, sed voce

doctrlnae. Balsami succo ahmtur vlperae, et ma-

gna agmina viperarum fruticem velut obsldione

cingunt , delectantur et umbra foliorum. Succus

autem balsaml remedium est contra venena optl-

mum, Sic aluntur balsamo , Id est, voce doctrl-

nae coelestis, autores et defensores malorum dog-

matum , et mutatur pabuhim in venena. Sed

halsamum rursus remedium est, Olea formidat

quercum , adeo nt morlatur cum vicina est. Im-

peria premunt Ecclesiam , ac praesertim cum aut

centauri dogmata condunt, seu Inflectnnt doctri-

nam ad snas comraoditates: aut dograatum con-

ditores armant se tribunicia et tyrannica po-

tentia.

Cognatlo autem oleae et vltls mlrifica est.
Inserta viti olea gignit et uvas et ollvas. Ita cum
fides reglt opera, fit dulcls societas Evangehl et
legis. Et lex fit multo foecundior, dulcescit la-
bor et Deo placet. Suni et antipathiae multarum
rerum mirificae. Magnes cum alHum ei illlnltur,
non trahit ferrum. Graecl allium oxoQodov no-
minant, quod aiunt dictum, quasl oy.aibv QodoVy
rosa foetida. Cum doctrlnae infunduntur foetida
sophismata, vim priorem amittit: ut vera et dul-
cis consolatio est, dicere Illi, qul vere expavesclt
agnitione Irae Del: lustificati fide, pacem habe-
mus, Haec dulcissima et verissima vox fit oyMiov
()6^ov, sl quis fingat se lustum esse fide, etlam
cum furenter perseverat in sceleribus contra con-
sclentlam. Dissidia nativa sunt multarum rerum:
aquilae et cygni, ut regum et oratorum. Lupo-
rum et ovium, ut tyrannorum et Ecclesiae. For-
mlcas metuit mus, ut sedulos et amantes laborum
metuit fur. Infestae apes fucis, ut recte docentes,
ignavis et gulae indulgentibus, Scarabeus aqui-
lam odit: cum enlm aquila sorbeat ova scarabei,
vlcissim scarabeus aquilarum ova celsis arborlbus
deliclt, Qua re significatur eliam potentium tyran-
norum iniuste facta ab Infimls posse punlri. Sed
illustre testimonium est providentiae Dei, quod
ita plantas distribuit, ut velut in oeconomia,
magno consillo aHis allas vires attribuerlt: fit pa-
nls ex frumentis , farre , Irilico , olyra et paucis
alHs, quarum rerum talis est natura, ut in sangui-
nem corporum nostrorum converti possint. Et
addita est rigatio, quae fit potu. Nam solae res
siccae convertl In sangulnem non possent. Delnde
et morborum remedia, quae non possunt esse cibi,
condita sunt, et tanta arte distrlbuta , ut praevi-
dens dlversos morbos, alla remedia ahis morbis
opposuerit. Alla bilem, alia pituitam trahunt,
aliae herbae opitulantur cerebro, aliae cordi, allae
pulmoni, aliae pectori, aliae epatl, allae splenJ,
aUae ventriculo.

Haec artificiosa dlstrlbutio nequaquam casu
facla est, sed testatur hunc mundum arcano con-
silio conditum esse, et quidem ita, ut adpareat
conditorum amantem esse hominum, qula res tam
multae praecipue ad humanos usus factae sunt,
Ac hulus distributionis doctrina Dei beneficio in
arte nostra et quotidianis exemplis artis, conser-
vatur. Quare et propter sapientiam Del et propter
nostram utllitatem haec studla magnifacienda
sunt. Cum autem haec oratio iam habeatur, cum

225

DECL. DE FEBRI NON INTERMITT.

226

arborum fruclus malurescere inciplunt, monendos
esse adolescentes censul de dysenteriis. Vidimus
enim aliquoties immaturos fructus, aut etlam ma-
turos, cum accessit intemperantia, adferre leta-
les morbos. Conditi sunt arborum fructus ad gra-
visslmas utHItates. Sed arte et ratione utamur.
Cerasa et pruna, ut de alils non dlcam, delectant
oculos, suavlter refrigerant, deinde sole nonnibil
cocta, cibi sunt valde salubres,

Quld usltatlus est in febrlbus, et cum faclenda
est evxoiXla, quam vulgarla pruna, quibus uti-
mur, postquam sol crudum succum exliausJt, quae
nominamus ftQalSvXa. Credo cnim Atben;ieo,
qui (SQai^vXa esse pruna scrlblt. Et Suidas addit
elymologlam /SoQar ftdllovTa, Id est, crudam
molem ex ventriculo eiicientia. Ut aulem cum
recte utimur saluberrima sunf, Ita cum cruda avl-
de vorantur, celerrirne succi Illi putrescunt, et
passim in corpore pulrefactiones efficlunt. Verti-
tur ergo massa putrefiicta in materiam billosam,
et rodentem ac lacerantem intestlna, unde dysen-
terlae nomen est. Scitis aulem multos illa lace-
ratione intestinorum interficl. Et putrefactae
massae, incendia adiuvantur foris aestu, et intus
infuso potu immoderato. Haec mala diligentlus
hoc anno cavenda sunt: qula minus bene matu-
rescent fructus, quum aestas frigldior slt, quam
qualem coctio terra nascentium posclt. Longe au-
tem tutius est arcere raorbos temperantia , quam
attractos depellere pbarmacls, quum vldelicet dn-
pliciter languefacta est natura , et morbo praece-
dente, et intemperantla. Multo plus valet ante
morbum mediocris abstinentla, quam In morbo
terraLemnla, aut pomum Cydonlum. Sltls igi-
tur memores huius dicti: Sperne voluptates, no-
cet empta dolore voluptas.

Oro autem Domlnum nostrum lesum Chrl-
stura, custodem et caput Eccleslae, ut omnium
nostrum corpora et mentes protegat. Dixi.

No. 161.

an. 1557.

De febri non intermitt,

In Oralion. Tom. V. p. 25 sqq. et in Orationibus posiremis
p. 27. Eliam in Decl. T. IV. p. 920. et Richard. T. II.
p. 233.

Melanth. Oper. Vol, XII.

Quaestio explicata a Doct. Ilenrico Pax-

m anno,

Sl quos sclrem In hoc esse circumstantium scho-

lastlcorum coetu, vel ignaros publicorum rituum

huius scholae, vel perversa horum temporum sa-

pientla Ita imbutos, ut nibil delectet eos, nisi

derisio et reprehensio omnium , quae sapienlissi-

mo consilio a maioribus instituta, pie religioseque

huc usque culta sunt et conservata, ac scurrilis

exagitatio vel cavillatlo potius recte dictorum et

factorum: repeterem allius causas consuetudinis

probalisslmae et velustisslmae, quae nobis pro-

ductls in publicum imponit partes de argumenlo

aliquo disserendl. Sed qula non dubito vos et

scire hunc morem Academiae antlquum esse, et

vero obedienllae ac observantiae studio maiorum

Instituta venerarl, nec aspernari ea vel fastidio de-

llcato vel Insulsa censura , hanc orationem omlt-

tcndam censeo. Quare omissa excusatione accu-

ratlore publici rltus de me dicam, qui quanquam

malulssem tacere prorsus in hoc publlco consessu,

sum enlm natura timidior, et meae mihi imbecil-

litatls optime conscius: tamen qula id unice studui

semper, ut legibus scholae et autoritatl praecepto-

rum reverenler parerem, et ostenderem non de-

lectarl meCynica illa sapientia, quae omnem ever-

tlt et contemnit ordinem in vita, et virtutem putat

esse sapienter a maioribus conflitas leges abiicere

aut irrldere, volul hanc quoque consuetudinem

servare, Ac vebementer etiam atque etiam vos

oro, ut me consuetuchnls et officii causa dicentem

libenter audiatis, ac humanitate vestra et bene-

volentia sublevetis. Argumentum orationis de-

sumpsl usltato scholae more ex Aphorismo 46.

partls quartae, Aphorisml verba sunl: Si rigor

incidat febre non intermlttente, aegro iam debili,

lethale est. Quld sit discriminls quaeritur inter

rlgores IIIos, qul cum febribus praesertlm blliosis

et dialeinovGaig slmul invadunt, correptumque

concutiunt aegrum gravlssime, atque inter oi^uela

(7fr£(y(>£i^o?/T« recte recensentur: etreliquos, qui

et diaXeinovoag quandoque, cum resoluta ac dis-

slpata maleria desinunt, quandoque ardores con-

tinuos, quos xavowvag vocant, consequuntur,

quae rlgorum slt causa , quomodo cleantur et cu-

ius materiae Impulsu, motu atque agltatlone, de-

nique a qua causa incitetur materla tanto impetu

tantaque vehementia , ut corpus tam violenter vi_

bret, atque commoveat, an sua sponte nutuque

227

DECL. DE FEBRI NON INTERMITT.

2£8

impulsa suo feratur ac ruat , an vero conatu pro-
pellatur naturae. Dlstinctlo horum rigorum ex
ipsarum est petenda febrium causis ac natura. Bi-
liosae febres aut continuis ac fervidlssimis calori-
bus infestant, ac pene deurunt corpus, ut xavoo)-
reQy neque interquiescunt aut cessant. Semel
enim incensae ardent continenter, donec con-
sumpta, quam corripuit incendium, materia de-
flagrent ac deficiant. Aut yara neQiodovs nvas,
repetitis per intervalla paroxysmis atque exacer-
bationibus affligunt, extinctoque incendio ac so-
pito abeunt atque evanescunt, scilicet, ubi mate-
ria, quae concepta ex putredine flamma, exarserat,
conflagravit atque excussa est, y.avawveg^ aut de
vehementia flammae nihil remittunt, qui et y,a-
yori&eTg et oU&qiol vocantur, aut ceu destinatis
circuitibus, ubi ah'quanlulum spacio ahquo de
aestu remiserunt, non tamen conquieverunt, post
rursus exasperati vehementius insurgunt atque in-
tenduntur, qui et lnieiytOTe{)0i sunt. Origo ha-
rum febrium omnium e pulredine est bilis flavae
putrescentis in vasis vel epatis ipsius vel inde pro-
pagatis propinquis aut remotioribus. Si enim
aucta iusto amplius flava bilis, modumque ac
mensuram naturae convenientem excedens, et a
suae speciei norma degenerans, oneret naturam
corporis, haec irritata et onere gravantis materiae,
et acredine pungentis ac veUicantis, exerit eas,
quibus sese regit ac sustentat, vires, ac primum
experiundo coctionem ac separationem vi caloris
nativi, a tota redundantis bilis massa to Ixojqco-
i^eg neQlTTioua impurissimum, quod nulla co-
ctione emendari potest, ut corporis usui serviat,
secernit ac sechidit, idque cum fortis calor nati-
vus viget, eiicit, vel in sudores extenuatum ac
dissolutum, vel detrusum in alvum, vel ablega-
tum ad urinae meatiis. Si exilus impediatur ob-
structionibus interclusus, detentum haeret in cor-
pore, et quia caloris nativi reglmine destituitur,
ab alieno circumventum atque occupatum putres-
cit. Putredinis laesionem natura forlis sentiens
(tantisper enim donec l^wfiag separat natura, vi-
get valetque) quanto potest conatu atque impetu
incumbit in expulsionem materiae putrescentis.
Hoc impulsu naturae agitata materia, halitus qui-
dam subtiles ex putredine fervidi, concitatissimo
motu per venas delati in omnes corporis partes,
rausculos illisu valido percellunt, qiiatiunt ac vi-
brant, cum qua concussione etsi illa a calidorum
atque acrium fumorum citato impetu excitatur,

sensus tamen infrigidationis extremorum coniun-
gitur perpetuo, quod cor percepto putridorum ha-
htuum hinc inde discurrentium nocumento, pro-
tinus ab exterioribus omnibus calorem intro ad
sese revocat, Is tandem ubi affluxu accessuque
putridorum halituum adauctus atque accensus
exaestuat, atque effervescit, cor impatiens flam-
mae, quantum potest et repulsis halitibus fervidis
et effusis spiritibus quos contactus commixtioque
halituum appulsorum fervefecit, sese tuetur et
vindicat, inde aestus totum corpus occupat, qui
e corde fluens vocatur febris. Piirs materiae pu-
trescentis eo motu per hepar in intestina depelli-
tur, indeque si levior est sursum in ventriculum
fertur, et acredine mordicando vomitus ciet: si
gravior subsidit in alvum decumbens, et turbata
alvo deiectiones commovet. Hinc praecordiorum
tensio, capitis dolor ac vertigo , nauseae, tor-
mina ventris interdum existunt. Halitus crassio-
res aestuante iam toto corpore, motu lentiore pro-
trudit natura ad cutem, quam laxatam calore
ideoque hiantibus porisperviam illiperrumpentes,
ubi occursu paulo remissius calenlis aeris densan-
tur atque coguntur, in sudores diffluunt, Desinit
itaque fervor excussa talibus naturae motibus ma-
teria, quae coeperat putrescere, et redit tantisper,
donec vel omnis sit evacuata atque exhausta mate-
ria putrida, vel natura vincat ac dominetur. Re-
dit autem coUectis denuo, quos natura separarat
ichoribus, et dereliclis a calore nativo ideoque
putrescentibus, cum separatos vel propter obseptos
meatus, vel quod ob imbecillitatem oneri sit im-
par, extrudere ad potentiores meatus nequeat,

Si vero natura languens et ex caloris nativi
imbecilli praesidio nonnihil deficlens non possit
putrescentem e vasls depellere materiam , retine-
tur ea intra vasa et y.avGojvag excitat, quos aut
continuo aut paululum remittente incendio fovet.
De quovis enim humore perpetuo natura donec
valet , quod optiraum est ac corpori convenientis-
simum, tuetur ac defendit a corruptione, seiun-
ctis ac destltutls prlmo ichorlbus, etiamsi hebeta-
tus calor nativus coeperit languere. Si ergo pu-
tredo retlneatur inter vasa , tantisper donec natu-
rae superest tantum virium, ut coquendo separan-
doque asservare allquld ac tueri posslt» etsi calor
febrills non extinguitur prorsus, sedatur tamen
certis intervallls aestus allquantulum, et putredo
fit raitlor, unde yavaa^reg enieiyeateQOi exlstunt,
Si profligato prostratove prorsus aut conculcatu

229

DECL. DE ERNESTO DUCE BRUNSV.

230

calore natlvo frustra laboret natura, et serpens
putredo in illud quoque invadat, quod ad sui con-
servationem ac refectionem natura ceu repositura
erat, xavawreg exoriuntui- blt&Qiou De haruin
febrium rigoribus praecipue loquilur Hippocrales
in hoc Aphorismo. Rarius enim rigores cum his
in principiis invadere consueverunt, cumque cor-
ripiunt aegros constanti virtute et signis coctionis
sese ostendentibus, fere sequuturas evacuationes,
quas natura vires primum periclitata suas paulo
post molietur, praecedunt ac denunciant. Si vero
rigor incidat febre non intermittente, aegro iam
deblli , lethale est, Aut enim praevius ac prae-
nuncius rigor evacuationem adferet, aut sine se-
quutura evacuatione infestabit. Si rigorera inse-
quuta evacuatio spontanea fuerit, quae nec aeslum
febrihs flammae mitiget, nec levationem aegro
afferat, ab imbeciHi natura frustra tenlatam esse
raaleriae exchisionera, et eandem ruere suo im-
petu sine ductu et gubernatione, ac aegri liingui-
das vires dissohituram esse indicat GVjLimtujiLaTog
loycp ov y.^iaecog, Aeger etiam rigoris agitationes
difficulter sustinebit. Si rigori evacuatio non suc-
cedat, frustra anniti naturam, ut noxia araoliatur
atque effundat, et victara succumbere arguit, et
rigor ipse concussione violenta pene fractas antea
ac labantes iam aegri vires prorsus contundit. At-
que ut generatim et obiter de rigoribus ah*quid
addara, rigor omnis aut i^O(7cu(5'?^$ est, aut non est
voaoodrig. Concutitur enira saepe rigoribus cor-
pus aut frigidiore aere subito afflatura, praesertim
a sudoribus, aut aqua perfusura frigida, coelo im-
moderatlus aestuante, quos ciet impetus caloris
nativi, circumfusi aeris vel efFusae aquae frigidi-
tate, repulsi ad interiora vehenientius ac collecti
introrsum et refluenlis cum impetu etcopia, ob-
viosque in meatibus halitus propellentis atque
eiicientis ad musculos. Sed voawdeg (>lyog xara-
yjv^ig iartr alyeivrj jusrd rivog dvwjudlov asiajiiov
y.al y.Xovov navrbg rov acbuarog. Huius rigoris
airiov TiQoijyovfxevov est copia humorura vel cali-
dorura acriura, vel raixtorum, ut in quartanis,
vel frigidorura, sed calore fusorura atque exte-
nuatorum, jiQorjyovjitevov dxojQiarov vel avvs-
y.riy.bv vel avvsxsg aXnov , vehemens motus, vel
humorum ipsorum, vei resolutorum inde hali-
tuum per muscnlosas et sensibiles corporis partes,
quera raolum clet, vel natura ipsa noxia excutiens,
vel jtiixrr] y.ivipig caloris nativi reclproco raotu
veheraenter intro forasque delati, quaecunque

causa motus illlus initlum faciat. Organum mo-
tus illlus, sed involuntarium et dnQoaiQtrov sunt
musculosae et sensibiles corporis partes, quae IIII-
su humorura vel halltuum concutluntur, ut con-
tinerl nequeant. Ad has et species et causas, quae
de rlgoribus dicuntur, cura reduci possint, nolui
earura commemorationem omlttere, et pelo, ut
qualemcunque hanc explicatlonera boni consula-
tls , in qua, si quid deslderaverint aliqui, ut de-
slderari multa posse intelligo, ab ils praesertlra,
qui accnratius de hls rebus inqulrunt, et fontes
scrutantur, oro, ut quod deest expleant, quod
obscurlus indicatura est, declarent, quod breviter
nlrais et conclse ceu perstrlngltur, explicent fu-
slus. Oro etlam Deura aetcrnura patrem Domini
et salvatoris nostri lesu Chrlsti, fontem sapientiae
et fellcls ac salutarls raedicationis, ut adsit nobls
sanclo suo Splritu, et raentes nostras doceat ac
regat , et luvet ac fortunet conatus et industriam
nostram , ut medicationes nostrae prosint mul-
tis in genere humano, et faciat nos vasa raiseri-
cordiae. Dlxi.

No. 162.

an. 1557.

De Ernesto Duce Brunsv,

Selecf. Declam. T. IV. p. 716 sq., Servest. T. iV. p. 650.
et Richard. T. II. p. 765.

Oratio de Ernesto, Duce Brunsvicensi; reci-
tata a D, Henrico Paxmanno Burgwe"

rensiy 1557.

]Von volult vetustas hos congressus ociosa specta-
cula esse, sed voluit ibi commonefieri iuniores et
de beneficils Dcl, et de doctrinarum studiis, et de
virtutum exemplis. Quare et nos prlraura Deo
aeterno patri Domini nostrl lesu Chrlsti gratias
agimus, quod clemenler hactenus nos protexit, et
eum oramus, ut deinceps quoque servet et guber-
net hanc Academiara, ut labores docentium et
discentium proslnt Ecclesiis. Deinde cum de ar-
gumento deliberarera , meque tempus comraone-
faceret de raorte duorum excellentiura virorum
Ernesti Ducis Brunsvicensls et Luneburgensis et
Reverendi Doraini Martini Lutheri, qui ante an-
nos undecira non longo intervallo his diebus de-
cesserunt, ne potui quldera a cogitatione tanto-
rura virorum, et earura rerum, quae post mor-
tera eorum secutae sunt, mentem abducere, quo-

15*

231

DECL. DE ERNESTO DUCE BRUNSV.

232

rum ut vita profult tranquilHtatl Eccleslae et pa-
trlae , Ita mors vel signum , vel allqua ex parte
causa fult maxlmarum mutationum et calamita-
tum , qulbus adhuc urgemur, et quarum finem
nemo prosplcere potest. Nam ut de bello non di-
cam, quod tamen vlvo Lulhero neminem motu-
rum fuisse saplentes exlstimant, certe si vlxisset
hactenus, ut erat natura non imbecilla, minus
dissidiorum in Ecclesiis esset. Nunc ut Ulysse
dormlente, cum socli utrem in quem Aeolus ven-
tos inchiserat, apcriunt, eruperunt In contrarlas
oras, Boreas etNotus, Eurus et Argestes, et in-
ter sese certantes ex Imo marl contrarios fluctus
excitarunt, quibus quassata navls postea fracta est,
ita scribentium dissldils quassatur et laceratur
Ecclesia. Et quotidle cresclt rabies, qua ex re
quid aliud ratiocinarl possumus, quam quod In
Sophocleo carmlne gravissime dicitur:

onov 6* v^QiI^itv , dQuvre u^ovXtTai nuQa
ravrrjV v6/.ii^e ttjv noXtv xqovm noze
i§ ovQO)v dQa/.iovaav , aig ^v&ov neaitv.

Ubi petulanter facere quod libet , licet,
Legumque vox et ira yindicis Dei
Rideutur , ac inane iiomen est pudor,
Magno ruet ventis secundis impetu
BIox iu profundum mersa tota civitas»

Sed hanc consolationem mullis trlstissimls spe-
ctaculls opponamus, quod certum est filium Dei
dominum nostrum lesum Christum, Xuyoy y.al
Hxova aWiov aCdiov naTQog, voce Evangelii
semper aeternam Eccleslam colh'gere, etiam inter
horribiles confusiones generis humanl. Hunc ar-
dentibus votis precemur, ut nosgubernet, et in-
ter nos coHigat et servet Eccleslara, et in docendo
et discendo gloriam Dei, verltatem et salutem no-
■ stram et aliorum quaeramus, non captemus auras
populares sophismatum praestigils et sycophan-
tica.

In hac autem cogitatlone de hls praestantibus

virls, de Duce Ernesto et Lulhero, iudlcavl me

recte facturum esse, si Ducis Ernesti historiam

recitarem, non eo tantum, quia ipse prlvatlm ei

gratitudinem debeo, cum fuerlt meae patriae Do-

mlnus, et quidem singulari benevolentia meum

patrem complexus fnerit, sed etiam quia nobis

omnlbus danda est opera, ut sciat posteritas do-

ctrinam Ecclesiarum nostrarum receptam esse

gravissimis iudiciis sapientum et bonorum Prin-

cipum, inter quos cum fueritDux Ernestus, pro-

dest posterls eius hlstorlam traderc plenam hone-
stisslmorum exemplorum. Primum autem de
eius patrla dicam. Non dubium est In veterum
descriptionlbus ab Albis initio Hermunduros te-
nuisse magnam partem , quae nunc Mysorum est,
deinde ad Albim eam regionem , quae nunc est
vetus Marchia Senones fuisse.

Post Senones circa urbem inclytam, quae
nunc Brunsvlga est, fuerunt Bructeri ad Harci-
niam usque, post Bructeros Inter Albim et Visur-
glm Caycos fuisse nihil dubium est, qui cum fue-
rlnt In Asla , ab Homero celebrati sunt. Unde
progressi, ut allae gentes multae inter Albim et
Visurgim consederunt. Haec ora nunc regio Lu-
neburgensis dicitur. Dncum vero Brunsvicensium
et Luneburgensium stirps est eadem, orta a fa-
milla Guelfica , cuius est adeo vetusta nobilitas in
Germania, ut Ludovlcus Pius, Caroli Magni
filius, uxorem ex ea familla duxerlt, et monu-
menta ah eo tempore sunt non procul ab Alpibus in
templo W^ingartensl. Dedit enim Lolharius sa-
piens Imperator filiam , quam habebat unicam
Henrlco Guelfo Duci Bavariae, et attribuit ge-
nero Ducatum Saxoniae, Ex his maloribus no-
bllissimls, Guelfo et fih*a Lotharii Imperatoris,
orta est familla Ducum Brunsvlcenslum et Lune-
burgenslum. Nec vero huius est temporls hlsto-
rias horum Principum longiores hic recltare, et
quomodo paulatim haereditas divisa sit. Illud
praeterlre non possum, ab illis Lotharii successo-
ribus genero et filio filiae res honestlssimas et uti-
les generi humano gestas esse, Magnis enim bel-
lis represserunt vicinos, qul nondum receperant
doctrinam Ecclesiae, et domltis doctrinam tradi-
derunt.

Talia Princlpum consllia et facta cum legl-
mus, agnoscamus Del beneficlum fuisse, quod
tales Principes Germanlae dedlt. Ipsorum etiam
vlrtutem laudemus, qui pro lege et pro grege, Id
est, ut ad Dei agnitionem multos homines addu-
cerent, et munirent pacem rellgione, leglbus, lu-
diciis, disciplina, bella gesserunt, et communem
rellgionls etGermanlae coniunctionem tutatlsunt,
non dllacerarunt prlvatis cuplditatibus. Sed ve-
terum hlstorlas, etsl multa honesta exempla con-
tinent, omltto. Hic Ernestus Dux Brunsvicensis
et Luneburgensis natus est ex patre Duce Henrico
et matre filla Ernesti Ducis Saxoniae Eiectoris,
In patre excellens ingenium fuit , ut multi Prin-

233

DECL. DE ERNESTO DUCE BRUNSV.

234

clpes iudicarunt, quorum de Ipso sermones re-
censere possem. Sed ostendit in bello difficili
quantum consilio, magnitudine animi, et mode-
ratione valeret. Vicit enim magno praelio exer-
citum duorum agnatorum Erici et Henrici , ac
Ericum acie captum, cum secum Cellam duxisset
honorifice tractatum , post paucos dies pace facta
dimisit, quiet ipse parem laudem prudentiae, for-
titudinis et moderationis victori tribuit. Ex hoc
patre natus est Ernestus in oppido Ulyssea, in ea
domo quae nunc est domus scholae, in qua vir
eruditione et virtute excellens Bernardus Bora-
gartnerus, docet h*nguam Latinam et Graecam,
et doctrinam Ecclesiae, cuius labores multis in
magna parte prosunt. Et divlnltus ita factum est,
ut eius Princlpis locus natalis studlorum et do-
ctrlnae domiciiium factus sit, qui studia literarum
et Eccleslas In patria primus restiluit. Adolescen-
tes fratres Othonem et Ernestum Dux Saxoniae
Fridericus Elector, avunculus, erudiri curavit
in Academla Wittebergensi a Georgio Spalatino,
qui et latlne dlsertus erat, et summa fide discipu-
los erudiit. Cumque valeret ingenio Ernestus,
linguam Latinam ita dldiclt, ut sermonis latini co-
pia ei non deesset, cum In colloquiis, tum in scri-
bendo. Auditor etiam fuit lurisconsulti Doctoris
Hennlngl. Nec postea latlne scrlptas historlas,
et libros propheticos et apostolicos, et alia utilla
monumenta legere deslit. Quoties iter faclebat,
sarclnam certorum llbrorum secum vehebat, ut
multos vidisse scio. Egressus ex adolescentia
vixlt Luteciae, ubi slmul et in Latina lingua ise
exercuit, et Gallicam didiclt, et ordinem iudicii
regii, quo nullum est melius constltutum in toto
genere humano, dillgenter conslderavit. Haec
tyroclnia cum habulsset , rediit in patrlam, unde
cum pater abesset, ne nova bella raoverentur,
suadentibus amicls et voluntate patrls gubernatio-
nem accepit, in qua fuerunt initia dlfficiliora, qula
propter recens bellum, non solum reditus erant
angustlores, sed etiam in multis reverenlla legura,
iudlclorum , et disclplinae labefactata erat. Qula
vero Dux Ernestus norat huncordlnem, ut certi
sint gubernatores, Dei opus esse, et se nulla cu-
piditate difficillrao tempore ad regendam patriam
accessisse, Deum invocabat, ac petebat ab eo regi
et iuvari omnes deliberationes, Ac res ostendit
ei Deum adfuisse. Initio enlm consillorum socios
tales viroseiadlunxit, qui et sapientia et autori-
tate antecellebant Ascanium Cramium peritissi-

mum rei railitarls, qui et in illa magna pugna , in
qua Rex GalHae Franclscus ad Mediolanum vicit
Helvetios In prima acie fuerat, et recens fuerat
ductor paterni exercitus, et Cancellarium Furste-
rum, Horum consiliis et fide primum et dome-
stica concordla constituta est , et pax cum viclnis
facta est, qua in re multura adiutus est consiliis
et autoritate avunculorum Friderici Electoris et
lohannis Dueum Saxoniae. Cumque initlo tran-
quillitas utcunque constituta esset , et iara guber-
natlo patriae ordinanda esset, sciretque Dux Er-
nestus Principi norraara gubernatlonis esse debere
utranque decalogi tabulam, et primura quaeren-
dum esse regnura Dei, fuit haec prima cura Ec-
clesias recte constltuendl, quae et de doctrlna dis-
sentiebant, et belli calaraitatibus adflectae erant,
Itaque gravissiraa deliberatione omnium ordinum
decretum est, ut pura Evangelii doctrinae iuxta
Lutheri scripta , sine dissensione proponeretur,
et ut Eccleslae inspicerentur, quaererentur idonei
Pastores, darentur stipendia, sarcirentur aedificia,
populus ad xaTT^^^rjOir et ad dlsciplinam adsue-
fieret, et In oppidis studia literarura institueren-
tur. Hae res salutares statira initio gubernationls
a Duce Erneslo inchoatae sunt, et inspectis ikcle-
siis pius consensus in doctrina constitutus est, et
attributus victus docentibus. Cumque sciret non
satis esse has tantas res inchoare, sed oportere
perpeluam esse diligentiara recte inchoata tuendi
et sarciendi, postea quotannis inspicl Ecclesias
curavit, etsarclrl, ubi aliquid labefactatum erat,
Qua in re hoc eius consilium slngulare fuit, et
TioXiTBVfxa, dignissiraura Christlano Principe, cum
sciret Pastores saepe negligi a questoribus, aut
etlam parum cleraenter tractari, edictum publi-
cum edidlt, quo praecepit, ut Pastores suas que-
relas deferrent, non ad Quaestores, sed jecta ad
Principem , et ostendit sibi curae fore, ne iusta
defensio deesset Pastoribus. Secutum est aliquanto
post haec initia , terapus Augustani conventus,
qui fuit anno raillesimo, quingentesimo, trice-
slrao, In quo cum Carolus Imperator sclre vellet,
quodnam esse totum doctrinae corpus In Eccle-
siis nostris, ut quibus de rebus dissensio essct,
consideraret, confessio doctrinae exhlbita est quae
extat. In hac confesslone nec odla, nec pericula
defugit, sed constanter et nomlnls sui subscriptio-
ne ostendit se id doctrinae genus amplecti, et
nusquam optimo Princlpi Duci lohanni Electori
defuit , quo tempore scimus et Principes jpsos in

235

decl.de ernesto duge brunsv.

236

magnls periculls fuisse, et deliberationes incidlsse
de rebus maximis, in quibus cum consilio Dux
Ernestus excelleret, neminem audiebat Elector
f;imili;trius, quam ipsum. Ex eo conventu secum
abduxit in patriam Urbanum Regium Theologiae
doctoi*cm, cuius extant multa monumenta, quae
ostendunt eius eruditionem et pielatem. Hunc
ut patrem dilexit, et inspectorem Ecclesiarura
esse iussit, et cum eo de omnibus doctrina partl-
bus et de Ecclesiarum consensu et salute famiiia-
rissime colloqui solitus est. Extat liber Urbani,
in quo annotatae sunt horridiores formae loquen-
di, et monstrantur propriae et concinnae utiles
pietati et concordiae. Has admonitiones scribi
Princeps vohiit, qua in re sapientiam eius et pie-
tatem agnoscere possumus. Ut enim ex dentibus
draconis in Cadniea historia, nata est soboles ar-
matorum inter se dimicantium , sic ex improprlo
sermone dissidia opinionum in docentibus et in
populo orluntur. Quid sunt illa paradoxa, nisi
jHfjloy t()i(Jog? Omnia fiunt necessario, bona et
mala. Omnia peccata sunt paria. Rapiuntur
enthusiasmo non volentes qui ad Deum conver-
tuntur. Nec docendl sunt homines ut repugnent
diffidentiae. Christiani non habent proprias fa-
cultates. Talia deUramenta sapiens et plus Prln-
ceps cum toUi vellet, curavit admoneri docentes
ut recte loquerentur. Sicut doctrina de ratlone
loquendi praecipit : 6 Gocfdg 6V&v^)()i]iLia}V taroj,
Sapiens recte loquatur. Et Aristoteles inquit,
Virtutem esse oratlonis perspicuitatem, Hanc
vero effici proprio sermone. GacpsardTr] le^ig
iGTiv , f] ly. TOJV y.vQLVOV dvojLidTCOV. Cognosci
autem vigilantia pii Principis hac ex re potest,
quod inde usque ab initlo instaurationis Ecclesia-
rum vox eadem sine dissenslonibus ullis ad hunc
diem in Ecclesiis totius regionis sonat , nec tran-
quIUiores usquam Ecclesiae in Germanla hactenus
fuerunt. Florent et Scholae in oppidls, et cum
gentls ingenla sint doctrlnarum capacia, naturae
ctiam rectae sunt et abhorrentes a monstrosis opl-
nionibus. Haec deEcclesiis et de perpetua Ducis
Ernesti dillgentla in tuendls Ecclesiis eo dixi bre-
vius, qui tranquIlUtas Eccleslarum in iis locis te-
slimonium est vlgilantiae ipsius in hac parte gu-
bernatlonls. Venio nunc ad ea , quae ad secun-
dara decalogi partem proprie pertinent. Armatus
communem pacis defensionem in Germania cum
fratre adiuvit in Seditlone Rusticana, ut nomina-
tur, anno raillesimo quingentesimo, vicesimo

quinto, quo terapore et in Turlngia et in vicina
Franciae ora primura repressus est furor fanatico-
rura doctorura et seditiosae raultltudlnis, quae in-
citata fuerat a Monetarlo et simihbus ad arraa ca-
pienda. In hoc tanto periculo Gerraaniae cum
Saxoniae Duces primi repressissent furentera raul-
titudinem , perterrefacti caeteri in aliis locis faci-
lius dlssipati sunt. Praecipue autem consiliis
Ascanii Cramii tunc Dux Elector usus est, qui
taraen post victoriara autor fuit, ut clementer par-
ceretur errore lapsis. Postea etiam adiuvit com-
munem pacis defensionem contra seditiosos in
urbe Mouasteriensl. Est autem vlrtus grata Deo
et vere dlgna bono Principe, iustam et necessariara
patrlae defensionem adiuvare. Domi latrocinia
fortiter repressit, ac insigne exemplura eius nar-
ratur. Cura indicatum esset ipsi quosdara insi-
diari quorundara mercatorum mercibus, nec su-
bito accersere equites ex praefecturis posset, iussit
sese sequi aulicos equites. Et ascendit ipse in
currum raercatoris. Cum ventum esset ad locum
insidlarura, magnis clamorlbus insidiatores ad
currus properant. Agnita aliquorura voce Prln-
ceps nominatim eos compellat. Hos viclssim
agnita Principls voce et facle, quem sciebant esse
amantera iustlciae, et venerabantur, pudor a fa-
cinore deterret, quare subito fugiunt, et postea
deprecatores ad Principem mittunt. Ita praesens
plus effecit sine dimlcatione, quam si misso equi-
tatu armis reprimere insidiatores voluisset.

Cum igitur et iusticiam Princlpis amarent
omnes, et prudentiam, et magnitudinem animi
ih eo perspexissent, llbentius delnde quieverunt.
Vicinis nuUa bella intulit quanquam irritatus.
Sed ut patriae parceret, nullum bellum raovere
decreverat, nlsi alil priores bellura inferrent. Non
iracundia, non privato dolore arma caplenda esse
sciebat, sed necessariae defensionis causa , priva-
tos autem dolores perferendos esse propter publl-
cam utilitatera. Et ut hlstorias mullum legebat,
saepe de bellis narrabat oraculum Graecls datum
ante pugnam ad Plateas, djuvvo/Litvoig ^tXTiov
toea&ai, d())(ovai Jt f^dxrig ov. Patrls etiam
exemplum repetebat qui victor fuerat cum hostes
prlores ad eum accessissent^ ut praelium cierent.
In iurisdirtlone domestica fuit assiduus et iustus,
delicta severe punivit, saepe repetens vocem divi-
nam, non parcas homicidis, ac dicens, Princi-
pes rainistros esse iusticiae Dei, et puniri ipsos si
lenti in officio essent, ut accidit tribui Beniamin,

237

DECL. DE ERNESTO DUCE BRUNSV.

238

controversias haeredltatum et contractuum quo-
ties potuit, diremit transactionlbus, aequltate
utrinque proposita, et monens ut lltig^antes mal-
lent partem de suo rellnquere, quam longa con-
tentione sumptus, labores, et curas slbi cumula-
re, et Impedlre alia sua negocia magis necessarla,
et accendere odia famiHarum, quae postea reipub.
perniciosa sint, denique quae etiam invocatio-
nem Dei impediant. In hac re muUos annos
adlutorem habuit excellenlem virum saplentla et
iusticia praestantem, multis bonis Prlnclpibus
charum, Balthasarum Ciammer Cancellarium,
Utile autem esse ad commonefactlonem aliorum
recitare quasdam ipsius saplenter cogitatas trans-
actiones, sed hrevitate temporis impedior, uni-
cam tantum liistoriam adiiciam, quam audive-
runt multl ex Ipso. Praedium est viclnum oppldo
Cellae, quod nominatur Lutherloh, quod perpe-
tuam habuit Irnmunitatem.

Ciim autem quaestor illum fundum nova pen-
sione oneraturus esset, accedit colonus ad Prln-
clpem, narrat fuisse perpetuam immunltatem, et
causam addlt, quia in eo fundo natus sit Lotharlus
Imperator, narrat etiam, se et maiores suos muhis
secuHs tenulsse hunc fundum, et narratlonem tra-
dltam esse a maloribus, ab eadem stlrpe et Lotha-
rium et famillara suam ortos esse, ac orat, ut
propterLotharli memoriam veterem immunltatem
locus elus natalis retlneat. Delectatus hac narra-
tione Prlnceps, quia Lotharium propter vlrtulis
praestantiam et stlrpls decus saepe celebrabat, ac-
cersit quaestorem, interrogat de immunltate fun-
di, iubet et vocari senes viclnos, quos et de im-
munltate, .et de coloni familla interrogat. Ho-
rum narratio cura congrueret cura coloni comme-
moratione, Princeps laetus, quod locus natah's
Lotharii Imperatorls saplentia et vlrtute praestan-
tis sibi monstratus erat, et quod vlclnus esset suo
domlcillo, severe iubet in llbris Quaesturae scrlbi
totam hanc narrationeni, et addit, se velle, ut ad
omnem posteritatem hic fundus sit immunls, quia
sit locus natalis Lotharii Imperatoris, Colonum
etiam iubet secum prandere, et hortatur, ut cum
cognatlonis mentionem fecerit, filios recte erudiat
de Deo et de bonis moribus, et eos ad virtutem
adsuefaciat, et tradat fundum posteris tuendum,
se quoque sl quis ex fillls discet Hteras, ei non de-
futurum esse adfirmat. Delnde discedenti colono
iubet dari pannos ad vestiendos filios et filias,
Multarum virtutum in hoc exemplo signa conspi-

cluntur. lusticla fuit, non adlmere vetustam im-
munitatem, pietas, reverentla stlrpls, et monu-
mentorum laudatissimi Piinclpls, comltas, quod
familiarlter cum colono loqultur, et abeunti dat
xenium. Quia Igltur et iustus erat et beneficus,
diligebatur a bonis omnibus, et hoc munitus
praesidlo formidabIh"s erat ferocloribus. Omnino
gubernatoribus omnibus seu summis, seu medio-
crlbus opus est sociis et consihorum et laborum.
Nec unus aut vldere omnlo, aut agere potest, ut
verissime dictum est: iJ,ias y^Q yj^i^og ao&errjs
/nctxi]' Singularis igitur foehcltas Reipuhllcae
est, cum Princeps habet amicos sapientes, iustos,
magnanimos , qui et ipsum in consllils multa re-
cte moneant , et autoritatem ei in populo augeant,
ac plerumque quales sunt amici, talis est Princeps,
ut illa vetustisslma dicta significant: ouoior ojiioup
(piloVy et oTiolai dianoivai ro7ai y.al &sQanaiVLd(S,
Erat sapiente et magno Rege dignus Senatus cum
consederant Princeps, Ascanius Cramius inter
ductores exercituum in Germania, praecipuus vir-
tute et autoritate, et alil vlrl fortes et periti, et
Oratores sapientes Fursterus et Clammerus. IIoc
tantos viros verebantur etiam , si qui erant efleri.
In hac commemoratione longior essera, si lempus
concederet. Dlcam igitur pauca de interlore vita
et domestlca consuetudine, in qua nullae erant
latehrae, nullae occultationes, vivebat in luce, in
ocuHs omnium, patebant ad eum adltus honestis
omnlbus quotldie. Erat enim et domestica con-
suetudo plena optlmorura exemplorum. Erat tem-
perans, castus, sobrlus, (piloOTOQyog, et erat
gravltati mixta suavltas. Erat amans ordlnis, et
recte tempora distribuebat precationum pubHca-
rum et domesticarum, lectionum privatarum, con-
sIHorum pubHcorura, prandiorum, coenarum ,
somni, venationura. Coniugera habult matronam
honestlssimara, fiHara Ducis Megalburgensis Hen-
rici , qui sapientla exceHuIt , natam ex fiHa Phl-
lippi Palatlni Electorls. Fuitque coniugium ca-
stum, dulce, foecundum, et fih'os et fiHas recte
erudiri de Deo, et de omnibus honestis officlis
pater et mater curaverunt, quotidie etiam ad men-
sam fiHi et fiHae cum parentibus precationes reci-
tarunt. Praeceptorum fiHis pater dedit virum In-
tegrum, Guilielmum Megalum , quem famlHari-
ter erudiit loachimus Camerarius, cuius est excel-
lens eruditio, sapientia et integritas in omnlo
officio.

243

DECL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPH.

244

ex insilo illo fastidio , tum ex odio profecta atque
impatientia ardentioris et acrioris studii, et amore
dJssolutioris ac delicatioris vitae. Reductae ab
exilio et restitutae aliquantulum artes initio miri-
fico sui desiderio incenderant et compleverant ho-
minum animos, pertaesos barbariei, in qua irre-
titi insulsarum cavillationum intricatissimis nexi-
bus tot sese annos proxima aetate frustra et pene
nullo vel suo, vel aliorum cum fructu macerarant,
omniumque in sese studia conatusque concitarant
ac converterant. Tanto cum applausu exceptae,
tantaque contentione certatim cultae ac celebratae
recuperarunt nitorem pristinum, et nobis sese
maiorum dih'gentia cultiores atque ornatiores ex-
hibuerunt ac communicarunt.

Nos cum illuviem superioris aetatis et foede
asp?rsas sordes nunquam aspexerimus, decora
nunc earum politaque et venuste renitente facie
nimis leviter afficimur.

Refrixit ardor ille ac deferbuit studium, con-
traque crevit delicata ac diffluens laborumque im-
patiens animi mollicies in degenere a maiorum
vestigiis adolescentia, quae ut ahoquin connata
nobis conditione et impotentia vincula sibi iniici
et metas circumdari ac repagula praescriptis seve-
riore lege formulis aegre patitur, expetitque licen-
tiam barbarica libertate vagandi, ut in vita com-
muni contemptis legibus, ita in doctrinarum cam-
pis usitata methodo reiecla, sic imbecillitate de-
generantis prorsus ac languescentis naturae asper-
natur accuratioris studii et dih'gentiae exquisitjoris
laborem , abhorretque ac refugit, quae intentio-
nem animi applicationemque exigunt paulo vehe-
mentiorem ac diuturniorem.

lohannem StoefFlerum mathematicum , cuius
et monumenta extant praeclara, et gravitas atque
integritas in omni vita , sedulitas vero atque ad-
siduitas in operis scholasticis multorum celebra-
tur serrnonibus, quibus notis fuit, illura (in-
qnam) salse reprehendentem in auditoribus suis
t6 (filoxmror xal ro aipixo(Jor , accepimus dicere
solitum , se si Mathesin universam, vel haustu
uno complecli, vel in pulticulae liquidioris for-
mam excoquere posset, vix obtenturum apud suos,
ut redeant toties, et recepto in os infundibulo
moram perferant citra molestiam, eousque, do-
nec universam instillasset, vel faucibus digito il-
levisset. Idem de nostris auditoribus quaeri iure
possumus, qui cum ordimur autnrum enarratio-
nem, novitate allecti accurrunt frequentes, sed

principio vix leviter degustato, ubi ad res ipsas
perventum est, capti satietate aut absterriti im-
pensioris et diuturnioris studii opinione, quam ex
falsa difficultatis persuasione induunt, mox diffu-
giunt, neque ordine, neque integre artes discunt.
Ne tamen rudes prorsus esse atque imperiti harum
artium videantur, omissa fontium dulcissimorum
inquisitione et cognitione, umbras captant et ar-
ripiunt aliquas alicunde ex temere et sine iudicio
consarcinatis libellis, non tam ad usum aliqucm
in vita , quam ad ostentationem inanem, nec ve-
rae et solidae eruditionis gustum unquam conse-
quuntur. Hans discendi perversissimam ratio-
nem reprehendi necesse est. Haec artium interi-
tum adfert. Jlo, %av%a, inquitPIato, i] aTLf^ia
71] (fiXoaocpiq TTQoamnrcoHe. Peperit hanc fatalis
cum ruina studiorum tum ignavia seculi huius.
Auxit vero contemptus, quiThersitica et pene de-
testanda exagitatione optime meritorum professo-
rum excitatus tantum invaluit, ut quandoque bo-
norum etiam confirmatos honestis opinionibus
animos aut tentet, aut conturbet, ut vel cum do-
lore ingemiscant, vel efferantur in indignationem
iustam ac freraant. Gura autem sit officii nostri
praestare quantum fieri potest, non solum ut ado-
lescentia recte instituatur atque adsuefiat ad veram
et eruditara rationem discendi, adeoque ne quid
thesaurus bonarura artium detrimenti capiat, ve-
rura etiam ut suo fungantur munere auditores, et
recte atque ordine discendo proficiant, vos cha-
rissimos meos auditores oro atque obtestor propter
gloriam Dei , et propter Ecclesiam et consocialio-
nera generis huraani, quibus artiura praesidio
opus est, ut deposita quam concepistis persua-
sione falsa, et emendata praepostera discendi ra-
tione, et repudiata illa futili axioy^a(pia Mathe-
seos, quara nescio quibus autoribns in pervulga-
tis nirais libellis quibusdam sectaraini, irrita pene
diligentia raagno cum studiorum vestrorum dis-
pendio ac detrimento, quod experimur quotidie
redeatis ad veros explicatos ac perpurgatos fontes,
quos si mediocrem adhibueritis diligentiam et
praestiteritis assiduitatem , qua vincetur difficul-
tas omnis, si qua occurrerit, experiemini, et
longe dulciores fore, et haustu faciliores, lutu-
lentis istis ac turbidis lacunis , et serael perceptos
perpetuo inhaesuros , ac progredi volentibus ex-
peditiores ac planiores aditus ad reliqua omnia,
ductu derivatorum inde rivulorum commonstra-
turos esse.

245

DEGL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPII.

246

De EucHde referunt, cum obortis inter
Athenienses et vicinos Megarenses dissidiis, Athe-
nienses edicto publico cavissent, ut si quis Mega-
rensium pedem Athenas intuh'sse deprehensus es-
set, ea res ei homini capitalis esset, Eucliden
qui Megaris erat, et Athenis esse ante id tempus
atque audire Socratem consueverat, post editum
id decretum sub noctem priusquam advesperasce-
ret tunica longa muliebri indutum et palHo ami-
ctum versicolore, et caput atque ora velatum e
domo sua Megaris Athenas commeasse, ut vel
noctis aliquo tempore consillorum sermonumque
Socratis fieret particeps, rursusque sub lucem ea-
dem veste tectum miHia passuum paulo ampHus
viginti rediisse. Hunc ergo cum non piguerit vel
cum capitis sui periculo tantum eundo redeundo-
que iter quotidie conficere , ut Socratis frueretur
disputationibus eruditis noctis ah*qua parte, vos
non pigeat tot occasionibus invitatos , tot adiutos
oportunltatibus, tot amanlisslmis monltls nostris,
et obtestatlonlbus impulsos, seduHtatem imitando
Euclldls in summo et tranquIUissimo ocio cogno-
scere, quae in hlsElementorum Hbrls congesta de-
scriptaque extant verae Philosophiae fundamenta
praecipua.

Non instituam commemorationem longaro
notorum et conspicuorum fructuum, qui ex ma-
thematicis discipHnis ad totamPhilosophiam, imo
ad Ecclesiam et societatem generls humani re-
deunt uberrimi. Nec commonefactiones repetam,
quae aures vestras circumsonant quotidie, sed ut
earum vosmetipsos cogitatione excitetis et confir-
metis ad ardentius impensius et constantius stu-
dium hortor. De Arithmetica praeclare Plato in-
quit: irdvra <^s dnoXslTE t6 JiaQdnav , brar
aQi&itiririXTjr rlg dvtXi],

Fores enim ipsa aperit et praestruit ac sternit
aditum ad reHquas discipHnas. Foribus vel occlu-
sis atque obseralis, vel prorsus obstructis qua ac-
cedetur? vel quae erlt eruditio sine noticla ordi-
nis et numeroruro.

Exercebltis ergo hanc primo omnlura ma-
xlme, MdXXov dt d y.al dv&QVjnoi fnskXtiv tGe-
ad^ai, si ut Plato inquit, fieri et esse homines
vultis. At his ipsis quas custodit et discentibus
aperit Arithmetica foribus cogitetis inscriptam esse
imyQa(pi]v illam: dyBuyfLiirQriros ovdns sloirw.
Ingressi in arcem discipHnarum Arithmetica in-
dice et ianitrice, ceu labyrinthi cuiusdam perple-

xis et errabundis impHcabimini tramitibus, et opi-
nionibus circumducemini incertis, atque a veri-
tatis certae ac directae norma crebro aberrabitis
destituti ductu Geometriae, quae rov del ovrog
yrwoig est, et raethodi arlifex, et extructis ac
contextis deraonstratlonibus sola pene ro vnaQ
evidenter profert, et quae sit vis demonstratio-
num in omnlbus artibns, quae certitudo , quae
discrimina certitudlnls oslendit,

Physicas S^tcoQlag mutllari exclnsa et omissa
Geometria certo vobis persuadeatis. Eariim enim
non minimam parlem a sensuum iudlclo alque
anlmadversione ordientem , rationum quidem
physicarum argumenla declarant, dno^si^sig vero
geometricae planac absolvunt ac stablHunt. Ne-
que assequuturos vos confidatis unquam, quld illo
Platonls pulcherrimo significetur dicto, ror &s6v
dsl ysiojLisrQslv , quo ceu pingltur admiranda gu-
bernatio et totlus naturae et generis humani, nlsi
eam artem , quae quid sit ysw^isrQslv profitetur
et expHcat, consulueritis, quae vel sola, socia
tamen sibi adiuncta tantorum conatuum et labo-
rum Arithmetica, evolat in coelum , et humanas
mentes humi abiectas, atque caligante gravatas
caecitate, interque vepres et dumeta reptantes eri-
git, inqueillam rursus coelestem sedem subvehit,
et sapientissime conslruclae mundi machinae fa-
bricam, propius monstrat, declaratis allquo modo
archilecti consilio, in formando dlstrlbuendoque,
providentia in conservando ac gubernando, deni-
que exulantes aniraos in coelestem reducit pa-
triam, et ad famillaritatera coelestlum adeoque ad
agnitionem Dei architecti et rectorls ac moderato-
ris tantorum operum perpetui ac sapientissimi tra-
ducit, expHcato rato statoque ordlne orbiura coe-
lestium , et pervestigatis moluum certissimis ac
constanlibus legibus , mira qnidem varietate di-
stinctls, sed concinna taraen inler sese harraonia
congruentibus, mensurataque mole corporum et
spaciis quibus disiunguntur ac dlstant, tanta de-
monstrationura evidentla ac certltudine, ut quan-
tumvis furenter reclamantibus, vi extorqueat as-
senslonem de providentia Del. Hae artes de ob-
servationum et eruditae experienllae documentis
Astronomlam condlderunt, quae cum Illas stias
ceu genltrices ac nutrices divolli a sese ac secludi
nunquam patiatur, latlssimum muItlpHcIs doctri-
nae campum aperil, quem ingredi nec niTfnero-
rum doctrina excultum , neque instructum praesi-
dlo et apparatu geometricarum dnodsi^swr cum
16*

247

DEGL. DE STUDllS VET. PHILOSOPH.

£48

nefas sit, recte Plato censuit GO(pwTaTOV drdyxr]
jov dlri&ws dOTQOVof-iov eivai. Qulcquid enim
est in humana sapientia explicatae evidentiae et
citra ambiguitatem certae ac firmae, hoc omne
Astronomia arithmeticos et geometricos complexa
fontes coniungit, et ad Dei architecti sapientiam
proferendam atque illustrandam refert, et vere in
has artes grata deDeo fama sparsa est. Hae ipsae
quoque terrenum artificiosa dimensione ac distri-
butione descripserunt orbem, et perfecerunt, ut
depingi scita imitatione atque exprimi tabulis, ut-
que uno contuitu pene momenti spacio percurri
tota vel minutissimorum locorum varietas ac di-
versitas, imo ut tota immensitatis mundi idea ef-
fingi animo, et machinis avToiLidTOig miro rotula-
rum nexu coaptatls repraesentari motus coelestium
corporum possint. Has si alas animis accommo-
«laveritis vestris non Dedalaea cera assutas, sed
solida cognitlone agglutinatas et firmatas, non ut
Aristophanes ludit saltus metiemini pulicum , sed
remlgio earum quotiescunque libuerit et quando-
cunque fuerit opus, tum in coelum efferemini ad
avToyjiav pulcherrimorum corporum, quae sine
illis non raaiore cum admiratione et inteHigentia
aspicitis, quam intuebatur canls Aesopicus exqui-
site pictam tabellam, tum in hlstoriarum lectione
aut commemoratione, cum sedes indicantur verae
Ecclesiae et loca rerum gestarum, rapidisslmis co-
gltationum motlbus, et niaria tranabitis et orbis
terreni pervagabimini amplitudinem.

Omitto Astronomiae encomia, et percensere
desino rellquas artes, quarum aliquae ex his ceu
ex fontibus rivuli derivatae, his sublatis exaresce-
rent protlnus ac deficerent, ut mechanicae artes,
bnziy.al, yMTOTiTQixal , yecodsTixal, xavovixal,
koyiOTixal et aliae: Aliquae alio his cognationis
vinculo devinctae, si adiumentis quae inde assu-
munt spoliarentur, amitterent et perspicuitatis at-
que evidentlae suae lumen, et stahilitatis praesi-
dium, et normam certitudinis. Denique 7i(}dg nd-
aag /uad^ipsig waTs y.dlXiov dno$extG&ai Xafxev
nov oTi T(p olo) y.al navTi ^ioiaei ^/Lijusvog yBOU-
UfTQiag y.al /j^tj , ut gravissime Plato inquit.
Quod etsi naQado^oTBQov videbitur, tamen veris-
simum est.

Sed neque inquies opera eadem ac foelicitate
perdiscuntur artes mathematicae qua caeterae, sed
et studium requirunt longum, assiduum atque in-
tentum , et multi temporis accuratam exercitatio-
nem: neque contingit omnibus facultas ingenii

capax earundem, quae si desit, ut deest plurimis,
quorsum attlnet intendere nervos et vires nihil
effecturos et annixuros frustra : neque foret e re
atque usu vel nostro privatim, vel Ecclesiae ac
Reipublicae, in uno hoc discipHnarum genere,
quod totum sibi homineni ab omnibus alils ab-
ductum rebus deposcit ac vendicat, omissls aliis
consenescere.

Praestare itaque ut si cum iactura defluentis
temporis, pereuntis operae, et neglectarum inter-
ea caeterarum artium frustra slt in uno desudan-
dum atque elaborandum , aut non attlngere id,
aut velut in transcursu obiter salutatum relln-
quere, et ad alia contendere utiliora, captuique
accommodatlora nostro. His qui talia obilciimt,
Plalonicum illud oppono: TavTa ^vjunavTa ovx
(og dyQi[^eiag lyo^eva^ dkt ^ianovelv Tovg noX-
Xovg i dlld TLvag oliyovg. T(p nlri&ei de , oGa
avTCov dvayy.aXa , y.al mug oQ&oraTa XeyeTe /.1^1
iniGTaa&ai f.itv Tolg nolkolg aYaxQOv. Haec
omnia, inquit de Arithmetica, Geometria et
Astronomia disserens, non exacte multi perdi-
scent, sed pauci.

Rellquam multitudlnemquae necessaria sunt,
rectissimeque dicuntur turpe est nescire. Initia
harum artium vera, recte explicata, respicientia
demonstrationes, aut ex demonstrationum fonti-
bus methodica serie deducta, qualla in librisEle-
mentorum Euclidis traduntur, et praeceptionibus
arithmeticis de praecipua numerorum doctrina,
et qualla in Ptolemaicis scriptis vel usitatis libel-
lis hypotheseon Procli aut theorlarum , ac doctri-
nae sphericae de primo motu ex Ptolemaicis fon-
tibus ad eum sunt exposita modum, ut ad demon-
strationes alludant, percipi sine ullo magno ne-
gocio possunt, et in communi vita ac caeteris ar-
tibus usum habent, et cognosci ab omnibus recte,
integre ac solide debent ex illis libris, non ex
inepta, quae vulgo Scholasticorum manibus teri-
tur quaestionum farragine, quibus evacuatis scien-
tia desinit omnis ac deficit. Turpe est hominem
scholasticum aut nunquam attollere in coelum
oculos, aut vel oscitantia tali ac negligentia, vel
dvaiG97jGi(x tanta , circumvecta perpetuis motibus
coeli corpora et illucescentia quotidiano exortu
terris, extinctaque rursus decubitu contueri , ut
ne semel quidem de eruditis ac veris causis per-
petuae vicissitudinis dlerum et noctium augescen-
tium ac deficientium stata lege, permutatis alter-
natim vicibus, deque anni ratione quadrifariam

249

DECL. DE STLDIIS VET. PIIILOSOPH.

250

aptissime distincll, et menstrua variatione Lii-
nae, deque caeterarum stellarum orlu cogitct at-
que occasu, imo ut vix attendat oViTy 'C6(pog , i]de
OTZt] 7]c6g, ut apud Homerum dicitur, quod mul-
tis usu venit. Etsi causas mediocriter intellig^af,
non consideret tamen e quibus illae desumptae
sint fontibus, quibusve nitantur atque insislant
fundamenlis, el an sufficiant, quae si non simul
comprehendantur, et mediocri ceu communian-
tur consideratione, reliquum omne quantumvis
magno partum acquisitumque labore conffstim
excidit.

In his prius experiri ingenii vires convenie-
bat scholasticos, quam vel desidiae imbecillitatem
naturae praetenderent, vel quererentur de diffi-
cultate. Nam et per se iniquissimum est pronun-
ciare priusquam inspexerls, et extrema ignavia est
abiicere ac damnare totum sludium, priusquam
vel leviter degustatis elementis periculum feceris,
et animi est mollicies iniusta, nihil laboris velle
suscipere, nihil perferre molestiarum in discendo,
cum quidem militia quaedam sit versari in literis,
etRespublica nobis maximarum rerum curam com-
mendarit, quas lueri sine acerrima animi conten-
tione nequimus. Falso etiam difficultas elemen-
taribus demonstrationibus affingitur, in quibus et
commodissimus ordo, quo illae inter sese velut in
cathena annuli connexae devinctaeque cohaerent,
adeo ut nulla eximi pene nisi tota serie interrupta
ac dissoluta possit, et syllogisticae ratiocinationis
evidentia vel a primis ordiens principiis, vel ad
ea sese revolvens, levat laborem, ac multum per-
spicuitatis addit, praesertim si consideretur quae
in quavis denionstratione ya9^ vnod^eaiv assu-
mantur, quae ostendenda proponantur praemissis
ac ceu concessis quibusdam, denique ex quibus de-
dacatur et conficiatur anodsi^ig principiis, et quo
progrediatur ordine. Elementis vero mediocriter
perceptis, quae iu reliquis artibus inde petuntur
et exaedificantur, demonstratioups adeo se et co-
gnitu faciles ct explicatas praebent, ut dulcescant.
Ingeniorum dissimilitudinem non parvam esse sci-
rnus. Generosae et heroicae naturae, quae ad
illas summas artes divino aliquo afflatu et Iv&ov-
aiao^cu rapiuntur, ut avidius haec appetunt, sic
arripiunt facilius, perinde ut hi, qui natura ad
scribendum carmen ducuntur, citius syllabarum
et pedum mensuras percipiunt.

Non autem in his resistunt initiis, sed in
abstrusiora magisque recondita harum discipli-

narum, et naturae impetu et acumine ingeniorum
penetrando, plura gignunt ex se, plurima alia ex
his elementis procudunt ac contexunt. Multum
tamen ut in caeteris artibus diligentia et studio
etiam medlocria ingenia navant atque efficiunt,
et longe maior est numerus naturarum mediocrium
quam excellentlum, quarum opera carere non po-
test communis vita. *

Imo si qui non totos se huic studio dedent,
his ipsis tamen non parum profuerit, cum ad ex-
citanda formanda et acuenda iudicia ac methodi
vias discendas, tum ad intelligendas artes alias,
et autorum scripta, exerceri allquantulum in Eu-
clideis Elementls, et ad argutos ac varios ratioci-
nationum modos , quorum in demonstrationlbus
usus est , adsuefieri.

His enim in tractandis aliis materlis appri-
me iuvabantur. Elementarem ergo doctrlnam
requirlmus ab omnlbus, qui in scholis discendi
gratia versantur. Hanc ut medlocrl labore , ad-
suefactione et exercitatione consequi ac compre-
hendere rnediocres omnes et non prorsus stupidi
possunt, sic a plurimis eam ignorari, ut Plato
recte statuit, turpissimum est. Praestantibus na-
turis, qulbus peculiaria adiumenta ad instauran-
das vel exornandas has artes Deus largitur, re-
llnquimus et commendamus tum extruendarura
ex his initiis caeterarum artium accuratius stu-
dium, tum observandorum crudlta animadver-
sione motuum coelestium , atque accommod.mda-
rum ToTg (faivojuevoig xal rr^^rjosaiv hypothesium,
et ostendendae hypothesium ad (paivojueva con-
gruentiae curam impensiorem et difficiliorem. \ os
inventis his fruamini, ac memineritls ideo in hac
vos statione collocatos esse, ut doctrinam utllem
generi humano dicendo discendoque excolatis, el
cum a maioribus accepta , tum parta a vobismet-
ipsis tradere posteris annitamini, ac Deo vos
hoc officii debere, ut solidi alrquid ac perfecti
expetatis in doctrinis, quod prosit Eccleslae et
Reipublicae, non captetis evanidas umbras turpis
lucri, aut stultae ostentationis causa, quae ut
sunt velut axiai Iv vdaai y.al ajU(pialir]TrjaijLtov
6va() , ita depositis libris effluunt ex animis atque
avolant. Memlneritis etiam fortitudinem his stu-
diis coniungendam esse, quae per obvias difficul-
tates via vi facta perrumpat atque eluctetur, nee
ob firmatos animos vpstros sinat vel inflecti ad
segnlciem atque socordiam , vel frangi prorsus
adversationibus hypocritarum , aut turbarl ca-

251

DEGL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPH.

252

lumniosis insectationibus et corruptis iudiciis rudis
et ingratae multitudinis , quae si redarguenda
susciperemus aut confutanda, vereor ne paulo mi-
nus efficeremus, quam apud asinum proficiebat
iile, de quo in proverbio dicitur: ovco zig fiv&ov
eXbvb, ods la cura ly.ivei. Utrem enim pro ci-
thara gaudet habere Midas. aXla xal ttsqI of^o-
loyovysvrig avoiag, ovdsv av yMivbv XsyoiTO tIq,
ut apud Thucididem Alcibiades inquit. Ptelin-
quatis et bypocritis suas delicias, quibus et dele-
ctantur mirifice, et sese ceu saginant. Et qui-
dem si dtjfioxoXaxsg illi parcerent veritati coelesti,
facile pateremur eos frui blandimentis suae scurri-
litatis cum ea voluptate, quam inde sibi somniant,
vel ad satietatem usque, ac titillare tum sese mu-
tuo inter se , tum affectus sui iheatri , cui assen-
tantur insectatione bonorum virorum , ac vitupe-
rio optimarum artium, ovog yaQ bvw xdkliorov
xal Ovg ovi, Sed his non magis moveamini quam
artium ipsarum dignitate, publica utilitate quae
inde uberrima proficiscitur ac manat , et mandato
divino, ac praestetis vos axQoarag yv7]aiovg, y.al
ov voS-ovg, idest, (piXojLiadsig , (piloyvfLvaarag,
(pdrixoovg, (pdodrjQovg y.al i^vrjjuovag, 'Qr]'C,7]ri-
y.ovg^ a%Q(xrovg %al ndvra (pilonovovg.

Etsi autem absque omni dubio et innata no-
bis prima harum artium principia, quas y.oivdg
svvoiag vocant, radii sunt sapientiae divinae de
aeterna luce in animos nostros transfusi, et de-
monstrationes inde erutae ac propagatae sunt cer-
tissima atque immota veritas, quam generi bu-
mano Deus notam esse, et de sua sapientia
testari irrefragabiliter voluit, tamen cum utile sit
considerare, quibus modis inter horrendas colli-
siones et tristes ruinas eversorum imperiorum ac
deletarum Rerumpublicarum : tot milHbus anno-
rum haec studiaDeus foverit ac conservaril, saepe
profligata revocarit, proiecta desertaque resusci-
tarit ac restituerit, pauca quaedam de sedibus ho-
rum ac cultoribus ex historiis repetam. Studia
enim ut imperia et Respublicae xard rivag rs-
rayfisvag nsQiodovg (ut Aristoteles inquit) quae
admirabili et arcano consilio Deus dispensat, el
sedes mutant atque hospitia, et praecipitata ever-
saque concidunt, et resurgunt instaurata atque
efflorescunt , et recollectis receptisque viribus vi-
gent aliquandiu atque consistunt, quod repetita
inde usque ab initio series historiarum docel. Sa-
crarum literarum vetustissima ac certissima mo-
numenta primam Ecclesiae sedem , in qua fuerunt

ancti patres, artiumque physicarum et mathe-
maticarum patriam primam collocant in eo mundi
angulo, qni velut umbilicus cogniti veteribus at-
que habitali orbis complectebatur Palaestinam,
Phoenicen et Aegyptum. Ex eo cum deductis
inde coloniis ac distributis in terrarum orbem fa-
miliis, quod crescenlem generis humani mullilu-
dinem loci anguslia non caperet, semina harum
artium simul evecta esse, et plantata post alibi
atque exculta minime obseurum est.

Certe si vel vetustale obsoletae, vel corru-
ptelis deformatae periciitarentur, inde restitutas
esse Graecorum testantur annotata, quae vetustate
biblicis historiis proxima sunt. Praecipua autem
astronomica et arithmetica inventa Acgypliis,
geometrica Phoenicibus tribuuntur. Collegia
enim sacerdotum velut scholae publicae mandato
institutoque divino in Palaestina, exemplo Palae-
stinorum, vel veteri potius consuetudine ex san-
ctorum patrum inveteratis deducta moribus in
Aegypto, cum religionis et sacrorum cura medi-
cae artis professionem atque exercitia et culturam
mathematicarum disciplinarum semper coniunxe-
runt, exploratisque accurata et intenta notatione
cursibus luminum, anni rationera descripserunt,
et metas constituerunt, ac menstrua digesserunt
tempora in dies festos, et operas oeconomicas,
docendoque haec studia conservarunt.

Ah his genlibus ad alias anni descriptionem
defluxisse, et ex harum observatis atque institutis
correctam esse, atque ad iustas metas revocatam,
si quando aberrasset temporum lapsu progressu-
que, consensu historiarum omnium certum est.

Aegyptum vero quam exteraegentes frequen-
tius adienint studiorum causa, Graecae literae
magis celebrant. De medicationibus Aegyptiis
Homeri carmen notum est. Et vetustissimos re-
ges Sesostrim unum Aphrica , alterum Thulen
Europa peragrata ac circumnavigata, illum Aphri-
cam, hunc Europam describi et typis effingi , po-
steros vero accuratiore studio totius terrae ambi-
tum ac metas, spacia maris infusi in terram , flu-
minum fontes ct cursus, regionum intervalla, et
urbium insignium loca , praeterea coeli et stella-
rum figuras exquisitas depingi tabulis, et in tem-
plis ac firmissimis arcibus deponi adservarique
curasse , cum alibi tum in Argonautico carmine
ostenditur. Addunt hoc alii, Thulen regem ulti-
i mam pervestigati a seseseptentrlonis insulam tan-

253

DECL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPH.

£54

qnam navigalionum suarum terminnm suo exor-
na«se nomine, quod tamen verisimillus est ah an-
tiquissirnis Baltici liltoris accolis Gerraanis illi
tribntum esse, inde, quod fuerit limes vergentis
in Boream plagae mundi. Limitem enim Ger-
mani vocantThuel, veteri Saxonum lingua. Nec
video in quem alium usum inusitatae ac prodigio-
sae altitudinis, ac molis pyramides tantis sumpti-
bus reges Aegyptii conslruxerint, nisi ut ex illis
in regione plana alioquin ac patente, coelum quo-
quo versus liberius conspiceretur, et considerare-
tur artificum diligentia exactius, organorum con-
venientium ope. Inde Aesculapius medicam ar-
tem in Graeciam invexit, cuius posteri avitae pro-
fessionis possessionem quasi per manus haeredila-
ria traditione acceptam , a maioribus retinuerunt,
snccedenlibus in vestigia parentum liberis annis
amplius mille ducentis, instituto procul dultio et
consilio Aesculapii, qui hanc ceu alligalioncm
studiorum ad suae familiae posteros velut in Aegy-
pto ad Collegia sacerdotum prospexit profuturam
esse, vindicandae luendaeque puritati doctrinae,
et arcendis atque amoliendis occasionibus nova-
rum corruptelarum. Nomen Aesculapii Aegy-
ptium prorsus est, quidquid Graeci comminiscan-
tur, et vel ex oe^Keleph conflatum , vel ex aesch
Keleph, alludit ad ea, quae de capra et cane,
quorum illa nutritus, hoc custoditus fingitur, et
de flamma quae ex eo invento primum ac conspe-
clo erupit, in Graecorum seu fabulosis, seu hi-
storicis annotatis commemorantur. Filii cele-
brantur eius duo Podalyrius etMachaon, quorum
iiterque expeditioni Troianae interfuit, sed alter
Podalyrius cnm Ilio deleto redirent Graeci, tem-
pestate Syron , quae in continenti Cariae urbs est,
incolumis delatus, ibi consedisse traditur. Alter
Machaon in prelio abEuripylo Telepbi filio inter-
fectus est. Eius liberi nati matre Anticlea Dio-
clis filia, qui Pharas in Messeniaca tenuit, Ni-
comachus, Gorgasus, Alexanor, Sphyrus, potiti
avitis principatibus in Messeniaca, Epidaurio
Aesculapii, Pbarensi Dioclis, artem in Graecia
avitam et docendo et medirando factitarunt us-
que ad reditum Heraclidarum in Peloponnesnm.
Heraclidae enim repetito et recuperato avito
regno, ex quo fuerant ab Eurystheo primum,
etj deinde hoc ab lolao in Attica trucidato, ab
Atridis ut invadentibus ac rapientibus regnum
Argivorum excussi , cum alios Peloponnesi do-
minos, ut Tisamenem Orestis filium Spartae et

Mycenarum regem , et Nelidas Nestoris posteros
parlis Messeniacae dominos, tum hos Aesculapii
nepotes deieclos de fastigio gubernationis et di-
tione ac sedibus exutos tota pepulerunt Pelopon-
neso. Transilt Tisamenes in Achaiam, eamque
occupatam comitatui suo distribuit, colonis loni-
bus partim caesis , partim pulsis, partim servatis
quidem^ sed aequali sortitioni subiectis. Neli-
dae Alhenas commigrarunt, et recepti aequo iure,
sed ab omni principaluexclusi in vitaprivataPaeo-
nidarum et Alcmaeonidarum familias condide-
runt, sicut aliquanto ante Aiacis posteri ibidem
consederant, a quibus Cimon et Miltiades orti
fuere. Aesculapii nepotes contenti artis avitae,
haereditate scbolas tres medicas aperuerunt cele-
berrimas, in Coo unam, alteram in Cnido, ter-
tiam in ora infima Italiae, quam Graeciam ma-
gnam vocarunt.

Harum tertia minus diu floruit, fortassis ar-
mis crescentis Romani imperii dissipata. In reli-
quis duabus, ut dixi amplius mille ducentis annis
studia medica et mathematica viguerunt, posteris
Aesculapii ea gubernantibus et religiosa fide maio-
rum dogmata et decreta tuentibus ac custodienti-
bus. In Coo natum Hippocratem decimum octa-
vum ab Aesculapio referunt. Post Hippocratem
pene ultimos reperio Praxagoram et Aristotelem,
in quibus familiae desierunt, vel deficienlibus,
vel degenerantibus posteris, et alienis in scholas
illas, ac societatem studiorum ascitis, qui cum
non essent ab ineunte aetate in his educati arti-
bus, nec principia velut cum lacte nutricum su-
xissent, rectissime explicatam doctrinam, vel non
assequuti inventa maiorum inscitia ac ruditate,
vel ut potius reor, et ut nunc fit, ambitione ac
malicia corruperunt. Ita factum, ut cum exci-
disset cultura et professio artis medicae limitibus
familiae Aesculapii et cessisset ahenis, mox in di-
versas imo contrarias distracta opiniones , ac dis-
sensione et discrepantia docentium foede lacerata
pene conciderit. Estque incertis iactata atque
agitata dubiisque sententiis ars nobilissima ad Ga-
lenum usque qui discussis ac refutatis deliramen-
tis inepte medicantium , Hippocraticae doctrinae
nativam ideam ex tricis aspersarum et circum-
fusarum opinionum evolutam atque expeditam re-
stituit. Sed ad Aegyptum revertor, in qua anti-
quitus angustioribus inclusum limitibus solis sa-
cerdotum familiis et coHegiis incumbebat studium
rerum bonarum ac disciplinarum.

255

DECL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPH.

256

Quare de Pythagora refenmt, quod ut con-
sequeretur locum in collegio sacerdotum Memphi-
tico, et disceret illa occasione disciph'nas Aegy-
ptias , etiam circumcidi more Aegyptio et usitatis
genti sacris initiari rilu solenni non recnsarit.
Fuit hic Pythagoras in Samo natus patre Mnesar-
cho, avo Euphrone, abavo Hippaso Phliasiorum
Principe, qui reversis in Peloponnesum Heracli-
dis, expulsus a Regnida nepote Temeni fratris
Cresphontis atque Aristom^chi fih'orum Cleodaei,
profugit in Samum. Debet huic grata posteritas
magna ex parte, quae de differentium numerorum
et naturis, et analogiis miro ingenio excogitata,
atque ad usus multiplices varietate admiranda ac-
commodata, et firmiter ac sollde demonslrata , si-
neque dubio de thesauris sapientiae Aegypliae de-
prompta, et opera discipulorum atque asseclarum
eius adservata ad manus nostras pervenerunt. Eu-
doxum ctiam qui octoeterida Graecis instituit, ad-
aptatis lunae menstruis periodis ad solis annuos
circuitus ex anni Aegyptii ralione, cum Platone
annos tredecim apud Aegyplias Thebas, quas Dios-
pohn postea vocarunt, sacerdotibus audiendis
tribuisse Strabo autor est. Postquam vero occu-
pata ab Alexandro Aegyptus, illo extincto, et so-
ciis regna partitis, cessit Ptolemaeo Lagi filius
Philadelphus, neglecta superstitione Aegyptio-
rum et collegiorum pervetustis ritibus ac legibus,
scholam Alexandriae aperuit pubh'cam, eamque
et conquisitis undique collectisque magno sumptu
praestantissimorum autorum scriptis in omni ge-
nere et accersitis conductisque professoribus opti-
marum artium , ita instruxit et exornavit , ut fa-
cile omnes orbis terrarum frequentia , celebritate
nominis ac famae, et studiorum varietate supera-
rit. Ibl demum accedi frequentarique studiorum
gratia cepit ab omnibus gentibus. Fuit hoc Phi-
ladelphi studium magno Principe dignum, toti-
que profuit posteritati. Quare ei cum propter
aha tum vel hoc nomine praecipue gratia debetur,
quodGraecam nobis sacrorumBibliorum interpre-
tationem suppeditavit, quam missi rogatu ipsius
ab Eleazaro Pontifice Hierosolymitano interpretes
septuaginta confecerunt. Ab Atheniensibus a.v-
Toyiiacfa poematum Homeri et Sophoclis quinde-
cim talentis emit, suoque exemplo Pergamenos
reges Eumenem et Attalum ad aemuhim compa-
randae bibliothecae studium provocavit , qua nisi
Antonius Triumvir Alexandriam translata com-
pensasset, quod de Alexandrina a Caesarianis

mih'tibus in oppugnatione urbis incensa conflagra-
rat, periisset quidquid extitit tunc celebrium scri-
ptorum. Nam circiter ducenta millia voluminum
habuisse bibhotheca Pergamensis scribitur.

Etsi autem saepe tum a successoribus Phila-
delphi flagitiosissimis hominibus, ac praecipue ab
Evergete Secundo , quem et Phisconem et y.ay.EQ-
ysTTjv vocarunt, tum ab exteris gentibus graviter
adflicta fuit Alexandria , atque imprimis a Roma-
nis, quos seditiose tumultuantium inter se regum
Hbido iiC lascivia, et contumacia superbae gentis
pertaesae petulantis dominationis Ptolemaeorum
attrahebat, non tamen decus hoc studiorum et
ornamentum amisit. Neque post Antonium et
Cleopatram ad Actium devjctos Augustus, neque
post domitam et compressam penitus effrenem li-
centiam gentis Aegyptiae, et abrogatas leges pa-
trias atque abolitum anni celebratissimi usuro,
Diocletianus studiorum cursum impedivit. Imo
enituit postea rnagis magisque atque inclaruit Ale-
xandria, aucta, imo absoluta ultimis, quae addi
tunc poterant accessionibus lucis ac doctrinae coe-
lestis, cuius in ea urbe semina primus sparsit
Marcus EvangeHsta, Divi Petri ex sorore nepos,
unus septuaginta discipulorum Christi. Et fovit
conservavitque disciph'nas pene in eodem retentas
vestigio , usque ad Sarracenicos motus. Ex hac
profecta sunt omnia liberalium arlium genera,
quibus nunc fruimur, haec fovit, excoluit, at-
que absolvit vere divina Ptolemaei , Theonis,
Proch', Galcni et aHorum plurimorum ingenia,
quorum iUiMathesin, hic artem medicam exacto
studio descriptam et elaboratione summa expoli-
tam nobis reh'querunt. Tandem cutn Mahometi-
cus furor occupata magna parte Orienlis, in Ae-
gyptum etiam pervasisset, et Sarracenica potentia
novae superstitionis progressu ampHficata inva-
luisset, armis Sarracenicis capta ac deleta Eccle-
siae et studiorum honestorum domicilium esse
desiit. Veruntamen ne tunc quidem excidit Ae-
gyptus omni spe recuperandi decorig antiquissimi,
quanquam et servitute tristi ac deformi , et bar-
barie terra oppressa, sed cum deferbuisset aH-
quantulum beHorum ardor et consiluissent strepi-
tus armorum, quae exchisa motibus iHis fuerant
studia, revocata coH denuo multis in locis cepe-
runt. Nam et Alexandria instaurata est authori-
tate et opera Pontificis cuiusdam ^fuit enim in
prlncipio Sarracenici regni in Aegypto penesPon-
tifices, quos Caliphas vocarunt, summa potestas,

257

DECL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPII.

258

ante Saladlnum regem et Sultanorum snccessio-
nem, qui Saladini posteritate sublata, regnum vi
rapuerunl, atque ex Mamaliicis utvocant, id est,
religionis et professionis Chrislianae deserforibus
legi cooptarique voluerunt) et aliquanto post in
Maroco oppido regni Tunetani celeberrlmo Man-
sor rex praemiis maximis propositls, bibliothecis
conditis, et aedificlis in scholae usum magnifice
exlructls, studia rursus In honorem adduxit atque
admiratlonem , perfectique ut ceu reviviscerent
in illis locis: et«nde cum Hispaniae magnam par-
tem excussls Gottis, Vandahs, Alanis et Suevis,
qui eam veteribus colonis oppressls, circa annum
a nato Christo quingenteslmum obsederant, In
Hispanlam excitatis Cordubae et Hispali gynina-
slls omnium disclphnarum propagavit- Se(\ quae
vlcerat barbaries et In omnia Illa Joca Inundarat,
Graeci sermonis usu senslm attrito prlmum, posl
e scholis extruso prorsus, cum barbarlco sermone
allquid barbaricarum oplnionum Invexit, etsi ex
Graecis fontibus doctrina hausta erat. Crescenti-
bus enim Imperiis vicll vere ut se ad mores natu-
rasque Inflectunt eorum, qui dominantur, sic et
characterismos natnrarum atque ingeniorum opi-
niones sequuntur, et Imitantiir idiomata sernionis.
Ex his schohs prodlerunt illi, quos recens aetas
anle restitutam in his lerris lingiiam Graecarn au-
tores ac praeceptores usurpavit ac celebravit, Ara-
bum Philosophi, Pvhasis, Hali, Serapion, Averroes,
Avicenna, Alfr;iganus, Albategnins et alii, quibus
autoribus Philosophia literis Arablcis descriula ac
conservata, In Aegypto quidem usque ad ea tem-
pora, quibus Selynuis Sultanorum potentia de-
structa, et Alexandria capta sustulit atque abole-
vit quicquid supererat studiorum, et dlstwrb.slis
doctorum collegiis, summotisqne quos metuit,
praecipuas fainilias ex urbe abductas transtulit
alio , anno a nato Christo I5l7: In Hispania us-
que ad Ferdlnandnm avum maternumCaroIi quin-
ti, qui anno a natoSfdvatore nonagesimo secundo
supra mlllesimum quadringentesimum regibusBe-
tlcae Maurls oppressis potlus regno et MetropoII
urbe Granata , subditis In fidem suam receptis
leges Chrlstlanae religionis Imposult, post abro-
gatam Mahometicam superstitionem , emendata
etiam philosophicorum sludiorum ratione, aimis
elapsis fere septingentls, ex quoMiramolinusMau-
rorum Princeps Hispanlae fere omnis domltor re-
gnum Illud stabllierat. Sed multo ante cum leges
ac conditiones pacis victorlbus Mauris et reliquls
Melanth, Oper. Vol. XII.

in Austria Gottis Intercessissent, rediernnt aMau-
ris raedica ac mathematica studia ad vicinos, at-
que In latlnum coepta sunt traduci sermonem, in-
deque communicarl reliquls Europae gentibus, et
tandem Alphonsus rex evocatis e Corduba artifi-
clbus, instltui observationes novas motuum coe-
lestlum, emendari hypotheses veteres collatis In-
ter se omnlum temporum observationibus, condl
canones motuum, denique repurgari disciplinas
mathematicas, ac restitul cum medica arte cura-
vlt. Ita post longam barbariem non minima ])ars
Phllosophine ex Arabum repetlta est libris, et in
has terras redncta, praesertim cum Graecia aSar-
matarum Irruptione vim passa esset, et conflictan-
tibus inter se perpetuo Byz.'intinls regulis, quo-
rum erat In angustum coacta potentla Sarriiceno-
rum armis, vel non adlri posset vel contemnere-
tur. Italia vero a detrimentis, quae Gottlcae
Irruptlones Intuler^nt nondiuTi respirasset, et
Orientilate dominareturMahometicus furor. Ta-
les sunt expertae vlces studia harum artium in
Aegypto, quas cum legimus aut cogltamus, de
causis etlam fatalium poenarum ac mutationum,
quae a nobis orluntur praeclpuae complectamur,
ut sunt neglectio et contemptus veritatls coelestls,
et llcentia quidvis faciendi, libidines Impunitae
et securitas.

Non applaudanius novitatis studio erronis
culuslibet praestigils , nec discedamus temere ab
explicata doctrinae coelestls et caeterarum artium
norma , quam alii aliter nunc depravant vel ad
suas inflexam opiniones, vel ad vulgl alTectus at-
lemperatam, ut tunc accidit, cum Mahometica
delirla animos hominum novltatls specie captos
Irretivenmt et occuparunt, quae eo avidius ex-
cepta sunt ac retenta pertinacius, quod concessa
quadam osiOa/&iia seyerloris disciplinae nervos
laxarunt, sed amemus veritatem simplicem et
studium Sophistlces detestemur, et maiorl cura
ac diligentia Invocato auxilio dlvlno regamus nos-
metipsos, ac precemur ardentlbus votis filiutn Dei,
ut nos tueatur, nec quam reddidit nol)is lucein
doctrinarum, eripi rnrsus Turcicis armis , ant
domesticis furoribus sinat. Quae fuit studiornm
nutrix tot annis, et scholarnm pene omnium me-
tropolis, et veraeEccIesiae sedes Alexandria, nnnc
hostium Dei et honestatis omnis, hominum Im-
pnrissimorum stabulum est , et schola blasphe-
miarum ac turpitudinis , et Ilcentiae barbarlcae.
Coloniae autem veterum Aegypti scholarum prae-
17

259

DEGL. DE STUDllS VET. PHILOSOPH.

260

cipne celebrantiir Rhodus, lonia Asiae minoris,
magna Graecia, Tarsus. Ex lonia enim rursus
Attica schola, el Massiliensis profectae sunt. Rho-
dia schola Aegypliis vestutale proxima fuit, quae
et situs opporlunitate, et atnoenilate ac temperie
coeli, et artium omnium atqne imprimis mathe-
maticarum cullura, semper cum Aegypto certavit.
Aliusit ad haec venuste Pindarus, fingens lovern
Rhodiis aureo imbre pluisse, qnod primi in Eu-
ropa editam a sese Minervam excepissent, et de-
cretis de cultu editis cohiissent sacrificiis, nullo
tamen adhibito igne, quem quod Alhenienses
postea addidissent Minervam Athenas praetulisse,
scilicet quod Rhodii occupati studiis gravioribus
pervestigandorum motuum coelestium, eloquen-
tiam minus exercuerunt quam Athenienses, etsi
inter tria rhetorum genera Rhodii etiam recen-
sentur.

liabuit in Rhodo suas observationes Hlp-
parchus. Nec opinor Colossum solis, qui inter
septem mundi miracula commemoratur cylindri
aut obelisci figura, in aHnm fuisse fabrefactum
tanta aUitudine usurn, nisi ad GVjU7ia()aT7jQrja€ig
stellarum , et praecipue inerrantium. Fecisse
hunc Ghareten Lyndium Lysippi discipulum se-
ptuaginta cubitorum altitudine Plinius autor est,
qui et terrae motu prostratum , cum iaceret mira-
culo fuisse prodidit. Sed erectum rursus .ic resti-
tutum Sarraceni longo tempore post, cum impe-
rante Gonstante Heraclii filio Rhodum expugna-
tam diripuissent, crudeHter demoliti confregerunt.
Aereas de eo massas noningentis cameHs ludaeum
quendam asportasse, historiae recentes referunt,
unde aestimari magnitudo potest. Ferunt etiam
Aristippum, cum amissis naufragio fortunis omni-
bus ipse cum paucis ad littus Rhodium tabula ve-
ctus pervenisset salvus , et obambulans in Httore
geometricas figuras conspexisset machinis qnibus-
dam insculptas, iussisse socios bono animo esse,
quod hominum vestigia reperisset, gratulatumque
sibi et reHquis, quod non in littus barl»aricum
eiecti essent, confirmasse humanitatem erga ho-
spites et naufragos, non defuturam iUis homini-
bus, apud quos harum artium studia Iractaren-
tur. Tarsus tantopere celebratur, ut si non ex-
celluisse, aequasse tamen vel Alexandriam, vel
Athenas praecellentium ingeniorum copia, quos
multis terris praestantissimos suppeditavit, et
flore ac vigore studiorum tradatur, sed indigenas
fere, non exteros aluit ullos. Haec Paulum Apo-

stolura eleclum vas misericordiae genuit et erudi-
vit. Utraque et Rhodus et Tarsus cum armis
Romanis lale imperantibus cessisset, avTOVO^iav
propter studiorum celebrilatem retinuit conces-
sione consensuqne popuH Romani. Ulraque im-
munitatibus donata est, ab Antonio Triumviro
Tarsus, a Tiberio Gaesare Rhodus. Pythagoram
autorem et propagatorem Matheseos in magna
Graecia exceperunt longo ordine Pbilosophi prae-
stantes, quorum aH'quos SiciHa, aH'quos ipsa Ita-
lia produxit, aHquos insulae vi»inae. Inter hos
commendantur praecipue Telauges Pythagorae
fiHus, Empedocles, Epicharmus, Architas Ta-
rentinus, Alcmaeon Grotoniates, Hippasus, Phi-
lolaus, Eudoxus Gnidius, Platonis comes, ciiins
supra mentio factf^ est , Timaeus. lonicae scho-
lae autorem snarum discipHnarum agnoscunt, ac
profitentur Thaletem Milesium genere et origine
Phoenicen, qui Astyagis Medorum regis seculo
ante monarchiam Persicam ecHpsim Solis prae-
dixit. Ex his derivatae sunt Atiica et Massilien-
sis. Thaletem secnti sunt longa serie plurimi,
Anaximander, Anaximenes, Anaxagoras, Ar-
chelaus, Socrates, Plato. Hnnc Aristoteles ex-
cepit, et Speusippns seu potins Xenocrates. Qui
ad Arlstotelem ab Academia Platonis discedentem
se contulerunt, Peripateticorum sibi nomen in-
diderunt. Reliqui sequuti Xenocratem successo-
rem in Academia , nomen Academicorum usur-
parunt, et recensentur ordine his nominibus. Po-
lemon, Grantor, Arcesilas mediae Academiae au-
tor, Lacydes, Evander, Agesilaus, vel ut Gicero
Egesinus, Garneades novae autor Academiae, Gly-
tomachus, Pyrrhus, Heraclitus Tyrius.

Hi digressi a Platonis vestiglis Academiae ve-
teris dogmata corrupernnt. Qnare qui secuti sunt
aliquanto post Platonis sectatores, non Academi-
cos sese suspecto nomine, sed Platonicos vocari
voluerunt, coniunxeruntque rursus cum Academia
veteri peripaleticas scholas. Glaruerunt ex iHis,
cum alii tum vero Aristarchus, Ammonius, et
alter huic o/ucovv/uog cognomento xaxxag vel
yaxxo(p6()og, Plotinus, Amelius, lamblichus, PIu-
tarchus, Syrianus, Proclus Lytius, cuius et hy-
potheses extant astronomicae et fi€ra(p^aaig zs-
T()a/Sl/3kov Ptolemael, Marlnus et plures alii, uno
alterum excipiente in eadem statione, velut in
acie continua qnadam successionls serle pene Inde
usque ab exordlo monarchiae Gaesarum ad initia
motuum Sarracenicorum.

261

DEGL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPH.

262

Constat eulrn lamblichum metii luliani npO'
statae raortem sibi ipsi conscivisse, cnm inquisito
T-rjg aXey.T^voixav%Hag praestigiis luliani successo-
re , et mulilo nomine confecto Imperatorem dece-
pisset, dubitanlem Theodotus, ne vel Theodo-
rus, vel Theodosius ad imperium vocaretur. Col-
lapsis vero post Antoniorum imperium Athenis,
quorum secuto pene ultimas naturam periclitatam
fuisse vires in bonarum artium cultura atque or-
natu exislimo, ettandemdelelisSarracenico furore
in Aegypto Alexandria, in pervastata Asia Tarso,
et aliquanto ante Antiochia a Valentis exercitu
exusta, in qua recens studia liferarum inchoata
fuerant, et coUecti bonorum librorum thesauri
non contemnendi, quae adhuc remanserant all-
cubi in Asia, Graecla et Itiilia siudia Byzantium
trepidatione quadam, seu desperatione potius con-
fluxerunt, quo sedem imperli Constantinus collo-
carat. Praebuit haec urbs multis seculis hospi-
tium exulantlbus disclplinls, et earum professori-
bus, instructa sumplibus et opera Imperatorum
bibliotheca centum viglnti millium voluminum,
quae Basilisco imperante, subito incendio, quod
in foro aerarlo exarserat, correpta, periit tota,
In ea fuisse perhlbetur Draconls iuteslinum cen-
tum vlginti pedes longum, cui tolum Homeri
poema aureis h*teris Inscrlptum fuit.

Neque tamen qul secuti sunt Imperatores cu-
ram restiluendae bibliothecae deposuerunt. Sed
mox condi ceptae sunt , cum aliae in aliis Grae-
clae locis, tum vero Byzantli in Basih'ca regia,
cui praefuit is, quem nominarunt ol/covjusrixdr
didaoxaXov cum collegls duodeclm. Eam Leo
Imperator pater Copronymi cremavit. Praebult
illi saeviciae causam cerlamen de adoratione et
cullu statuarum , quara idolafriam refragantlbus
Episcopis abrogatam Imperator volebat. Dicitur
adhuc hodie in Olympo monte monasterium rell-
quum esse thesauro optimorum iibrorum dives
ac celebre. Tandem vero a Turcis inde quoque
profllgata, ac pulsa studia cum exullbus transvo-
lanint in Italiam, unde et vicinis terris immenso
Dei beneficlo, et nobls sunt communicata. Mas-
siiia Phocensium lonlcorum colonia fult, quam
condiderunt illi elapsi e manlbus exercitus Persi-
ci, qui subArtaxerxe rege eruperat llttorali Asiae
iugum servitutls Persicae impositurus, Hanc pro-
pter legum et dlsclphnae severitatem atque insi-
gnem gravltatem morum Romani Athenls praetu-
lerunt, et eo potius quam Athenas filios studlorum

causa miserunt. Floruit multis annis venla do-
nata a Gaio Caesare post civile belium, quod ad
Porapeianas defecisset partes, et paulo post mlni-
sterio Lazari resuscitati a mortuis illustrata ac di-
tata, irao et Deo consecrata auctuario doctrinae
evangelicae. Talibus vicibus iactata studia lite-
rarura, et saepe abiecta ac protrita, delnde ex
intervallo alicubi resuscltata, commonefaciant nos,
lit cogitemus esse Deum omnis sapientlae fontem
et autorem ac conservatorem optlraarum artium,
et statuamus, non casu ac temere tofies et renata
essestudia, et rursus Interllsse, sed Dei consllio
providenfia ac procuratione, quando ruinls im-
periorum obruta conclderunt, reducta esse fldmi-
rabiliter, quod slne artlum praesidlo imperla con-
sistere nuUa possunt, et agnoscamus haec tanfa
beneficia ac grati celebremus. Agnoscamus et
causas collabenlium artium, quae sunt et fuerunt
praecipue omni tempore, aut contemptus verae
reilgionis ac studiorum, aut mah'tia ingeniorum,
arabitione et petulantla audacter ludens vel de-
pravandis sophismatum corrupteh's lis, quae recte
tradita et recepta sunt, vel fingendls novis opinio-
nibus, aut in doctrlna sacra repugnantlbns testi-
monlo patefactae veritatls, aut In Philosophia ab-
horrentibus a ratione et coramunl sensu. Haec
artiticia vitemus atque execreraur, et precemur
etiara Deum ardentius, ne slnat nos ex hac hice
doctrinarum extrudi in barbariem, quara hypo-
critarum rabies et petulantia molitur, et sfniit
inler nos, et non procul nunc intentat nobis ty-
rannis Turcica, ac vigiiantibus studiis praestemus
ipsi, quoad eius fieri potest , ut contra barba-
riem defensa studia perdurent j-d posferos vel
auctiora, vel eo saltem ornatu etapparatu, quo
a maiorlbus tradita nobis et commendata sunt.

Ut autem de Euclldeis Eiementis, quae ex-
plicanda suscipio, obiter aliquid moneam, Eucli-
dem hunc Megaris nafum vixIssePloIemael Phlla-
delphi seculo affirmant. Idem ne sit cum eo, cn-
ius antea raeminimus, an vero diversus ab illo
non disputo. Llbros hos ex sparslm demonstm-
tis eiementls a Thalete, Ameristo frafreStesIrhori
poetae, Pythagora, Anaxagora, Plafone, Oeno-
pide , Chio , Eudoxo, Menaechmo et slmllihiis
contexuit, et dlgestis in conclnnum, ac pnlchre
cohaerentem ordinem eleraenfaribus propositloni-
bus, complexus est ceu rudimenta prlma totins
Mafheseos de ntraqne quanlitate, scilicet 7T({tl
Tou noaov y.al tov 7Tt).i]y.ov*
17 ♦

263

DECL. DE STUDIIS VET. PHILOSOPH.

264

Sunt Illa enim ut orationis integrae literae et
syllabae, sic absoliUioris Matheseos elementa, ex
qi\ibus texuntur ac conflanliir infinita varietate
(Jemonstrationes aliae. Et ut literis non perce-
plis, nec cognita ratione colUgendarum ac ne-
ctendaruin syllabarum vel disponendarum, in for-
mam orationis vocum, nemo discet legere aut per-
orare, sic sine his elernentis non se speret quis-
quam in reliqua Mathesi, quae ex his ceu cha-
racteribus extruitur progredi, ac proficere posse.

Mathesis universa y.ara xa V7io>i€L/Lisya ro7]Ta
y.al alad-7]xa recte induorum generiim differentes
distinguitur species, quorum illud Arithmelicen
et Geometriam, hoc lAsxav 1X7)1^ , aOT.Qoloyiav
bn%iy.riv , ynodsoiav , xavovixi]V et loyiOTiyr]V
comprehendit. Prioris generis elementa hoc vo-
lumine Euclides exponit. Geometria rursus ili-
stinguitur ia ysa)]Lisri)iav sic dictam nomine ge-
neris, quam recentes snms^ojLisTQlav vocant, et
GTSQSofJiSTQiav. Geometrica elementa prioribus
sex libris exponit Euclides hoc ordine. Primo de
figuris rectarum linearum, et primis earum spe-
ciebus ac simplicioribus, nirnirum de triangulis
et parallelogrammis pertractat , et prlma quidem
libri parte de triangulis, altera de parallelis^ et
parallelogrammis , tertia triangula cum parallelo-
grammls confert. Secundo libro (fvvajuir h'neae
rectae exphV.at. Est autem dvvaf.ug lineae rectae
parallelogrammum cum angulo recto , vel rsTQa-
ywvov, vel sTSQOfTT^xsgf sed TSTQaycjvov verius,
quam sTSQOfir^y.sg. Tertio ad clrculos pertlnen-
tia elementa complectitur, et parte quidem priore
de mutuis inter se sectionibus et contactu mutuo
circulorum, deque linearum rectarum vel inciden-
tium, vel tangentium aut sese mutuo, aut circuli
ambitum ratione, altera de angulis, quos in clr-
culis vel inter se rectae lineae, vel cum circuli
perimetro efficiunt ac conformant, tertla tisqI
^vvdjLisiog aut secantium sese, aut tangentium cir-
culi ambitum rectarum linearum agit.

Quartus llber mechanicus totus problematls
constat, et docet demonstrative regularla recta-
rum linearum schemata , aut inscribere circulo,
ambitu circuli circumducto, aut perimetro clrculi
circumscribere. Quintus ralionum ac propor-
tionum doctrinam habet. Sextus rationes Inter
se planornm regularlum schematum, Iriangulo-
rum praecipue parallelogrammorum et circulo-

rum ostendlt. T7]g OTSQSOiisTQiag rudlmenta po-
sterioribus libris quinque absolvit. Undecimo de
situ et habitudine inter se planorum, quibus an-
gularia corpora includuntur, ex linearum recta-
rum ia planis illis situ et angulorum , quos iuclu-
diuit ratione atque e converso , deque corporum
ipsorum aequalitate atque inaequalitate pertractat.
Pveliquis tribus rationes, et analogias inter se cor-
porum demonstrat, quarum ()7]toI aliquae, ali-
quae d^)Qr]Toi xal akoyoi sunt. Decimus quintus
mechanicus est, et ut opinor rautilus. Arithme-
tica elementa in medios quatuor contulit, ac di-
gessit libros, Septimo doctrinam de numeris,
numerorum rationibus et analogiis. Octavo de
similibus numeris, de nominationibus eorum et
analogiis. Nono de praecipuis numerorum spe-
ciebus, de pari, impari, perfecto, abundante,
diminuto complexus est. Decimus liber mixtus
est, partim geometricus, partim arithmeticus.
Accommodat enim Euclides magnitudinem ad
multitudinem , in qua collatione seu appllcatione
manifestum est proportiones longe amplius patere
in Geometria, quam numerorum doctrlna. Hinc
ortum discrlmen proportlonum , ut alia vocetur
()r]Tr], id esl, noininata, ut multiplex sesqui-
altera. Alia aloyog , id est , innomlnata, ut ra-
dix quadrata de septem ad duo vel ad radlcern
quadratam de quinque. Sine hac cum in Ots-
QSOfxsTQia analoglae ostendi et explicari non pos-
sint, praemlsit EucIIdes arlthmeticos libros reli-
quis mox geometrlcis elementis subiunclos. Sed
de his ornnlbus inter praelegendum copiosius au-
dltores erudlam.

Horum autem Ilbrorum enarrationem in-
choaturus, oro Deum aeternum patrem Domlni
nostri lesu Chrlsti, condltorem generls humani
et Ecclesiae suae, ut nnbis adsit sancto suo Spiri-
tu , et iuvet ac gubernet studia et conatus nostros,
ut ipsi grata fiant. Dixi.

No. 164.

an.

1557.

De Erasmo Roterod,

In sel. Decl. T. IV. p. 778 sqq. , Servest. T. IV. p. 706. et
Richard. T. I. p. 659.

265

DECL. DE ERASMO ROTEROD.

266

Oratio de Erasmo Roterodamo; reciiaia a M,
Bartholomaeo Calkreuter Crossensi,

1557.

Sempermentes nostrae Deum intueanlur, et co-
gitantes de continuis beneficiis, autorem agno-
scant , et celebrent, et misceantur, crebri gemi-
tus propter nostram indJgnitatem , et ardentibus
votis petamus, nos luce fiHi Dei , Domini nostri
lesu Christi, et Spiritu sancto gubernari, nos
protegi et servari. Sicut inquit Deus, se gesta-
turum esse Ecclesiam , sicut pastor teneros agnos !
gestat.

Maxime vero in publicis congressibus, signi-
ficatio ostendatur gratitudinis et invocationis no-
strae. Mecum igitur initio piis mentibus hanc
primam et praecipuam orationis partem recitate. j

Tibi omnipotens Deus aeterne pater Domini |
nostri lesu Christi , creator coeli et terrae et ho-
minum, una cum filio tuo coaeterno Domino no-
stro lesu Christo, et Spiritu sancto, gratias agi-
mus, quod immensa bonitate, cum alia nobis
innumerabiiia beneficia praestas, tum vero quod
inter nos aeternam Ecclesiam voce Evangelii col-
h'gis, et servas inler nos coetus docentium et di-
scentium tuam doctrinam.

Haec ingentia bona non casu sparguntur, sed
vere sunt Dei et opera et dona. Ac nos quidem
fatemur indignos esse tanta beneficentia , sed pro-
pter tuam gloriam , sit aliqua Ecclesia consen-
tiens, te recte celebrans, te invocans. Sint ho-
nesta doctrinarum studia, simus et nos agni, quos
in gremio gestas. Haec petimus ardentibus votis,
quae ut propter fih*um mediatorem praestes, sup-
plices precamur.

Consuetudo est autem honesta in his con-
gressibus dicere, de aliqua doctrinarum parte, aut
exempla commemorare, discentibus utilia.

Etsi autem pro mea tenuitate argumentum
minus difficile eligere debueram, tamen cum his
diebus, inter amicos, quaedam de horum tempo-
rum studiis disputari audirem, quo in sermone
et Erasmi Roterodami mentio fiebat, huius viri
historiam praecipue huc adferre decrevi , non ut
in eo laudando, inepla ostentatione preconium
stulticiae meae facerem , ut si velim Herculem aut
Cyrum laudare: sed ut adolescentes adhortarer,
ut scripta eius utilia legant, et virtutes ipsius pro-
prlas considerent, quas in tanta ingenii magnitu-
dine, qua a Deo instructus fuit, habuit multas et

egregias, in inveniendo acumen, et in eh*gendis
argumentis et sententiis prudentiam et circum-
spectionera, in eloquendo sermonis copiam , lu-
mina figurarum , venustatem et leporem , quo
adeo excellit, ut ipsae Charites undique floribus
conspersisse eius orationem videri possint.

Sunt autem legendi summi artifices, ut Ho-
merus, Isocrates, Cicero et alii, non quod imi-
tari ornnia possimus, sed ut ea, quae triinsferre
ad nos possumiis, inde sumarnus, Sermonem,
rerurn doctrinam, consiha in rebus disponendis,
et si quem n^tura adiuvat, utcunque vesligia in
eloquendo sequarnur. Intelhgamus ein*m dissimi-
les esse naturas, et tamen infirmiores, adiuvandos
esse arte , lionis exemphs, et qualicunque assue-
factione, ut fit in pictoribus.

Sic ig*tur de historia Erasrni dicam , simul
ut de eius oriitlone, et de scriptis ah'quid vere-
cunde addamus, non ut iudicavit Mid^s de Apol-
line, sed ut iuventus magis araet et legat utilia
Erasmi scripta, quae muUa sunt.

Continet autem et vita eius raultarum virtu-
tum exempla, seduhtatis, patlentiae laborum,
modestiae et beneficentiae. Quare de toto vitae
cursu dicarn, quantum ex fide dignis audivi.

Mentio fit Batavorum iu multis historiis. Hi
nunc Hollandi nominantur. Horum urbs est
clara Roterodamum , in qua natus est Erasmus,
ac domus exigua parentum hodie ostenditur. Na-
tus est autem anno raillesimo, quadringentesimo
sexagesimo septimo, die vicesimo octavo Octobris,
hora quarta ante solis ortum. Suntque in positu
stellarum significationes ingenii, Eloquentiae et
leporis non obscurae.

Literas Latinas et Graecas Daventriae didi-
cit in schoh» Alexandri Hegii, qui familiaris fuit
Rodolpho Agricoiae. Ac soh*tus est ipseErasmus
narrare praesagium Rodolphi Agricoiae de ado-
lescentis studio. Forte ostenderat Hegius hospiti
Rodolpho in scholam ingresso , adolescentum
scripta. Cumque tyrocinium illud probaret, et
gratularetur studiis, praetuHt tamen Erasmicum
scriptum caeteris, propter inventionis acumen,
orationis puritatem , et figuras, apte ceu floscu-
los interspersos. Eoque scripto adeo delectatus
est, ut ex lineamentis quoque, de indole coniectu-
ram suraere cuperet, lubet igitur vocariErasmum,
quem curn pauca sciscitatus esset, contemplans
figuram capitis, et charopos oculos, hortatur ad
discendum, inquiens: Tu eris olim magnus.

267

DEGL. DE ERASMO ROTEROD.

268

Processit itaque foeliciter in discendo, nec
inchoata studia mors parentum abrupit. Sunt
enim in Batavis et in Belgico sodalicia in mona-
steriis, et plura et magis dedita literis, quam in
hac nostra Germania, quae Scholasticis libenter
opitulantur.

Orbatum igitur parentibus Erasmum , soda-
les illi in monasterio Daventriensi , ad sese invi-
tant, et orphano spem faciunt, se missuros esse
eum Lutetiam , quod et aliquanto post factum est.
In ea Academia non solum didicit, sed cum scri-
pta ei aditum ad viros doctos et nobiles patefacc-
rent, et mores essent modesti, et comitas mirifi-
ca, famiiiariter eum nobiles quidam sibi adiunxe-
runt , quos erudiit.

Narrat ipse in quadam epistola , adsiduita-
tem fuisse tantam disccntium, ut in prandiis et
coenis etiam soliti sint adhiberi lectores Latino-
rum scriptorum, in quibus cum locus obscurus
occurrit , interpretationem et poposcit ab aliis, et
cum opus fuit ipse adiecit.

Exercitia etiam styli talia fuerunt, non ut
verba pauca mutaret in alicno scripto, sed ut in-
tegras orationes retexeret, ut discentes cernerent,
in toto aedificio quid defuisset. Ac fama ingenii
et facundiae ipsius cito ad aulam Belglcam perve-
nit. Ubi cum lacobusBattus eum gubernatoribus
commendasset, adiutus est aulae liberahtate,

Sed Angli eum ex Gallia secum in patriam
adduxerunt, quo et propter Graecorum librorum
copiam, quae ibi magna iam olim fuit: et quia
tunc plurimi erant Episcopi in Anglia excellenter
eruditi , libenter profectus est.

Cumque et vis ingenii magna esset, et eru-
ditio exirnia inLatina etGraecalingua, docti et sa-
pientes Episcopi, Cantuariensis et alii, statim or-
nare eum hberahter ceperunt, praesertim cum
iam aetas virilis aliquid adderet autoritatis.

Ibi duas tragoedias Euripidis vertit, de qui-
bus ipse quid senserit , inde inteUigi potest, quod
cum Longolius coram dixisset, orationem ipsius
humilem et summissam esse, ac deesse ei splendo-
rem et grandiloquentiam, iussit eum experiri, an
posset simili splendore , tragoediam Euripidis aut
Sophoclis Latinam facere.

Datus est igitur ei locus publice docendi
Graece etLatinein Academia Cantabrigiensi, quem
ntGraecis libris uti posset, lihentius accepit. Ali-
quanto post cum Regii medici filiis in Italiam

ntissus est, ubi Medicos saepius audivit, quam
Theologos aut lurisconsultos, etsi hos quoque
audiebat. Latinae linguae Professores non audi-
vit, quod ibi praeter Baptistam Pium ineptum
hominem, non alius Professor erat. Monstrosa
oratio illius Baptistae fuit, imitatrix non eius ser-
monis, qui usitatus fuit Romae, inde usque a
Terentii tempore ad Augusti aetatem, sed quo
ante Decemviros Volscorum rustici usi sunt, De-
risus est igiturludis scenlcis,

Hunc Baptistam cum semel audivisset, Inter-
rogatus Erasmus ab amico, quid iudlcaret, re-
spondit: longe vicit opinionem meam. Quinam
inquit ille? subiecit Erasmus, antea ineptum esse
iudicavi, nunc prorsus insanire eum comperi.

Cum igitur Bononiae librorum copia esset,
instituit opus Proverbiorum grandlus, quod
postea Venetiis et auctum et ornatum in officina
Aldi edidit.

Bononiae consuetudine hominis diserti Pauli
Borabasil delectatus est. Venetiis cum in Aldi
domo vlveret, omnibus eruditis, et notus , et
charus fuit, sed praecipue Marco Musuro Cretensi
doctissimo vlro , quem postea Leo Pontifex Ro-
mam accersivit, ad Graecae linguae propaga-
tionem.

In Academia Senensi etlam filium regisScot-
torum Licobl Alexandrum docuit, cuius mortem
deplorat in proverblo: Spartam nactus es, hanc

orna.

Edito opereProverblorum InAnglirim rediit.
Cumque propter eam editionem multi sapientes
et docti viri eum magis admirarentur, magis
expetiverunt eius familiarltatem Princlpcs et Epi-
scopi. Sed semper aulas sapienter fugit. Et con-
tentus Warami et Montioil liberalitate, quorum
saplentla et virtus fuit excellens, rediit in Italiam,
ut Romae doctorum consuetudine frueretur. Ubi
Cardinali Grimano Veneto familiaris fult, cuius
domus Academiae similis erat, quia et ipse erudi-

tione ac modestla caeteris Cardinalibus antecelle-
bat.

Eo tempore, quia viderat Ilalifie, et Galliae
calamitates, ortas ab eobello, quod lulius Pon-
tifex adversus Ludovicum Gallicum regem accen-
derat , scripslt querelam pacis.

Hanc cum praecipui viri legissent, qui bella
non necessaria moveri dolebant, sermones et de
Erasmo, et de hominum iudiciis ad lulium perfe-

269

DECL. DE ERASMO ROTEROD.

270

runtur. Fremens lulius Erasmum accersit. Elsi
autem Erasmus tyrannum norat, et eius vultu
perterrefactus erat, tamen praeler omnium opi-
nionem luliiis placide eum monet, ne de rc-
gum negoliis scriberet, Tu, inquit, talia non in-
telligis, ut Phalaris Simonidae 6\\it, juskoier de
aoi jLiovawv svxXteig novoi.

Reversus ex Italia in Belgicum, scripsitPhi-
lippo, regi Hispaniae, Panegyricum lectu dignum,
et propter memoriam regis Philippi , in quo mul-
tarum virtulum fuerunt initia, et propter oratio-
nis spiendorem.

Cum autem in tot peregrinationlbus, non
solum urbes mullorum, sed etiara sensus atque
opiniones considerasset, et iudicium eius de mul-
tis magnis rebus confirmatum esset, et autorita-
tem fama erudilionis, et aetas adderent, videret-
que ingentia Ecclesiae vulnera , decrevit edere
Novi Testamentl interpretationem magis Gramma-
ticam, et addere admonitiones de vocabulis et de
phrasi.

Hoc opere iudicabat duas res magnas et uti-
les agi. Futurum enim esse, ut studia emenda-
rentur, et plures Latinam et Graecam llnguam
discerent, et paulatim exoriente luce veritatis, te-
nebrae evanescerent, et multorum errorum vani-
tas relegeretur.

Fuit foelix Institutum , ac ego quidem exisll-
mo, divinltus et studia eius, et consilia ad hoc
opus gubernata esse. Liber editus et rerum boni-
tate, et orationis suavitate, iuventutem ad lingua-
rum et ad Grammatlcae studia invitavit, senlores
etiam de multis erroribus admonuit. Ut autem
bonis viris gratus hic labor fult, ita contra in
omnibus gentibus Hypocrltae monachi, metuentes
suae autoritati et ventri, et haec nova studla op-
primere, et ipsum autorem perdere conantur. Pu-
gnant in aulis^ in Gynaecels, in concionibus, ut
Erasmus tollatur e medio. Fingunt crimina et
fabellas gratas suo theatro, ut veritati in Ecclesia
omnihus temporlbusHypocritae adversantur. Sed
armaverat Deus Erasmum sua gorgone, videlicet,
Eloquentia, qua fortiter repulit hostes.

Postea totum doctrinae ecclesiastlcae corpus,
voce reverendi viri D. Lutheri repurgatum est,
quam ad rem praeparallo fuit, quod librl aposto-
lici et veteres historiae iam in raanibus hominum
erant.

Etsi autem de quibusdam controversiis, quae-
dam fuisse iudiciorum dissimilitudo inter Luthe-

rum et Erasmum videtur, tamen nihil dubium
est, Erasmo lotam hanc partem emendationis pla-
cuisse, quHC taxat errores de ritibus humanis in
Ecclesia.

Constat etiara eum saepe dixisse, In Inlerpre-
tatione Sacrorum llbrorum vinci aLulhero omnes
et veteres et recentes interpretes, nec l^rjyTjTixa
scripta meliora esse Lutheri enarratlonlbus, quae
Prophetas enarrant, quas quidem et ipse Erasmus
legl sibi a coena iubebat. Sed in contentiosis scrl-
ptis interdum eum horridius quaedam exaggerare,
ne quid de causa largiri videatur.

Notum est etiam colloquium boni Principls,
et sapientia praestantis Ducis Friderici et ipsius.
Cum enlm controversiae de doctrlna recens motae
essent, et Dux Frldericus prospiceret, quanta tem-
pestas impenderet, et neque falsa spargi permis-
surus esset, neque veras et necessarias emendalio-
nes metu periculorum oppriml vellet. Erasmum
de re tanta consuluit. Quo in colloquio , cum
ante exordium, ut in primis congressibus allquid
hiiaritatis ostenditur, dixisset Dux Friderlcus:
Propter quas causas monachi adeo irascuntur Lu-
thero? Erasmus inquit: Duo magna peccata ad-
mlslt, attigit coronam Papae et ventres mona-
cliorum.

Delnde secuta est serla deliberatio, in qua
Erasmus genus doctrinae dixit piura esse, sed
optare se, quasdam non necessarias quaestiones et
horridiores praeteriri, et placldius disputari.
Mortuus esl Erasmus in Invocatione Dei. Et ci-
vis esse Ecciesiae Baslliensis voluit.

Nec vero mirum est, in tanta mole contro-
verslarum , alicubl inter homlnes etiam honos,
aliquam Incidere dlssimiiltudinem iudiclorum.
Sed hanc dlsputationem omitto. Multa sunt au-
tem signa modesti ain'mi In Erasmo. Potulsset
apud Pontifices accipere magna premia adsentatio-
num , si ambltionem studiis praetuiisset. Et pro-
fulsse eius labores ad excitanda studia ilnguae La-
tinae et Graecae manifeslum est. Vivet etiam in
his utilihus operibus , in novi Testamenti inter-
pretatione, in eo iibro, qui est veiut coplae cornu,
in quo tam varia est, et dulcis Proverbiorum in-
terpretatio , quem iibrum , ut saepe muitumque
iegatis, vaide vos adhortor.

Sermonem etiara ac figurarum exempla multa
ex eius oratione sumere poteritis,

Etsi enira Crllici quidam deiiclas esse immo-
dicas, et interdum figuras intempestivas esse di-

271

DECL. DE APHORISMO SEXTO PARTIS 11.

272

cunt et in compositione negligentiam reprehen- j doribus belli , scholam hanc velut de collectis ex

dunt tamen bona minent, copia bononim verbo- ! naufragio tabulis restituerit atque erexerit, meque

rum.' Et haec ipsa foecunditas, quae reprehendi- | cum moestissima matre incerlis diu iactatum sedi-

tur, laus est ingenii, concedatur etiam aliquid | bus, et longo ac periculoso exilio fatigatum, ceu

''enti, et primae institutioni in GalHa, ubi lingua
patria multum habet deliciarum.

Grata fuit Demetrii Phalerensis oratio , et
non amisit Atticaeorationis formam, etiamsi plus-
culum habuisse deliciarum dicitur. Sic et Eras-
mica grata sit, et Latina esse censtatur, etiamsi
flosculi densiores sunt, ut in prato.

Haec de forma orationis ideo brevius dico,
quia vos ipsos crebra lectione operum ipsius ex-
periri dulcedinem eius volo. Ahquid vero succi,
et in vestrum sermonem derivabitur, si saepe ea

legetis.

Cum igitur in Erasmo, et vis ingenii magna
fuerit, et fuerint in eo multae egregiae virtutes,
et cum studia linguarum necessaria Ecclesiae et
vitae civili, phirimum adiuverit, gratis mentibus
eius memoriam conservemus, ipsius monumenta
legamus, et grati eum celebremus.

Simul etiam Deo grjitias agamus, quod Hn-
guarum cognitione Ecclesiam instruxit, et lucem
suae doctrinae nobis praebet, et his Dei beneficiis
pie utamur. Dixi.

]sjo. 165. ^^i£I:

De aphorismo FP'' Partis II.

In select. DeclaiTt. T. ill. p. 808 sqq., Servest. T. III. p. 761.
Richard. T. II. p.2l7.

Quaestio eooplicata a Doct. Paulo Luthero.

(d. 29. lul. 1557.)

Initio gratias ago Deo aeterno, Patri Domini et
Salvatoris nostri lesuChristi, conditori generis
humani, et Ecclesiae siiae, fonli omnis sapientiae,
quod immensa bonitate me in hac Ecclesia nasci,
educari et erudiri vohierit, in qua charissimi pa-
Iris mei, piae et sanctae memoriae , voce et scri-
ptis doctrina coeleslis ex superiorum temporum
phis quam Cimmeriis tenebris evoluta atque iihi-
strata, nunc pure kicet et sonat in magna parte
Germaniae. Deinde quod his proximis annis,
cum eiectis nobis ex solo patrio, ac misere dissi-
patis, terror armorum hostiHnm internecionem
minitari videretur atque intentare, restinctis ar-

postHminio reduxerit in hanc scholam, ad audien-
dam rursus vocem doctrinae , cuius semina et ru-
dimenta patre autore et magistro velut cum lacte
malris suxeram antea , atque combiberam a tene-
ris. Ad quam quidem redii hbentius, non eo
tantum , quod patria esset et cnstos sepulchri pa-
terni , et puerum me sanctissimis opinionibns iri!-
buisset , quarum uberiorem et confirmatiorera
cognitionem desiderabam, sed muUo magis quod
doctrinam a patre et aliis, Dei beneficio et auxiho,
recte explicatarn, tanquam sacrum depositura, pio
studio et religiosa fide conservaret , ac tueretur
incorruptam. Profiteor autem stans ad tumulunji
patris, me huius Ecclesiae civem esse, et ampiecti
toto pectore consensum doctrinae, quam cun»
scholae hac Ecclesia oppidi constanter vivo patre
coufessa est, et nunc eandem post ipsius obitum
sonat, docendoque propagat, nec discedam Deo
iuvante ab hoc consensu unquam , donec vixero.

Si vero quaerat aliquis, cur artem Medic?»m
potius, quam patris exemplo doctrinam sacram
sim sectatus professione, (studio enira et cura di-
scendi in neutro mihi defui unquam)^ ilh respon-
deo. Nec temere me et inconsulto, nec meo so-
lius consiho, sine prudentiorum autoritate et
consensu, aut in hoc studii genus ingressum esse,
aut postquam id suscepissem, vagatum in eo sine
ratione et ordine temere.

Sed cum natura me pater duci ad cognitio-
nem mirandae varietatis rerura, quas hoc mundi
domicihum, velut theatrumquoddam contemplan-
das nobis exhibet, et cura quadara alacritate ac
voluptate , inchoare considerationem naturae,
puerum adhuc aniraadverteret, delectatus hoc
raeo studio, non autor tantura , sed hortator
etiara et impulsor fuit, in eo ut pergerem acper-
severarem.

Saepe cum de his studiis philosophicis fami-
liariter cum amicis colloquerelur, pr;>e caeteris
artem medicara praedicabat maxime. Hoc patris
iudicio magis accendebar, praesertira cum et
causas, quasaddebat, inteUigerem.

]Non enim suavitate doctrinae, et magnitudi-
ne utilitatum, quibus de toto genere hominum
haec meretur optinie, tara se capi ac raoveri aie-
bat, quam cognatlone cum doctrina sacra. So-

273

DECL. DE APHORISMO SEXTO PARTIS II.

lam enim hanc post sacrarum literarum divlna vo- I
ce patefacta testimonia (quae sola quis et qualis
sit Deus, et quae Dei voluntas, expresse docent)
post illa, inquam, evidentius caeteris arlibus
convincere animos hominum, et confiruiare cer-
tius de Deo , prolalis coUeclisque ex miranda cor-
porum nostrorum fabrica, et ex tanta in rebus
nascentibus distinclarum virium varietate, iJbi-
stribus et conspicin*s vestigiis providentiae, sa-
plentiae , potenliae ct bonilatis divinae. Et in
populo Dei autoritate et mandato divino semper
familias sacerdotum, cum doclrina coelestl studia
atque exercltia artis raedicae, et cognatarum con-
iunxisse.

Dedidl me ilaque artis medicae studiis, et
inslta quadam propensione incltatus, et invitatus
doctrlnae pulchritudine, et gravissima patris auto-
rltate confiimatus, in quo si quld consequutus
sum, quo serviam et proslm allis, laetabor vel de
successu foelici, tamquam de uberrimo impensae
operae fructu, et Deo gralias agam. Certe non
umbras captare evanidas, sed fontes exqulrere at-
que introsplcere studui.

Cum autem petentl mlhi trlbutum slt stu-
dlorum testlmonium publicum, et scholae consue-
tudo requirat, ut de ahquo argumento in hoc loco
verba faclam, quod vel desumptum slt ex apho-
rlsmo allquo, vel explicationem aphorismi con-
lineat lustam et Integram, delegi certo consilio
aphorlsmum sextum parlls secundae, cuius verba
sunt: Quicunque dolenles parte aliqua corporls,
dolorem fere non sentlunt, ils mens aegrolat.
Utltur Hlppocrates voce yrojjiirig, quam et Ipse
diaroiav aUbi appellat, et Galenus diu.voiavhoc
in loco Interpretatur.

Quid vocet Igitur seu 'yvcvjLirjV seu diavoiav
Hlppocrates, et cur hac affecla sensus in reh*quo
corpore hebetetur inqulremus , exposlta prius et
Philosophorum et Medicorum , de anima sen-
tentia.

ArIstoteles(ut ab hoc ordIar)suis qulhusdam
adductus rationibus, Animam nomlnat: 'Evts-
Xtx^iav owuaTog (fvOixov , oQyavr/.ov , ^vva/iisL
'{^corjV ix^VTog, qua neQKp^aosL non quae sit anl-
mae idea et substantla expllcat, sed illud se ani-
roam vocare Indlcat, quod corporis est svTsls/sia.
Etsi autem de hulus vocls slgnificato , productls
utrlnque magnls argumentorum agmlnlbus doctl
inter se acerrime dimicarunt, cum alii Ciceronis
interpretationi patrocinentur, alii hac reiecta
Melanth. Oi'ek. Yoii. XII.

274
allam quaerant: tamen cum de re primum inqui-
rendum mi]il esse vldeatur, ex qua cognlta vo-
cabuh significatum rectius inleJh'giiur, omissa illa
disputatione, de re pauca dlcam.

Anlmadvertit Arlstoteles experientla duce
etmaglstraratione, in omnibus corporis partibus
dvvaf^tstg reliquas vila languescente paulatim defi-
cere: eadem extincta concidere subito atque emo-
rl, caeterlsautaffectis, aut prostratls, non proti-
nus vltam extingul, etsi paulatim absumitur.

Idque manlfeste consplcitur corpore aTQoaia,
laborante aut ^aQaOjiw , hepate confirmata inl
temperie, quae hydropen parit: cerebro autem vel
vulnerato lethaliler, vel apoplexia aut epileptlcis
paroxysmls correpto. Nulrlce facultate aut ces-
sante aut aegre et dlfficulter munus suum obeun-
te, sl vita superslt, nec sensum amlttit membrum
molumve, nec putrefactionem experftur. Si vita
abscedat, ut in vsy.^wosi, Offaxslo} , yayyQai-
vaig, succedensprotinusputrefactio,' ex occupata
parle rellquas vires omnes elidit, et dissoluta com-
page raixti, atque elementorum coalitu divulso et
dissipato, corrumpit merabri forraam. Sic in
membris aut stupore gravatls, aut paralysl ener-
vatls, aut TtaQanlrjyia velut truncatis, concidit
motus, et sensus ablt omnla atque evaiiesclt, vita
tamen remanet, de qua tantisper donec vel scin-
tillula rellqua est, ab interitu et corruptione nihil
pericidi est. Consideravit et hoc Aristoteles
vita in corde extlncta, confestim eodem raomenlo
rellqn.ns vires omnes in corpore universo collabi
atque interlre,

Non autem e converso cum oppressls rellqua-
rum vlrlum fontlbus ac sedibus, ut cerebro et
hepate, vitam slmul opprlml. Neque enim ullae
quantumvis laethales cerebri laesiones aliter vitae
vlm inferunt, nisi strangulando ac sufFocando cor
motu pectoris impedito, et prohlblta atque inter-
clusa resplratione. Eademque caeterarum affe-
cllonum ratio est, quarum nulla nisi vitam in
corde vel sua vi, vel alio modo corripuerit atque
enecarlt, mortem corpori consciscit.

Haec cum observasset Aristoteles, vltam a
rellquis vlrlbus, quas nominat &QsnTix6v, oQsy.Ti-
y.ov, alo&riTixov, yivrjTixov, xuTa Tonov et dia-
voj]Tiy.6v discrevit, niralrum, quod vlta reliquas
complexa omnes, cum viget, excitat , vivificat,
fovet et conservat in toto corpore et singulis par-
tibus, cum moriens destituit, ceu perimit omnes

275 DECL. DE APHORISM

Vocat ergo reliquas vires dvrdiLi8ig, quod
Tequhuni tVTskexHar : excitantem ipsas, vim vi-
vificantem ivTile/jiar TTfjajTTjr, Yires ipsas exci-
tatas iam, et sese exercentes, suasque functiones
peragentes 'Cwtjr seu vitam, quae potentia cor-
pori inest. INec vocat animam aliud quidquam,
quam vitam ipsam seu vim vitalem , et vivifican-
tem in corpore organico, physico, quod vitam
^vraiLisihahet, uou irs^yeia seu trTsle/sia, sine
quo ceu fomite et fomento nullus est sensus, mo-
tus nuUus, nulla nutrillo, nulla denique virtus,
ne quidem in aliqua trium praecipuarum partium,
quae caeterarum virium sedes sunt et principia,
INon sensum ulli parti cerebrum communicat, nisi
vivat. Usus est autem voce IvTels/^iLag, ut osten-
dat se illud nominare animam, quod est trTsls-
%eia ngwTi] d^vrafifcor corporis, id est, quod in
corporis physici organis latentes adhuc, etceu
sopitas vires excitat, ac vchit de potentia (^ut ita
dicam) in actum reducit primo ac per sese. Hoc
vero nil praestat ah*ud, nisi vita sola. Cumque
ex corde tanquam primo prlncipio fluere ac difTun-
di vitam in rehquum corpus constet , et reh'quas
vires ex hoc primo fonte educit Aristoteles, ut
sensum et motum, quod scihcet ex vitae princlplo
pendeat ire()y8ia dvydfiewr cerebri, et dubltat ex
certo ne loco agltet, et regat anirma corpus vehit
gubernator navim, an vero in totum slt fusa cor-
pus, cuminquit: «Vt de adi]lor 1] ovTwg erTelt-
Xeia Tov GwjLiaTog ij ipv/i] wa7ie() TilwTrjQ nloiov.

Anima igitur Aristoteli aut est tantum forma
(ut ita dicam) substantiahs cordis, seu in corde
substantlaH principium vitae, aut communicata
toti corpori vita, quae est dvraiiewr caeterarum
erTeltxeia, quod potius videtur velle Aristoteles,
Si est in corde ceu substantiale principlum vitae,
quid est allud, quam quld ivTog Teleiovr y.al
erefjyovv tI one^ ir nloiip nlwTijQ? Si est vita
ipsa dilTusa in corpus universum (aiterutrum enim
horum duorum, ut slt, necesse est), cur non recte
ivTtXi/eiav interpretatus est Cicero continuatam
et perennem motionem, cum sit anima , nil nisi
evTele/eia ^vvd/Liewv corporis, id est, ipsaagitatio
virium a vita ex corde contlnuo fluente ? Quanquam
non refragor, sl perfectionem vocent, imperfecta-
rum dvvdjLiewr , quae sine ireQyeia imperfectae
prorsus sunt, et vocat nQWTrjr irTele/eiar ^ ut a
vita latenles dvvdiieig excitante actlones ipsas vi-
rium discernat , quas excitatae et promentes sese
edunt alque exercent.

O SEXTO PAPtTIS II.

276

Cumque conlra Platonem dlsputat tpvxTjV
dy.nnjTov tl elvai, hoc vult, yjv/rjv non esse il-
lam excitatarum virlum iveQyeiav , quam ipse
'Cwiiv nominat, ut anb Tyg ipv/jjg distinguat, Sed
causam praecedentem, quae est vlta in omnes par-
tes distributa. Haec cum de Aristotelis opinione
praemiserim, addam pauca de Galeni sententia,
cuius Plato autor est. Sequuti hanc Medici tres
specie et locis distinctas conslituerunt animas,
quarum rjyefioviy.ov seu Xo/iGTixdv in cerebro,
Ovf.uy.bv seu Ovfioei^ig in corde, ini&vfnjTiy.ov
in hepale collocarunt. Plato actlones distlnguens
communes omnibus devTe^ov^yovg Trjg y.'v/fjg y.i-
vrjGeig , proprias slngulis Gvyyevelg y.al n^oTOVQ-
yovg nominat. Hoc rursus Galenus distinguens,
quasdam tQya Tijg ipv/fjg y.aO^ iavTrjv , quasdam
iv xrp n()bg tI nominat. Tribuit autem Galenus
Tw '/.oyiOTiyw totam vim sentiendi atque intelli-
gendi cum motrlce facultate, nec rationalem ani-
mam a cerebrl temperie videtur divellere. Cae-
teri cuin dc ortu et conditione eius animae, quae
mentis et ratlonis compos est , dubitent, Plalo
solus et a corporls condltione separat, 'et forin-
secus accedere, neque interire cum corpore affir-
mat. Etsi autera et sacrae literae nos in Ecclesia
docent, de parte intelllgente hominis, quod sit
Spiritus intelllgens, a corporis natura diversus,
tamen vlres eius praecipuas cum cerebri praeci-
puls virlbus, mentem Intelllgentem cum sensibus
utriusque, voluntatem cum motrice vlrtule con-
iunctas esse cerlum est.

Itaque de aclionlbus animae rationalis ce-
rebro copulatis Medicorum more, tanqnam de
solius cerebri actionibus, servata Eccleslae sen-
tentia, de substantia eius, recte loqui nos pos-
se iudlco,

Cum ergo cerebrum fons sit proxlmus, et
proximum organum, cum motuum omnium , tum
mirandarum cogltationum , et virtutis sensitricis
(etsi et vilam a corde, el aliam vim maiorem a
parte hominis altera intelligente acciplt) liquet
manifesto, cur dicat Hlppocrates mentem aegro-
tare, si dolor non sentiatur in parte vel inflam-
matione afl^ecta, vel tumore obsessa, vel alioquin
afflicta, nec alla compareat evidens causa, sensum
irjembri obtundens vel auferens. Est enim dvai-
GOr^Gia argumentum laesae virtutis, cerebri et
nervorum, vim sentlendi e cerebro deferentium.
Laeditur autem cerebri virtus, vel temperie de-
pravata, aut solarum qualitatum conlrariarum ex-

277

cessu, aut coacervalorum humorum vicio
continuitate soluta.

Haec declarandi aphorlsmi causa, qua polui
hrevitate exposui, et oro reverenter, ut et argu-
mentl et oralionis tenuitatem boni consulatls,
quod facturos vos de humanitate vestra et aequi-
tate, atque erga me benevolentla singulari certo
mihi persuadeo.

Oro etiam Deum aeternum, patrem Domlnl
nostri lesu Chrlsti, per et propter filium, ut ad-
sit Ecciesiae suae, et in hac schola servet ac de-
fendat studla doctrlnae coelcstis, ac caeterarum
artium et totum vitae et studlorum nostrorum
cursum regat ac guhcrnet, et conatus in medi-
cando nostros atque industriam forlunet. Dixi.

DEGL. DE GREGOPiIO NAZIANZ.

vel

278

No. 166.

an. 1558.

De Gregorio Naziam

In Orat. T. V. p, 50 sqq. , iii Orationibus poslremis Mel.
p. 63. et apud Richard. T. III. p. 738.

Oratio de Gregori» Nazianzeno ; recitata a

M. lacoho Vfichnero Austriacoy Decano,

20. Fehr. 1558.

Honestae causae sunt horum congressuum, nam
et renunciationem testlmonlorum decetesse pubil-
cam, et convenire senes tanquam censores, ut
audiant qualia sint iuniorum studia , utile est, et
ipse conspectus muUorum eruditorum in hac fre-
quentia accendit animos iunlorum ad cogitationem
de studlis doctrlnae. Convenlmus autem non
tantum ad haec spectacula, sed multo magls ad
precationem. Quare initio ad hanc meam com-
memoratlonem gemitus et vota vestra adlungite:
Gratias agimus Deo aeterno, patri Domini nostri
lesu Chrlsti, creatorl generis humani, una cum
fillo suo Domino nostro lesu Christo et Spiritu
sancto, quod voce Evangelli inter nos aeternam
Eccleslam colligit, et hactenus nos clementer ser-
vavit, et studia doctrinae apud nos rexit, eumque
oramus, ut delnceps nos servet et guhernet , et
non slnat extingui lucem doctrinae suae, et sem-
per inter nos aeternam Eccleslam colllgat.

Deinde cum honeste inslitutum sit, ut in his
congressibus dicatur ah"quid ad excitandos iunlo-
res ad dlscendum, aut ad formanda iudicia, de-
crevi historiam recitare Gregorii Nazianzeni , quae

etdisputatlonesmultascontlnet, et exempla digna
memoria. Libenter enim huc hlstorias veterum
Scriptorum adferimus, ut ad cognoscendam Ec-
cleslae antiquitatem, ct ad considerandas diiudl-
cationes maximorum certaminum iuniores invi-
tpntur. Et prodest intueri omnium temporum
Eccleslam , ut plorum iudiciis de doctrina confir-
memur, et exemplis erlgamur. Ut cum videmus
omnlbus temporibus cjmbam filii Dei horriblh'-
bus tempestatibus quassatam esse, et tamen divi-
nltus servatam, non frangamur animls illa tristis-
sima specie, existimantes prorsus abiectum esse
genus humanum a Deo, sed sciamus tamen sempcr
ahVjuas servari reh'qulas , quae sint vera Dei Ec-
clesla, et hanc gestari manibus fih"i Dei, ne pror-
sus opprimatur, sicut apud Esaiam dictum est:
Ego vos gestabo etiam in senecta , Ego feci, ego
salvabo vos. Nec dublto quln omnes qui Eccle-
slam amant, hls historils delectentur, in quibus
recitandis, etsi deest splendor, quem adhibuit
vetustas in panegyricis, quem pauci imitare pos-
sunt, etiamsi velint: tamen etlam brevls com-
memoralio multas admonitiones offert utlles par-
tim studiis , partim raorlbus.

Nec vero quicquam dulcius est, quam cum
illis viris quasi colloqui, quod fit, cum in hls nar-
rationibus confirmamur ipsorum sententils de do-
ctrlna, et exemplis, quae in similibus aerumnis
aut consllium ostendunt, aut certe moesticiam le-
niunt. Videmur enim iniuste petere, ut extra
communem quasi legem , nobis nibil insuave ac-
cidat, cum quidem sciamus, quare tota hominum
natura ingentlbus miserlis onerata sit, et illos vi-
ros meliores asperiora tulisse.

Ac in ipso initio huius hlstorlae hoc exem-
plum nobis gratum esse debet , quod scimus Gre-
gorium Nazianzenum natum esse patre Episcopo,
et scrlbit Ipse tam felix fuisse conlugium , ut aliud
tranquilllus non viderit. Matrem etiam narrat,
quia propter prudentiam et sanctissimos mores
magna eius autorltas apud omnes honestas matro-
nas erat, multorum dissidiorum semina in urbe
Nazlanza et viclnia extinxisse.

Est autem Nazlanza oppidum Cappadociae
vlcinum Caesareae, in qua natus erat Basilius,
cum quo postea hulc et amicllia perpetua , et stu-
diorum socletas fuit, ut postea dicam. Cum au-
tem domi a parentibus disceret Prophetarum et
Apostolorum enarrationes, Ecclesiae hlstoriam
et iudicia sanctorum virorum de gravissimis con-

18*

279

DECL. DE GREGORIO NAZIANZ.

280

troverslis, viderant enim parentes longl tempo-
ris certamina , quia egressi sunt annum nonagesi-
mum: pater simul curavit, ut ad domesticam do-
ctrinam adiungeret adolescens studia Eloquentiae
et Philosophiae, eumque primum Alexandriam
misit, quae tunc fuit arx doclrinarum in toto ge-
nere humano praecipua, Fortassis et eo libentius
filium eo misit, quia tunc post longum exilium
senex Athanasius eo redlerat, cui Ecclesia recte
sentiens in urbe Trevirorum hospitium annos octo
dederat.

Cura autem eloquentlae exercitla malora esse
Athenis, et sonum Graecae linguae suaviorem ibi
esse audiret, et ipse natura magis ad ea studla du-
ceretur, Athenas post ah'qaot annos profectus est.
Ibl Basilium nosse cepit, et cum patria communis
esset, et simllia essent studla, similes volunlates,
el quaedam naturarum adiunctio, sprelis aliis so-
dallcils hulc uni faraiharls fuit, Narrat enlm et
tunc Athenis fulsse corruptlssimos mores et In-
signem luventutis petulantlam, quia multi divltes
Scholasticl plus dedili erant ludis, spectacuHs,
convlvlis et obscoenis voluptallbus, quam doctrl-
narum studiis, plures etiara palam Athel, et mul-
ti magicis artlbus dediti erant. Ab his cum am-
bo abhorrerent Basilius et Gregorius, quia dome-
slica disciplina ad veram Dei agnilloucm, et ad
honestos et castos mores adsuefacti fuerant, sese
coniunxerunt, et slmul in studiis doctrinae pro-
cesserunt. Ex ea famlllarltate orta amicitia, dein-
de nunquam Interrupta est, ut sunt durabiles
amicitiae, quarum honesta sunt Initia. Et verum
illud est, anar ro xqi^otov rrjy 1'gtj]v tyji (pvoiv,
Eo teropore venit Athenas et lulianus nondum
Imperator, sed iam ex schola accersitus ad regen-
damGalllam, et sperans imperium. Hic confir-
mavit etiam improborum audaclam Athenls, qula
Ethnicis sese venditabat, et Magos consulebat, et
Christlduos aspernabatur. Ex his moribus tunc
quoque coniecturam fecerunt raultl, rapturura
esse dominatlonera , et renovaturura saeviciara
adversus Chrlsllanos, ut non raulto post accldit.
Estque insignis et luculenta descriptlo gestuura
luliani apud Nazlanzenum, ex qulbus vatlclnatus
est, qualis futurus esset.

Etsl enlm magnae sunt latebrae pectorum In
improbis et astutis, et artlficiosae sunt ironiae et
consiliorura occultationes: taraen naturae perver-
sitas ex monstrosis gestibus et alils signis animad-
verti potest. Verba Nazianzeni de luliano haec

sunt: Tunc raea conlectura non fult vana, Fe-
cit enira me vatem morura ipsius Inaequalitas et
admiratlonls magnltudo. Non enim mihi vide-
bantur signa bonae naturae esse, crebri flexus
colli, huraeri per vlces subsultantes: oculi va-
gabundl et truces, et quales sunt In furentibus,
pedes Instablles et crebrae geniculationes: nasus
corrugatus ad significandum contemptura , rldicu-
lae figurae vultus, cachlnni altura crepantes: nu-
tus et renutus sine sermone, sermones abruptl
non completls sententils, interrogationes inordi-
natae et sine causa faclae, responsiones alienae
a proposito, nec inter se consentientes. Sed quid
singula scrlbam. Talera ante facta esse animad-
verli , qualera esse postea In ipsis factls vidimus.
Haec cum vidissem, exclaraavi coram multis, qul
testes huius mel sermonis esse possunt: O quan-
tum malum nutrit Romanura iraperiura. Hanc
descriptionera hic inserul, ut adolescentes hac
narralione comraonefactl cogitent gestus recte
regendos esse , et raodestlae significationes con-
siderent.

Discesserat Athenis BasIIius, manu fratris
eductus ex sede, in qua declaraltabat, et iara Gre-
gorlo Athenae solitudo erant, quia casta raens fu-
giebat ethnica et alia sodalicla. Quare et ipse
aliquanto post ad senera palrem redit, cum iara
tricesimura annum attigisset. Tunc accepto
baptismo pater adiunxit cum Presbyterls, ibl di-
remptis controversiis et restituta concordia seces-
sit ad Basilium, qul et Ipse cum Lector Caesareae
fulsset, relicta patrla propter obtrectationes, tunc
in suo praedio cura aliquot auditoribus vixlt. Ibl
siraul tredecim annis commoratl sunt, non in
ignavo ocio, sed in precatlonibus, et in collatione
scrlptorum, quibus universae Asiae Eccleslas eru-
dlebant, et verltatem propugnabant adversus
Arlanos, Manicheos et alios furores. Quantum
bonura sit habere fidelem 7TaQaOTdT7]V , et velut
Achatem, ex veterl proverbio notura est. Duo-
bus pariter euntibus.

Multura Igitur profuit Eccleslae horura duo-
rum coniunctio, cum alter alterum moneret et
confirmaret, et ambo consentlentes viclnorum
concoidiam retinerent. Sed utrunque Deus ex
illo dulclssimo secessu In aciem et In magna prae-
lia eduxit. Basillum patrla vocavlt ad Eplscopl
munus, ubi cura Iraperatore Valente raagna ei
certamlna fuerunt. Gregorium senex pater egres-
sus annum nonagesimum sibi adiunxlt, ut doceret

281

DECL. DE GREGORIO NAZIANZ.

282

Ecclesiam in publicis concionibus. Ibi donec pa-
ter vixit , et deinde post mortem patris Ecclesiam
feliciter rexit.

Etsi autem Valentis Imperatoris saevitia pas-
sim ex Ecclesiis pii Doctores pellebantur, tamen
Gregorius non est pulsus, Et fortassis eum ali-
quo modo texit Olympii praesidis pietas, de quo
scribit ipse, discedere eum relinquentem lacry-
mas civibus et memoriam beneficiorum non in co-
lumnis, sed in menlibus bonorum, et reditum
eius optat. Magnum bonum est, concordia Pa-
storis et praesidis, Sed haec esse non potuisset,
si aut Olympius ad tyrannum se inflexisset, aut
Gregorius alterum pedem inEcclesia, alterum in
Curia habere voluisset. Laudanda est igitur pru-
dentiaGregorii, quod animum praesidis non alie-
navit TiolvTiQayfMOGvv]], Et ostendunt epistolae
Gregorii mutuam inter ipsos benevolentiam fuisse
eximiam.

Postea cum Ariani dominarentur Constanti-
nopoli, vocatus est eo Gregorius, ut Episcopi
munere fungeretur, et Arianos refutaret. Ibi
mansit annos duodecim inter magna certamina
nunquam animo fractus, eliamsi magnis contu-
meliis adfectus est. Primum in templo praecipuo
ut Episcopus docuit, inde pulsus ab Arianis, lo-
cum, non docendi munus reliquit, cum quidem
lapidibus etiam obrutus esset, sed in privata do-
mo annos aliquot docuit, donec Theodosius Im-
perator Constantlnopolin venit. Hic duxit eum
in templum repressis Arianis, ubi deinceps do-
cuit, donec ibi mansit.

Cum autem Ariani non potuissent eum pel-
lere, exoritur alia pestis ad eum perdendnm,
Gregorius Cynico cuidam nomine Maximo per-
suaserat, ut doctrinam Ecclesiae amplecterelur,
eumque ad Presbyteri et Lectoris munus evehit.
Hic ut Cynicus et humana et divina iura oblitus,
ardens ambitione adiungit se factioni, quae Gre-
gorio erat inimica, et excutere senem , et in sese
transferre Episcopi dignitatem conatur, pugnat
factione, et pecunia, et profectus Alexandriam
calumniis accendit Episcopum contra Gregorium.
Sed praeses cui nota erat integritas Gregorii, eum
inde pelHt. Redit tamen armatus ab Alexandri-
no, et magnos tumultus ciet. Interea Theodo-
sius optimus Imperator cum seditiosos et tyran-
nos in Europa magnis praeliis delevisset, et victor
jam pacatum imperium teneret, tollere etiam dis-
sidia ecelesiastica conatus est. Et exemplo Con-

stantini Synodum indixit, quae secunda nomina-
tur, ad quam convenerunt Episcopi centum et
quinquaglnta Constantinopoli, anno a natali
Christi trecentesimo octogesimo tertio. Extat
Decretum in quo profitentur Patres se amplecti
Symbolum Nicenum, et ab eo non discessuros
esse, et damnantur, qui negant tov loyov esse
vcfiOTa^asvov, et qui negant Spiritum sanctum
esse vcfLarMjJ^evov.

De his tantis rebus cum decreta facta essent,
Maximi ambitio novum certamen movit. Hic
factione Alexandrina stipatus se voluit Episcopum
Constantinopoli creari. Gregorius placidissime
inquit: Se si de doctrina accusetur, responsurum
esse, et iudicium ipsis, qui tunc convenerant,
summa voluntate permittere. At de Episcopi
dignitate se prorsus nihil contendere. Sed ma-
gis petere, ut senex iam liberetur maximis labori-
bus, curis, contentionibus, quas sustinere in hac
aetatis imbecillitate non posset. Addit etiam se
malle ut lonam e navi eiici, quam dissensionem
de dignllate diutius durare. Hortatur ut idoneum
eligant, et sint memores dicti prophetici: Diligi-
te veritatem et pacem. Nam haec ipsa verba in
eius oratione recensentur. Non vicit ambitio
Maximi, et tandem severitate Theodosii syco-
phanta Maximus repressus est, et piorum senten-
tiis creatusEpiscopusNectariusTarsensis, vir eru-
ditus et recte sentiens.

Redit igitur in patriam Gregorlus, et Ibl dis-
cordiis sedatis successorem eligi curat Eulalium.
Ipse secedit in praedium paternum Arianza, ubi
consiliis et literis multos rexit. Sed vocatus ad.
Synodos non accessit ad eas usus excusatione va-
letudinis, ut ostendit eius epistola, quam prodest
notam esse, ut consideretur, quam periculosum
sit Synodos convocare, aut ad eas accedere. Ad
Procopium sic scribit: Sic adfectus sum , si ve-
rum scribendum est, ut omnes Episcoporum Syno-
dos fugere velim, quia nullius Synodi exitum vidi
bonum, aut magls finire eas dissidia, quam ac-
cendere. Nam cupiditas contentionls et domlna-
tionis vincunt rationem. Nec tamen existimes
haec me odio scribere. Ac citius aliquis iudicans,
accusabitur Ipse, quam aliorum certamen dirimet.
Ideo me in hoc secessu contineo, et ne turbetur
precatio, tranquillitatem tueri studeo. Nunc au-
tem etcorporis infirmitas me excusat, assidue enim
velut extremum halitum spiro, et meo corpore uti
non possum, Ideo te oro, ut et tu mihi ignoscas,

283

DECL. DE CxREGORIO NAZIANZ.

284

et persuadeaslmperatori pio, ne me propter igna- ;
viamnon accedere ad caeteros existimet, sed ve-
niam det imbecillitati, propter qiiam scit se mihi
petenti, secessum potins quam aliud beneiicium
concessisse. Haec de Synodis in epistola scribit.
Asperiora dicit in c;irminihus non quaeri verita-
tem, sed dominationem , et dilacerari orhem ter-
rarum ambitione docentium, et ait eos Cercopum
similes esse, id est, imposlores, qui sophisma-
tum praestigiis homines decipiunt.

ravta f.ih olai (fiXov, y.ul xiQy.ioncov y.Qarog £?}/,
avTUQ iyM xqtjOtqv nlr,OQi.iui aTQffitwv.

Cercopum teneaut ut quaerant regna superbi,
Sed Christi sit iiiens nostra quieta , domus.

Haec de vita eius legimus, quae exemplum
est viri modesti, non discedentis ob officio propter
iniurias, amantis veritatem et pacem. Ex doctri-
na vero ipsius testimonia petamus verae senten-
tiae et enarrationes aliquas eruditas.

Constanter amplexus estSymbohim Nicenum,
et adfirmavit eam esse veteris Ecclesiae doctrinam.
Nec ab ea confessione discessit fractus uUis crucia-
libus aut minis. Refutat Manicheos et hostes
gratiae, nav y.aroQdov^svov naQa &eov Igti,
alla dkdoTai To7g xalovjiievoig y.al ovroj vevovai,
Et aliquoties has sententias repetit. Refutat et
Novatianos et Catharos, taxat eos , qui negahant
Deum efficacem esse voce Evangelii aut Baptismo,
si minister sit indignus, pt in Aphrica Donatistae
vociferahantur. Contra hos graviter et splendide
inquit: Ut eadem est aipQu.ylg, sive aureo sive
ferreo annulo irapressa sit, ita eandem esse vim
ministerii in Ecclesia. Et quidem dulcissfme ait,
Deus est qui baptizat, minister tanlum commoda-
to dat manum. Colligit adpellationes filii Dei
et enarrat, loyov aitdici, quia sit t^ayysXriy.og
proferens vocem Evangelii ex arcano sinu aeterni
patris.

Etsi autem desiderantur in eo interdum ex-
plicationes longiores, tamen quid de summa do-
ctrinae Chrislianae senserit, si candor sit in iudi-
cando , intelligi potest. Et hanc commemoratio-
nem de vita eius institui, non modo ut exempla
morum ab eo petantur, sed etiam ut invitemus
iuniores ad antiquitatis considerationem. Prodest
scire, quae sit perpetua vox Ecclesiae. Etsi enim
fides non humana autoritate nititur, sed dictis
Dei, tamen iussit Deus nos audire docentem Ec-

clesiam, nosque vult ab ea et commonefieri etcon-
firmari. Atque utinam illi, qui iactitant se ve-
tustatem Ecclesiae tueri, non umbram eius osten-
derent, sed ipsam proferrent integram. Nunc
excerpunt mutila dicta , notha, recentia. Haec
ohtrudunt Regibus et Principibus titulis veterum,
qui si adessent, hos impostores iuberent ut sacri-
legos puniri, Scriptum est: Non dicas falsum te-
stimonium, quanta igitur contumelia est veterum,
producere eos, ad falsum testimonium dicendum.
Id ne fiat, legendi sunt fontes, considerandum
quid quisque adfirmet, qui libri quasi in alienas
domos ut fures et roiyw^vy^oi penetraverint, et
simus nos quoque memores dicti prophetici, quod
citavit Nazianzenus: Diligite veritatem et pacem,
Dixi.

Petitio ad Decanum.

Doctissime Domine Decane et Procancellarie
dignissime. Est historia Nazianzeni expressa ho-
rum teraporum et morum atque hominum huius
seculi pictura. Antecelluerunt illa aetale caeteris
in Ecclesia, autoritate, meritis, et doctrinae,
eloquentiae ac pietatis laude, Basilius Magnus,
et huius frater Gregorius Nissenus, Gregorius Na-
zianzenus, Amphilochius Iconii Episcopus, et
alii non multi, hi cum essent a prima aetate recte
instituti in doctrina Ecclesiae, et pbilosophicis
artibus praeclare exculti , et adsuefacti ad sapien-
tera et perspicuam eloquentiam, etarderent studio
inquirendae explicandaeque veritatis, magno stu-
dio ac contentione doctrinam apostolicam illustra-
runt ac defenderunt, pervestigatis dih'genter ac
pensitatis testimoniis primae Ecclesiae, quae erant
autoritate apostolica tradita, et de philosophicis
studiis in Ecclesia retinendis, quae eiecta prorsus
et sublata volebat grex indoctorum hypocritarum,
pugnarunt accerrime.

Extat grave testiraonium Gregoril Nazianze-
ni contra philosophicae doctrinae hostes in fnne-
bri oratione de Basilio Magno, cuminquit: Con-
fiteri oportet omnes sana mente praeditos , doctri-
nam inter huraana omnia primam ac praecipuam
esse, non solum hanc nostrara, quae ad Dei nos
agnitionem deducit, et salutis nostrae continet at-
que explicat fundamenta, sed et alteram illam,
rijv i^wBsv ri]g iy.xXriaiag , quam multi wg Ini-
(^ovlov y.al ocpaXeQav , y.al &eov noQQO) ftalXov-
oav criminantur ac traducunt, xay.wg eWoreg, Et

285

concludens eam partem addit: Non conlemnenda
est doctrina liberalior eo, quod ^iliquibus hoc fa-
ciendum videtur, sed potius axa.iol y.al anaidsv-
TOL censendi sunt illi, qui in ea sunt opinione, ut
optarint omnes sui similes esse, ut in sui similium
frequentia latere, et iustam rudltatis atque insci-
liae suae reprehensionem effugere possint. Basi-
lius peculiari scriplc» edito, quae iam explosa erant
ex scholis studia revocavit, excitatis ad ea colen-
da adolescenlibus.

De eloquentia Basilii et Nazianzeni fuit iudl-
cium vetustalis, Basiiium lajLiTiQoraTOV sivai tv
r(p nav7]yv(jloai : Nazianzenum excellere in utro-
que genere, vnojiivrjf.iari>:(p et nari]yvQix(d , sed
ora9e()(jj&e(jov esse Basih'o. Hos tanlos viros
impiorum hypocritarum cohors, quae dominaba-
tur in aulis Imperatorum et Principum, sycopban-
ticis calumniis, mendacibus insectationibus, ne-
fariis et occultis molitionibus adeo exercuit, ut
et Episcopatibus excusserit quosdam, et in exilium
pulsos presserit aliquandiu. Sed quia opprlmi
veritas et innocentia non potest, ut raaxime la-
boret allquantisper, ideo paulo post, innocentia
patefacta, revocati sunt ab exilio ac restituti ho-
norifice. Haec eo commemoro, ut adolescenles
exemplo et iudiciis tantorum virorum, quorum
testimonia usurpat Ecclesia tanquam a^iomora,
confirmati, contemnant insulsa iudicia aliquo-
rum , qui similibus artibus et scriptis studia phi-
losophica nunc oppugnant, et sese ad studium
ardenlius exuscitent. Quid enim fit hoc tempo-
re his dissimile? Cum itaque in vera Philoso-
phia et doctrina Ecclesiae egregiam navasse ope-
ram cognoverlmus hos doclos et honestos viros,
et spes. sit, operam eorum profuturam esse Ec-
clesiae et Reipublicae, tibi eos commendo, ac
peto collegii nostri et ipsorum nomine, ut publi-
ca autoritate testimonium eis doctrinae trlbuas.
Hoc beneficio ipsos tibi in perpetuum devin-
cies, Oro autem filium Dei, Dominum no-
strum lesum Christum, conditorem generis hu-
raani et Ecclesiae, ut semper in his regloni-
bus et inter nos aeternam sibi colligat Eccle-
siam voce et Ministerio Evangelii sui, et nos
omnes faclat vasa misericordiae et organa sa-
lutaria.

DECL. DE LUDOVICO BAVAPiO.

No. 167.

an.

286
1558.

De Ludovico Baimro,

In Oralion. T. V. p. 72 sqq. , in Oralionlbus postrem. p.75.
et apud Richard. T. II. p. 790.

Oratio de Imperatore Ludovico Bavaro; reci-

taia a Georgio Cracovio Dociore iuris^

cuni decerneretur gradus Maiihiae Colero , Al-

deburgensi, Doctori juris , Cal. Decembr,

IVe fieri quldem in doloribus aliter potest, quln
exempla quaeramus, an alii similia tulerint, et
causas et exitus similium calamitatum in aliis con-
sideremus. Omnia enim iudicant homines aut
regulis aut exemplis. Saepe igitur in hac publica
moestlcia universam antiqultatem intueor, et cum
alios terribiles motus imperiorum, tum vero Ger-
maniam aspiclo , in qua ut in aliis gentibus mul-
tae saevae mutationes acciderunt. Scd praecipuae
ortae sunt a" Romanls Pontificibus, vldelicet bella
Henrici Quarti et Quinti, deinde Frlderici Primi
et Secundi. Post hos bellum Ludovici et Fride-
rici Auslriaci. Ac in his tumultibus non solum
regni dilaceratlo facta est, et debilitata potentia,
et cognali Principes, ut Cadmei fratres inter sese
dlmicarunt: sed etiam Ecclesiae deletae sunt, et
multae piae raentes in dubitationem et in exitlum
praecipitatae. Utilissimum est autem causas ho-
rum bellorum considerare, videllcet furias Ponti-
ficum, qui ut suam dominationem augerent, fue-
runt et Europae et Ecclesiae aX(xOro(j£g, nam de-
tectis fraudibus Pontificum multae partes doctri-
nae illustrantur, et praemuniuntur bonae men-
tes, ne siniilibus erroribus fasclnatae pereant.

Ut autem hae historiae iunioribus notae fiant,
prodest alias aliam partem recitare, cum integrae
non possint uno tempore exponi. Nunc igitur de
Ludovico Bavaro dicam, de quo haec disputata
sunt. Possit ne esse Imperator, qui rlte electus
est a Senatu Electorum , nisi accedat confirmatio
pontificia. Contendenmt tunc Pontifices, Petro
non solura minlsterium Evangelii mandatum esse,
sed etiara traditara sumraam potestatem politicara,
uec quenquara iuste tenere imperium, nisi adsen-
tlente Petri successore. Haec ut indoctis persua-
derentur, variae praestigiae raentibus atque oculis
hominum olTusae sunt. Refutationes opposue-
runt viri docti, Dantes, Marsilius Patavinus et
Occam Anglus, qui Heidelbergae concionatus est.

287

DECL. DE LUDOVICO BAVARO.

288

Discordia non tantum seditiones pariebat et bella,
sed etiam multas animas trucidabat, quia Eccle-
siae distrahebantur fulmine pontificio. Interea

Ludovicus

Et causaque valens , causamque tuentibus armls,
etsi calumniis, pontificio fulmine et seditioso-
rum armis oppugnabatur: tamen vicit tandem,
et inter exempla numerari potest, quae osten-
dunt iustae causae Deum opitulari. Haec prae-
fatus sum, ut sciant iuniores ex hac historia
disci posse doctrinam de discrlmine ministerli
evangelici et polltic^e potest.<tIs, et allas quas-
dam doctrinae partes. Ut autem disputationum
et occasiones et varletas magls intelllgl posslnt,
historiam breviter recitabo.

Pulcerrimus Senatus in genere humano est,
Electorum consilium , et ut a Deo servetur et gu-
bernetur optandum est. Et saepe profult Euro-
pae eius Senatus concordia. Sed tunc discordla
nescio a qulbus orta, magni incendll causa fuit.
Verum suspicor a lohanne Rege Bolemiae orlam
esse , qui Austriaco inimlcus erat. Anno igitur
millesimo trecentesimo quartodecimo, ardente
Cometa et minitante venturas clades mense Octo-
bri Electores, Moguntlnus et Trevir. et lobannes
Rex Boiemiae, et Marchio BrandeburgensIsWoI-
demarus, ellgunt Imperatorem Ducem Bavariae
Ludovicum, caeteri Electores in eodem consessu
Coloniensls, Palatinus Pvudolphus fraterLudovIci
et Rudolphus DuxSaxoniae, elegerunt Imperalo-
rem Fridericum Austriacum.

Erant Ludovicus etPvudolphusPalatinus nati
cx amita Frlderici Austriaci. Sed cur consobri-
num fratri praetulerit, nesclo. Quam vero aegre
tulerit Ludovicus fratrls Pvudolphi suffragatlonem,
poena ostendit, quia intra biennlum post electlo-
nem expulit eum ex patria. Expulsus Piudolphus
fugit in Angliam, ubi exul post annos allquot
mortuus est. Coniunx eiusMechilda, filia Impera-
toris Adolphi, cum fihis in Austria commorata
est, ubi cum in exillo mortua esset, Ludovicus
fratris fillos ad se revocavlt, elsque Heidelbergam
et in Norico Ambergam, et alla quaedam opplda
reddidit, sed haec aliquanto post acclderunt. Hoc
autemlococommemoravi non soUim brevitatlscau-
sa, sed etiam ut cogitetis, quantum mali slt civi-
lis discordia, cum hic auditis, initlum bellorum
fuisse, fratris expulsionem.

Fuit et RudolphusSaxoniae Dux consobrinus
Friderici Austriaci natus ex Hagne ipslus amita,

quorum nobls gratior slt recordatio , quia hlcPiu-
dolphus templum prlus, quod in hoc loco fuit,
ubi haec oratlo habetur condidlt, et apud matrem
fillam Rudolphi Imperatorls In hoc oppldo sepul-
tus est. Hunc propter cognationem et praestan-
tisslmi avi Pmdolphi Imperatorls memoriam prae-
tullsse rriderlcum non est mirum.

Mox autem post electlonem coronatus estLu-
dovicus -nsitato loco in templo Aqulsgranl, Frl-
dericus Bonnae minore comltatu. Ac statim in
duas partes Germania sclssa est: Urbes Belgicae
et caeterae usque ad Argentoratum adlunxerunt
se Ludovico, et viclni Prlnclpes, inter quos vir-
tute et autorltate antecellult Frlderlcus Burggra-
vius Norlbergensls. Urbes Helvelicae, quae tunc
Imperatorlbus nostrls parebant et pleraeque Rhe-
ticae et Ulma Friderlcum receperunt. Uterque
etlam externls auxillls se confirmavit. Frldericus
Hnngaros accerslvlt. Ludovlcus lohannem Pie-
gem Bolemorum vlrum industrium et bellicosuni,
qui odlo Austrlaci magls hunc adluvlt, quam
Hungarl adversarlum. Tenuit imperlum Ludo-
vicus annos tres et trlglnta , mortuus In venatlone
anno cliraacterlco, sexagesimo tertlo aetatis suae
anno, pacata Germanla. Nam etsi non deslne-
bat Pontifex mollri nova bella : tamen cum tolies
vicisset, et benevolentlam multorum Prlnclpum
et civitalum iuslicla et moderatione victorlarum
consecutus esset, qui et a^urrjaxlav omnlum in-
iuriarum sanxerat, nemo ei bellum inferre tan-
dem audebat. Friderlcus anno octavo post ele-
ctionem acle victus est et triennio in carcere reten-
tus, nec diu postea vlxit.

His octo annls varlae vices fuerunt, dimlca-
tum est aliquotles, et Induciae factae sunt, et ten-
tatae paclficatlones, com honesti omnes dolerent,
et Principes cognatos (erant enim consobrinl Lu-
dovicus et Frlderlcus} sltlre cognalum sanguinem,
et caeteros pollui Innumerablllbus parricIJIis. Et
statlm inltlo recltare llbet, quod in hac tota hi-
storia sapientlsslme dellberatum est. Pacificallo
sic instltuta est, ut veteri more collegae essent
pari autorltate, et uterque nomen haberet Impe-
ratorl;;, et omnia edicta , omnes llterae ederentur
inscrlptione utriusque, sicut M. Antonius et L.
Verus collegae fuerunt, et delnde Valentinlanus
etValens, et mox Gralianus elTheodosIus. Hoc
aequlsslmum conslllum adparet a bonls, sapien-
tibus et doctis virls ortum esse. Sed furiae pon-
tificiae omnia pia consilia impediebant.

289

DECL. DE LUDOVICO BAVARO.

290

Pontlfex lohannes Vlcesimus secundus con-
tendit se iudicem esse huius controversiae. Ut
Luna a Sole himen accipit, ita ordinatam esse ho-
minum gubernationem, ut a summo sacerdote
Imperator autoritatem accipiat. Velle Deum ca-
put esse summum in terris, Petri successorem,
cui dictum est: Tibi dabo claves regni coelorum.
Item: Pasce oves meas. Haec pontificii oratores
in Regum et in Principum consiliis Periclea gran-
diloquentia tonabant.

Abiit biennium post electionem sine dimica-
tione: sed anno millesimo trecentesimo sedecimo
Fridericus magnum exercitum ad oppidum Sue-
viae Eslingam adducit , quod ut aliae urbes infra
Ulmam sitae, parebat Ludovico. Accedit eo et
Ludovicus instructus copiis vicinorum Principum
et auxiliis Bohemicis. Ibi cum utrique ad Ne-
charum accedunt aquatum, praelium subita occa-
sione comroittitur, in quo multis nobilibus viris
utrinque parlim captis, partim interfectis, aequo
marte discessum est. Haec prima GVQ^a^ig et do-
lorem sapientibus auxit, qui Cadmeam victoriara
metuebant, si saepius dimicaretur, et Duces con-
tantiores ad praeliandum fecit. Itaque soluta ob-
sidione Esh"ngensi quadriennio nullum magnum
praeHum factum est. Sed anno millesimo trecen-
tesimo et vicesimo Fridericus Austriacus maiorem
exercitum ad Argentorati viciniam adducit, ubi
dissensio erat inter Episcopum et cives. Episco-
pus Austriaco se adunxerat , cives Ludovicum re-
ceperant, qui ne suis deesset, ducit et ipse exer-
citum ad loca vicina castris hostium. Ubl quia
duces utrinque nolebant haurire cognatum san-
guinem, neutra pars ad dimlcandum properabat.
In his quasl induciis colloquuntur etiam muiti ex
utraque parte , et de pace et de coniugiis delibe-
ratur. Sed Ludovicus confirmatis suorum animis
Argentorati,- adducit exercitum per saltum Ha-
gaoensem , et civitates ad Rhenum munit prae-
sidiis.

Rursus biennium sine praelio maiore abiit.
Sed anno millesimo trecentesimo et vicesimo ter-
tio Fridericus Austriacus decem millia Hungaro-
rum et viginti millia Austriacorum in Bavariam
ad Muldorff et Ottingam ducit, ubi peregrinae
gentes oppida et pagos diripiebant et incendebant,
et Inermem turbam trucidabant, et honestas mu-
lieres ac virgines rapiebant. lam non cum clvi-
bus non procul a patria , sed cum Hungaris et
vastatlonem barbaricam in media patria faclen-
Melanth. Oper. Vol. XII.

tibus bellum erat. Non igitur contatur Ludovi-
cus, ut antea , sed quantum potest, properat, ac-
cersit auxiha vicina, et armat suos. Veniunt ad
eum lohannes Piex Boiemiae, Friderlcus Burg-
gravlus Noribergensis et Henricus Comes Henne-
bergensis cum magnis equitum cpplis ex vicina
Francia et Pihenana ora collectis, hunc exercitum
ducit Ludovicus ad reprimendos Hungaros, quo-
rum crudelitas maxime lerribihs erat,

Expectabat autem Austriacus fratrem Lupol-
dum adducentem Rhetos et Suevos. Eo magls
properabat Ludovicus non eo tantum, quia ma-
ius periculum futurum erat, sl Lupoldus vir perl-
tus rei mihtaris adduxissetPvhetos etScevos, quo-
rura non erat contemnendura robur: sed etiam
quia Hungari adhuc securl inter populationes et
adhuc contemnentes hoslem facilius opprimi po-
terant, Cum igltur accessisset ad hostes Ludovl-
cus, nec cederet Austrlacus confisus Hungarico
robore, opponlt Ludovicus Hungaricis legionibus
Boiemicas et equitibus Hungarlcls Fridericum
Burggravium et Ilennebergium cum Frrmclcls et
Rhenanis equitibus. Magna caedes utrinque fa-
cta est, donec Hungari pulsi et dissipati sunt.
Postea equites Austriaci aUquantisper defenderunt
Friderlcum , sed eo caplo reh'qua multitudo equl-
tum et peditum fugit. Fratres duo Principes Au-
striaci, Fridericus Imperator et Henricus, capti
sunt. Fridericum Austriacumceplssedicitureques,
qui eum mox ad Burggravium adduxit. Lupol-
dus audita fama cladis magno cum dolore et suas
copias et rellqulas, quae ad eum coufluxerunt in
loca tuta reduxit. Factum est hoc praeliura die
vicesimo octavo Septembris, anno MCCCXXIII.
anno post electlonem utriusque octavo. Henrl-
cus Dux Austriae lohanni Regi Boiemiae traditur.
Fridericus triennio captivus retentus est In arce
vicina oppido celebri Naburg.

Post vlctoriam Ludovicus pacem In Germa-
nia constituere conatus est, confirmat eorum be-
nevolentiam, qui antea cum eo coniuncti fuerant
et recipit adversarios, qui se dedebant, sanclt
djuvTjGrlav omnlum Iniuriarnra, et edicta de pace
proponit. Etsi autem Lupoldus nec animum ho-
stilem deponlt, nec quiescit, tamen compescl fa-
cile poterat, cum Germaniae pars maior iam et
tranquilla esset, et cumLudovico coniuncta. Sed
furiae pontificiae mox eo anno capto Friderico
Ecclesias distraxerunt. Ea calamitas maiorem
dolorem et Ludovico et onuiibus honestis attuht,

291

DECL. DE LUDOVICO BAVARO.

292

quam antea Principum bellum. Conscientiae enim
in pluribus in dubitationem adducebantur. Facit
Pontifex lobannes Vicesimus secundus decretum,
in quo Ludovico praecipit, ut deponat dignita-
tem. Id nisi fecerit, et ipsum et omnes ei obtem-
perantes eiicit ex Ecclesiae communione, ut no-
minamus.

Initio obiecit Pontifex Ludovico haec duo
crimina, primum quod Galeacio Mediolanensi
opem tulerit contra pontificios. Secundum, quod
nondum confirraatus a Piomano Pontifice ausus sit
facere Imperatoris officia. Respondit inilio rao-
derate Ludovicus se in electione iurasse, defenso-
rera se fore iusticiae, ideo Galeacium in causa
iusta a se defensum esse, deinde eodem iuramenlo
se oMigari, ut electus faciat Imperatoris officia.
Ideo enira fit electio , ut certus sit defensor iusti-
ciae et custos pacis in oranibus regionibus, qua-
rum defensio Imperatori commendata est, et cogi
mandato divino quamlibet potestatem suo loco fa-
cere ea, quae sunt sui officii, Nec polestatem
gerendi gladii dari a Pontifice, sed aDeo, iuxta
dictura: Reges gentium dominantur, vos non sic.
Ideo adfirmat, se nec posse nec velle imperiura a
Deo datum deponere, donec Deus eum in hac mi-
litia servire velit. Haec responsio, si Pontifici
non satisfecerit, se provocare ad legitiraara Syn-
odura? Hac responsione edita crevit contentio,
his tantis disputationibus motis, unde sint impe-
ria , et quae sit autorltas Episcopi, quae sit vis
confirmationis pontificiae. Pontifex impudenter
scribebat, Petro datam esse suraraara autoritatem
non solura in rainisterio Evangelii, sed etiam in
politica gubernatione. Quare nemo possit esse
Imperator, nisl confirraatus a Roraano Pontlfice.
De hac quaestlone raulta scripta utrinque non so-
Kim privatorura hominum , qui aut ilhistrare ve-
ritatem bono conslllo studebant, aut Pontifici as-
sentabantur, sed eliara Iraperatoris et Pontificis ede-
bantur. Pontifex Ludovicum atrocissirae daranat
ac noralnat Haereticum. Hoc dissidium duravit
annos quatuor et vigintl post captum Austriacura,

Tam longo terapore acciderunt et crebrae vo-
luntatura rautationes, et cura alibi pontificia au-
toritas anleferretur Iraperatori, ahbi defenderetur
Imperator: dubitatio moderatos homines duriter
cruciavit, et accedebant seditlones et latrocinia,
quae minus corapesci poterant, cum autorltas Im-
peratoris labefactata esset. Inter hos tumultns
tamen utcunque et imperii fastigium Ludovicus

retinuit, et pacera in Germania defendit. Lu-
dolphus Austriacus cum passim excitaret tumultus,
nec tamen Ludovico par esset, tandem Argento-
rati mota mente extinctus est. Ita Deus acerri-
mos hosles Ludovici singularibus exemplis re-
pressit.

Quarto igitur anno post victoriam Ludovicus
in Italiam proficiscitur, ubi toto triennlo commo-
ratur, pacem in urbibus passim restltuit. Roraae
autem ad Cardinalium , Episcoporura et praeci-
puorum virorum coetum, deinde et apud Sena-
tum , in quo consessus fuit praestantiura virorum
ex familiis Principum Coluranensi et Ursina et
aliis, exposuit iniurias, quibus adfectus erat a
lohanne Vicesimo secundo, Nec prius coronari
voluit, quam intellexisset eos probare et causam
suam et voluntatem erga Ecclesiam Ftempub. se-
que ostendebat iudiciura illis perraittere, quos iu-
dicaret tanquara Synodum esse, quia eruditione,
sapientia et virtute excellerent, et ipsorum sen-
tentias se pie secuturura esse. Adfirraabat am-
plecti se constanter doctrinam cathollcae Eccle-
siae Dei , et se raaxirae semper optasse et optare
communem concordiam.

Ad haec et ecclesiasticum collegium et Sena-

tus responderunt , se quoque iudicare, lohannem

Vicesiraum secundura non recte fecisse, quod slne

Synodo et sine legitlraa cognitione in re tanta

decreta fecerit, curaque scirent eura alienura esse

a falsis opinionibus, velle se cura ipso coniunctos

esse. Docti etiam addiderunt manifeste falsum

esse, Petro traditam esse summam potestatera

politicam. Nec Carolum propter autoritatem

pontificiam dici Imperatorera voluisse, sed quia

iara Italiara, Gerraaniam et Galliara tenebat,

reipsa Occidentls imperium eura tenuisse, et

tamen titulum non voluisse admittere, nisi trans-

actione facta cum iis, qui tunc titulura tene-

bant. Deus imperia stabllit ettransfert, ut scri-

ptum est, nec translatio illa mandata est Petro,

Denique etiamsi pontificiam confirmationem ac-

cedere Pontifices velint, tamen debent habere

iustas causas, si confirmationem denegent. Hac

tota controversia sapienter disputata, fiunt Sena-

tusconsulta et ab ecclesiastico colleglo et a Se-

natu, ut corona iraperatoria coronentur Ludovi-

cus et eius coniunx Margaris , quae Frisiae et Hol-

landiae doraina fuit. Coronatio facta est ritu so-

lenni Roraae die septimo deeimo lanuarii anni

millesimi trecentesimi octavi a Stephano Co-

293

DECL. DE LUDOVICO BAVARO.

£94

lumnensi, qul et Prlnceps et Cardlnalls erat ex-
cellens vlrtute.

In his quae hactenus egit Ludovlcus, mode-
ratio eins laude digna est. Postea Romae creari
iussit Episcopum Romanum Petrum Corbarium
Franciscanum in agroReatlno, ac nominavit eum
Nicolaum Quintum. Is et sua fulmina contra lo-
hannem Vicesimum secundum edidit. Hic rursus
disputatum est: An ad Imperatorem ius perlineat
adimendi dignitatem Pontifici, et alium consti-
tuendi , et quo ordine lioc fieri debeat? Sicut
Otto Primus Ponlifici cognita causa in Synodo
dignitatem ademit. Nec dubium est Ecclesiam
debere munus docendi adimere falsa defendenti,
idque ordine faciendum est causa cognita. Sed
Ludovicum optarim fuisse contentum iudiciis sa-
plentum de iis, quae antea egerat, praesertim cum
novum Pontificem non defensurus esset. Miser
Ille Nicolaus postea captus In Galliam missus est,
ubi In carcere mortuus est. Sed animi irritati
contumeliis difficuher frenare iram et vindictae
cupidltatem possunt , praeserlim donec fortuna
est Indulgentlor. Nec post redltum ex Italia in
Germanlam res memoria dignas Ludovicus gessit,
placare Pontifices, qui fuerunt post lohannem Vi-
ceslmum secundum conatus est. Sed Clementem
habuit non clementiorern lohanne Vlceslmo se-
cundo, quare et adversus hunc edlcta edldit.

Infeliciter etiam iraplicuit se discordiae duo-
rum regum Philippl Valesii et Eduardi Anglici,
qui cum essent astutissiini, ambo eum ludificati
sunt. Sed utrique accidit aliquanto post hoc quod
dicitur: ye^^aia aktunrj^ juoyig alloxstai, akla
ofiwg aliGxstai. Valesius etiam eo multum no-
cult Ludovico, quod ab eo lohannem regem Boie-
miae abstraxit, quifueratantea nafjaaTdrrjg ipsms
in omnibus bellis. Disiunxit se a Ludovico et
Trevirensis Elector , qul antea velut pectus elus
fuerat, et omnium consiliorum gubernator. Idem
delnde Incitator et adiutor est Carolo Boieraico in
petitlone iraperii. Tales amicorum inconstantiae
etsl in quotidiana vlta usitatae sunt, ut Plato in-
quit : l^wov (pvGsi svfxsrdl^okov 6 cpiXog. Et poeta
dlcit: Omnla vertuntur, certe vertuntur amores:
tamen in dissensionibus civiHbus multo crebrio-
res et saevlores sunt voluntatum mutationes. Non
tantum deseruntur aralci, sed etlam ex coniunctis-
simis fiunt crudelissiml hostes. Quare tahbus
temporlbus saeplsslme nos commonefaclamus de

dicto Epicharmi: vficfE zal jusjuvTjao dmartXvy
dg&Qa ravja rdov (pQSvdov* Nec fiducia amlcorum
res non necessarias moveamus, nec desertl ab
amicis, frangamur animis In causls iustis et neces-
sariis, sed a Deo petamus et expectemus auxilium,
slcut Propheta Inquit : Pater et mater reliquerunt
me, Deus autem suscepit me.

Etsl autem vivo Ludovico et elegerunt et co-
ronarnnt Electores quidam Carolura. tamen auto-
ritas adhuc tanta fuit Ludovici et civitatum bene-
volentia erga eum tanta, ut armis Carolus nihil
tentaret. Sed post elus raortem exercitum ex Bole-
raia ad virberaR.atisponara primura adduxlt. Mor-
tuus est aulera Ludovicus anno proximo post Ca-
roli electionera quinto Idus Octobris anno mil-
lesimo trecentesimo quadragesirao septirao , cum
annos tres et triginta Inter raagnas adversationes
ita tenuisset Iraperiura, ut In iurisdictione iustus,
et suorura defensor non lentus esset. Et quod
rairum est In viro raagnaraino , cura tantls contu-
raeliis irritaretur, ueniinl taraen unquam bellum
intulit, scd semper tantum inferentes armis de-
pulit, qua ex re adparet eumfuisse, ut de Lace-
daeraonlisTliucydidesInquit: cpil-^avxov xal d^a-
arrj()iov , quae virtus in Principe quanta sit , non
obscurura est. Haec brevlter de Ludovlco Irape-
ratore dixl , cura quidem libenter et plura histo-
rica et disputatlones longiores adderem , si tem-
pus pateretur.

Sed utilitatem huius historiae conslderate.
Monet, ut cogitemus In tantis ralserils humanae
vltae, hoc quoque saepe accidere, ut tristissimae
discordiae ab arabilione et aliis furoribus Ponti-
ficum et sycophantarum , qui venales linguas ha-
bent, quales nunc sunt Staphylus, Canisius,
Cressanicus et similes, oriantur, in quibus hoc
consillum rectissimura et tutissiraum est, quae-
rere veritatem In fontlbus, videhcet inScriptis di~
vlnltus traditls, hanc constanter araplecti, et con-
silia et actlones dirigere ad norraara dlvlnitus
monstratam, nec ira et cupldltate vindictae ab ea
norma abstrahi, nec curiositate movere non ne-
cessaria, simul autem a Deo petere et expectare
auxllium luxta dictum: Comraenda Deo viam
tuam et spera in eum, et Ipse faciet. Eo etiam
historiae hulus consideratlo prodest, quia osten-
dit dlscrlmen ralnisteril evangellci et potestatis
politlcae, quod notissiraum esse omnibus oportet,
et saepe cogitandum est.
19*

295

DEGL. DE VITA BUGENHAGII.

296

Oro autem filium Dei Dominum nostrum le-
sumChristum, ut nos quoque in his tantis discor-
diis publicis gubernet et protegat, et faciat nos
oxsvTj eXeovg et organa sakitaria nostris animabus,
Ecclesiae universae, familiis nostris et posteritati,
Amen, Dixi.

No. 168.

an.

1558.

De vita Bugenhagu,

Select. Decl. T. III. p. 819 sqq., Servest. T. III. p. 772,
cf. Epp. Mel. d. 18. Aug. 1558. — Apud Richard T. III.
p. 793.

Oratio de vita Rev. viri Dom. loannis Bugen-
hagii Pomerani, Theol. Doct. et Pastoris
Ecclesiae Witeberg., a Petro Vincentio
Vratislaviensi y Decano Collegii philosophici

habita.

Grratias ago Deo aeterno patri Domini nostri lesu
Christi, creatori coeli et terrae, et Angelorum et
hominura, una cum filio suo coaeterno, et Spi-
ritu sancto, quod clementer nos servat et protegit,
et praebet doctrinarum lumen, et toto pectore
eum oro , ut semper inter nos sibi aeternara Ec-
clesiam colligat , et protegat et gubernet nos , ut
salutaria doceamus et discamus, nec fingamus,
aut stabiliamus ullas perniciosas opiniones. Ad
hanc raeara orationera, et vestra vota adiungite,
et petite, ut filius Dei summus sacerdos noster sit
nQeoftevTTis, perferens nostram precationem ad
aeternum patrem.

Recte autem institutum est, ut in his con-
gressibus oratio habeaUir, vel de ah"qua parte do-
ctrinarum , vel de exemplis cognitione dignis.
Cum igitur de argumento deliberarem , et in hoc
recenti luctu adhuc imagoReverendi viri lohannis
Bugenhagii Pastoris Ecclesiae nostrae oculis et
mentibus nostris obversetur, non aliud argumen-
tum anteferendum ipsius historiae censui, quae et
de doctrina iuniores multa rnonet, et exempla
continet vitae utilia. Curaque in hanc aetatem
inciderit mutatio Ecclesiarum insignis, plurimum
refert posteritatis, scire quales fuerint, qui doctri-
nam emendarunt et initio propagaverunt, et
quorum Principum et gubernatorum studiis adiuti
sint, ne caeco multitudinis impetu recepta doctri-
na putetur. Extant fragraenta certaminum vete-

ris Ecclesiae, quae etsi sunt exigua, taraen de
muhis magnis rebus confirraant pios. Ut apud
Ireneura et Tertullianum , qui antecesserunt Syn-
odum Nicenam fere ducentos annos, leguntur
illustria testimonia riEQl loyov , apud Clementem
refutatio est illorum, qui coniugium prohibuerunt,
et sunt insertae dulcissimae narrationes. De reci-
piendis lapsis redeuntibus ad poenitentiam, con-
firmamur teslimonio Petri Alexandrini, qui Me-
letio adversatus est. Ac optarim maiore cura,
eruditorum et piorum historias , praeserlim eas,
in quibus cerlamina doctrinae narratasunt, con-
servatas esse: has legi muto utilius esset, quam
recentium Pontificum consilia, qui ut suam ty-
rannidem stabilirent, bella moverunt, quae in
Italia et Germania magnas vastationes fecerunt.
Nobis vero in Academiis praecipue curae sit poste-
ris tradere doctrinae testimonia in historiis erudi-
torum et piorum , qui Ecclesias et studia guber-
naverunt. Quare de vita nostri Pastoris hanc
narrationem bona fide coUegi, quam piis gratam
et posteris utilem fore iudico.

Etsi autem Basilius inquit, de sanctis non
opus esse commeraoratione palriae, quia una sit
coraraunis patria, omnium nobilissima, Ecclesia,
tamen sciri prodest maiorura disciplinara, ex qui-
bus quisque natus est. Primum igitur de Patria
nostri Pastoris dicendum est.

In littore Germanico ad Oceanum Arctoum,
inde usque a flumine Vistula, quod notura est,
versus occasum ad urbem Sundium longa regio
est, quae nunc Pomeraniae nomen habet, fere
raediam influit Viadrus, quae raultis rebus ad vi-
tam necessariis ita abundat, ut aliis gentibus mul-
tis frumenta, pecudes et pisces vendat. Quare
et magnis et opulentis urbibus ornata est, in qui-
bus nisi leges honestae severe defenderentur, raul-
titudo tranquiila esse non posset, nec coraraercia
cum peregrinis esse possent. Principes igitur et
Magistratus iusticiam constanter tuentur. Et cum
sint Ecclesiae ibi Dei beneficio recte constitutae,
amantur etiam caeterae virtutes, vera Dei invo-
catio, coniugiorum fides et modestia. Sunt ibi
et doclrinarum studia. Est vero et in ea regione
magna frequentia nobilitatis, in qua mulli nunc
quoque usu militiae clari sunt, multi virtute et
opibus ornati , domi consilia publica regunt.

Nec in uUa parte Gerraaniae plures ex eque-
stri ordine doctrinas intelligunt, quara ibi. Fuis-
se eam regionem olim gentis Suevicae sedem, ex

297

DECL. DE VITA BUGENHAGII.

298

Cornelio Tacito intelligi potest. Est autem et
Suevica gens, ut Dai et Sacae, quibus unica fuit,
ex Asia ad hoc littus paulalim progressa. Fue-
runt enim in Asia Syevi, unde sunt Suedi, Suio-
nes et Suevi, Permixti his et Heneti fuerunt,
qui magnam oram in eo littore compleverunt, et
adhuc tenent.

Horum pars Sidini fuerunt, a quibus Stelini
appellatio reh'qua est, Non procul a Stetino op-
pidum est Inhnum, ubi influit Viadrus in lacum,
qui effunditur in Oceanum , et portus est com-
modissimus.

Quare ibi proptermercatum fuisse olim aiunt
amplam urbem, quam Venetam nominant, et rui-
nae adhuc cernuntur. Nec miror, id nomen ibi
celebre fuisse, cum certissimum sit, ibi Henetos
et fuisse et esse. In eo oppido luhno natus est
loannes Bngenhagius in familia honesta et sena-
toria, die lunii 24. anni 1485. anno ante Maxi-
miliani coronationem. Et naturae robur signi-
ficat coniunctio Saturni et lovis in Scorpio, Simul
autem et domestica disciph'na et scholae consuetu-
dine Bugenhagius in pueritia ad Christianam xa-
rrjxriaLV adsuefactus est, et cum Grairimaticen et
Musicam didicisset, in Academiam Gryphesval-
densem missus est. Ibi et tyrocinium h'nguae La-
tinae melius habuit , et Dialecticen et elementa
Physices didicit.

Erat natura non solum capax doctrinae, sed
etiam avida, et accendebant aviditatem tempora,
quia iam Hegii Daventriensis et Rodolphi Agri-
colae et Hermanni Buschii scriptis taxata erant
Soloeca priorum temporum, el revocabatur iuven-
tus ad diligentiam rectius loquendi, semina etiam
Graecae linguae spargebantur. Haec velut auro-
ra doctrinarum bonis ingeniis iucundissima erat.
Flagrabat igituradolescens studio discendi, et cu-
pide legebat veteres linguae Latinae scriptores, et
se in scribenda solnta oratione, et in componen-
do carmine exercebat. Cum iam vigesimum an-
num attigisset, in oppido Trepta docere iuventu-
tem cepit, ubi , quia linguae Latinaeexcrcitia me-
liora erant, quam in aliis scholis, fama frequen-
tiam scholae ipsius augebat.

Cum autem adolescens studiose didicisset ele-
menta doctrinae Christianae quantum tunc potuit,
et haberet initia earum virtutum , quas filius Dei
voce Evangelii et Spiritu sancto accendit, libenter
et adsidue legit scripta prophetica et apostolica.

et adhibuit enarrationes Hieronymi et Augustini,
et iniscebat precationem , qua se doceri et guber-
nari petebat, et vera pietate Deum colebat. Ac-
cesserunt et Erasmi lucubrationes, quae taxant
Monachorum histrionicarn , et statuarum adora-
tiones similes Ethnicis. Cum igitur fontes lege-
ret et veritatem quaereret, non fuit labor irritus.
Fugiens illa tetra spectaculainvocationis hominum
mortuorum, regulam toto pectore amplexus est:
Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli ser-
vies; et intellexit, Deum non velle coli histrio-
nica externorum gestuum, sed iis virtutibus, de
quibus ipse inquit: In praeceptis meis ambulate.
Ut igilur et auditores ad veram pietatem flecteret,
enarrare Matthaeum, etEpistolam adTimotheum,
et Psalmos in scholis cepit, et xari]xr}Oiv iuven-
tuti tradidit, in qua symboli et decem praecepto-
rum enarratio erat, in qua monstrabantur veri
cultus Dei, et exempla Elhnicorum similia taxa-
bantur, ac docendo proficiebat ipse. Adeo grata
piis haec in scholis lectio fuit, ut ad eam audien-
dam accederent, et cives, et sacrificuli et Mo-
nachi, qui non erant a&eoi. Et quanquam Pa-
stor non erat, sed tantum scholae praeerat, fue-
nmt tamen et hortatores amici, ut in lemplo con-
cionaretur, quod ut facere posset, usitato more
collegio presbyterorum adiunctus est. Pii eius
concionibus et laetabantur et meliores fiebant. Et
fama doctrinae ipsius, cum ab auditoribus, tum
ab aliis late spargebatur. Et quia multos habebat
auditores adolescentes, natos in equestri ordine,
expetebatur eius familiaritas a nobilibus, ac prae-
cipue ab eruditis, cum quibus, cum alias de Ec-
clesia, alias de patria saepe colloqueretur, hor-
tantur eum plerique ad colligendam patriae histo-
riam, quam ad rem cum et sumptibus et man-
datis Principis opus esset, aulici rem ad Princi-
pem Bugslaum referunt, qui cum audiret erudi-
tionem et virtutem viri praedicari , et historiam
patriae sibi et filiis et consiliariis notiorem esse
vellet, et natura munificus esset, consilium pro-
bat, datmandata, ut monumenta vetera in aula
inspiciantur, iubet ipsum Bugenhagium in colle-
giis et monasteriis quaerere historias et inspi-
cere literas, et sumptibus eum instruit, qua in re
cum biennium consumeret, seriem Principum,
bella, Ecclesiarum constitutiones ordine et pru-
denter descripsit. Liber adhuc in aula custodi-
tur, et cum a Principibus, tum a consiliariis sae-
pe iegilur. Nec diligentiam tantum et fidem pro-

299

DECL. DE VITA BUGENHAGII.

300

bant hi , qui legerunt , sed etiam formam operis
et orationem.

Circa id tempus et Reverendi viri Marlini
Lutheri certamina mota sunt, quorum fama sta-
tim universam Germanlam pervagata est. Erat,
ut scitis, TiQwrri av^Qa^is de indulgentiis, ingrata
Monachis et aulae Romanae, sed quia fonles do-
ctrinae de vera poenitentia seu conversione, et
salutares consolationes monstrabat, omnibus piis
in universa Germania, gratissima. Crescente igi-
tur certamiue doctrina Ecclesiae paulatim magis
illustrata est. Legit scripta Lutheri Bugenhagius,
et vidit ibi perspicuum discrimen ostendi, Legis
et Evangelii, vidit iusticiam fidei melius exponi,
quam ab Origene , vel a Thoma exposita est , vi-
det congruere Auguslini et Lutheri sententias, ac
re tanta considerata , Lutheri enarrationem pro-
bat, deinde et hanc consolationem populo copio-
sius declarat, et in doctrina poenitentiae tenebras
Ecclesiae saepius deplorat, et deliramenta Mona-
chorum llberius taxat.

Ibi artificiis hypocritarum quorundam Prin-
cipis animus ab eo fit alienior. Quare de migra-
lione ex patria deliberat, praesertim cum audire
Lutherum coram, et familiariter eum sciscitari
quaedara vellet. Invitabatur etiam literis Petri
Suavenii, cuius erat excellens eruditio, et qui
iudicabat multum ei profuturam esse Lutheri fa-
miliaritatem. Venit igitur Deo haec consilia ita
gubernante loannes Bugenhagius Witebergam,
anno millesimo , quingentesimo , vicesimo primo,
paulo ante iter Lutheri ad conventum Imperatoris
Caroli V. qui eo tempore fuit in urbe Vangionum,
addebat iam in viro docto et non rudi , aetas iudi-
cii gravitatem. Agebat enim annum quartum et
tricesimum. De mullis igitur doctrinae membris
cum Luthero colloquitur. Postea Lutherus re-
diens ex conventu abducitur in suam Pathmon,
et circiter biennium hinc abest.

Interea ducit uxorem vir honestus et doctus
Pastor Ecclesiae Kembergensis, qui cum iussus
esset causas exponere, cur nec pontificia lege, nec
voto impediantur coniugia divinitus probata,
magnae hic disputationes ortae sunt, An tantum
pontificia lege coniugium sacerdotibus ademptum
sit? an accedat votum? An votum Monachorum
sit maius vinculum? Consulitur Lutherus absens,
qui mox propositiones de votis et deinde librum,
quiextat, mittit: in quo, ut Alexander Gordium
nodum dissecat, ita laqueos et legum impiarum

et votorum impiorum unamachera discidit. Erant
tunc convictores D, Phih*ppi Petrus Suavenius et
Bugenhagius. Cum igitur in coena proposilio-
nes Lutheri Philippus accepisset, legit et relegit
attente propositiones Bugenhaglus, et cum ali-
quandiu tacitus magnitudinem rei cogitaret, tan-
dem inquit: Haec res mutationem publici status
efficiet, doctrina ante has propositiones tradita
non mutasset publicum statum, Haec sunt initia
liberationis Monachorum vere recitata.

Postea Carolostadius, ne tantum vidcretur
Lutheri miles aut ^€VT€()ayu>viGTr]g, propria bella
movit, alterum de staluis tollendis, alterum de
legibusMoisi in forum recipiendis, ac statuas pri-
vati quidam seditiose ex templo toUebant. Quia
vero aberat Lutherus, multorum animi clamori-
bus Carolostadii turbabantur, sed adversabatur
ei graviter Bugenhagius, et seditiosas statuarum
eversiones improbavit , et de iudiciis et legibus
Romanis erudite ostendit, non oportere nostras
pohtias transformari in ludaicam. Hae contro-
versiae cum agitarentur, redit huc Lutherus, ut
dissidia tolleret et tranquillitatem liuius Eccle-
siae restitueret. Hoc tempore Bugenhagius Psal-
terium enarravit, et iuventutem utiliter docuit,
et in tuenda concordia et pace huius Ecclesiae,
moderationem et constantiam eximiam praestitit.
Quare aliquanto post consentienlibus suffragris Se-
natus Academlae et Senatus oppidi , factus est Pa-
stor Ecclesiae Witebergensis, quam Deo iuvante
pie et foeliciter in magna varietate temporum gu-
bernavit annos sex et triginta.

Nec a sua statione discessit propter pestilen-
tiam et bella, Cumque ad magnas opes, et Epi-
scopi splendorem in Daniam et in Pomeraniam,
et quidem ab optimo rege et ab optimo Principe
vocaretur, nunquam voluit hunc tenuem nidulum
relinquere. Ac saepe dicentem audivimus, intel-
ligere se quantum onus sit quaelibet Academia,
quia inde difficilimarum controversiarum diiudi-
catio petitur, et liberum est dicere sententiam cui-
libet, etiam ingratam alteri, se posse habere opes
et otium, si sit alibi, et tenere talem locum , in
quo suis sententiisnon facile alii adversentur, sed
tamen se ab Academia non discessurum esse, quia
non dubitet hanc vocationem, ad solius ministe-
rii evangelici labores et pericula factani, divinam
esse , nec se alibi voluptates et opes quaesiturum
esse, nec se amare tyrannides, sed aequabilem

301

DECL. DE VITA BUGENHAGH.

302

aQiOroxQariav j praesertim in qna possit fieri col-
latio iudiciorum cum bonis et doctis viris.

Nec tamen defuit aliis gentibus. Sed , ut
olim nominabantur Evangelistae, qui in pluribus
locis docebant, et Ecclesias conslituebant, talis
fuit et ipse Evangelista, vocatus Lubecam, Brun-
svigam, Hamburgam , in Pomeraniam et in
regnum Danicum , incorruptam Evangelii doctri-
nam ibi docuit, delevit idola et errores papisticos,
et Deo iuvante Ecclesias pie constituit, quae qui-
dem annoscirciter triginta hactenus eandemEvan-
gelii vocem pio consensu retinent.

Legimus ab Othone Bombergensi initio con-
stitutas esse Ecclesias Pomeranicas, quem constat
fuisse virum nobilem, comitem Andecensem, ex
familia Ducum Meraniae, qui tenuerunt Voitlan-
diam, et cognatum Hedwigis Slesiacae, et Eli-
zabetae Turingicae. Non constat quid docuerit,
quod quidem maxinie sciri oportebat, sed quod
sit doctrinae genus, quod unum et incorruptum
in omnibus locis tradidit Pastor Ecclesiae nostrae
loannes Biigenhagius, notum est et ex illius scri-
ptis, et ex monumentis illarum Ecclesiarum, qua-
rum fuit ol/dojrjg, in quibus omnibus expresse
hoc adfirmat, se amplecti confessionem a Duce
Saxoniae Electore exhibitam Imperatori Carolo in
Conventu Augustano Anni 1530. Hoc totum do-
ctrinae genus notum est ex confessione quae extat,
et Deo iuvante ad omnem posteritatem perven-
tura est.

Non instituo collationes , ut ^t in Declaraa-
tionibus, magnum decus est in bonis Principibus,
honestam formam politiae, leges et iudicia red-
dere urbibus, ut multi honesti victores fecerunt.
Aliud quiddam est, et maius Dei beneficium est,
Ecclesias recte constitui, in quo beneficio cum
Bugenhagius fidele organum Dei fuerit, magnum
id decus esse, et gratitudinem ei'sempiternam de-
beri, manifestum est.

Prodest et hoc testimonium de eius moribus
posteritati, quod sciet, talis viri vocem hanc do-
ctrinam fuisse, cnius mores probati fuerint opti-
mis Piegibus Danicis, Friderico et Christiano , et
optimis Principibus Ducibus Pomeraniae, et tot
urbium Senatoribus, sapientia et virtute praestan-
tibus, qui nisi mores huius viri iustos et castos
esse scivissent, non expelivissent eum, nec ad se
et ad suos vocassent. Cumque res difficilimae
sint, constituere Ecclesias, refutare adversarios,
non abduciab officio ambitione, iracundia, cupi-

ditate vindictae aut pecuniae, nemo sine auxilio
Dei tantas difficultates superare potest.

Fuit autem cursus Pastoris nostri sine labe,
et foelix. Quare divinitus gubernatum esse, fa-
tendum est, illustre testimonium de eius moribus,
et hoc est, quod rex Danicus Christianus et re-
gina Danica , cum quidem excellant pietate, iusli-
cia, castitate et omnibus virtutibus, voluerint ab
eo in precatione publica coronari, ad quam nemi-
nem certe adhibituri erant, nisi quem iudicassent
Deum recte secum invocare, et ardentibus votis
salutem regno petere, et habere castam mentem
et castas manus.

Hactenus brevissime dixi de cursu Pastoris
nostri, qui fuit et vitae ipsius et huius nostri se-
culi velut aurea aetas, cum videlicet ante bellum
Caroli Germanicum Ecclesiae floruerunt et tran-
quillae fuerunt. Secuta est deinde ferrea aetas,
in qua multae confusiones ex Principum et Theo-
logorum bellis ortae sunt. In his captivitas Prin-
cipum, huius oppidi obsidio, et caetera belli mala
ingentem dolorem viro optimo in hac senecta at-
tulerunt, ut Prophetae leremiae, clades et raors
optirai regis losiae.

Nec tamen ita fractus est animo, ut aut fuge-
ret, aut quidquam in Ecclesia mutaret, sed erexit
se adsidua precatione, et hac consolatione moesti-
ciam leniit, quod vidit tamen inter tantos fluctus
Cymbam Christi mirabiliter a Deo servari, cui sit
laus et gratiarum actio.

Deinde moto dissidio Flacico fuit in dolore
non lam sua causa, quam propter Ecclesiam.
Conscientia enim ipsius non erat sauciata , et im-
pudenter sparserant quidam manifesta mendacia,
quae sciebat refutari tempore. Nam neque in
bello, neque postea vocem doclrinae, nec ullum
in Ecclesia ritum mutavit; et quanquam ad alium
dominum haec regio translata est, tamen semper
voluit manere eandem Ecclesiam, et saepe dixit:
DateDeo, quaeDeisunt, et Caesari , quae sunt
Caesaris. Utrunque enim constanter praestitit,
fuit alienissimus a seditiosis consiliis, et in reti-
nenda doctrinae puritate firmus. Itaque ut de
Severo Imperatore scriptum est, fuisse eum in-
tentum in ea, quae agenda erant, et neglexisse po-
puli fabellas , Em/iislTjg rjy twv TiQaxrecov , afxs-
Xijg T(J5v nsQi avrov XoyoTioiovjA^ivwv , sic ipse
cum illae sycophantiae spargerentur, propter eas
tamen necessarios labores non omisit. Sed Ec-
clesiae causa doluit accendi odia et discordias de

303

DECL. DE VITA BUGENHAGII.

304

maioribus rebus , cum quidem astutissimus signi-
fer istius tribunicii agminis sciat, nobis coniun-
ctione opus esse adversus communes bostes, et
esse alias graviores controversias , de quibus nos
placide deliberare oportebat, ut posteris testiino-
nia non ambigua relinqueremus. Sed hos dolo-
res Pastori etiam precatio et bona spes lenie-
bant, ac saepe dictum Psalmi repetebat: Com-
menda Deo viam tuam , et spera in eum, et
ipse faciet.

Non opus est de domestica eius vita prolixe
dicere, quae nisi fuisset honestissima, ut antea
dixi, non fuisset vocatus ad Ecclesias constitnen-
das a tot sapientibus et piis Principibus et guber-
natoribus. Hoc addam de Gradu.

Cum iuxta Academiae consuetudinem Caspa-
rum Crucigerum oporteret pelere gradum Docto-
rum, et inclytae urbis Hamburgae Senatus huc
misisset Reverendum virum loannem Aepinum,
ut et ipse gradum peteret, aderat hic Dux Saxo-
niae Elector loannes Fridericus cum illustrissima
coniuge, qui cum audivisset testimonium publi-
cum Casparo et Aepino tribuendum esse, voluit,
ut his Pastor noster adiungeretur, et addidit, se
et disputationem et renunciationem auditurum
esse, et levaturum eos sumptu. Etsi Pastor excu-
sationem senectae adferebat, tamen quia verecun-
dius erat in re tali non diu refragari, ait, se ob-
temperaturum esse. Postridie venit ad disputa-
tionem Prlnceps cum praecipuis consiliariis, et
studiose audit Lutheri , Crucigeri, Pastoris et
Aepini responsiones , de iusticia , de Ecclesia , de
discrimine ministerii evangelici et potestatis po-
liticae, in qua materia diserte voluit explicari,
cur, cum violans politicae potestatis edicta pec-
cet, non etiam peccet violans ecclesiasticam tra-
ditionem factam a pio Pastore. Fuitque ei per-
grata nostri Pastoris oratio, qui dicebat, arma-
tam esse potestatem politlcam autoritate condendi
proprias leges, non pugnantes cum Decalogo, et
de his traditnm est severissimumpraeceptum. Ne-
cesse est obedire propter conscientiam, sed Pasto-
ribus expresse prohiberi condere proprias leges.
Sic enim dicltur: Nemo vos arguat inclbo, po-
tu etc. , nec posse hanc llbertalem uUIus creatu-
rae autoritate toUi. Et ut in amplisslma quaestio-
ne multa de dlgnltate politicae potestatls, et
evangelici mlnlsterll dicta suiit.

Quaerela etlam [addlta est, Injqua narraba-
tur, clto in Ecclesiam irrepsisse superstitiosas

opiniones, quae finxerint humana exercitia esse
eximios cuUus, quae tunc quoque a sanioribus
taxatae sunt, ut Athanaslus superstltlones repre-
hendit, inquiens: y.aXov i) 'LioxrjGig /uer' al7]&ovg
yrcoaewg y.al ov^!xs'§iag. Vult intelligi exercitia
non esse iusticiam, aut cultus, et vult moderata
esse. Haec cum exposita essent, Princeps ipse
gravissime dixit, se Deo gralias agere, quod haec
discrimina perspicue in Ecclesiis nostris ilhistrata
extent, et Dei praesentia in utroque gradu a piis
agnoscatur et celebretur. Manifesta enim testi-
monia de Deo, et de providentla snnt ipsa lex in
mentibus hominum lucens, et miranda conserva-
tio societatis humanae in tam horrendis confu-
sionibus, et imperiorum constitutio in tantis im-
pedimentis. Quid enim mirablllus esf, quam
Piomam inter adsidua tribunicia certamina stare
posse. Bonis viris ad posteritatem virtutls testi-
monlum est, cum a bonis Principibus ornantur,
ipsis vero Principlbus multo magis honorificum
est, intelligere et amare doctrinas, et earum stu-
dia excltare et iuvare.

Fuit autem et postremus vitae Pastoris nostri
actus Dei beneficlo placidus. Cum ita languefactae
essent vires postremo anno, ut concionandi labo-
rem sustinere non posset, venlt tamen quotidie
in templum, et pia precatione Ecclesiam, et sese
et nos Deo commendabat: venlebat etiam ad ne-
cessarias deliberationes. Tandem mense Aprili,
decumbens sine magno cruciatu, quoti.die preca-
tiones repetivit

Saepe etiam suaviter cum amicls de spe salu-
tis aeternae, et de posteritate collocutus est. Vi-
gor mentis adeo fuit integer, ut octiduo ante mor-
tem Doctorem Tilemannum Heshusium Heydel-
berga redeuntem mox agnosceret, et laetus gra-
tularetur ei reditum, et sclscltaretur , an in Aca-
demiam Heydelbergensem mlgraturus esset, et ei
fausta precaretur. Postea dle viceslmo Aprilis,
cum se quotidie filio Dei Domino nostro lesu
Christo commendasset, placide ex hac mortali
vita decessit.

Nec dubitandum est, esse eum in numero II-
lorum , de qulbus scrlptum est: Beatimortui, qui
in Domino moriuntur. Quaerelas igitur funebres
omitto, ac potius oro filium Dei, sedentem ad
dextram aeterni patris, ac dona dantem homini-
bus, Pastores et Doctores, ut rursus Ecclesiae
nostrae Pastorem tribuat salutarem, et nos omnes
clementer gubernet.

305

DECL. DE VITA BUGENHAGII.

306

Hancveronarrationem volo teslimonium esse
de nostra erga ipsum reverentia, et Deo gralias
agimus, quod huic Ecclesiae lam fidum Pasloiem
Lis turbulentis temporibus tribuit, iuventuti eliani
eius memoriam tradimus, ut in eius cursu prae-
sentiam Dei consideret, et agnoscat pios a Deo
iuvari: imitetur etiam diligentiam ipsius in regen-
dis moribus. Proderunt et libri ipsius legentibus,
quorum lectio bonis non eo tautum grata erit,
quia multa obscura dicta enarranl, sed etiam quia
diligentia in quaerenda nativa sententia ostendit
amorem veritatis in eo fuisse eximium. Dlxi.

Petitio ad Decanum.

Spectabilis Domine Decane, et Vice-Cancel-
larie dignissime, Meminimus oinnes Reverendum
D. Pastorem, Doctorem ioannem Bugenhagium
Pomeranum, sanctae memoriae, saepe solere di-
cere, ad nullos se publicos ac solennes Coilega-
rum ac Scolasticorum congressus accedere liben-
tius, et maiore cum hilaritate, quam ad lios no-
stros, in quibus fit rcnunciatio eorum , quibus
confertur titulus Magisterii Philosophici. Multa
se aiebat commonefactum hoc collegarum conses-
su, conspectuque frequentis et attentae adolescen-
tiae, magna cum suaviiate cogitare de primae aeta-
lis suae studiis, de emendatione posl secuta , quae
veteri et horridiore barbarie explosa , reddidit
scholis fontes puriores disciplinarum omnium, de
initiis ac rudimentis solidae eruditiones, de ar-
tium pyiilosophicarum dignitate, de multiplici
fructu, qui ex illis rediret praecipue ad Ecclesiam,
quam harum artium praesidio carere non posse,
se tot annis usu dldicisse, atque experientia. Et
argumenta orationum, quae recitarentur, dicebat
multa sibi revocare in memoriam , quorum recor-
datione in hac senecta plus reficeretur, quam ullis
aliis rebus. Delectabatur et collegarum sincera
ac dulci concordia, quos et vera benevolentia con-
iunclos esse, et consentire iudiciis de tota doctri-
na noslrarum Ecclesiarum cernebat, hocque con-
sensu incolumitatem scholae, et confirmatae ve-
ritatis stabilitatem , in hac schola niti intelligebat.

Inprimis autem videbatur serio ac vehemen-
ter animo commoveri ad verum et solidum gau-
dium, peneque exploratam ac certam concipere
spem de puritate doctrinae, duratura in his re-
gionibus ad posleros, cum videret subinde prodire
ex hoc coelu aliqnos instructos ingeniis, doctrina,
Mel^inth. Oper. Voi. XII.

facundia, et dotibus aliis, qui velul in vestigia
decedentium succedentes, usui, ornamento, et
praesidio Ecclesi.ie fufuri, el pro veritate contra
Sophisticen, ul fiiJi et coiislautes sancli depositi
cuslodes essenl propugnaturi. Miscebat etiam
vota, precesque ad Deum, et suspiria crebra ac
gemitus, quod hoc ipso loco lionoribus auctos me-
minerat multos, quorun» aliqui rabiosius aliquan-
to et virulentius, adhibitis omnilnis mendacio-
rum et calumniarum machinis, incurrunl in hanc
scholam, quam hostes ipsi et aliquanlo plus no-
cenl Ecclesiis nostris. De Staphylo, Paphlagone,
et toto huius satellitio, crebro usurpare solebat,
quod apud loannem legitur: Egressi sunt ex no-
bis, sed ex nobis non fuerunt.

Id vero aperte ostendit ac profitetur transfu-
ga Staphylus.

Non dissimulat 6 ftla^ Paphlago , qui hoc
unum , quanla astutia, et quantis potest conatur
viribus, ut explicatam Ecclesiarum nostrarum do-
ctrinam paulatim aliis atque aliis sycophantice
convulsis, ceu rationes explicatas dissipatis et con-
fusis calculis, evertat aut labefactet. Eruta magno
labore alque evoluta ex labyrinthis doclrinae mo-
nasticae et vere d(j&0Tf.ii]&trTa , confringit ac
convincit, non yaxov jiia^yfifjov tqotko xaTa 7\Xa-
Tuova, id est, inscitia, sed 7Tavov()ytta , y.al
^Qaa&t, xal yo/3aXt>{(Vjuaat )^()(6u(rog, ut apud
Aristophanem est. Et dum velut Balaena Ari-
slophanica concionatur gregi ovium , hoc est, suo
thealro grunniiu rabiosi ac mordacis porci, arma-
tus tridente, non ferit adversarios hostes Eccle-
siarum noslrarum, sed velut conspirans cum illis
lupino foedere, in eversionem nostri , spiculis
sycophanliarum pungit foditque, ceu in acie op-
positos iisdem ab Eccleiiis nostris antagonistas,
ut hos dimicantes simul cum utriusque etpaulatim
languefactos, geminatis ictibus iugulet, et si quid
probet in doctrina ulrorumque noslra, et adver-
sariorum non constat, et haud scio , an non irri-
deat utramque pariter. Quam oppugnet enim re-
ligionem, et quos oppugnet, Dei beneficio, ma-
nifestum est. Quam probet et colat, non facile
quis dixerit.

Horum ergo exqnisitam mah'tiam cum fremi-
tu quodam detestabatur Reverendus D. Paslor,
et vulnera deplorabat gemens, quae Ecclesiae in-
fligerent, contraque crudeles et astutas eorundem
molitiones Ecclesias harum regionum, et hanc
20

307

DECL. DE CONGPiESSU BONONIENSL

308

scholam ardentibus votis comrtiendabat fillo Dei,
Domino nostro lesu Christo.

Confidimus autem hos triginta octo doctos et
honestos viros ita esse affectos, ut potius vestigia
seclari praeceptorum , et honestorum ac piorum
imitari exempla velint, in colendo tuendoque
communi de doctrina consensu, cum hac schola
et innumeris aliis, qui coniunctos cum hac schola
se profitentur, quam cum infausta illa et degenere
Titanum sobole arma inferre Ecclesiis et scholis
amplectentibus ac tuentibus veritatem. Idque
ut faciant, eos hortor et obtestor propter gloriam
Dei.

Cumque prlvatim et public auditos censuerl-
raus dignos, quos ornatos testimonii publici auto-
ritate Ecclesiae ac Reipub. offeramus ac sistamus,
sl horum opera uti velint, tibi eos doctissime D.
Decane commendo, ac peto totius collegii nostrl
et ipsorum nomine, ut autoritate publica Magi-
stros eos Philosophiae crees et renuncies. Quo
officio et collegio nostro gratum facies, et ipsos
tibl in perpetuum devincies.

Oro etiam toto pectore aeternum patremDo-
minl nostri lesu Christi, fonte sapientlae , ut Ec-
clesias pias ubique terrarum clementer foveat ac
protegat, et prohibeat, ne restituta doctrinae coe-
lestis lux, ac caeterarum artium novis sophisma-
tum praestigiis, quae sycophantlca et subdola in-
genia petulantia, ambitione, odio et fraude cu-
dunt et spargunt, obruatvir aut extinguatur, et
nos omnes regat ac servet. Dixi.

No. 169.

an. 1559.

De congressu BononiensL

In Oration. T. V. p. 87 sqq. , Richard. T. 11. p. 679., et
in Orationibus postremis p. 91. — De eadem re vid.
Annales Mel. in Epp. Vol. IX. p. 706.

Oratio de congressu Bononiensi Caroli Impe-

ratoris et Clementis Pontificis; recitata a

Paulo Dumerichio Hallensi, Decano,

12. Fehr.

31ulta vestigia Deus impressit omnibus mundl
partibus, ac praeclpue homini, quae testantur
esse Deum, et ostendunt qualis sit, et convincunt
humanas mentes, ut fateri cogamur esse provlden-
liam , et nos Deo curae esse , et quantum manet

ordinis, legum, sapientiae, iusticlae, et honestae
societatis, non solis hominum consilils aut viri-
bus, sed a Deo conservari. Haec scio verissima
esse, et cum firmissima adsensione has sententias
amplectar, tota mente et toto pectore ab epicu-
reis , stoicis et academicis furoribus abhorreo,
quorum sunt illae cyclopicae voces , quibus con-
temptus Dei significatur, eliamsi alil effrenatius,
alii timidlus loquuntur. Nec vero tantum hac
physica cogitatione Deum agnosco , sed etiam Ec-
clesiae doctrinam confirmatam resurreclione mor-
tuorum, eductione Israelitarum ex Aegypto, et
multis mirandis liberationibus veram esse credo,
et Deum aeternum patrem Domini nostri lesu
Christi, creatorem omnlum rerum invoco in agni-
tione et fiducia Mediatorls. Cum Igltur certum
sit, aeternam Ecclesiam voce Evangelll per filium
colligi, gratias ago Deo aeterno patri Domini no-
stri lesu Christi , qui cum filio et Splrltu S. coe-
lum et terram et genus humanum condidit, quod
hactenus clementer nos et docuit et protexlt, et
eum oro toto pectore, ut non sinat apud nos ex-
tingul vocem Evangelil, sed semper inter nos
aeternam Ecclesiam colligat, gubernet et protegat
nos. Propter te Deus, propter te facias, ut recte
agnoscaris et recte invoceris.

Sicut autem usitatum est, et maxime decet
in his congressibus dici aliquid de doctrinis, aut
de virtutibus, aut de honeslis exemplis, dicam
aliquid, non alienum a studiis nostrls, de Bono-
niensl congressu CaroII Imperatoris et Pontificls
Clementis, qui haec contentlo de re raaxima, vi-
delicet de Synodo, quae ibi fuit inter viros ex-
cellentes sapientia, In historlis Caroli omissa est,
quam ego quidem iudico maxime dignam esse me-
raoria et consideratione posterltatis. Nec vero
existimetis hanc narrationera fingi , ut lunonis et
Veneris altercationes in poemate, sed vere institu-
tam esse hanc deliberationem, adhuc multi no-
runt, qul interfuerunt, qul et sententiae suramam,
et verba quaedam nostrls amicis narrarunt. Qua de
re sentenliae summara fideliter recitabo , etiarasi
verba omnia referre non possura. Nec dubito il-
los sapientes et eloquentes viros tanta de re, raulta
prudentius et splendidius dixisse, quara ab ullo
dici possunt oraniura, qui nunc sapientiae et elo-
quentiae laude excellunt.

Ut autem hoc terapore potlssimura hanc com-
memoratlonera adferrera, eo fit, quia recens raor-
tuo Carolo, saepe cogito et de ipsius natura ac

309

DECL. DE GONGRESSU BONONIENSJ.

310

fortuna, et de ils mutationlbns, qnae In Imperlo
et quae in Ecclesia acciderunl. Existimo eliam
sanos homines haec debeie recordari, ut consi-
derent ea, quae divinitus fiunt in imperiis et in
Ecclesia.

Quls fult regum multis secuh's, ad quem
opprlmendum toties Europae potcntia conluncta
sit? In tantis motibus, tamen Deus hunc Princi-
pem mirabiliter texit. Rex Gallicus cum haberet
magnum exercitum ad Ticinum, a parvis copiis
non solum superatus est, sed etiam captus. Dein-
de cum urbs Neapoh's sex niensibus circumsidere-
tur, rursus fracta esse CaroH potentia existiraa-
batur. Exercitus Gallicus ibi lue periit. Haec
et alia multa recordantes, praesentiam Dei in vi-
ctoris defensione ccrnimus.

Qualis vero in his congresslbus fultvlclor?
Res ostendit capto rege Galhco, et deinde capto
Pontifice nihil crudehter eurn fecisse. Haec eius
moderatio laude digna est.

Scio fore qul mihi ut probrum obilcient, quod
in hac commemoralione non vitupero Carohim.
Ego vero qua fronle possum evenlus divinitus gu-
bernatos vituperare? Et quae moderate ab eo fa-
cta sunt, neque occuUari possunt, neque taxari,
nisi quies cahnnniose ea depravare veht. Grati
vero Deum celebremus, quod texit hunc Princl-
pem , et Ita armavit autoritale et feiicitate, ut
Germanla sub ipso mediocriter tranquilla fuerit.
Quam ad rem Initio etiam eius moderatlo profuit,
cum nollet pontlficiae crudelitati morem gerere,
sed fliigitaret cognltionem controversiarum, et vel-
let re dehberata Ecclesiae salutl consuli. Ab ea
moderatione quod postea discessit, et bellum Ger-
manicum movit, depioremus calamitatem huius
ultimae et delirae senectae mundi, et agnoscamus
in omnibus partibus multum esse scelerum , pro-
pter quae poenae et venerunt et venient. Et ore-
mus filium Dei, ut iustam iram lenlat, et suae
veritatl opem ferat, et reli(iuias sui agminls ser-
vet. Ipse Carolus etiam expertus est illa consiha
violenta sibi non fuisse felicia.

Sed non Instituo oratlonem de omnlbus elus
factis. De congressu Bononiensi dicam, qui osten-
dit eum Inltio a violentis consiliis abhorruisse,

\ era sunt haec: Cum In Italiam anno trlce-
simo profecturus essetCarolus, deliberationes sibi
scribi lusslt de controversiis Ecclesiae. Respon-
derunt quidam, prorsus nuUam mutationem do-

ctrinae, aut rituum faciendam, aut permittendam
esse, nec ullam Synodum convocandam esse , sed
tantum armis delendos esse omnes, et doctores
et Prlncipes, qui Inbefactare praesentem tranquil-
h*tatem auderent, qula plus mali sit in exemplo
admissa mutatione, quam in morbo, cuius emen-
datio instituatur. Semel enim tentata mutatione,
curiosa ingenia invitari ad maiores mutationes.
Alii mitiores responderunt, Ecclesiam haec hor-
rida et Laconica consilia non decere. Primum,
quia alius finis sit Laconicae gubernatlonis , alius
Ecclesiae: in Laconica tantum quaeri pacis con-
servationem, In Ecclesia anteferendam esse glo-
rlam Dei. Cum autem manifestum sit, multas
falsas opiniones errore, superstitione, avaritia,
InEccIesiam invectos esse, necessariam esse emen-
dalionem propter gloriam Dei. Deinde ne qui-
dem fore pacem , quia semper futurl sint, qui ali-
qua reprehendent, idque tumultuosius facturos
esse multos, qula sine publica autoritate et sine
consensu gubernatorum id agerent: esse et mani-
festa libidinum scclera In coelibatu, quae tolli
Deus praeceperit, quantum ferrl a gubernatoribus
possit. Postrerrio, Ecclesiam non debere tyran-
nicam esse, sed propter probabiles causas lenire
iniusta onera, Athenis Solon veterum legum
asperitatem mitigavit, et GsiGa/^&einv eftecit,
Saepe et in urbe Roma, et in impcrio mitigatae sunt
nexorum calamitates. Qaanto magis Ecclesiam
decet lenitas, cui toties praeceptum est, ut par-
cat infirmis, Denique cum tot Principes adSyn-
odum provocent, et quldem, cum ubique terra-
rum boni et docti assiduis gemilibus petant Syno-
dum, qaalis tyrannls esset , sine ulla cognitione
seviiiara exercere? Adiuncta sunt et exempla bo-
norum Prlncipum, qui Synodos uliles Ecclesiae
convocarunt, Constantini, Theodosii, Arcadii,
Martlani.

Lecto utroque consillo , Imperator et natura
mitis, et alienus a tyrannide, et non profanus, re
diu cogitata et disputata cum sapientissimis viris,
tandem praetulit sententiam iustam et mltlorem,
et affirmavlt, se in ea permansurum esse.

Cum igitur ventum cstBononlam, instituta
dehberatione de pace Ecclesiae, cum consedissent
Carolus etPontifex, et hinc seniores Cardlnales,
Genutlus, Farneslus, et alii, inde Principes Hl-
spanici, et Italicl astarent, Mercurimis longa el
gravissima oratione volnntatoin CaroU exposiiit,
et Synodum flagilavit. Iluic Cleniens, qai -^t sa-
20*

311

DECL. DE CONGRESSU BONONIENSI.

512

piens et eloqiiens ert»t, et ad hanc tantara cau-
sam paratus venerat, in hanc sententiam respon-
dil: „Creclo ego te Carole Imperator, et tuo iu-
(h'cio reverenter sentientera de invocatione Dei,
et incilatum laudatissimorumPrincipura exemplis,
bono studio Synodura flagitare. Sed hac de re,
in qua pluriraum est periculi Ecclesiae, prior esse
mea deliberatio debet, et praecipua autoritas.
Nam ut non disputem subtiliter de meo iure, hoc
constat, Synodum Nicaenam iussisse ad Roma-
num Episcopum deferri controversiasEcclesiarum
Occidentis, et nostram sedem indicere Synodos.
Saepe igitur ante hoc tempus, et mecum ipse, et
cum hoc Genutio, et Farnesio , et aliis delibera-
vi, quomodo Ecclesiae paci consulendura sit,
priusne in Synodo res disputandoe sint, an po-
tius tantura armis opprimendi sint, qui discedunt
a decretis et opinionibus antea receptis. Qua de
re, cura censeam, non indicendam esse Synodum,
initio peto, ne mihi aut opibus Romanae sedis
raetuere existimes, loannem vicesiraum tertiura
aiunt poenituisse, quod Synodum Constantien-
sem convocaverat, cum eura ex suromo fastigio
deiiceret, Ego vero expertus variae fortunae vi-
ces, nuper etiarn captus, cogito non solura hono-
res et potentiara, sed hanc ipsam vitam quoque
fugacissimas umhras esse, et tranquillo anirao ce-
dam de hac statlone, quandocunque me vel Deus,
vel casus aliquis inde ahstrahet. Deinde nec de
opibus Pioraanae sedis angor, quas atlribuit nobis
Ludovicus Caroli filius, et ut sumtus necessarios
in gubernatione habeamus, et ut simus tutiores
contra suhita latrocinia. Sed velim hac sarcina
Fiomanum Episcopum levari, si semper tales Im-
peratores haberemus, qualem te esse video. Non
igitur Synodum propter has stullas cupiditates
fugio. Neque hoc argumento moveor, quod ma-
gnifaciunt lurisconsulti: Valere debere rerum iu-
dicatarum autoritatera, nec antea decreta novis
disputationibus labefactanda esse. Ego vero, si
paci, si posterlati prodessetdispulatio, nollem eam
prohibere, ac tantum ad puhlicam pacem et salu-
tem posteritalis mea senlentia directa est. Osten-
dam autem ex ipsis dograatum generibus raei con-
silii causas."

„Sunt dogmata, partira non solum falsa, sed
eliam manifeste absurda, qualia sunt anabaplisti-
<ja: Oportere facultates omniura comrnunes esse,
Magistratus, iudicia, legilimas poenas, imperia,
res prorsus a Deo damnatas esse. Omnia fieri

necessario, etiam scelera, nullam esse libertatem
huraanae voluntatis, renasci horaines sine voce
doctrinae, enthusiasrais cogentibus repugnantem
voluntatem. Nuper etiara Samosatenica mota
sunt de filio Dei, quae transformant Ecclesiae do-
ctrinam in Mahoraeticara. Ut autera ad incendium
restinguendum honi omnes mox concurrunt, sic
concurrere oranes gubernatores oportebat ad op-
priraenda initia harura quaestionura, ac res pes-
sirai exerapli fuerit, de eis adraittere ullam dispu-
talionem. Sedit Constanlius Imperator, et prae-
stigiatorem audire potuit, haec blasphema dicen-
tem in Synodo: Pater est daf/Srjgy filius est £V-
as/^g, dissimilis est ergo filius patri. Quae
fuit haec lenitas, vel potius impietas, tales voces
audire? Te ne Carole existimem, tam non dico
lentum, sed vecordem esse, ut fuit Constantius,
ut sedens in Synodo, sine ingenti dolore et in-
dignatione, sophismata auditurus sis."

„Secunda classis est, utitadicara, dogmata
inextricabilia. De his cura tolli certamina non
possint, melius fuerit ea non agitari. Tales sunt
quaestiones de adoratione panis, de oblatione, de
sacrificio Missae."

„Tertia classis est: Dispensabilia Pontificis
autoritate, ut laxatio votorum, concessio coniu-
gii , emendalio superstitionis, in cibis, vestitu, et
similibus ineptiis. De hac classe, cum res sint
manifestae, nihil opus est disputatione Synodi,
Si Fieges et Principes petent harura rerum mode-
rationem, sedes R.oraana uno edicto harura rerum
omnium imeixeiar edere posset. Velim et ipse
tolli superstitionera, et raorura vitia , quae stultis
legibus augentur. Sed dra^X'-^^ ^^^' nolo. Pe-
tatur a Kornana sede emendatio, cui nolo adimi
autoritatem, vetustae Ecclesiae senteiitia ei attri-
butara."

„His classibus dograatum consideratis, causa
cernuntur, quare non sit convocanda Synodus,
Reliquum est igitur, ul Carole armis pacem resti-
luas. Italia domita tuis armis, quieta est, rex
Galliae repressus, qui tecura non de stoicis para-
doxis, aut iudaicis superstitionibusMonachorum,
sed de iraperio certavit. Quanto f;;cilius Germa-
niae partem non magnam compesces , qua in re
et posteritatem intuearis. Huius sedis autoritate
extincta, sequetur d.ra()y^ia , in qua et laxatio di-
sciplinae adferet barbariem in moribus, et petn-
lantia ingeniorum gignet sine fine nova dogmata.

313

DECL. DE CONGRESSU BONONIENSI.

314

et moram iu hoc incendlo perniciosam esse co-
gitale."

Haec cum dixisset Pontifex, iubet Carolus,
quia decreverat non discedere a sua sententia,
Mercurinum refutate Pontificis orationem. Sed
cum dicere Mercurinus caepisset, interpeilatPon-
tifex, torvitate vultus et vocis tyrannidem osten-
dens, et his ipsis verhis ohiurg;at Mercurinum:
„Qurtre tu mihi a<lversari audes, et Dominum
contra me incitas?"

Hic surgit ad dicendum Carolus ipse. Mi-
rantur Principes, quid iuvenis dicturus sit, et
attenti audiunt omnes, fuitque haec gravissimae
orationis summa.

Agnosco me iuvenem esse , et huius Mercu-
rini , et aliorum sapientum consiliis uti me fateor,
et dehere me sapientiores audire iudico, et de hac
ipsa deliberatione, quam scio pertinere ad glo-
riam Dei , et ad salutem universi generis humani,
cum multis collocutus sum , qui excellunt sapien-
tia , virtute et fide, qui sentiunt Ecclesiae opus
esse Synodo. Nec tu ignoras vohintates omnium
sapientum et honorum in totaEuropa, qui as-
siduis gemitibus Synodum flagitant talem, quae
recte gubernelur. Quare cum re diu deliberata,
et iis argumentis, quae tu opponis, dih*genter co-
gitatis velim convocari Synodum, scilo et Mercu-
rinum, quaedixit, meis mandatis dixisse, et me
ab hac sententia, donec vivarn, non discessurum
esse. Tuum consilium speciosum et plausibile
profanis videri potest, sed meum et iustum est
et Ecclesiae convenientius, et si me non impedie-
ritis, Deo iuvante, spero generi humano salutare
futurum esse. Nec illa terribili oratione tua ab-
ducor a sententia, quod non sit audienda disputa-
tio de absurdis et inextricabilibus. Nam nec
omnia, quae nunc disputantur, absurda sunt,
nec sunt ullae inextricabiles quaestiones in Eccle-
sia de rebus necessariis, Audivl et ego mihi saepe
Platonicum illud dici: „Ut parentum deliria fe-
renda sunt, ita in clvitatibus et religionibus vitia
quaedam disslmulanda esse.'* Modus est eius rel,
et in imperiis et in Ecclesia. Fundamentum
certe in Ecclesia retineri oportet. Et Iiae leges
aeternae in imperils et Ecclesia retinendae sunt,
quae prohlbent Idolorum Invocationes et libidi-
num confusiones. Irrepserunt autem in Eccle-
slam quaedam invocationes contumeliosae contra
Deum. Et turpltudo llbidlnum In conspectu est.
Nec tantura horura malorura emendatio Synodum

requlrit, sed universae doclrinae integrum corpus
colligendum est, quod una voce omnes gentes in
omnibus templis sonent. Scis enim nunc de mul-
tis magnis rebus, etiam in tuis castrls dissonos cla-
mores esse. Cum sparserit haec aetas quaedam
absurda, opponat Synodus Illustria et firma testi-
monia, ut et hoc tempore et in posterum mlnus
decipiantur homines, moniti argumentis aSynodo
ostensis.

llla autem vox Pontifice indigna est, quod
ais, quaedam Inextricabilia esse. Deus immensa
bonitate se patefecit, et vult nos amplecti doctri-
nara, quam tradidit, quae si esset ambigua , ina-
nis sonus esset. Placet mihi autem et Theodosii
consilium, qul iussit In Synodo quaeri, et pro-
ferre testimonia sincerae vetustatis. Certe enim
Ecclesiam doctricem libenter audio, ut Samson
monuit: „Si non arassetis vitula mea, non inve-

nissetls. "

De dispensatione , quam offers, quanto haec
fiet commodius in Synodo? Maior enim erit gen-
tium concordia, si simul omnes talem tmeixeiav
recipient, Et illo dicto heroico delector: ,,In
communi pericula sit communis deliberatio," Nec
defuturus sum meo officio rebus cognilis. Et ut
cognitlo possit ordine fierl, veterum Imperatorum
exemplo adfuturussum, et quantum potero perfi-
ciam, ut hae leges iustisslmae serventur: „ Utra-
que pars pariter audlatur." Et: ,,Sententiae non
tyrannicis arbitrlis feranlur, sed iuxta leges", vi-
delicet iuxta doctrinam, quam certum est a Deo
traditam esse.

Nunc quod iubes, ut slne diludicatlone bona
et mala pariler deleam, id nequaquam faciam.
Nolo enim ex Ecclesia tollere legitima iudlcla , et
constituere tyrannidem. Declaravi autem antea
non obscure in hello , meam observantiam erga
Eccleslam et erga sedem Romanam , et erga te,
quam ut delnceps praestabo.

Hac oratione audita, et Pontifex et omnes
Prlnclpes Ingenlum et magniludinem anlmi in Ca-
rolo mlratl sunt. Ideo ne raagisIncendereturCa-
rolus, placlde respondet Pontifex, se cum suo Se-
natu rursus deliberaturum esse.

HaecBononiensisaetlo ostendit tunc quidem
Caroll moderatam fuisse voluntatem, cul congruit
et hoc, quod postea In conventu Augustano con-
fessionem Ecclesiarum nostrarura sibi exhlberi
iussit, quae omnia cogitemus ita gubernante Deo
facta esse, ut Evangelii doctrina illustraretur et

315

DECL. DE CONGRESSU BONONIENSI.

316

propagaretur, quam propter gloriam Dei et pro-
pter salutem nostram studiose discamus, et agno-
scentes immensaDei beneficia, grati eum celebre-
mus, et ab ipso assiduis votis petamus, ut nos in
tantis confusionibus generis humani clementer
gubernet et protegat, nec sinat nos implicari erro-
ribuSj ei ex Ecclesia in tenebras ruere.

Te fili DeiDomine lesu Christe, qui dixisli:
Venite ad me oranes, qui laboratis et onerati
estls, ego reficiam vos, invoco , ut nos doceas,
regas et serves. Vera te loqui non dubito , vo-
cantem omnes aerumnosos. Hac tua voce fretusad
te accedo , et peto et expecto a te auxilium et sa-
lutem. Dixi.

Petitio ad Decanum.

Revocat mihi in memoriam haec consiliorum
Carolislmperatoris commemoratio, eas quas saepe
habui de Auguslo Caesare, et hoc ipso Carolo,
cogitationes, Multa reperio in his duobus Prin-
cipibus similia, et quanquam potentia utriusque
dispar, et rerum ipsarum ac temporum conditio,
sub utroque fuit dissimilis: taraen in res motas
iam et turbatas incidit uterque. Naturarum simili-
tudinem, geneseon congruentia indicat: Uterque
enim Caprlcornum WQoaxonovvra , uterque cum
Saturno Martem coniunctum habuit. Inde non
obscura est causa similitudinis, morura, consi-
liorum, conatuum , eventuum , rerum gestarura,
varietatis fortunae. Rediit in urbem Roraara Au-
gustus ex schola Rhodia, a literis ad imperium,
post interfectum C. Caesarem, a quo fuerat ad-
optatus adolescens admodura, et ut caesIsHirco et
Pansa consuhbus succederet, creatus est consul
annum agens decimum nonum. Eundem aetatis
annum agensCarokis accitus estElectorum suffra-
glis ad imperii Romani administratlonem. Ma-
gna bella gessit uterque terra marlque pari prope-
modum eventu, et iisdem fortunae vlcibus, con-
tra domestlcos magls quam exteros hostes. Varils
fuit uterque petitus adversationibus et insidlis.
Utrlque praestantlssiraos et saplentia et virtute
belHca viros Deus adiunxlt, quorum consihls,
ductu, feHcitate ac successlbus res tantas gesse-
runt, Auguslo Agrlppara, Maecenatem, Drusura
etallos: Carolo , Mercurinura, Granvelum, An-
tonium Levam , et rronsperglum. In utroque
sapientia fuit excellens etiam admodum adole-

scente, et insignis post victorlam, moderatio. Fe-
runt Nicolaum Schonbergium Cardinalem Ca-
puanum cum perfunctus legatlonibus apud tres
reges, Carolum Hlspaniarum, Franciscum Gal-
liarum, et Henricum Angliae, redlisset Romam,
et interrogatus esset a CardinaleS.Georgii: Quae
reperisset in illis tribus regnis memoratu maxime
digna, respondisse concinne admodum et brevi-
ter: Reperlsse se in GalHis pulchrum regnum,
in Anglia pulchrum regem, fuit enim forma Hen-
rici regis eximia: in Hlspaniis vero sapiens con-
slllum regls. Quod et de ipso Carolo et Senatu
regni inteHigi voluit. Fuit et studlum in utroque
serium res comraotas et fluctuantes coraponendi,
et iara reparata et firraata pace, quam dissidia
dissolverant, constltuendi status alicuius duraturi
ad posteros, et profuturi tranquillilati atque in-
columitati imperil.

DeHbcrat Augustus de forma RelpubHcae cum
duobus sapientissimis virls Agrlppa et Maecenate,
utrum restltueret veterem formara ReipubHcae,
quae erat ex Arlstocratla et Deraocratia mixta , an
iUam prorsus abolitam praestaret comrautare in
Monarchiam. Extant deHberatlonis iUius capita
apud Dlonem exposita longls oratlonibus , in qui-
bus multa disputantur graviter et saplenter in
utramque partem : ita de dirimendls et sopiendis
controverslis eccleslastlcis et emendandlsEcclesiis
Synodi legitimae iudlcio, deque instauranda con-
cordia, et ante beHum Germanicura et post, cura
saplentlbus raulta contuHt Carolus in oranes par-
tes accurate pensltata. Sed pari propemodura
successu tentavit uterque quod diu rauUuraque et
saplenter cogltarat, et desperatione tandera con-
sIHIs ablectis ab incepto uestitlt, et sese ceu re-
movit a Reipubllcae adminlstratione, Augustus
petitaNola, Carohis monasterio , et in moestlcia
ac soHtudine mortuus est uterque.

Exemplo est uterque, quam slt infeHx humana
saplentia, et quam irrlta prorsus, si non regatur
divlnltus.

Eo Hbentlus autem ego quoqne CaroH Impe-
ratorls mentlonera facio , quod Inter tantas occu-
patlones gubernatlonis et beHorum, omnes sciraus
eum et araasse, et InteHexIsse, et coluisse atque
exerculsse has nostras artes physicas et mathema-
tlcas , slc ut nec raedicatlonlhus uteretur, quas
non ipse prlus conslderasset et exaralnasset, et de
doctrina geographica atque astronomlca plura
nosset, quam muUi aHi his studlis praecipue de-

317

DECL. DE CONSIDERATIONE CORPORIS HUM.

318

diti , et in honore haberet praemiisque afficeret,
qui harum disciplinaruni cognitione excellerent.
Hoc iudicio de nostris artibus tanti Imperatoris
moveantur adolescentes, ut studia Philosophiae
magnifaciant.

Cum autem et hos triginta duos honestos et
doctos viros more scholae auditos, corapererimus
in Philosophia praeclaram navasse operam , et
speremus eos iisui futuros et ornamento ac praesi-
dio Ecclesiae Christi et Relpublicae, aequum
censeo, ut iis honoribus qui autoritate Imperato-
rum doctis attributi sunt, a coUegio noslro ornen-
tur. Quare tibi eos doctissime domine Decane et
Procancellarie commendo, et peto collegii nostri
et ipsorum nomine, ut titulum eis et gradumMa-
gisterii philosophici conferas. Quo beneficio ipsos
tibi in perpetuum devincies. Oro etiam Deum
aeternum patrem Domini nostri lesu Chrlsti, ut
Ecclesias harum regionum et hanc scholam no-
stram cleraenter tueatur ac protegat, et servet lu-
cem doctrinae suae ac studia honesta, et nos
oranes regat ac custodiat. Dixi.

No. 170.

au. 1559.

De consideratioiie corporis hum,

In Oratlon. T. V. p. 106 sqq., in Orallon. postremis p. 112.
et apud Richard. T. II. p. 161.

Oratio (de consideratione humani corporis, seu
de anatomica doctrina); recitata a Vito
Winshemio, artis med._Doct., d. 2^, Maii,
cum gradus Doctoris in arte medica decernere-
tur Doctori loanni Moningero, Onoltzhacensi.

Ante annos centum et sex, die vicesimo nono
Maii , captam esse urbera Constantinopolira scri-
bitur, quae multis seculis vere urbiura totius ge-
neris huraani regina fuit, et non solum arx ira-
perii, sed etiara doctrinarura et Ecclesiae praeci-
pua sedes.

Eius tantae rei dies cum instaret, ac menti
meae velut oculis obversarentur illa horribilis ex-
pugnatio, caedes Imperatoris et raagnae multi-
tudinis nobilium virtute praestantium , civium,
matronarum, pudicissimarum virginum et infan-
tum , libidinum confusiones , literatorum truci-

datio, doctrinarura interitus, et contumeliaeChri-
sti, quae postea secutae adhuc in ea urbe domi-
nantur: ne potui quldem sine dolore esse, cogi-
tans et de illo Iristissimo exemplo, et de horribi-
llbus ruinis omnium iraperiorura, quibus osten-
dit Deus irara suam adversus generis humani sce-
lera, et de multis causis, quibus Germania simi-
les poenas attrahit.

Qua in cogitalione tempora etiam consldero.
Instauratio a Constantlno facta collocatur In an-
num a nato Christo ex virglne trecentesimum
quintum, qui fuit ante mortem Constantini quin-
tus annus. Excldium incidit in annum millesi-
mum, quadrlgentesiraum quinquageslmum ter-
tium. Intervallum est anni raille centum et octo-
decira. Congrult igitur fere duratio urbisRoraae
usque ad Totilam, qui eam destruxit. Ac slngu-
lari beneficio Dei multis seculis haec urbs Eccle-
sias in Asia et vicina Thracia et Graecia defendit,
donec paulatim propter hominura delicta longlus
inOccidentem armis Turcicis Mahometica impie-
tas invecta est, et hanc ipsam arcera iraperii op-
pressit, sicut anteConstantinura praedixitMetho-
dius Lyciae Episcopus.

Cura autera videamus post id tempus, quae
ruinae in Graecia et Pannonia secutae sint, et la-
troclnia Turcica in vestibulo Germaniae conspi-
ciantur, de posteris nostris cogitemus , et filium
Dei Domlnura nostrum lesum Christum, qui di-
xit: Ego vobiscum sum usque ad consummatio-
nem seculi, precemur verls gemitibus, ut et nos
servet, gubernet et protegat, et in his regionlbus
semper aeternara Ecclesiara sibi colllgatj et pro-
pter suara gloriam posteritati et familils nostris
tribuatEcclesias recte invocantes ipsum et politias
raediocres et honestara disciplinam et doctrina-
rum hicem , et in his reglonibus barbaricas vasti-
tates fieri non slnat.

Credimus te, fili Dei Doralne lesu Christe
induisse massara nostrae naturae, ne funditus to-
tum genus humanum periret, et te, qui dixlsti:
Egosumvitis, vospalmites, invocamus, ut nos
et posteros nostros tibi inseras, ut sint palmites
tui, semper te celebrantes. Idera vos omnes cum
oranibus plis in hoc congressu precemini,

Utrumque autem praecepit fillusDei, invo-
cationem et sludia doctrinae, ac de studiorum ne-
glectione coraminatio tradlta est, quara audienles
cohorrescere omnes debent: Quia scientiam repu-
lisli, repellam te, ne sacerdotio mihi fungaris.

319

DECL. DE CONSIDEPiATIONE CORPORIS HUM.

320

Cum igltur necessaria doctrinae studia esse
scianius, suo quisque loco conservationem doclri-
narum adluvet,

Etsi autem artes multae et diversae sunt, ta-
men una est omnium regina, sapientia Ecclesiae
tradita , ad quam cognoscendam literis, linguis
et artibus aliis opus est,

Ideo cum vos ad discendum hortamur, ne-
cesse est de pluribus artibus dici , et societas
quaedam est doctrinarum, ut singulae multa ab
aliis mutuentur, sicut singulae aliquas vitae par-
tes regunt, et tamen vita omnes ordine comple-
ctitur,

Dicimus autem alias de aliis partlbus, nunc
usitatam adhortationem de consideratione hu-
mani corporiSy seu de anatomica doctrina pro-
pter iuniores repetere decrevi, nec pudet eadem,
quae saepe audilis, commemorare.

Quotidie enim in vestra invocatione haec co-
gitare debetis. Cum incipis precationem, cogitare
debes, quid invoces, quis et qualis sit ille crea-
tor, quem alloqueris, quae de sese teslimonia
nobis tradiderlt, in operibus creationis et in
teipso, et deinde in aliis patefactionibus et mis-
sione filii,

Convincimur autem , ut statuere cogamur,
esse Deum creatorem, et talem esse, videlicet
raentem aeternam, sapientem, veracem, bonam,
beneficam, iustam, castam, liberam, vindicem
scelerum.

Cum aspicimus immutabiles noticlas nobis
insitas, quae recta et non recta dlscernunt, et ha-
bent in corde vindicem dolorem cum violantur,
in his noticiis cum discernis bonum et malum,
discis Deiim procul a rebus malis omnibus seiun-
gendum esse. Non igitur sit ingr;ita repetitio
commonefactionum de utilitate doctrinae anato-

micae.

Nec vero iam eos alloquor , qni se totos arti
medlcae dedunt, ut eam exerceant, hl sciiint amen-
tiam esse velle curationes instituere sine conside-
ratione loci affecti. Nos et positus , et orlgines et
propagationes, et qualitates et ovjHTiaS^slag sln-
gulornm membrorum nosse, necesse est, sclre
etiam qui sint familiares singulorum morbl , quae
proprla remedia , qua In re etlam illustre tesllmo-
nium providentlae dlvlnae cernltnr. Deus prae-
vldens, quibus rebus vlta homlnum tnenda esset,
sparsit In aniversam terram, velut in hortum et

frumenta ad victum necessaria, et reroedia, in
quibus bonitas et sapientia conspiciuntur.

Nam ut fidelis et industrius Myropola distri-
buit in officina singuloriim morborum remedia:
ita Deus slngulis membrls certa auxllia accommoda-
vit, quoruin omnium distinctionem et usus uosse
medicos oportet,

Sed hanc oratlonera non adMedicos institui,
sed ad coetum iuniorum, qui discunt ea doctri-
narum inltia, quae omnibus in vita necessaria
sunt.

Affirmo aulem prorsus omnibus hominibus
ad curam tuendae valetudinis necessariam esse
cognitionem allquam doctrinae anatomicae. Ut
cautio adhlbeatur, ne membra Inedantur, et ut
morborum Initiis cito occurrere possls, necesse
est et positus eorum et naturas allquo modo inlel-
ligere.

Mennnimus hic anno ante mortem, reveren-
dum virum DoctoremMartlnum Lutherum subito
y.aQdiujyfJiw periculose aegrotasse. Cumque ad
eum venlsset amlcus, cui sclscltanti, essent ne
crucialus in calculi viis, respondlt ille, supra
eos vlas esse, et cor peti, et cruciatus saeviores
esse, quam slnt, qui a calculo oriuntur, et Xbi-
no&vjiilag impendere, Hic metuens cordi arte-
rlam tanglt, nihll ibi mali significabatur, cere-
brum erat incolume, nlhll erat apoplectlcnm, erat
et cor incolume, et crucialus non erant In calculi
regione, sed cor premebatur. Ex loco Igltur ra-
tiocinabatur hic rnotum malorum humorum in
orlficio ventriculi esse, et ortum a frigore, erat
enim tunc horrlda bruma, iubet igitur mox ofFu-
lam afferri calidam, et dari vinum non musteum,
sed vetus. Ita , Deo iuvante, mox repressi sunl
cruciatus Illl, et ostendit eventus In coniectura
non fuisse erralum: ila saepe magna pericula
subito Inridunt, quibus nisi arte mox occurras,
prius vinclt naturarn morbus, quam accersi me-
dicus potest. Quoties scholastici incidunt in pe-
riculosas insomnias, allas ex cruditate, alias ex
hicubratlonlbus , alias ex anlnii doloribus. Cum
cruditas est causa, ventrlculus fovendus est, cum
cerebrl aestns prlor causa est, longe aliis remediis
utendum est. Haec commemoro, ut cogltrtls
singuli, vobls opus esse ad tuendam valetudinem,
et nosse membrorum distlncliones, et considerare,
quantum fieri potest, quibus rebus singula seu
laedantur, seu iuventur. Ac manifestum est
multos inlerire hanc coi^.slderalionern negligentes.

321

DECL. DE CONSIDERATIONE CORP. HUM.

322

Quam multi stolidi in itineribus extinguuntur,
ubiMedicos habere non possunt, quia nihil auxi-
lii opponere possunt, cum locum affectum igno-
rent, Exempla multa narrare possem. Profecto
enim valde errant, qui nihil interesse inter ma-
rinos scopulos et membra humani corporis existi-
mant, nec curam ullam tuendae valetudinis, nec
diligentiam adhibent. Adfert hoc quoque doctri-
na anatomica, ut consideres, quam fragiles sint
raachinulae corporis humani, in quibus et fons
est vitae et praecipuae actlones fiunt : nutritiones,
rootus sensuum, et motus locales, cogitationes,
et recordationes. Quam molle est cerebrum? quod
tamen est domicih'um plurimarum et maxime ad-
rairabiHum aclionum. Cor etsi septum est cer-
tisThalamis, tamen vel exiguo hnhtu venenato
subito interfici potest. Pulmo, epar, ventricu-
lus, splen, quam varias et periculosas offensiones
experiunlur. Quid usitatius. qnam extingui ho-
mines lacerato epate, cum aut in aestu avidius
biberunt, aut alioqui pluscuhim ingurgitarunt.
Quam facile rumpuntur venae et nervi?

Vidi robustum adolescentem, et quidem in-
genio praestantem, vehemenliore salturupta vena
in pectore stalim extingui. Aspiciatur ergo mem-
brorum fragilltas, ut dih'gentla in nobis excitetur
eatuendi, et virtutes assumantur, quae sunt mo-
deratio in clbo, potu, laborlbus, et omnibus mo-
tibus. Non contemnite dictum PauH, quod iubet
corpus honore afficl. Non tanlum foveri iubet,
utfovemus pecudes, sed praeclpit maius officium,
ut corpora nostra honore afficlantur, honos au-
tem tribuendus est propter usus divinos. Erat
homo post creationem ante lapsum domicilium
Dei, fulgebat in homlne Deus ipse accendens lu-
cem, qua vere agnoscebatur, et flammas in corde
sparserat, quae molus tales ciebant, quah's est
ipse Deus. Etsi autem in lapsu hls tantls bo-
nis orbati sumus, tamen In Ipsis primis pa-
rentibus in conversione restitul haec bona coepe-
runt, et fit idem In omnibus, qui vere ad Deum
convertuntur. Ut filius Dei l.oyQ(i alloquitur pri-
mos parentes, et admirandam et dulcissimam pio-
mlssionem ex slnu aeterni patrls profert, et rur-
»us fulget in els, et effundit in corda Splrltum
sanctum: ita conversi nunc quoque sunt domici-
liumDei, et corpora nostra sunt organa multa-
rum excellentium actlonum divinarum, ut in ca-
stitate et tota gubernatione loseph, et praelHs
Davidis et slmilibus. Ut autem omnes modesti

MelANTH. OfER, VoL, XII.

homines cogltant magna scelera esse, violare tem-
plaDei, et aras hominum manibus extructas: ita
longe verius magna scelera ti%t statuamus, viva
Dei templa, in qulbus vere Deus habltat, lucet,
et se generi humano oslendit, vlolare. Necessa-
ria est autem ad curam conservatlonls considera-
tio membrorum, ac ut intelllgas, quld Deus in
slngulis proprle agat, necesse est eorum dlscri-
mlna nosse. Lucent in cerebro noticlae, ardent
in corde piorum affectuum flammae, armantur
nervi ut externa membra cieant, haec ut allquo
modo agnosci et dlscerni possint, membrorum et
actlonum dlstincliones aliquo modo sciri necesse
est. Dixi de cura tuendae valetudinis multo bre-
viiis, quam res poscit, Nunc et de altera utili-
tatedlcam, quae ad omnes homines pertinet, ad
viros et mulleres. Necesse est aliquo modo intel-
ligi discrimlna potentlarum animae, de quibus et
Adam sub frondibus pomiferae aliculus arboris
sedens concionatus est, explicans dlctum: Sub te
erit appetitus tuus. Nunquam hac doctrina vera
Ecclesia caruit, sed alias magis allas minus per-
splcue tradita est. Nunc quoque videtls, quanta
sit Insulsltas multorum, qui cum de libero, arbi-
trio dlsputant, non discernunt potentias, et vere
sunt ovoi dyovTeg uvoTTiQm, nec vero discerni po-
tentiae possunt, nisi membra et eorum officia
aspicias. Inquit Paulus: Implos delinere verlta-
tem captivam in inlustitia, id est, veras noticias
in cerebro , quibus tamen cor non obtemperat:
sedes Igltur noticiae quaerenda est, videlicet cere-
brum, et cogltandum est noticlam in cerebro lu-
cem esse, velut in oculis sua quaedam lux est. Ut
fulget in Davidis cerebro notlcla: non moechabe-
rls, at cor allbi collocalum ardens errantibus mo-
llbus non obtemperat, et velut tyrannus notlciae
recta monentl repugnat, unde allbi manet vera
sententia, alibi recipiunlur contraria incendla.
Retinet tamen senatus in cerebro hanc autorlla-
tem , ut nervis mandare posslt , ne tyranno ob-
temperent, sed manus contlneant, ne allenam
coniugem attinganl, ut cum iubet Cambyses in-
terfici Croesum, hunc tamen mlnlstri abscondunt
et servant. Explicari haec discrlmlna non recte
possunt, nisi membra et eorum officia dlstinguas,
quam ad rem coplosa doctrlna opus est, de cere-
bro, corde , nervis, gradlbus adpetltionum, co-
gitatione, seria eleclione, ngoaiQfOet f simulatio-
ne, de dolo, de culpa, de actionum causis: ha-
rum rerura considerationem in vita necessarlam

323

DECL. DE CONSIDERATIONE CORPORIS HUM.

324

esse omnlbus notissimum est, quae doctrina ana-
tomica de membris et eorum officiis carere non
potest. Hae utilitates moveant bonas mentes, ut
discant hanc doctrinam, quae si minus moverent
bomines, tamen propter confirmationem asseve-
rationis de Deo et de providentia, fabricatio mera-
brorum aspicienda esset. Non confluxisse hanc
rerum naturam ex Deraocriti atomis manifestissi-
mura est, et ex immotis noticiis, quae hominibus
insilae sunt , et ex ingenti dolore, qui sequitur
violationera illarura noticiarum ordine imrauta-
bih'. Harura rcrum aspectio illuslre testimoniura
est de Deo et de providenti?, quae tamen ita pro-
pius aspicienlur, cum ipsa fabricatio membrorura
etiam consideratur. Quid rairabilius cst quam
in cerebrum tot noticias tara varias multarura ar-
tium et rerura inciudi posse? TaHs massa sine
mente fieri non potuit , quia certe nunquam sa-
piens natura ex coecis atomis oriri potest, non
enim potest effectus toto genere praestantlor esse
causa. Nihil de homine praedlcari maius potest,
quam quod et vox divina saepe affirraat: Homi-
nera esse iraaginera Dei; et sapientes oranes dixe-
runt, ut in poeraale scriptum est:

Exemplumque Dei quisque est in imaglue parva.

Est autem simihtudo intehigenda in noticiis recta
et non recta dlscernentibus, quae sunt in cerebro,
et in iis motibus cordls, qui cura Deo congruunt,
qui sunt rehqui in hac quanquam depravata natu-
ra, GTOQyal et dolor, qui scelera sequitur. Ut
autem ingens araor est parenlum erga sobolem, ita
in Deo verus est amor erga fihum, et nos qui fih*o
adiuncti sumus, sicut scriptum est: Sumus Xfj^cc-
QiTOjiuyoL iy -^yaTii^jusruj, et vult nobis con-
ditor eas GTOQyag, quas in nostri cordis penetraha
insevit, commonefactiones esse, de suo amore,
quo nos complectitur, quod cum sit verissiraum,
cogita quantum hoc sit, quod te sic amat Deus,
ut tui parentes, et ostendit amorem, cura fih'ura
misit, ut solveret IvTQa pro nobis, ostendit etiam
ahls ingentibus beneficiis. De his rebus cura con-
sideratlo membrorura hominis, et propriarum in
eis actlonum nos comraonefacit, quaerimus etiam,
nnde slnt In hac imaglne Dei conlrariae sordes,
cur condltorern haec languefacta natura vicissira
non amet, et petimus ut detersls sordlbus imago
restlluatur, quae cura non sit frustra condita, rur-
sus erit slmilis archetypo pura et nitida, et in ea
tanqnam in speculo clare fulgebunt radil divinae

sapientiae et iusticiae. Sed nuhius eloquentia sa-
tis exponere potest, quara raultae comraonefa-
ctlones in aspectione membrorura proponantur,
quarura subinde plures aniraadvertent studiosi,
cura in hanc doctrinam ingressi fuerint, ad quam
etiara dulcedine cognitionis invitemur. lucundum
est videre aedificia recte facta et apte distributa,
quanto iucundius est contemplari aedlficium sui
corporis, in quo vides, quanta arte singula mem-
bra et forraata et coUocata slnt. Consihi locus
velut in specula suraraus est. In medio robur est,
quia cor fons est caloris vivifici et affectuum , qui
sive consiho obtemperant, sive ruunt coeci in hac
languefacta natura, tamen sunt acerrimi. Habet
tamen senatus mlnistros nervos, qui externos ge-
stus regunt, et errantes cordis impetus cohibere
possunt, Imus locus attributus est cuhnae, ex
qua taraen arte cibi in totum corpus vehuntur.
Haec machinarura distribullo cerle sapientiam
conditoris ostendit, quera grati celebremus, et
precemur, ut nos, qui etopera ipsius et domiciha
sumus, et ab eo propter fihum dih*gimur, cle-
menter servet, gubernet et protegat. Quantum
eliam decus est humanae naturae, quod Deus hanc
ipsam figuram induit tw Xoycp , quera genuit ante
mundi fabrlcalionem , et proferre iussit arcanum
decretura de restitutione naturae, in qua huic
fiho , qui est /cf^«;fT?}p vnoGTaGswg aeterni patris,
sirailes erimus. Cura igitur inserti simus tuae
massae, fih Dei Domine lesu Christe, te verisge-
mitibus precamur, ut nos surculos tuos serves,
gubernes et protegas. Dlxf.

No. 171.

aii. 1559?

An virtiites sint habitus?

Separalim prodiil Wileb. 1559. vid. Strobelii \h\h\. Mel.
No. 530. liecusa in Oralion. T. V. p. I17sqq. , Ricbard.
T, tl. p. 301. et in Oralionibus poslreniis p. 124. Cf.
Epp. Mel. d. 8. et d. 19. Aug.

Oratio (de diclo Aristotelis vlrlutes esse habitus seu

t'^eis) recitai a a lohanne II e r manno , artis

med, Doct. , ctim gradtis doctorum in arte me-

dica decerneretur Doctori Andreae Rosae,

Suinphordiano Franco y 3. Augusti.

Multa sunt in natura rerum vestigia Dei illustria,
quae lestantur hunc mundura non coeco casu ex

S25

DECL. AN VIRTUTES SINT HABITUS?

326

Democriti alomis conflnxisse: sed vere esse men-
tem architectatricem , sapientem, veracem, be-
neficam, iustam, castam, liberam, vindicem sce-
lerum. Maxirae vero illustria testimonia in nobis
ipsis circumferimus , noticias numerorum et ordi-
nis, immotum discrimen honestorum et turpium,
horribiles Erinnyas conscientiae post delicta.

Hanc sapientiam et iustlciam aspicientes con-
vincimur, ut fateri cogamur esse Deum condito-
rem sapientem et iustum. Sed valde dolendum
est, quod cum adeo prope cernamus Deum, ut
fere manibus contrectari queat: tamen adeo ferrea
sunt hominum pectora, ut adsensionem non fir-
miter retineant, et iniustas cupiditates Deo ante-
ferant.

Quam mira opera sunt in mentibus, cogita-
tio, ratiocinatio, diiudicatlo?

Quod est ilhid amphim thealrum memoriae,
capax tot et tam variarum imaglnum atque ar-
tium , et tam cito proferens, cum impressa imago
reposcitur?

Quae celerltas in gubernatione, cum cogitatlo
mandat nervis, ut motus cieant quos elegimus?

Haec si quis non aspiclt, nec miratur, et exi-
stimat temere nata esse, neikfabricatlonls autorem,
nec fines considerat, is vere est rlgldior omnibus
scopulls in mari et in terra ubicunque posltis.

Profeclo utlHs est dlsciplina et ad confirman-
das mentes de Deo, et de providentia, et ad ex-
citandum studlum virtutum , saepe et haec et alla
multa testimonla de Deo cogltare,

Quld mlrablllus est conservalione socielatis
humanaein tantls disputationibus?

Hanc tamen conservat Deus, manifeste re-
trahens latrones ad poenas, ut dicitur: Omnis
qui gladlum acceperlt, gladio peribit.

Exempla igitur poenarum ostendunt, et irasci
Deum sceleribus, et custodem esse legitimae so-
cietatls.

Sicut Ixion in rota iacens apud Pindarum,
clamat: Discite iustitiam moniti, et non temnere
divos.

Cum autem ut dlxi, proslt aspici artificlosam
fabrlcatlonem homlnis, quam doctrina Medico-
rum praeclpue iilustrat, constltui iam dehacquae-
stione disputare. Piecte ne dictum sit ab Aristo-
tele, virtutes esse habitus seu f?«g, ut quaera-
mus et quid sint habitus, et ubi sint, et quid
intersit inter noticias et virlutes.

Nam haec explicatio ex fontibus doctrinae
Medlcorum sumendaest, et prodesse hanc consi-
deratlonem ad mores regendos manifestum est.
Sicut vox divina inquit: Sub te sit adpelilus tuus.

Ac notlclcis quldem alias esse actiones, alias
esse habitus fatendum est.

Actlo est cum in praesenti cogltatione forma-
tur imago rei co^Itatae motu cerebri, et sua qua-
dam splrituum vibratione, ut cum lingua format
sermonem.

Etsi propius haec non cernlmus, neque ex-
poni IUustrius possunt, tamen notlclas esse for-
raare imaglnes in cerebro non dubium est : idque
opus quo mlrablllus est , eo magls testatur Deum
conditorem esse,

Noticiae vero, quae sunt habitus, sunt ima-
glnes saepe repetltae, et altlus impressae cerebro,
ut cum GcpQayig eadem saepe cerae imprimitur.
Ita cum saepe video peregrlnum , imago Imprlmi-
tur altlus et fit firmlor.

Haec de notlciis mlnus obscura sunt, quam
cum de actlonibus vlrtutum et habilibus dicitur.

Sed tamen aclionum externarum causae, ut-
cunque monstrari possunt.

Achilles quanquam iratus, tamen manus co-
hlbet, nec interficit Agamemnonem.

Huius actionis causa pingitur in ipso poemate.
Pietrahi Achlllem fingit Homerus a Pallade, id
est, cogltatio legls in cerebro docet, non inter-
ficiendum esse summum ducem,

Huic admonitioni cum assentiretur, mandat
cogitatio nervis, ut retrahant manus. Et nervo-
rum talis est natura, ut impulsiones a cogltatio-
nibus factas recipiant.

Non est talis ventrlculi natura, ut oblempe-
ret cogitationi mandanti actionem.

Esse autem hanc libertatem in homine reli-
quam , ut nervi obtemperare cogitationi , et ciere
motus locales possint, manlfestum est.

Utcunque igltur intelligi hoc genus actlonum
potest, quod nomlnatur rectio locomotivae, et
apud Galenum xiri]Oig nQoaiQsriy.i],

Etsi autem actio dicitur honesta in Achllle
manuum repressio: tamen cor flagrat ira, nec dici
potest ibi esse habitum , qui regat iram, seu man-
suetudinem,

Quid igltur, el ubi sunt illi habitus, quos
Aristoteles nominat Virtutes? Dlserle locutus est
Paulus toties dlcens: Homines non fieri iustos
21*

327

DECL. DE AN VIRTUTES SINT HABITUS?

3£8

operlbus legis , quia videt acliones iilas fieri posse,
quae sunt rectio locomotivae, quae quidem nomi-
nat legis opera, quia lex regit cogitalionem. No-
minat et literam , quia haec cogitatio est velut
obscura scriptura , illita cerebro. Non est lux in
tota anima splendeus, nec est incendium ardens
in corde.

Non igltur gloriosa virtutis adpellatione uti-
tur loquens de obedlentia, quam utcunque ratio
praestat in reclione locomotivae.

Ecclesia prorsus de virtute nos rectius docet,
quae adfirmat eam esse motus Spiritus sancti,
eiYnsi in corda renascentium, confirmantis agni-
tionem Dei, et incitantis ad tales motus, qualis
ipse est. Ut in loseph castitas, est raotus Spiri-
tus sancti, confirmans agnillonem Dei in cerebro,
accensam verbo Dei, et repugnans insidiis Dia-
boli, et illecebris ardentis dominae.

Nec recuso uti hac phrasi, virtutem esse
ipsum Deum, seu ipsum Spiritum sanctum , ut
Psalmus inquit: Fortitudo mea Deus es tu.

Et quidem in tanta infirmitate nostra, agno-
scamus nobis opus esse Deo rectore, et immensa
beneficia filii Dei inleUIgamus, et Deo gratias
agamus, cum pro caeteris beneficiis, tum vero et
pro hoc dono , quod nos gubernat et munit Spi-
ritu sancto, ne aut infirmitate nostra labamur,
aut Diaboli odils et insidiis evertamur.

Nara et dUIgentia regendi locoraotivara sine
auxillo Dei facile excutitur.

Et agnoscunt sapientes saepe halluclnari ho-
mines in deliberatione, saepe recte deliberata
excuti novis persuasionibus, saepe vlnci adfectuura
fluctlbus.

Hinc illa sunt: ov^slg avd-QOJTiwy tOTiv
anavra Gocpog. Item: Non est iustus in terrn,
qul cura multa iuste faciat, non eliara peccet. Et
Slmonldeura iUud: oi) (mdiov yeveo9-ai rtTQayu}-
vov. Et apud Senecam haec sunt :

Ona terra patet , fera regnat Eriunys :
In faclnus iurasse putes.
Aut illud Menandri: Oranes vivunt raall.

Agnoscamus ergo infirraitatem nostrnra , ol
auxlliura a Deo petamus, sicut Domlnns prjipcl-
plt: Quanto magls pater vester coelestls (hiMtSpi-
ritum sanctum petentibus. Et gratl Ingentla he-
neficia Del celebremus.

stotelis, ut ita dicam, scenlca virtutis simulatio
seu umbra.

Quid igitur? Nlhil ne dicemus esse habitum
seu eiiv , cum de virtutibus loquimur.

Ad id priusquam respondeo , dicam, quid in
Phllosophia virtus nominari reclius possit , quara
habitus.

Primum, in omnibus non monstrosis, gtoq-
yaty cum accedunt iudicium et moderatio, de qua
dicitur: wg 7)(^v ovviou /^QriOTOTTig y.ey.Qafxtvi].

Delnde herolca excellentla, quae tamen non
est omniura, ut Achillis, Alexandri, lulii for-
titudo.

Utrunque autera et OTOQyaX et heroica celsi-
tudo animi, sunt inclinatlones a Deo conditae in
homlnura cordlbus. Et quld slnt, utcunque mon-
strari in exeraplls potest, et glgnunt acllonesexter-
nas praeclaras. Disslmills est fortltudo lulii prae-
llantis et Antonll. In lullo non tantum cogltallo
imperat externis raembrls, ut pugnent: sed est
in corde ingens incendiura, quo et iuvatur cogl-
tatlo, et irapellunlur ac velat armantur externa
membra.

In Antonio cogltatio iraperat externls mem-
bris, quae utcunque vel adsuefactione vel imita-
tlone fit excltatlor. Qua in re hoc quoque consl-
derandura est, quod quanquam herolca virtus,
vereDel opus est, tamen et ipsa facile extlnguitur.
Et muitl herolci virl In magnos furores incidunt,
et fiunt trlstla spectacula generi humano.

Hercules furens interficit coniugem et filios.
Alexander postremis annls, quam tetra belua est?
Cum antea nihll In eius toto regno praeter ipsum
pulchrlus esse propter iusticiam, temperantiara et
modestlam.

De Themlstocle factum est praeconiura in
conventu multarnm gentiura: Sapientia eius ser-
vatam esse Graeciairi.

Tah"s cum esset postea se obscenls vohipta-
llbus dedidit, turpiter etinm ad bosfes fugit, et
tandern sibi mortem consclvif.

De Alclhiade versus pronunciatus est : InTt]^^
aXty.TiOQ (iov).ov wg y.Xivag TJTfQov,

Denlqne tahura virorum et vltia et poenae
dedcrunt occasionem Herodolo ut <lixerit : Nemi-
nem esse raorlahura neqne fore, tm non ab initio
raalum admlxtura sit, maxiraa vcro raaxlmis.

Attrahit autera poenas in sumrals virls fidu-

Haec dulclsslraa Ecclesiae doclrlna mulfo II- ci^ sni, qua elati Dcum negh'gunt, et multa in-
lustrius ostendit, quid slt virtus, quam illa Ari- iustc faciunt.

329

DECL. AN VIPiTUTES SINT HABITUS?

330

Cum igltur nec heroica virtus stabilis sit,
confugiamus ad filium Dei, et ab ipso gubernari
nos petamus, qui dixit: Ego sum vitis, vos pal-
miles.

Poslquam ulcunque exposui , quam rem Ec-
clesia monstret, cum virtutem nominat: et, quid
Philosophia virtutem nominarepossit, nunc quae-
ramus, et quid sit Aristotelica t^ig, et ubi sit, et
quis sit eius usus.

Ut noticiae qnae sunt habitus, ut arles, fiunt
crebra impressione imaginum in cerebrum: ita
consentaneum est in corde et nervis eo tendentibus
crebra impressione spirituum fieri firmitatem,
praesertim cum doctrina et aroQyv.l accedunt.

Thrasibulus est clemens in victoria civili, et
sancit «/<r7^(7T/«r, quia ex doctrina sapientnm, et
ex suae aetatis exemplis et veteribus historiis, di-
dicit, non retineri imperia nimia asperitate, et
sine imsiasia: Adficitur eliam misericordia erga
palriam, cognatos et cives, inter quos naturale
foedus est. Et erat urbs Attica domicilium le-
gum, et propugnalrix universae Graeciae contra
barbaros, talem urbem conservandam esse co-
gitabat.

Haec omnia flectunt cor eius, ut repugnet
irae, parcat inimicis, et tollat causas novorum
bellorum , videlicet repelitiones veterum pos-
sessionum.

Sed eliam si quid est ille habitus, seu im-
presslo spiriluum in corde, res languida est, et
facile vincitnr incendiis malorum affecluum,

De vitiis quae res sint facilius est iudicare.
Sant enim ardentes et indomiti adfectus undecun-
que oriuntur. Nam in hac depravata natura mul-
tae sunt causae malorum motnum.

Domitlanus cst saevus ex vitiosa crasi, quia
corpus venenata bile abundat.

Idpo cum sil suspicax, intidus, omnia me-
tuens, et sit instriiclus polenlia, tollit eos, qui-
bus irascitur, Nec causae quaerendae sunt in
monstrosis naturis. Sed ruunt, quia tales sunt,
et accethint Diabolornm impnlsiones, ut in Cali-
gnla, Nerone et aliis innumerabilihns.

Confirmanlur nutem pravi adfectus consue-
tudine, et facile fiunt habitus tenacissime haeren-
tes: ut inGangrena aut sirrih'bus morbis, pravitas
huraorum tempore confirmata, corrigi non potest.
Magis iglhir in vifiis intelllgi potest pravos
adfeclns, ternpor'* confirmatos, deinde habitus
essc, quam in vlrtutibus.

Quia non tanta Inccndia adiuvant virlutes,
quanta sunt vitiosi adfectus,

Prosunt tamen expetenli vlrtutem , crebra
doctrinae cogltatlo, vlgliantia, et Intentio in vi-
tandis causis lapsuum : et in Ecclesla piis pluri-
mum prodest precalio, quae recte Deum invocat,
et petit ut in raente Xoyog lucem gubernatrlcem
accendat, et in pectore Splritus S, ardens confir-
met adscnsionem, qua divinae vocl creditur, et
motus tribuat tales, qualis Ipse est.

Tunc fortlor est gubernallo , cum et cogitatlo
nervos recte clet, et simul boni raotus in corde
armant omnla membra.

Haec doctrina quotidie in invocatione cogi-
tanda est, quae quidem melius Intelllgetur, cum
simul corporis membra conlemplaberis, in quibus
et testlmonia sunt deDeo, et sunt vulnera, quibus
quae remedlaDeus condldf^rit, considerandum est,
Nominat Paulus legem Paedagogum, quod
etlam cum de non renatis dlcltur: tamen sclendum
est, quae membra Paedagogus doceat et coerceat,
et praecipi a Deo disclpllnam , et severe etlam in
hac mortali vita externa dellcta punlri.

Vos vero in Ecclesia Dei non solum obtem-
perare ut Ethnicos oportet: sed audienda est vox
Evangelii, ut agnitlo filli Dei in mentibus accen-
datur, et praestetur obedientia 7i^07^^of,U£V7;5 ^^-
OTSiog, ut Evagrlus recte locutus est: Fiat Invoca-
tio veriDei, et petatur auxlllum In converslone
in toto cursu vitae, in studils verae doctrlnae.

Haec qul facient, experientur suos gemitus,
et vota sua non esse irrlta, et sentlent in veris do-
loribus et trepidationibus, salutares consolatio-
nes et auxllium Dei.

Haec Ipsaexperlentia ostendet dlscrlmen inler
doctrinnrum genera, Inler Aristolellcam t^tj/,
qnae est umbra virtutls, et veras virtutes.

Oro autem vobiscum toto pectore aeternum
patrem Dominl nostri I^^su Chrlsti, qui cum fih'o
suo Domino nosfro lesu Chrlsto et Spirltu sancto,
crenvii coelum et lerrnm , et certo aeternam Ec-
clesiam voce Evangelii colllgit, ut propter fillum
Dominum nostrum lesum Chrlstum nobis slt pro-
picius, et gubernet nosSpIritu suo sancto, el pro-
tegat ac regat harum regloninn Ecclesias, et do-
ctrlnae sludia, et politins, et cum nlils vifae prae-
sldlls eliara medicatlones fcllces 1i Ibuat. Dixi.

331
No. 172.

DECL. DE CHARITUM APPELLATIONIBUS.

332

an. 1559. |

De Charitum appellationihus.

In Oralion. T. V. p. 130 sqq., apud Ricbard. T. II. p.SlO.
et iii Orationibus poslremis p. 138. Cf. Ep. Mel. d. d.
18. Oct, b. a.

Oratio de Chariium appellationibus; recitata a

Decano philosophico {Esromo Rudigero),

15. Augusti.

luslissjmum est, nos, cum omnlbus allis bonestls
actionibus, tum vero in hls congressibus qul do-
ctrinarum causa fiunt, ordiri orationem ab invo-
catione Dei, qui fons est sapientiae et iusticiae,
et ut haec sua summa bona in nosspargat, vult
ipse in tota aeternitate in nobis lucere. Mecum
igitur initlo reverenter et castis mentibus et piis
linguis hanc orationem recitate.

Tibi omnipotens Deus, aeterne Pater Do-
mini nostri lesu Christl, creator generis hu-
mani, una cum fillo tuo Domino nostro lesu
Christo et Splrltu tuo sancto gratlas aglmus pro
omnibus beneficlis tuis, in quibus et haec sunt,
lux tuae doctrinae , et vox honestarum artium,
et huius Academiae conservatio, et ardentibus
vorls precamur, ut deinceps quoque nos do-
ceas, gubernes et protegas, et omni tempore
inter nos tibi aeternam Ecclesiam coUigas,
Amen.

Nunc qua de re dicturus slm , ut consuetudo
postulat, exponam. Difficilis mihi de argumento
deliberatio fult. Nam in hos congressus oratio
adferenda est nec inanls nec molesta. Ego vero
re ipsa comperl verum esse illud Ennlanum : Aeger
animus semper errat. Cum mihl ad communem
moesliciam , quam dissidia et calamitates publicae
omnibus modeslls hominibus adferunt, accesserit
ingens dolor domestlcus, accldlt mihl quod dlci-
tur : ojiov dXyet exel x^^Q^ «/^ *^ "t etiam si esset
aliqua in hoc genere facultas mea, tamen hoc tem-
pore meo ad tales commentationes idoneus esse
non possem. Externos hostes habent Ecclesiae
nostrae crudelissimos, Tyrannos Turcicos etPon-
lificios. His rellctls dimicamus inter nos, utCad-
mel fratres. De hac calamitate eo non libet dl-
cere, qnla dolorem vestrum augerenolo, et ma-
gnitudo mali superat omnium hominum eloquen-
tiam. Saepe igitur mandata divlna, et de con-

cordia , et de modo retlnendae concordiae inter
gemltus et lacrymas cogito. Quld polest dici
maius hac gravisslma voce lohannls: Deus dile-
ctlo est, qui manet in dilectlone, in Deo manet,
et Deus in eo? Inde iudlcetur quld de furlis illis
senliendum sit, quae aut praestigiis sophlsmatum
recte tradlta corrumpunt, aut ardentes odiis in-
firma membra truncare quam sanare malunt, et
his duobus modis Ecclesiam dlstrahunt. Prorsus
abesse ab Ecclesla sophisticam oportult. Sim-
plex, perspicua, et immota verltas est: NonDeus
volens impietatem tu es. Adeoque necessaila est
obedientla Deo debita luxta Ipsius voluntatem in
lege expressam, ut donatus sit hominibus fillus,
qui fieret victima, quia nostra natura obedientiam
amislt. Cur filius fit victima, si obedlentia non
est necessaria? In hac quaestione cum veritas sit
perspicua, tamen impudenter eam oppugnant qui-
dam ludis sophlsticis , ut qul stare solem , et ter-
ram moveri disputarunt. Et possem exempla
plura commemorare. Alil vero in causls leviori-
bus odlo servlunt, cum parcere infirmis deberent,
Sunt enlm et in vera Ecclesla tenella membra et
infirma, praesertlm in hac oplnlonum, et in hac
dlscipllnae confusione. Valde multa accidunt,
quae leniter sananda erant. SI quis non pugnax
induit vestem lineam, cur tanquam parricidlum
et verltatis proditionem exagltas?

Talia multa cum hoc tempore cogitarem , ve-
nerunt mihi in mentem vetera dicta et facta mul-
ta, quae sunt commonefactiones de concordia, et
de conlunctione civium tuenda. Scribit Arlsto-
teles, in medlls urbibus fuisse Gratiarum templa,'
ut clves commonefierent de mutua benevolentia,
de beneficentia, de gratltudine, de condonatione
offenslonum. Pauca igitur de veteribus appella-
tionlbus Charitum dlcam, qula hoc argumentum
gratius fore existimo querelis et accusationibus.

Etsi autem comnienticia numina Ethnicorum
detestanda sunt, quorum multa ex allegoriis nata
sunt: tamen quid initio signlficatum sit, studiosos
historlarum considerare decet. Leges naturae no-
blscum nascuntur, hae ostendunt homines inter
se devinctos esse rerum et officiorum compensa-
tione, et deberi pro mercibus aequalia precia,
Haec compensatio iusticia nominatur. Quaedam
vero beneficia et officla gratis trlbuenda esse, quae
etlamsi privatim illis quibus tribuuntur, non sunt
deblta, tamen generis humani conservationi de-
bentur. Haec communlcatio alias beneficentia,

333

DECL. DE CHAPiITUM APPELLATIONIBUS.

334

alias misericordla, alias ijiuiy.na nominatur. Non
debet lulius M. Marcello hosli acerrlmo reductio-
nem in patriam , sed Reipub. dcbet conservare
multos honestos clves. InteUigit autem humana
ratio has leges, ordinem divinum esse, et Deum
his officiis coll velle, ideo leges ipsas honesta prae-
cipientes, figuris picturarum aut slatuarum anti-
quitas ostendit, ut solemus pro tyranno Draco-
nem pingere, sed remota numinum adpellatione
allegorlam enarremus.

Quod lovis filiae dicuntur Charites, signifi-
catum est, Leges de lusticia et beneficentia divl-
nas esse« Mater Eurynome est, quia beneficia
ad multos pervenlunt, et quidem totam socleta-
tem humanam conservant. Parentes alunt sobo-
lem, clves communlcant res necessarias contra-
ctibus, et multa praestant officla non debita. Alil
patrem nominarunt Solem et matrem Aeglen,
quod vitam foveant et ornent iustlcia et benefi-
centla.

Nomlna vero usItataCharltumhaecsunt apud
Heslodum et Plndarum, Aglala, Euphrosyne et
Thalia. Tres enlm a plerlsque numerantur. La-
cedaemonli duas tantum pinxerunt, qula com-
pensatlonem mercis et precil, datl beneficll et
reddltae gratlae, significare voluerunt. Sed cura
tres nominantur, compensatio Inter duos, et ube-
rlor in referenle gratiam slgnificatur. In noml-
nibus multae sunt commonefactlones. Aglaia est
pulchritudo. Primum enim pulcra, idest, lusta
officia, et lustae societatum causae csse debent.
Prohibetur ergo scelerum socletas , ut scrlptum
est: Non sls socius allenorum scelerum. Et simi-
les in legibus prohibitiones multae sunt, socleta-
tes et pacta non debere esse scelenim vincula.
Ideo Perlcles dlxlt: Mey^Qi ftconov (fdkog wof,iaL.
Et In Mlmo dlctum est: Bis peccat qui peccantl
obsequinm accommodat.

Collega trlglnta tyrannorum Alhenis The-
ramenes fuit, et quidem autor elus status, qul
Inllio patria necessarius fuit. Sed cum coUegne
honestis clvibus vltam et facultates erlperent, et
fillas virgines, In atrlls cruore patrum madentl-
bus, saltare nudas cogerent, adversari els coepit,
et morl malult, quam Iniustam crudelltatem ad-
iuvare. Fecerant decretum Lacedaemonli , ne
quls Athenlensil)us exullbus hosplfium praeberet
gerenllbus arma ad recuper;indan) paJriain. The-
bani quanquam Lacedaemoulorum socli eraut,

contrarlum decretum fecerunt, nulla ut domus
els clausa esset, Collega et affinis erat Llcinii
Constantinus, sed ingens Lelium Constantinus
adversus collegam suscepit, ut Ecclesias et nobi-
Ilsslmos clves contra inlustam saevitiam tueretur,
quo in bello Marcelllnus narrat auxillis Francicis
praecipue Constantinum adlutum esse. Denique
nota regula est, coniunctiones et amicitias de-
bere causas honestas habere. Abslt autem sophi-
stica, nec aut In foederibus, aut In distractionl-
bus falsae causae praetexantur, ut sunt usltatae
Ironiae: ac plectuntur homlnes oi) dia nodot;
aiud()Tr]jiia iv yoQiia, quod tamen ostenditur.
Ideo autem nudae pictae sunt Charltes, ut slmu-
latio omnis abslt Inter amicos et soclos, et vero
candore anlmorum , beneficia ct officla petantur
et tribuantur,

Pertlnet ad causas honestas et haec, ne bene-
ficentia sit inordlnata rerum dissipatio aut profu-
sio, ut coenae Antonil et Cleopatrae. Denlque
late haec doclrlna patet, ut facile ex praeceptls de
lustlcla et liberalitate Intelligl potest.

Reglt igitur causas coniunctlonum prlma in-
ter Charites Aglaia. Secunda Euphrosyne volun-
talis In dante et accipiente ingenultatem postulat,
ut dicitur: Hilarem datorem dlllglt Deus. Et
veteres Graeci dixerunt: XaQiTaw (!« t« ^viwg
aQiGTog. Seneca scribit, Fablum quendam bene-
ficinm ab homine duro aspere datum, nominasse
panem lapldosum, quem esurientl acclpere sit ne-
cessarlum, vescendo tamen insuavem. Saepe et
mora utilitatem corrumplt, ut dicitur: Gratia,
quae tarda est, Ingrata est, Et qui superbe dant,
longa expectatione cruclant, ut In aulis Seneca
fieri diclt, ubi ait, Inlurias pr;.?cipltes esse, lenta
beneficla. Nec tantum In dante vlrtusest, sine
superblH, sine contumella, sine captatione dare,
sed comiter et tempestlve, ut intelHgl possit rao-
verl cum cogitatione humanarum calamltatum,
miserlcordia et sincera benevolentla. Sed etiam
ab accipiente absint avaricia et Insidlae, habeat
honestas causas petitio, nec sit slmllis stellionum
Imposturis. Recte Tiberius, astutlssimus senex,
cum multi peterent ab ipso ut solveret aes alie-
num, quod Ipsl debebant, iussit eos In senata
causas dlcere, cur tantura aeris alieni contraxis-
sent. Hac vcluti censura deterruit allos, ne haec
nlsovr/.TriiiaTa ab Imperatore peterent.

Quld usitatius est perfidiosis amlcis, qui fa-
millaritates aliquorum adpetunt, vel ut abutan-

335

DECL. DE CHARITUM APPELLATIONIBUS.

536

tur illorum officlls, vel ut multa speculentur ad Cum reverenter exhibitum esse avjofXCLrov , bar-

cos ipsos evertendos, a quibus in familiaritatem
admissi sunt. liaec Sinonis aut Sexti Tarquinii
.'iitificia cum vix caveri ulla vigilanlia possint,
bonis conscientia honestae voluntatis tamen postea
solatio est. Sed illi Deum vindicem esse insi-
diaruni et violatae fidei debitae amicis experien-
lur, ut vere dictum est a poeta:

Si tu oblitus es , at Dii meraiuerunt , meminit fides.
Quae te ut poeniteat postmodo facti faciet tui.

Tertla inter Charltes Thalia est, quae significat
germinantem, videlicet gratitudinem, precium
pro merce, officia pro officiis. Sed haec tertia
proh dolor, procul alias sequitur, moesticiam et
vuUu et sordida veste oslendens. Ostendit enim
vita communis quam rara sit pro magnis beneficiis
gratitudo. Primum qnam turpiter ingrati omnes
sumusDeo, culus beneficia in fabricatione nostri
corporis, in donatione vitae, in missione filii,
patefactione doctrinae, collectione Ecclesiae, nu-
tricatione et assldua protectione, quotus quisque
vel tenuiter considerat.

Alphonsum Regem Neapolitanum sapienlem
Principem narrant, si quando iratus fuit alicui
ingrato, solitum sese ab illius vituperatione revo-
care, his verbis : Ego vero cur huius culpae tanto-
pere succenseo, qui meam accusare potius debe-
rem, cum Deo multo magls ingratus sim, qui in-
numerabilia bona mihi tribuit. Sedoroenm, ut
hac confesslone meae culpae leniatur. Hoc sa-
pientissiml Regis exemplum saepe recordemur, et
nostram ingratitudinem deploremus. Singuli de-
inde parentes vestros intueamini, et cogiletls
quanta res sit GtoQyi] in cordibus eorum erga vos,
quanta solllcitudo, quantum laborum et dolorum
in educatione, in morbis, et aliis periculis. In
hac consideralione saniores omnes valde pudeblt
ingratitudinls suae. Quanta contumacia est ad-
versus Maglstratus , Pastores Ecclesiarum et fide-
les Doctores. Miserat Carolo ]\Iagno Imperator
Constantinopolitanus inter alia regia dona librum
Dionysii graecum accurate scriptum, fuit enlm
olim Regium talia dona, et dantes et accipientes
magnifacere. Nunc quanta sit huius temporis
barbaries, recens exemplum ostendit. Non enim
multo ante mortem inclytus Rex Daniae Christia-
nus mlsit automaton argenteum motuum coele-
stium, et artificiose factum, ad DucemMoscovio-
rum, ut nominant, acturus de pace Livoniae.

baro illi fuit axai()og svroia, qui cum alia dona
rellneret, hoc pulcherrimum opus cum contume-
lia etiam reddi iussit, quia non sit pium consi-
derare motus coelestes. Hlnc et gentis et ducis
barbarlem aestimate. Sed mullo humaniusFran-
cus noster. Hic ut liber multis notus fieret, ius-
sit eum in Latinum sermonem transferri. Fult-
que interpres lohannes Scotus , qui tunc Lutetiae
studia doctrinae gubernavit.

Etsi autem interpretatlo nequaquam est niti-
da , tamen fides autori non defuit, qui commone-
factus eius llbri lectione, postea quasdam vltiosas
adorationes taxavit. Id cum aegre ferret audito-
rurn lurba , impetu in senem facto, qui sedulo
eos longo tempore docuerat, et comprehenso effo-
diunt oculos. Talis gratia fideliter docentibus
saepe redditur. Addo et narrationem de hospite
ingrato memoria dlgnam, quae apud Senecam
extat. Phllippus Macedo audacem militem ha-
buit, quem ut haberet obsequentiorem in pericu-
lis, petenti maiora praemia dedit quam caeteris.
Cum autem in saeva tempestate misisset enm spe-
culatum loca quaedam, rediens miles naufraglum
facit, et in mari periisset, nisi rusticus in vicino
littore, conspecto iUius perlculo, propere in cym-
bam descendisset , et eum dum inter fluctus iacta-
tur excepisset. Cumque semianimem in villam
suam vexisset, trlduo eum officiose recreat, et
recreatum viatico instrult. Ille dlscedens pro-
mittit se beneficium eius Regi praedlcaturum esse,
et perfecturum ut ei gratla referatur. Reversus
ad Phih*ppum narrat naufraglum, beneficia libe-
ratoris sui astute occuhat, et ut norunt aulae ver-
sum Hesiodl:

aUiog oix uya&^ xexQi]/^iivov avSga xofii^ti.

Audacter poscit pro labore praemium, et narrat
in eo littore villam esse, quam tanquam monu-
mentum sui periculi sibi donari petit. Rex do-
nat et mittit quaestorem, qui ei possessionem tra-
dat. Dolet se rusticus ex suo et maiorum suorum
fundo expelli , et quidem benemeritum de milite.
Exponit igltur Quaestori integram facll narratio-
nem, quam miles, quia negare non poterat, fa-
tetur veram esse. Censet igltur Quaestor man-
data dlfferenda esse, et iubet utrunque secum ad
Regem proficisci. Audit Rex possessoris meri-
tum, et officium eius laudat, et iubet eum reti-
nere villam, quae et maiores ipsius et ipsum va-
gientes exceperat. Militem iubet cum ignominia

337

DEGL. DE CHARITUM APPELLATIONIBUS.

338

diniitti inustis in fronte stlgmatibus, hospes in-
gratus. Tales hospites multi sunt, proh dolor
etiam in Academiis, in quibus multi non tan-
tum gratiam, sed j)ecuniam etiam debitam non
solvunt.

Tradidit autem Paulus regulam de compen-
satione honestissimam. JNeinini quidquam de-
beatis, nisi dilectionem. lusticia nominatur,
dare quod civili obhgatione debetur. Id Paulus
fieri praecipit. Nec vult turbari vitae ordinem
et iudicia, deleri honestas leges, defraudari ho-
mines praetextu Christianae societatls. Sclamus
enim et clvilem obhgatlonem divinam esse. Est
autem et naturahs obh'gatio divina, quae benefi-
centiam et gratitudlnem anlmi complectltur, de
qua dicit: Semper deberi dilectlonera. Slt in
honis mentlbus perpetua cura tuendae honestae
coniunctionis et concordiae publicae in Ecclesia
et in imperiis, et iuvandi cives, quantum fierl
potest, sit etlam sTiitlxeia, sapienter ferantur et
tegantur quaedam incommoda , ne totum corpus
pereat ut in senlli corporc morbi quidam toleran-
tur, qui slne maiore malo tolli non possunt. Non
patitur hoc tempus longiorem orationem, et ego
tantum etymologias utcunque enarrare volui, quod
tamen fierl non potest, nisi et a rebus ipsis et ho-
minum morlbus in vita petantur exempla.

Leglmus autem et singularem picturam fuisse
Charitum in vetustissima urbe Ehaca, quarum
prlma Fiosam gerit, altera Myrlum , tertia Aslra-
galum seuTalum. Artlfices multa ingeniose signi-
ficarunt in publicis monumentis. Rosa slgnlficat
pulcritudinem et fragrantlam. Nihil lusticia, he-
neficentla, studio tuendae coniunctionls in bonis
causis, pulcrius et dulclus est. Myrtus foecun-
ditatem slgnificat. Acclpiens beneficium reddat
vicissim seu officla, seu rerum precia. Astragali
significant incertos eventus, inconstantiam volun-
tatum in amicis et ingratitudinem. Rarae sunt
firmae et durabiles amicltiae , ut non diuturna
fuit Pompeii et lulii amicitia. Nec sine causa nec
sjne exemplis dixit Plato: (pvaei evfiSTalSolov
Qvjov y (fllog. Eamque ob causam praeceptnm
traditum est, fitf.ivi^o* amOTHV , aq&Qa ravja
taJjv (pQSVCuv, Sed de hac sapientia loquantur alii
seniores et peritlores, Nos, quicunque erunt
cventus, iusta discamns et faciamus, intelligamus
et amenius gratitudinem , simus officiosi, nbi pos-
jsumus aliis benefacere, non turberaus vit^e ordl-
nem, non laceremus Eccleslas, et slmus memorcs

MELASfTH. OpEHA. VoL. XII.

dicti: Labor vester non erit inanis in Domino.
Deus recta facientibus dablt placidos exitus,
etiainsi incurrent in eos multi, iniuslis odlls ar-
dentes, ut modestlssime dicam.

Apud Homerum assidet Vulcano Charltum
una in officina, quo figmento sapiens poeta multa
slgnificavit et quod artlum opera sint ntilla et
iucunda communi vitae, et quod in ipsis operibus
nltor et venustas esse debeat, nec slnt hominum
thalami simlles porcorum stabulis, et vero quod
artifices deceat officiosos et placldos esse, non
asperos, non morosos, non avaros, non invldos.
Quanto rnagls in Ecclesiis et Academlls habltare
Charltes oportebat, ne doctrinae Illuvies et bar-
barles allenet homines, ut sunt paradoxa Stolco-
rum, quae adfirmant ornnia necessarlo fierl, ho-
nas et malas actiones: et illa fanatica, impium
esse maglstratus gerere, exercere iudlcla, bona
opera non esse necessaria , neve docentium ambi-
tlo popularibus clamoribus idola stablllat, aut
odia iugulent Innocentes. Plato solitus est dicere
ad Xenocratem, quod tristlore et rlgidlore natura
esset, volens eurn excitare ad comitatem, suavi-
tatem et tmsiy.eiav ^ quae in communi consuetu-
dine necessariae sunt, onivde x(iQioiv.

Hanc adhortationem vos quoque memineri-
tls, sed concinne intellectam. Rectlus autem di-
cemus ontvds T(p y^QiOT(py qui certe vult vos unum
in ipso esse. PropterDeum etDomlnum nostrum
lesurn Christum amemus iustlciam, et concordiam
publlcam, et si quae dissensiones sunt, de his pla-
cldecandlde, sine odiis, slne (filovsixsl(z, slne so-
phlstica dlcantur sententiae, et sit iudex Ecclesla.
In his tantlsnegoclls conspicltur verum esse, quod
alt Theocrltus, nihii sine Gratiis amabile esse,
t2 yaQ xaQLTCOv ayanriTOV av&Qiunoig dnavsv&sv
dsl /aQiTsooiv afi sr]V. Quid alienius est,
quarn res optimas, veritatem, pacern, concor-
diam, Deum ipsurn, inter furias quaerere. Lon-
ge alia ad Deum via est, qui adfirmat se habltare
in splritu contrito, humlli, et tlmente serrnonem
dlvlnum. Oro autem fillum Dei Dorainum no-
strum lesum Chrlstum , crucifixum pro nobis et
resuscitatum, qul sedet ad dextram aeternl patris,
ut dona det hominlbus, ut nos omnes gubernet
et protegat, et effundat in nos splrilum gratiae et
precum. Dlxi.

339

DECL. DE ARGENDIS A COENA S. etc.

340

No. 173.

an. 1559.

De arcendis a coena s, etc,

In Oralionum T. V. p. 153 sqq., Richard. T. III. p. 406.
et in Orationibus poslremis p. 163., etiam separatiiii edi-
ta Wileb. 1559. Cf. Sliobelii bibl. Mel. No. 529.

Oratio habifa a Rev. viro D. Georgio Ma-
iore, Theol. Doct. et Profess., cum Paulo
EberOy Ecclesiae Vitebergensis Pastori, et tri-
bus aliis gradum et testimonium Doctorum
in Theotogia tribueret. 1. Decembris.

Tibl Deus omnipotens, aeterne pater Domini no-
stri lesu Christi, creator coeli etterrae, angelo-
rum et hominum , una cum filio tuo coaeterno
Domino nostro lesu Christo crucifixo pro nobis et
resuscitato, et Spiritu sancto tuo veraci et casto
gratias aglmus, cum pro omnibus beneficiis, tum
vero pro hoc summo bono, quod filium nobis mi-
sisti, et propter eum aeternam Ecclesiam inter
nos quoque tlbi coHigis, et veris gemitibus te ora-
mus, utsemper inter nos aeternamEcclesiamcolli-
gas, et nos clementergubernes, idquepropler tuam
gloriam facias, sicut dlxisti : Propter me, propter
me faciam , ut non adficiar contumelia , quia certe
auditores tuae doctrinae sumus, ette verumDeum,
qui te patefecisti misso filio invocamus, et tuae
Ecclesiae cives sumus, et discedlmus ab omnibus
hostibus filii tui et Ecclesiae tuae. Non ablicias
nos ad te confugientes, quanquam sumus deformla
8XT(jajjuaTa , et hanc leremiae vocem ad te adfe-
rimus: Nostrae iniquitates merenlur poenas. Sed
tu propter noraen tuum nostri miserearis. Quare
ceu vagabundus viator a nobis discessurus es?
Maneto in domicilio tuo, quae vocem doctrinae
tuae et expetit et discit.

Haec inltio praefari nos iustissimum est, quia
hi congressusnon solum propterdisputationes, sed
multo magis propter precationem instituti sunt.

Addenda estautem et propter iuniores dispu-
tatio. Et quia recens huc missa est quaestio : An
ad coenam Domini admittendi sint, qui a iudici-
bus petunt defensionem aut poenam, seu ut acto-
res, seuutrei, cum scriptum sit: Relinque mu-
nus tuum ante altare, ac vade, ac prius reconci-
lieris fratri tuo, et postea donum offeras: Esto
consentiens adversario tuo , etc.

Hanc quaestionem expllcari decrevi, non ut
in malis confirmetur prophanitas, sed ut piis con-
solatio necessaria ostendatur, et error eximatur.

Ac meminimus ante annos fere quadraginta viro
clarissimo Doctori Hieronymo veram interpreta-
tionem pergratam fuisse , cum quldam ex Ecclesia
unlversum agmen forense eiicerent.

Optandum est omnino, ut censura divinitus
instltuta severe exerceatur in Ecclesia, sicut scri-
ptum est: Si non annunciaveris impio, sangui-
nem eius de manu tua requlram. Sed tamen an-
tecedere debet cognitio, et sit certa iudicii norma,
nec fiat illud quod dicitur: Dat veniam corvis,
vexat censura columbas.

Est autem vera ludicii norma haec : Arcendi
sunt a coena Domlni omnes, qui in deh*ctis exter-
nls perseverant, pugnantibus cum voce divina, de
qulbus convinci possunt. Nam Ecclesia non in-
spicit latebras pectoris, sed iudlcat externa facta,
et normam habet Decalogum recte intellectum,
quem et Paulus intuetur, inqulens ad Corinthlos:
Non sit societas cum scortatoribus , defraudatori-
bus, idolorum cultorlbus, conviciatoribus ebrlo-
sis, raptoribus.

Cum nomlnat idolorum cultores, compre-
henditomnes, qui in externa professione aut in-
vocatione primam Tabulam violant, ut multi sunt
Epicurel, item Pyrrhonii, qui dici Neutrales vo-
lunt, multl pertinaciter et rabiose pontificia ido-
la defendunt, multi fanatica Anabaptistarum de-
liramenta et simllla. Denique omnes, de quibus
lohannes inquit: Omnis qui non manet in doctri-
na Chrlsti, Deum non habet.

Mlnus obscurum est, quae facta pugnent
cum secunda Tabula. Qui iniuste laedunt alio-
rum corpora, qul ostendunt cupidltatem nocendi
et odla mlnis aut aliis signls, qui sunt polluti va-
gis libldinibus, qui res aliorum rapiunt aut furan-
tur, aut exercent iniustos quaestus, ut foenerato-
rcs , et qui in contractibus quoquo modo alios de-
fraudant.

Item qui calumniis et ementitis conviciis fa-
mae allorum nocere student.

Ebrlosos eliam adiungit, qui dediti hellua-
tioni, omittunt sui officii labores, nec corporibus
trlbuunt debitum honorem , sed volentes ea cor-
rumpunt, et impediunt invocationem et delibe-
rationes.

Cogitate quam multa tetra vitia nominarit
Paulus, adversus quae censuram exerceri voluit,
quod si fieret, quanti labores essent iudiciorum
ecclesiasticorum ? ^

341

DEGL. DE ARCENDIS A COENA S. etc.

342

Sed proh dolor, in hac ava^^xiq^ iacerit Ec-
cleslarum iudicia, pii pastores non adiuvantur a
potentibus, quoium muUi ne iudicia metuant,
nulla constitui voiunt. Multi specie iudiciorum
habent satellitia assentatorum, qui falsis opinio-
bus fucos inurant, confirment idola, et mullas
iuiustas dominorum cupiditates. Talis est enim
generis humani miseria, ut dicitur:
^loq (.laUoTU roTg novrjQOig rjSeTui

71QUTTH S^ UQlOTtt 6 xdX«§ , StVTiQOQ
O GVX0(fUVT7]g.

Postquam vero consideravimus, quinam ar-
cendi sint a communione, iam addatur altera re-
gula, quae paucis syllabis comprehendi polest.
Recte doceat Pastor, et damnet omnia vitia inte-
riora et exteriora. Cumque de arcanls iudicare
non possit, admittat ad coenam Domini omnes,
qui sunt ayiyxlrjTOi,

Hac una voce complectimur externam obe-
dientiam iuxta utramque tabulam Decalogi. Sit
professio verae doctrinae cognita muhis, et firma
sit coniunctio cum vera Ecclesia in invocatione.
Sint raores iusti et casti, sit in officio diligentia,
sit in victu temperantia, sit modestia in regenda
iracundia et ahis adfectibus.

Tales admittendi sunt ad coenam Domini,
nec sunt arcendi propter militiam, aut forenses
disputationes. Nam hae res sunt partes politici
ordinis, quem et instituit, et conservat, et ap-
probat Deus. Maxime admittendi sunt ad coe-
nam Domini Constantinus et alii milites iam in
acie trucidaturi ingentem Licinii exercitum.

Excipit Melchisedek redeuntem ex praelio
Abraham, et eum ad sacrificium admittit, eique
benedicit.

Haec cum de militibus manifesla sint, faten-
dum est, et iudices, et eos qui iudicum cognitio-
nem flagitant, cum re optima divinitus ordinata
utanlur, non arcendos esse a societate piorura.

At nemo litigat, nisi iralus et ardens odio.
Scriptura est autera: Dilige proximum sicut
teipsum.

Etsi muhi adferunt odia, cupiditalem nocen-
di, et sycophantias ad iudicia, tamen haec sunt
vitia ab ipsis accersita. Ut autem amicissimi de
maximisrebus dissimileshabent opiniones, et alio-
rum petunt et expectant decreta: ita boni de hae-
reditale, de contractibus et aliis negociis dissen-
lire possunt sine odii acerbitate .et cupiditate
nocendi. '

De re maxima de successione in regno floren-
tissimo duo fratres filii Darii dissentiebant , Arla-
bazanes et Xerxes. Nec taraen mutua benevolen-
tia extincta est , sed arbitrio patris sese reverenter
nterque subiecit, frenata cupiditate, ne uhra le-
ges eflferretur.

V^idimus ipsi duos fratres Duces Bavaricos
Guilelmura et Ludovicura, cura propter testa-
mentura patris de successione dissentirent , sine
odiis expectare Imperaloris Maxirailiani senten-
tiara, nec suavissimam famih*aritatera, nec offi-
ciorura et donorura vicissitudinera intermittere.

In acie duo Principes amicissimi Hector et
Polydamas diversa consih'a habent, ac primum
consiUum Polydamantis Hector antefert suo.
Delnde alia in re suadenti quiddara indignura
non obteraperat, cura quidera dicit Polydaraas:
Ouamvis aegre audis Hector ine recta monentem ,
Non populi tameu est cum damuo gloria Regum
Amplificanda , salus potior sit publica civi
Seu tunc consillum cum poscit curia nostrum ,
Seu cum stant iustructae acies , puguaeque cientur
Nunc quoque diceuda est melior senteutia nobis :

Dissentiebant inter se non de aslni umbra Fa-
bius et Scipio, de traiiclendo exercitu in Afri-
cam , et senex Fabius priorls belH exeraplls terre-
batur, denique rectius erat elus consiliura. Nec
tamen Sciplonem oderat. Mihiades praeh'^ndum
esse censebat, caeteri Duces praehura dlssuade-
bant, non odio, sed alia moti probabill opinlone.

Quoties videraiis araicisslraos in senatu ali-
quo diversas sententlas acerrlrae propugnare, qui,
cum idera spectent, videHcet sahitera pubHcam,
vias tamen diversas ad eara esse putant. Dissen-
tiebant sine odio Paulus et Petrus.

Cura igitur sine odlo et slne cuplditate in-
iuste vocendi, posslt esse opinionura dissiralHtu-
do , et saepe graves dubitandi causae slnt, et spe-
ciosa arguraenta in utraque parte, Hcet deferre
controversias ad saplentes gubernatores, cura qui-
dem hunc ordinera et instltuerit Deus, et audl-
ri nobls dubitantibus veHt.

Reverentia est Deo, leglbus et magistratibus
debita , horum vocem anteferre prlvatae oplnioni
et cupidltati. Ut cura singulari pugna dimicant
inter sese Aiax et Hector, quiescit uterque exerci-
tus spectator virtutis duorura fortlsslmorum Du-
cum : ita dura intersese argumenta utrlusque par-
tls sapienter proposita dimlcant, retineantur in-

22*

343

DECL. DE ARGENDIS A GOENA S. etc.

344

clusae cupldltates propter mandatum Dei, et
propter hunc ordinem divinitus sancilum.

Haec docendi sunt homines, ut odia, et cu-
piditalem iniuste nocendi reprimant, et agnoscant
ordinem divinum, et propter Deum reverenter
audiant leges et magistratus. Haec doctrlna ad
pietatem, ad regendos mores, et ad pacem publi-
cam conducit. Nec sunt haec Stoica, seiungere
odia et disputationem forensem, sicut in senato-
rla dellberatione seiungi odium et alias pravas cu-
pidltates necesse est. Lex enlm slt gubernalrix,
non coeca cupidltas.

Docet Igltur nos filius Del de rebus maxlmis,
cum lubet accedentem ad aram prlus reconciliari
fratri. Gultus esse ostendit, non ritus sacrificio-
rum in Impiis, sed vult praelucere fidem, vult
corda habere novae obedientlae semina , sicut in
Hosea inquit: Miserlcordiam volo non sacrificium,
et agnitionem Dei, non holocausta. Itaque ante
ritus sacrificlorum reconcilierls fratrl, deposito
odio, ablecta etiam controversia, sl scis fe inlusta
petere, Sed si res dubla est, amanter paclscami-
nl vos legls vocem expectaturos et audlturos esse.
Saepe enim controverslae non ad te unlcum, sed
ad totam familiam , aut ad pacem publicam pertl-
nent, ut illa Ducum Bavariae, de qua dixi.

Eadem est sententla dlctl: Esto consenliens
adversarlo tuo cito, vldellcet deposlto odlo et ab-
iecta controversia , si scls te inlusta petere : vel sl
res dubia est, araanter paciscaminl vos legum et
iudlcum vocem expectaturos et audituros esse.
Et quidem Graece legitur Xa&i evvodov ^ sls be-
nevolus,

lam coglta quam necessarlura slt hoc prae-
ceptum In Ecclesia, in vita politica, In oeconoml-
ca. Quam multa horribilia Incendia vidimus in
Ecclesla orta sine ullis veris causis, tantum ac-
censa (piXoveiy.ua et odiis, deinde astute quaesl-
tae sunt oxio^Qaq^lai ^ixalov, sicut Plato nomi-
nat. Dlscesslt ex nostris Ecclesils Staphylus odlo
quorundam iniusto, finxlt causas consclentiam,
se veteris et perpetuae Eccleslae vindicem esse
velle, cum sciat multa nova Idola xal ftdeXvy^a-
ra a PontlficIIs defendl prorsus Ignota veterl Ec-
cleslae. Manlfestum est ah'os quosdam odlo no-
slri, non veris causis absurdas senlentias defende-
re. Praeterea, ut in febre, cum in lingua bilio-
sus humor redundat, et reliquos humores diluit,
dulcia eliam gustantl fiunt amara : ita mens llvlda

faclle in alieno sermone invenit quod displiceat.
Nec vero potest esse pax, nlsi in diiudicando sit
sanitas, et candor adhlbeatur, qui interdum ob-
scure aut ambigue dicta concinne interpretetur.
Exempla passim obvla sunt. Scripsit alicubi
Lutherus, duo esse Sacramenta divinitus tra-
dlta, caetera addita esse humana autoritate, sce-
lerate Staphylus vociferatur, Lutherum dicere,
coniugium humana autoritate institutum esse,
cum tantum de appellatione Sacramentl Latherus
disputet: An coniugium, quod omnes constanter
adfirmamus divinltus institutum esse, nominan-
dum sit Sacramentum novi Testamenti? Res
perspicua est. Et tamen Ille sycophanta peregrl-
nam sententlam adfinxlt. Tales ludi sunt adver-
sariorum, quos ut filius Del amans veritatis com-
pescat, precemur. Gircumspectione nostra vitari
tales reprehenslones non possunt, ut dicltur:
ov^iv aXs^KpaQjLiaxov tov ovy.o(pdvTov driyjxaTOS,
Sed non tantum haec impudentia ostendit eos raa-
lae causae patronos esse, et indulgere odiis: Ve-
rum et parricidia tot annorum illustria signa sunt
odii, In Hlspanla, in Gallia, in Belgico, et mul-
tis locls aliis magna saevicia in pios exercetur. Et
Episcopus Trevirensis nunc ad veterem Treviro-
rum urbem, quae et olim fidum hospitium Eccle-
siae fult, exercilum adraovit, ut pios Ibl inter-
ficiat. Haec considerare vos decet, ut cogltetls,
quae et ubi sitEcclesia, et qui sint verl fontes dis-
sidiorum , ut Ecclesiae coniunctionem omnibus
officils tueamlni. Ac ut in civill consuetudlne dls-
cernl clves et hostes oportet, et ne infinitae fiant
distractlones, quaedam in civibus insuavia sa-
pienter toleranda et lenienda sunt, ut tolerat Sci-
pio Tribunos: Ita in Ecclesia pil coniuncti In ve-
ra invocatione, qul etiamsl infirmi sunt, tamen
sunt dociles, discernantur ab atheis et Idolorum
defensoribus, qul cum unlversamEcclesIae doctrl-
nam inanera fabulam esse statuant, tantum eo re-
tlnent usltata idola, quia vident simulationem
superstitionis adferre opulentiam , et nervum esse
potentiae. Adversus illam Titanum sobolem con-
iunctl sint verae Ecclesiae clves, non praelientur
inter sese ut Gadmei fratres, sed cogileraus In hoc
agmine Ghristi plurimos esse teneros et languidos
comites, qnl Ita ducendl sunt, ne defessi extin-
guantur, sed ut paidatim sequentes confirmentur,
ad quos etiam vere pertinet vox Psalml: Ex ore
infantium et lactentium perfecisti laudera. Tali-
bus parcendum est, nec odlo exulceranda sunt

345

DEGL. DE DIGTO PAULI EPHES. IV.

346

eorum vulnera, quae paulatim mitloribus reme-
diis sanarl possunt.

De tali studio tuendae coniunctionis et ad

suos cives hoc modo scribit Demosthenes,- cuius

verba libenter recito, quia prodest omnibus no-

tissima esse: naQay.ald) de elg xavTa, ov Tv^ctjv

avTog zoiavT7]g cpLlav&Qwmag na() tviatv , alV

adixujg y.al aTaaiaoriydjg elg rriv bTtQUJV z^Qiv

nQono&slg , aXX^ ovdt t))v Idiav OQy^v dvanlt]-

Q(Sv To y.oivTi ov}.np(:Qov oli^iai dtlv ftlanTnv,

0VT8 juiyvvLU Tag Idiag ty^&Qag dg to. yoivrj ovf.i-

(fisQovTa ovdtv , alla e(p' a covg allovg naqay.a-

X(x) , TavTa avTog oYof.iai (Jtlv nQ(vTov noielv, Id

est: Adhortor alios ad deponenda odia, cum qui-

dem simili huraanitate multi erga me non sint usi,

qui me iniuste et seditiose inimicis propinarunt,

sed iudico non explendam esse vindictae cupidita-

tem cum pernicie publica, nec privata odia mi-

scenda esse negociis pubh'cis, sed me primum

hanc moderationem, ad quam alios adhortor,

praestare debere. Haec ille civibus Atticis con-

cionabatur. Quanto phis est esseEcclesiae civem,

in qua filius Dei severissirae hoc mandatum prae-

cipit: Discite a me, quia mitis sum, et humilis

corde. Has commonefactiones cum saepe audia-

tis, et exempla nostra in tolerandis iniuriis con-

spiciantur, sit haec oratio brevior. Precor autem

toto pectore fih"um Dei Dominum nostrum lesum

Christum, ut efficiat, ut omnes, qui in Ecclesiis

nostris docent, unum sint in ipso. Dixi.

No. 174.

an. 1559.

De dicto Pauli Ephes IV,

In Orat. T. V. p. 165sqq. , iii Orationibus poslremis p. 176.
et apud Richard. T. III. p. 487.

Oratiuncula de dicti Pauli Ephes, IV, reci-
iata (d. 7. Decbr. 1559.) a D, Paulo Ebero.

Quoniam iubemur ah'quid hoc loco dicere, etsi
nos hic confessus amplissimorum et doctissimo-
rum virorum ad dicendum timidiores reddit, con-
scios nobis infantiae nostrae, quae nihil adferre
potest dignum talium audilorum sapientia, erudi-
tione et iudicio confirmalo maximarum rerum usu
€t experientia: tamen rursus erigit nos eorundem
perspecta humanitas et aequitas, quos cum Scho-
larum consuetudinem norint, et sciant, nos has

partes non sumere nobis uUro, sed delatas, atque
impositas salvo officio recusare non posse, spera-
mus veniam daturos nobis, praeceptorum man-
dato, ut decet, obsequentibus, et nos pro more
scholarum pauca dicentes, palienter audituros
esse, quod quidem etiam ut faciant, et collega-
rum meorum, et meo nomine reverenter et offi-
ciose peto.

Constitui autem pauca dicere de insigni dicto
Pauli ad Ephes. 4.: Ascendit in altum, captam
ducens captivitatem, et dedit dona hominibus.
Ex quo dicto in magnis saepe doloribus consola-
tionem hausi.

Sumpslt autem id Paulus ex Psalmo 68. ubi
magnlfice describitur gloriosus trlumphus victo-
ris Messiae Dominl nostri lesuChristi, redeuntis
in coelum, post devictos hostes:

Hunc victorem regressura in sua, hoc est , in
ahum seu coelum , unde ad hunc conflictum cum
hostibus generis humani scse dimiserat , post il-
lam pompara triumphalem dicit Psalmus accepisse
dona distribuenda hominlbus , pro consuetudine
Imperatorum trlumphantium , qui reversi ex terra
hostili, magnlfico cum apparatu Ingressi urbem,
ante omnla ascendebant in summum templum,
ubi cum sacrificassent, ocoTrjQia^ et gratias Deo
egissent pro vlctoria , distrlbuebant donativa in
railites et congiaria in cives , ut omnes illa victo-
ria laetl fruerentur et iuvarentur. Ea dona qua-
lia fuerint et adhuc sint, quae quotidie ab hoc
trlumphatore Christo dlstrlbuuntur, exponens
Apostolus Paulus alt: Ab ipso dari allos quidem
Apostolos, alios Prophetas, alios Evangelistas,
alios Pastores et Doctores, quae sane exposltio
mlrifica est, et rationi absurda alque etiam ridi-
cula videri potest.

Si enim huius trlumphantls magnitudinem,
potentiam, opulentiam , mnnificentiam spectes,
nihil ab eo expectare muneris potes, nisi magni-
ficum , amplissimum , precioslssimum. Est enim
hic victor non ut alii , imbecillis homo tantum,
sed slmul Dei filiuSj oplfex et gubernator coeli
et terrae, possidens omnes thesauros summorum
et coelestium bonorum,

Quid igitur censes darl ab iromortali, nisi
aeterna bona? a ditissimo, nisi amplisslma? a
Deo denique nisi divina? hocest, sua magnitu-
dine.ac bonitate Immensa et infiiiita bona?

Quae igitur sunt illa dona, quae hic lalis et
tantus victor, tam munlficus, et ob ipsum victo-

S47

DECL. DE DICTO PAULI EPHES. IV.

348

riae siiccessum liberalior, suis distribuit, quos
unice diligit, pro quibus tanta pericula et mala
subiit et sustinuit?

Dedit, inquit Paulus, alios Apostolos, alios
Prophetas, alios Evangelistas , alios Pastores,
alios Doctores.

Haeccine sunt illa egregia dona, quae ex alto
confeninlur, a tam potente, magnifico, liberali
triurophatore Christo, sedente ad dextram aeter-
ni patris, et verbo potentiae suae omnia sustinen-
te? An hic fructus omnis et finis universi illius
belli censeri debet, quod filius Dei tanto rum
molimine gessit cum hoslibus generis humani , in
quo morte ipsius victoria parta est? An haec
sola utilitas ex tam celebri victoria, et tam glo-
rioso trinmpho filii Dei expectari debet, scilicet ut
sint inter homines alii Apostoh*, alii Pastores, alii
Doctores.

Quid vero ipsi Apostoli sunt, qui inter hos,
quos Paulus praedicat esse dona triumphatoris
Christi, primi numerantur, et donis linguarum et
sanationum et aliorum miraculorum divinilus or-
nati excellunt? Quid sunt inquam illi ipsi Apo-
stoll? nisi homines communi sorte totius generis
humani aerumnosi, fragiles, mortales. Imo
quid Apostolus Paulus de se et collegis suis, hoc
est, de Apostolis universis sentit et scribit?
1. Corinth. 4. depingit suum collegium mirificis
coloribus , miserrimam conditionem et tristissi-
raam speciem esse summorum in Ecclesia, osten-
dens, cum dicit: Puto autem quod Deus nos Apo-
stolos novissimos ostendit ceu morti destinatos,
quia spectacuhim facti sumus Mundo, et Angelis
et Hominibus. Nos stulti sumus propter Chri-
stum , nos infirmi, contempti, famelici , sitibun-
di, nudi, contumeliis omnium expositi , vagantes
incertissedibus, quaerentes nobis victum manuum
laboribus, maledictis et blasphemiis proscindi-
mur, et odiis omnium ordinum infestamur, de-
nique xad^aQjLiara huius mundi factisumus: xal
TTavrwv 7ieQL\pri!J,aTa.

Hoc cum de Apostolis universis dicat Paulus,
qui ipse omnium iudicio inter Apostolos facile pri-
mum locum obtinet, revocemus nobis in memo-
riam, quid de se ipse peculiariter dicat. Quam
misere deplorat suam infirmitatem, palamjprofi-
tens, se non facere bonum quod velit, sed malum
quod nolit? Item sibi esse infixum palum in car-
nem angelum Satanae, a quo durissime caeclatur
colaphis.

Quam vero tristi et tetra imagine se ipse de-
format et abiicit Paulus, cum se vocat BxrQWjxay
hocest, immaturum et imperfectum foetum , seu
molam abortu eiectam ?

Tales cum se ipsos esse dicant ipsi Apostoli,
qui inter ilia dona triumphalia primi recensentur,
quid de reliquis sentiendum est, Pastoribus et
Doctoribus, qui non illis tantis donis spiritus or-
nati sunt?

Mirum igitur videri potest, cur audeat Pau-
lus hos miseros, aerumnosos, abiectissimos et
contemptissimos homines vocare dona illa, quae
hic tantus victor et triumphator Dominus noster
lesus Christus ceu praecipuas manubias et fructum
totius gesti a se belli , victoriae et triumphi sui
inter homines distribuat.

Sed statuamus gravissimo consilioPaulum ita
hunc Davidis locum interpretatum esse, ut per
illa coelestia dona, quae viclor Dominus noster
lesus Christus in coelum revectus distribuenda ac-
cepit hominibus, intelligat Apostolos, Prophetas,
Pastores et Doctores. Causam igitur huius inter-
pretationis quaeramus. Ita fiet etDavidis dictum,
et Pauli declaratio illuslrior.

Notum est in Ecclesia, quomodo primi pa-
rentes circumventi insidiis saevissimi latronisDia-
boli , et spoliati sint illis coelestibus bonis , quae
ad imaginem Dei formati, in creatione acceperant,
et insuper sauciati sint incurabilibus et prorsus
lethalibus vulneribus. Sed filius Dei immensa
bonitate misertus generis humani, ita foede de-
formati et avulsi a Deo, et in aeternum carcerem
irae Dei, et mortis conclusi ab hoste Diabolo,
ideo humanam naturam assumpsit, ut inflicta
vulnera sanaret, et bona nobis a Diabolo erepta,
restitueret.

Haec bona sunt: remissio peccatorum, gra-
tuita acceptatio et reconciliatio , donatio Spiritus
sancti, vera agnitio Dei, pax et laeticia in Deo,
inchoatio conformitatis cum Deo, certissima spes
vitae et consuetudinis aeternae cum Deo, ubi co-
ram perfruemur infinita luce, sapientia et gloria
divina.

Haec bona prius amissa per primum lapsum
filius Dei Dominus noster lesus Christus recupe-
ravit, fracto, exarmato, spoliato, et aeternis
vinculis constricto Diabolo, eaque bona reddit
omnibus ipsum fide sequentibus et amplectentibus.
Haec sunt verissima illa dona seu raanubiae
seu congiaria, quae victor et triumphator noster

S49

DECL. DE DIGTO PAULI EPHES. IV.

350

lesus Christus receptus in coelum suae Ecclesiae
impertlt ac distribuit.

Cur igitur Paulus, cum vellet illud dictum
Psalnii iuterpretari de donis distribuendis, non
fecit potius mentionem horum vere coelestium et
aeternorum bonorum , quae sola digna sunt a tan-
to domino et victore donari? Cur mahiit dona
vocare homines aerumnosos, suam ipsorum mul-
tiplicein infirmitatem deplorantes, et morti ob-

noxios :

Causa est verissima, quod divus Paulus re-
spexit ad modum, quo communicanlur nobis haec
coelestia et aeterna bona, quae non ahter nobis
tribuuntur, nisi per ministerlum verbi, Admi-
rando enlm consllio et certlssimo decreto consti-
tuit Deus, voce Evangelii prolata per fillum ex
sinu aeterni patris, et sonante per Apostolos et
non allter, salvos facere homines, et participes
reddere aeternorum beneficiorum, quae sua mor-
le, victoria , resurreclione et laeto triumpho pe-
perit, et impetravit generl humano Dominus no-
ster lesusChrlstus, sicut inqult ipsePauhis: Evan-
gelium est potentla Dei ad salutem omni credentl.

Ideo Pauhis dona Illa triumphantls Christi
sapienter exponit ipsos Apostolos, Pastores et Do-
ctores, qula per Illos sonantes doctrinam a fiHo
Dei acceplam, conferuntur et distrlbuuntur illa
coelestla bona omnlbus, qui audito verbo credunt,
et parta bona a filio Dei et oblata per ministros
fide sibl applicant.

Estque hoc dictum Pauli opposltum pernl-
ciosisslmo errori Stenckfeldii et aliorum enthu-
siastarum, qui vel verbura vocale prorsus exte-
nuant et contemnunt, vel docent neglecto verbo
expectandos esse raptus violentos.

Nobis vero et doctrina proponitur et con-
solatio.

Doctrina est qua monemur, ut magnifacia-
mus et veneremur ministerium Evangelii , et vere
statuamus per illud, et non aliter, nobis donari
illa coelestia bona, parta sanguine et morte Do-
minl nostri lesu Christi, iuxta Pauli dictum:
Quos eleglt, hos et vocavit. Item: Fides ex au-
ditu est.

Consolatio muhiplex continetur hoc brevi
dicto Pauli. Primum quod fillus Dei ipse slt cu-
stos Ecclesiae, et conservet mlnlsterium, excita-
tis subinde piis ac salutaribus Doctoribus. Ideo
enim ascendit in altum, inquitPauIus, ideo sedet
ad dextram Dei patris, ideo regnat, ut det mini-

stros, quorum voce colligatur Ecclesia genere
humano.

Deinde singulis vocatis ad munus docendi in
Ecclesia haec ingens consolatlo proponltur, Quod
Paulus vult eos certo statuere, fillum Del Xoyov
velle efficacem esse per mlnisterlum ipsorum , si-
cut Inqult alibi : Labor vester non erit irritus in
Domino.

Sumus nos sane aerumnosi, sumus mlseri,
sumus spreti In mundo et conculcati et vere l^ov-
&er7]jueroi , sumus ellam infirmi et multls sordl-
bus foedati , ac prorsus ut Psalmus loquitur : rij-
moi y.al &rjXaCorT€g. Imo revera sumus, ut Pau-
lus de se inquit : sxTQWfxara. Tamen sciamus
fillum Del per nostram infirmam vocem efficacem
esse et per hanc slultam praedlcationem salvos fa-
cere credentes verbo , sicut inquit : Virtus mea in
infirmltate perficitur.

Ita hoc loco Paulus inquit, Apostolos, Pa-
stores et Doctores esse illa dona , quae filius Dei
acto trlumpho suae Ecclesiae distrlbuat, hoc est,
esse illa ipsa organa, per quae Illa coelestla et in
aeternltatem duratura bona homlnibus impertiat.

Hac nos consolatlone et in communlbus
aerumnls, et in sensu infirmitatis propriae erlga-
mus et sustentemus.

Te vero fili Dei , X6)^s xal slxwv aCdlov na-
TQog, collector et custos Ecclesiae tuae oramus,
ut nos mlserrlmos homines verlssime infantes et
lactentes et vocatos tamen ad hoc dlfficile munus,
ut tuam vocem in Ecclesia sonemus: regas ipse
Spirltu sanctotuo, doceas, confirmes, el susten-
tes in hac magna infirmitate nostra, et in hac tri-
sti confusione postremae aetatls mundi, ut simus
organa salutarla , per quae sanctificetur nomen
tuum, plurlmi perducantur ad societatem regni
tui, et aliqua tibi in genere humano grata fiant,
Amen. Dixi.

No. 175.

an. 1560.

De Gregorio Pontano,

In Oralionum T. V. p. 182., apud Richard. T. II. p. 628.
el in Orationibu5 postremis p. 194. Etiam separatini
edila Witeb. 1560. 8. 45tf pl.

351

DEGL. DE GREGORIO PONTANO.

352

Oratio de Gregorio Pontano, Doct. luris,
Cancellario Ducum Saxoniae Electorum , hahiia
a Vito Winshemio seniore, ariis medicae Doct.
et graecae linguae Profess., cum decerneretur
gradus Doctoris ariis medicaeCasparo Peu-
cero, Budissino , 30. lanuar.

Et providentiae divinae testimonia plurima in
medicatione quotidie cernimus, cum ordinera in
rerum natura, GVfina&flag et arziTia&elag con-
templamur, et simul ingentem hominum infirmi-
tatem in morbis non sine magno dolore aspicimus.
Hanc habet medicus assiduam scholam monitri-
cem de invocatione Dei. Quod igitur saepe in-
tuens aegrotos veris gemitibus peto, ut Deus con-
ditor generis humani nobis opem ferat, leniat
aerumnas, et servet ahquos lioneslos et pios coe-
tus, idem nunc quoque precor, ut hanc Acade-
miam, quae a palam alheis, et a fanaticis varie
oppugnatur, clementer gubernet et protegat, et
Deo gratias ago, quod hactenus eam contra ho-
stium rabiem defendit.

Cum autem dicturus in hoc loco de argu-
mento deliberarem, et hoc ipso tempore saepe ad
adolescentem filium viri chirissimi Gregorii Pon-
tani medicationis causa accederem, quia multa de
patris virtute et meritis cogitabam, non aliud ar-
gumentum ipsius historiae anteferendum esse cen-
sui. Prodest enim publice, tanti viri, cuius con-
silio res maximae, quae in nostram aetatem inci-
derunt, gubernatae sunt, exempla nota esse. Et
cum non solum huius oppidi, Academiae et Ec-
clesiae civis fuerit , sed etiam multa beneficia huic
oppido, Academiae et Ecclesiae tribuerit, iustum
est, gratara de ipso commemorationem publice et
privalim facere. Cumque singulari benevolentia
multos ex nobis privatim complexus sit, hoc quo-
que decet, gratitudinem suo loco ostendere,

Ego nunc historiam eius recitabo, quam ex-
tare ad omnem posteritatem utile est, nec, ut fit
in Panegyricis, attollam res parvas in maius, quod
propler ingenii imbeciUifalem non possum, sed
res ipsas, quarum amplitudo et splendor superat
ctiam eloquentium facultatem , nudas et breviter
exponam. N.im et haec q\iallscunque expositio
oslendit eum fulsse gubernatorem salutaren» Ec-
clesiae et patriae, donec ipse quidem velut in navi
clavum tenuit. Ad hoc opus praccipuum in com-
muni societate habuit Pontanus non illa tantum
instrumenta, quae Pericles requirit , ovveGiv no-

XiTiXTjV y.al dvva^iiv iQjiirjVevTiHriv , sed etiam
veri Dei invocationem, verilatis amorem , con-
stantiam in veris sententiis, iusticiam, irae mo-
derationera, candorem, et caeteras virtutes, quae
sunt testimonia praesentiae Dei , et quibus secnn-
dos eventus tribuit Deus. Primum autem de stu-
diis et tyrocinio eius dicam, quia necesse est do-
ctrina excultos esse eos, qui consilia in foro et in
curia gubernant.

Natus est Gregorius Pontanus ex honestis
parentibus in oppido vicino Witebergae, cui a
Ponte nomen est, ubi et pater diu praecipuum
magistratum gessit, qui postea tamen senex hic
habitare mahu't, ut esset assiduus auditorLutheri,
et cogitatione dulcissimae doctrinae de filio Dei
sese consolaretur, et ad veram invocationem et
celebrationem Dei accenderet. Quanquam igitur
et senecta et morbis impediebatur, tamen saepe
hoc longum iter a suis aedibus ad auditoriura
usque cupiditate audiendi Psalmorum enarratio-
nem emetiebatur. Quia vero et ipse iuvenis me-
diocritcr didicerat initia doctrinarum, amabat do-
ctrinas, et cum rem familiarem amplam haberet,
tribus filiis studia distribult, ita ut unum vellet
procedere in doctrina Ecclesiiie, secundum in iure,
tertium in arte medica. Horum filiorum studia
aliquandiu seni voluptati fuerunt, sed duobus
extinctis, Gregorius, qui ius civile discebat, su-
perstes fuit. Hic primum in Academia Franco-
fordiana virum excellentem eruditione et elo-
quentia Doctorem Plankebergium audivit, quo
tempore, cura Francofordiae mediocria studia es-
sent linguae Latinae, ipse quoque ad iuris iniiia
adiunxit exercitia styli, scripsit carmen et solutara
oratlonera, quia natura ad eloquentiam et splen-
dorera in dicendo incitata, lectione et irailatione
Ciceronis et Virg''Iii delectabatur. Senex etiam
dicebat, se interdum Virgilii carraen legentem
non sine voluptate irnaglnes Principura et veteris
iraperii formara in eo contemplari. Etsi autem
Plankebergium propter eloquentiam diligebat: ta-
men cum huc ex Erfordla migrasset Doctor Heri-
nlngus, fama iurisconsulti, ad quem omnes diffi-
cillimae causae fere totius Gerraaniae defereban-
tur, motus Pontanus huc venlt , non solum ut
publice docentem audlret, sed multo magis ut in
eius familiaritate cognosceret ipsius iudicia, et Ic-
gura applicatlones. Libenter Henningus, cum
ingenlum, avlditatem in discendo, et eloquentlam
In eo considerasset, admisit eum in famillaritatem.

353

DECL. DE GREGORIO PONTANO.

354

monslrat controverslas, quae ad se deferebantur,
mulla cum eo disputat, saepe etiam inslruclum
consillis mittit ad erudlta Principum iudici.i. Ta-
lem cum liaberet Doctorem et monltorem annos
aliquot, ut Piipiniannm Ulpianus, et simul hic
audiret ingenio et erudillone excellcntem Docto-
rem Hieronynium Schurftium, adeo In hoc do-
clrinae gcnere processit, ut a Princlpibus etiam
consulerelur, mri y.alov (fikor iojly Musas cecl-
nisse in nupLlisCadmi etllarmonies dlcitur. Cum
autem ad eruditlonem, prudenliam, iusticlam,
adiuncta est eloquentla, nihil ea copulatione pul-
chrlus est, quae cum in Pontano conspiceretur,
piures euin Princlpes et civltates accersebant, ac
de caeteris virtutlbus, quae magis in gubernalio-
ne conspectae sunt , postea dicam. Prius de elo-
quentia, quae ei patefecit aditum adRempublicam,
dicendum est. Etsi autem scio mediocres homines
non solum ineplos, sed etiarn fi.tuos dici, cum ve-
lut Crltlcl aut Arlstarchi de excellentibus viris
iudicant: tamen eius rei modus est: Vult Deus
agnosci excellentiam virtulum, quia de Ipso testi-
monium est, ut vere Inqult Seneca: NuUa magna
viitus sine Deo est. Eo Igitur haec commemo-
ratio referatur, ut celebremus Deum, culus radlos
esse excellentem ingenil vlm, artes, et virtutes
exlmias adfirmamus, et ei pro his douis, quae tri-
buit propter gubernatlonem, gratias aglmus. Nolle
etiam fateri bona, quae ocuhs cernuntur, llvor
esf. Et ego non tam meum iudicium, quam sa-
pienlum sermones recenseo, quos audivl dicere:
Neminem se vidisse, in quo plura essent naturae
bona, quae parlim necessaria sunt in oratore, par-
tlm sunt ornarnenta, quam in Pontano. Ingenium
fuit doctrinae et capax et avidum , prudenlla et
clrcumspectio singnlaris. Nec erat halluclnatrix
natura, ut sunt multae deerrantes ad parerga. Sed
rectitudo in eo iudicii erat, et Id formare erudl-
tione studuit. Dldlclt iuris publlci et privati do-
ctrinam , et adlunxlt cognilioncm scrlptorum pro-
pheticorum et apostolicorum, et omnium Eccle-
siae certaminum et temporum, non tanlum , ut se
ad dicendum instrueret, sed multo magis, ut
Deum recte Invocaret, quod scimus eum serlo et
sine hypocrisi fecisse. Ad hanc rerum doctrinam
accedebat divlnitus ei donata non solum profluens
sermonis copia , sed eliam splendor in verbis et
figuris, vox grandls et virills, quae etiam in ma-
gno exercilu exaudirl potuisset, Proceritas cor-
porls, et species a^iw^aTixri^ gestus sedatissimi,
Melanth. Oper. Vot, XII.

ut In nullo vidlmus, et gravitas tanta, ut saepe
intuentes eum dlcentem cogitarcmus illud de So-
lone, quem alunt non exertis manibus extra pal-
lium dlcere solltum. Haec erant eo pulcrlora,
quia videbantur tantum naliva €:SSQy et oslentatlo-
nis nihil animadverli potuit.

Erat oratio in confessionibus pubh*cis et con-
sillis tota gravls, slne verborum deHciis, saepe
etiam moesta sine affecllone : rectas sententias
constanter propugnabat, eliarasi interdum ingra-
tae erant polentibus, raeliorlbus senientiis et scri-
ptls sine (piXorsiy.Bia cedebat. Utriusque enim
rei multa exempla meminimus: veritatem, iusli-
clam, et salutem publicam suae gloriae et suis
commodis anteferebat: allenisslmus a populari ad-
plausu et a nolvuQay^oavvri^ ut qui sentiret gn-
bernationls raolem , et non vellet eam sibi augeri,
nec parerga accersenda esse et relinquenda iQya,
In privatls vero colloquiis erudltorum nihil eo
dulcius erat: avide audlebat historias Ecclesiae
et imperlorum, et multas ipse recltabat tum lectas,
tum auditas: quoties insignes sentenllae ex vete-
ribus Ecclesiae scriptorlbus proferebanlur, mox
eas sibi scribi iussit, ut cum ex BasIIio dictum de
Sola fide audivit, Mlscebat dlsputatlones de ob-
scuris controversiis, ut aliorum audiret concinnas
expllcatlones , condiebat et hilaritate talla collo-
quia, asperso candido sale, non enim deeral el
lepos in sermonlbus hllarloribus.

Haec breviter recltavl de ingenio et studiis
eius, quae vera esse multl noruut, et verecunde
sine collatione oratorum dicta sunt, quam aliis
relinquo. Ad utramque formam orationls ido-
neus fuit, ad grandlorem et splendidiorem, qua
utebatur, cum illo sono opus erat in Princlpum
consessibus, et ad alteram tenuiorem et Atticam
formara in privatis colloquils et dellberationlbus.
Etsi vldeor ineptus, qui in hac narratione Eccii
mentionem facio, tamen libet adiicere. In con-
ventu Augustano cum ad Principes quaedam de
synodo indicenda accurate diceret, non procul
sedentibus Eccio et Philippo , Eccius scribit in
parva pagella haec verba: Culas est iste? adscri-
bit Philippus: Est civis Witebergensls. Rursus
adscrlblt Eccius : Profecto est eloquens, Sed re-
deo ad seriem historiae.

Cum Dux sapiens Fridericus Elector, et elus

Consillarii sapientes et eloquentes viri Fabianns

a reilisch et Friderlcus a Thun allquoties Pon-

tanum audivissent, et ingenjum, eruditionem,

355

DECL. DE GREGORIO PONTANO.

356

eloqiientiam conslderassent, et mores scirent bo-
nis viris probari , vocat eum Dux Saxoniae Fride-
ricusinaulam, etCancellarii munus ei commendat,
quod scitis praecipuum esse non solum in praeto-
riisnegociis, sedetiamaliisgravioribus deliberatio-
nibus. Constat autem in iudiciis regendis indu-
striam et aequltatem eius ita probatam fuisse sa-
pientibus ac bonlsPrincipibus, nobilitati et civita-
tibus, ut omnes eum pailter dlligerent, sed prae-
toria negocia oraitto. Dux rridericus eum colo-
niam secum duxit, ubl colloqulo Interfuit Ducis
rrlderici et Erasmi Roterodami. Ibi et Alexan-
dro Legato pontificlo respondlt, petentl, ut Dux
Fridericus Lulherum traderet cerlls Eplscopls,
qui eum carceri Includerent. Ita Inltla aullcae
militiae Pontani Inclderunt in prlmam av()()a§iv
Lutheri etPontificIorum. In hac miiilia deinceps
annos circiter trlglnta plurlmum curarum et labo-
rum sustlnuit. Nec orania conventuum praella
hic recitari possunt: sed quaedam attlngam, ex
qulbus de caeterls coniectnra fieri potest. Wor-
matiae cum de maximis rebus Dux Friderlcus cum
Mercurlno saepe dellberaret: multa cum Pontano
Mercurlnus faralllariter locutus est de Caroli Im-
peratorls voluntate, quam ostendlt allenam esse
a crudelitate, et conari ut synodus indicetur non
solum propter has controversias, sed etiam ut
plura Eccleslae mala corrlgantur. Et narrabat
PontanusMercurlnum hoc epiphonema addldlsse:
Bene fecerunt Prlnclpes Germaniae , quod Caro-
lum elegerunt Imperatorera, Experientur enim
et saplentem et bonum fore.

Secutus est Conventus Augustanus anno 1530.
qui velut epltasls fuit certaminum Ecclesiae huius
temporls. Ibi Carolus, qui iam Italiam armis
domltam victor tenebat, quanquam incltabatur,
ut nostrls bellum inferret: tamen incumbens in
cogltalionem de synodo, ut antea Mercurinus di-
xerat, poslulat exhiberi a nostrls doctrlnae con-
fessionem. Quam multae res dellberandae tunc
inciderint, longum esset dicere, quo tempore
praeclpuas dellberatlones ita rexlt Pontanus, ut
sapientiam eius, fidem et constantiam probave-
rlnt optimi Princlpes Dux Saxoniae lohannesEle-
ctor, et caeteri in hac causa coniuncti.

Cum autem ante exltum conventus nomine
Pontificlorum oratlonem habulsset, praesenteCa-
rolo, Eiector Marchlo loachimus Primus, atro-
citer itninitantem nostris, quam coram audiebant
Dux Saxonlae lohannes Elector , Georgius Mar- |

chlo Brandeburgensls, Ernestus Dux Lunebur-
gensls, etWolffgangusPrlnceps Anhaltinus, ius-
sus est aDuceSaxoniaeEIectore Pontanus respon-
dere. Huic Pericleae orationi Marchionls ita re-
spondit Pontanus in senatu Prlncipum , ut vete-
rlbus Apologeticis lustini et aliorum piorum ante-
ferri haec responslo posslt.

Voluntas, inquit, Ducis Saxoniae erga cle-
mentissimum Imperatorem Carolum in electione
conspecta est. Delnde omnium horum Principum
in reprlmendis Turcis et seditionibus, et constat
nulla in re defuisse eos paci pubHcae. Adfirmant
etiam semper se memores fore divini mandati:
DateDeo, quae Dei sunt, et Caesarl, quae sunt
Caesarls. Non privata cupiditate ulla, non curio-
sitate, non errore, non coeco Impetu doctrinam,
de qua confessio exhiblta est, amplexi sunt. Sed
cum eam diu audlvissent, et fontlbus dlllgenter
conslderatis, et collatis testimonils slncerae anti-
quitatls, intellexissent veram esse, non voluerunt
agnltae verilati adversari, memores severissiraae
commlnallonis divinae, in qua dlcltur: Blasphe-
mlam non remltti. Quare et propter gloriamDei,
et propter propriam salutem, et propter alios, qui
studlum habent pietatis, quorum multi sunt ele-
cti, Deo iuvante, hanc doctrlnam et profitebun-
tur ipsi, et InEcclesIis sulsdoceri curabunt. Cum-
que manifesta sit impudentla Ponllficlorum , qui
nullos errores et nulla vltia in suls opinlonibus
et morlbus esse vociferantur , flagltant omnes pii
veris gemitlbus in tota Europa, ut in synodo le-
gltima Instituatur emendatlo: Idem petunt et hi
Principes, et sperant clementlsslmum Imperato-
rem , qul vldet necessariam esse emendatlonem
Eccleslae, sine cognllione non esse arraa sumptu-
rum, ut errores, llbldines, et alla vltia Pontifi-
clorum stablliat, et allenae impietati et saevitiae
gratlficetur, et verltatem, quae gloriam filli Dei
illustrat, et saluti animarum necessaria est, op-
primat, praesertim cum spem de synodo ostende-
rlt. Reverenter igltur Prlncipes et universam Ec-
clesiam et sese clementisslmolmperatori commen-
dant , quem orant, ut etiam cogitet, in hac delira
mundi senecta generi humano maiores confusio-
nes impendere, quae caveri melius possunt leni-
tate et ImeiXBiq , quam si malores dissipationes
armis fiant, slcut in bellis Bohemicis accidlt, nec
veritas opprimi poterit, etiamsi Principes aut po-
puli allqui oppressi fuerint, emergeret tamen ve-
ritas^ nec deleri a yortis inferormn poterit.

357

DECL. DE GREGORIO PONTANO.

358

Haec cnm pene ad verbum Pontanns dixissct, et
aliqui frementes maius certamen moturi essent,
Mogunlinus ait: non esse mirum atroci fratris
orationl responsum esse durins, nec prodesse lon-
giorem contentionem. Jnterfatur ergo Caesar, et
dici inbet, se factnrum esse, quod Ghristianum
Imperatorem faccre iustum sit, atque ita senatum
dimittit.

Hic cum fuisset exitus eius conventus, postea
Moguntinus et Palatinus Ludovicus cum Carolo
Imperatore de pace Germaniae colloquuntur Mo-
gnnliae. Ibi cum quidam asperius loqnerelur,
Caesarem habere alia regna, etiamsi Germania
vastata esset: interpellat huncCaesar, inquiens:
Haec non iussi te dicere. Nolo enim fieri vastita-
tem in Germania, quia et patria est, et ab ea
summum decus accepi. Et Imperator saluti orbis
terrarum , quantum potest, Deo iuvante, con-
sulere debet. Ita pacem certis conditionibus fe-
cit, quae duravit ab anno tricesimo usque ad qua-
dragesimum sextum. Non confero oratorum elo-
quentiam, materias confero. Consumpta est elo-
quentia Pericbs , Demosthenis, Ciceronis, in in-
citandis civibus ad bella. Quauto maius decus
est, eloquentiam conferre ad illustrandam gloriam
filiiDei, ad Ecclesiae et patriae pacem: in qui-
bus rebus praecipue totius Pontani cursus con-
suraptus est.

Ante trlcesimum annum comraenticio foe-
dere Principes moti, arma ceperunt. Erat pa-
nicus terror universae Germaniae incussus: sed
re inquisita Pontani diligentia exercitus dimissi
sunt, et tumultus initia sedata sunt. Possem
plura exempla salutarium consiliorum recitare.
Agnoscamus autem in rebus tantis foelicem sa-
pientiam Del beneficium esse, et Deo gratias aga-
raus. Tamen et organis Dei suus honos debetur,
et suo loco dictum Euripidis congruit: Praecipua
laude clvem dignum esse, non qui in ludicris spe-
ctaculis antecellit : aXXa /iidx<XQ iiwlvcor Xoyto,

Nolo autem vulnera nostra contrectare com-
raemoratione belli, quod anno 46. secutum est.
"^rantum hoc dicam , quod scio eum in delibera-
tione illa dixisse: Comitem se fortunaePrincipum
fore, qualiscunque eventus esset. Belli suasorem
non fore. Ac si quis multa disputat de praece-
dentibus occasionibus, is cogitet nos iam de ho-
rainibus loqui, in quibus multiplex est infirmitas.
Imo singuli cogitemus nostra \ltia poenas mereri,

quae proh dolor, et magna et raulta sunt, et pe-
tamus ut propter filium mediatorem aeternus pa-
ter in ira misericordiae recordetur, et moestissi-
mae Ecclesiae opem ferat, nec sinat fieri infinitas
dissipationes. Non hoc tantum verum est: Quic-
quid delirant reges plectunlur Achivi. Sed saepe
etiam propter populi vitia minus foelices sunt bo-
ni gubernatores. Oro autem filium Dei Dorainum
nostrum lesum Chrislum, ut nos propter suam
gloriam gubernet et protegat. Redeo ad narra-
tionem.

Pacls tempore praecipua cura fovlt Eccle-
slas: inspectionis, in qua reditus liberaliler at-
tributi sunt multis Ecclesiis, ipse suasor fuit,
cumque eam labefactare antinoraica factio conare-
tur, perfecit, ut iudicium convocatis piis et do-
ctis viris constitueretur, in quo inspectores defensi
sunt. Ex eo certaraine natae sunt eruditisslmae
proposltiones Lutheri contra Antinomos. Cum-
que doctrlnam Eccleslae recte intelligcret , et
Deum recte invocaret, nec spargl errores, nec
dissldia accendi sinebat. Maxlmeque oderat
Thrasones, qul ut videantur alios sublilitate vin-
cere, ludunt verbornm deliciis, ac reQarokoylac;
quaerunt, xal &aviiiaTa ()?]udTa)r, quae mentes
in dubitatiories et errores adducunt, ac narrare
possem in qulbus materiis de sophlstlca gemens
questus sit.

Magnae virtutes In eo et hae fuerunt, quod
expugnarl se pecunia nunquam passus est, nec
ambitiosc unquam in aliis aulls favores aucupa-
tus est, ac saepe audlvimus recitantem veterem
versum: Nerao potest dominis pariter servlrc
duobus.

Odia et obtrectationes saplenfer et Fablano
more tullt, quanquam non erat lentus, et quere-
batur ira languefierl sui corporis vires. Sed Ma-
gistrum se moderandae irae, primum habuisse
Ducem Saxonlae Frldericum narrabat. Dicebat
item nolle se precationem, et alias res necessarias
laxantem frenos cupiditatl vindictae, impedire,
ac saepe repetebat vocem Christl: Dlsclte a me,
quia raitis sum, et humi|is corde.

Domestica vita casta et sobria fult. Cumque
pater ei amplam haereditatem reliquerit, magis
eam frugalitate auxit, quam stipendiis, Inde scio
saepe eum mediocri pecunia sine ostentatione pau-
peribus opem tulisse. Quotidie allquid tcmporis
sacrae lectioni et precationJ tribuit. Et in hac
523»

S59

DECL. DE GREGORIO PONTANO.

360

extrema senecta egressus septuageslmum annum,
cum sese, Eccleslam et famlllam quotldle arden-
tisslmis precibus filio Del commendaret: tamen
cum vires corporls aetate magls quam raorbo de-
feclssent, placide decessit. Nec dubitamus eum
inler hos esse, de qulbus dlctum est: Beatl mor-
tul, qui in Doralno raoriuntur.

Haec de Pontano brevius et tenuius dlxl,
quam virtutum ipslus decus meretur: sed ludlco
utile esse iuventuli honestas Imaglnes plurlmas
intueri , et plerunque historlae multarum rerum
doctrlnam continent.

Adhortor autem lunlores, ut cum tales hl-
storias legunt vel audiunt , cogitent filium Del se-
dere ad dextram palris, et dare dona hominlbus,
et gratias el agant, quod aliquos dat salutares gu-
bernatores, et petant se quoque organa salutarla
a filio Dei fieri, seque praebeant remiges Deo gu-
bernantl non ignavos, ac doctrlna se instruant,
et ad honestos usus praeparent. Sclantque Deum
velle hac dih*gentia coh*. Et execrentur mani-
chea et antinomlca deliramenta illorum, qul vo-
clferantur: Bona opera non esse necessarla, cum
quidem tanta sit eorum amentla, ut quld slnt
bona opera et mala, non intelligant. Oro autem
filiumDei, ut nos gubernet et protegat, Dixi.

Praesentatio*

Clarlsslme D. Doctor, et Vicecancellarie,
Praeceptor observande: VeritJis ipsa sibi teslimo-
nium tribult ubique, InquItGalenus. Non igitur
in praesentia longa commemoratione utar, quod
in rebus ambiguis et ignotis fieri solet. Nota enlm
est huius amici noslrlM. Caspari Peuceri doctrina
non hulc tantum Acaderalae, sed toli Germaniae
et exterls quoque natlonibus, Morum vero et
vltae honestas omnibus nobls notissima, de qul-
bus quod hoc In loco pauclora dico, id facio pro-
pter ipslus raodestlam et verecundiara. Nara quod
de Amphlarao Aeschylus dixlt : ov dox8iv aQiGTog,
aXl^ slvai &8lei f eo animo et ipsum esse scio,
mavult esse bonus, mage quam bonus esse vlderl.

Intercedunt autem et allae gravlsslmae cau-
sae, atque necessltudo vetus, ut ipsum quocunque
tempore iuvare et ornare debearaus, quod ut II-
bentlus faciamus, etlam pletas erga praeceptorem
nos adhortatur, Gaudeo igitur praeberi mihi
qualemcunque occasionem declarandae gratltudi-
nis et observanliae cum erga ipsum , tum et erga

praeceptorem optime raeritura, et te eodem animo
esse certo scio, Quod vero ad examen et dispu-
tationem attinet, satisfactum esse scis legibusAca-
demiae, Quare cum in hac publlca testimonil et
gradus renunclatione etiara tua autorltas accedcre
debeat, reverenter a te peto collegll nostri, raeo
et araicl nomine, utM.Casparo Peucero concedas
facultatem, ac, ut vocant licentlam suscipiendi
gradum et insignla doctorls in arte medlca , id
gratisslmum coliegio nostro erit, et optlmum ac
doctissiraum virum immortali beneficlo ad perpe-
tuam observantlam et gratltudlnera tlbi devlnxe-
rls. Dixl.

No. 176.

an. 1560.

Ejcplicatio Aphorismi XLIL etc.

In Oralion. T. T. p. 196 sqq. , apud Ricbard. II, p. 245.
el in Oralionibus postremis p. 210.

Explicatio Aphorismi XLII, Partis secundae

Jphorism,

Cura hunc consessum vestrum oculls Intueor vi-
ri clarissiml, virtute, erudillone, dignitate atque
amplitudine praestantes, deque excellentl doctrina
vestra, et raea mecum cogito imbecillitate , anl-
raadverto dicluro niihi quaedani hoc in loco non
tam attentione, quam favoris et benevolentiae
vestrae studiis opus esse. Quae quidem ut non
difficuller niihi praestetis, duo vos movere debent,
Nara neque privato consilio has dicendi partes
surapsi , sed raandafo et autoritate legura , quam
colere et tuerl decet omnes, qui eam , in qua vi-
vunt, Rempublicam conserv.itam cupiunt, et cum
tranquillltate ac dignitate, florentem et stabilem:
neque exemplo hoc novo facio, sed obtempero
laudatissimae consuetudinl, quae saplenti malo-
Tura consilio Introducta , et a multis ante me ce-
lebrata, et ipso coramendata fructu et necessitate
seraper huc usque vigulf. Me vero etlara recor-
dalio consideratioque sumniae humanltatls et
aequltatis vestrae, qua ex hoc Ipso loco audilos a
vobis ante rae plerosque memini, In spem optl-
mara ereclura confirmat, ut eandem ego multo
raagis a vobls aequitatera expectem, quam exhibi-
tam aliis recordor, qui in dulcissima voblscum
multorum annorum coniunctione et consuetudlne

361

DECL. DE EXPLICATIONE APHORISMI XLII. etc.

362

vitae, in communicatione mutua honestorum offi-
ciorum et sententiamm amica collatione, singulo-
rum privatim erga me eximiam benevolenliam ar-
gumenlis non obscuris perspexi, et reipsa miilto-
lies sum experlus, cuius me opinionis de vobis
fructum ut percipere sinalis, et referre ex hox con-
sessu hodie, vos vehementer pro mea erga singu-
dos observantia oro. Cum autem neque ego ad
dicendum sim instructus, et argumentum de quo
disseri scholastico more oportet, non tam compo-
sitae orationis copia et splendore ilhistrari atque
oslentari , quam orationum fundamentis discuti,
et absque ocioso ornatu simplici oratione expli-
carivelit, ut fit in disputationibus, non ero pro-
lixus,

Dicam ergo pauca de quadrageslmo secundo
Aphorismo partis secundae, cuius verba sunt:
Fortem Apoplexiam solvere impossibile est, imbe-
cillem facile. Occasionem de apoplexia cogitandi
accuratius, praebuerunt mihi, quae grassantur
vulgo, et plurimos correptos interimunt, epile-
pticae et apoplecticae affectiones, quarum et inva-
siones sunt tam praecipites ac subitae, et impres-
siones tam vehementes ac saevae, ut videantur
velut lmdi]!iia voGr]j-iaca , a peculiari coeli et
aeris constilutione commoveri in iis corporibus_,
quibus inest aptitudo quaedam ac propensio ad
easdem ex languefacta cerebri virtute et coacerva-
torum longo tempore superfluorum reduntantia.
Neque improbo coniecturas eorum, qui causis ha-
rum aegritudinum ex Saturni et Martis infausto,
noxio et minaci positu pelitls, allquanto ante de
earum periculis monuerunt. Sed proh dolor,
quantum ingluvle, crapulis, intempeslivis com-
niessationibus , his causis externis et coelestibus
instruimus et cumulamus ceu penu materlae ido-
neae in corporibus nostris? Quantas addimus,
cum stnpemus ebrietate, aut Insanimus ambitione
et odiis, aut in magnis animis doloribus impa-
tientia, vel in subitis commotionibus praecipiti
ac fervida iracundia extra nos rapimur, tunc in-
quam quantas suppeditamus occasiones iisdem
causis, ut in nos invadant vimque expromant at-
que exerceant suam? Sed coelestibus causis omis-
sis, de propioribus et nobis insitis quaedam dis-
seramus. Galenus recte et concinne universas
verae apoplexiae proximas causas complexus est
duobus generibus, cum inquit: Fieri apoplexiam
ex defectu sensus et motus in corpore universo, eo
quod viitus animalis diflundl in nervos, et in

membra motui ac sensui destlnata tralici nequeat
(vel dia cpXtyi.iovwdri riva dia&soiv Iv avrw tvj
syy.acpdhp GvGTr^aaaav ., vel avzujv twv y.oiXiwv
i^mijiiJiXajutvwv vy()6Tr]Tog (pXeyjuaTOj^ovg) scili-
cetcerebro, vel obsesso affectu praeter naturam,
qui sltinflammationi simills, vel oppleto obtura-
toque phlegmalicis humoribus intus, qua ventri-
culorum alvei, et anfractuum multiplices ac mi-
rando contex4u impliciti dnctus, et ceu incisi in
substantiam ipsius tenues pori, sl ab infarctu hu-
morum Jiberi slnt, patent agitatorum spirituum
discursui et traiectlonl.

Hae cansae fiunt illustrlores, cum et dlscri-
men ac series caelerarum, quae has proximas an-
tecedunt, glgnunt, cient, impellunt, et ipsius
morbi orlgo conjiderafur ac natura. Apoplexia
in illorum est morborum numero, quos ex im-
pulsu aliquo incitati, ac cum defluxionis impetu
ruentes humores, scque in cerebrum inferentes,
et lapsu concitato ac subito vel in cava eius spacia
excussi atque ingesti, vel delrusi impactlque in
venas et arterlas, qulbus et membranea cerebri
involucra intexta sunt, et pertextum est corpus
ipsum, parere consueverunt. Causarum gignen-
tium una est externa et evidens: altera interna
et corporibus inslta : tertla, quam Gvvsx^ et
jiQOGsxij , idest, continentem vocant. Exlerna-
rum quaedam per sese ipso insultu vel illisu apo-
plexiam faciunt, ut cum validlore ictu fractis et
collisis ossibus cranei et cerebri massa ea com-
pressione coacta atque coarctata, aut laqueo inter-
clusls vel compressis iis venis, quae ocpayiTideg
et iugulares nominantur, protlnus cessante motu,
cor respiratlone interclsa suffocatur. Quaedam
rursus internas causas vel glgnunt , augent ac co-
acervant velut pabulo suppeditato, quod vita prae-
stat luxui dedita atque helluationibus, vel colle-
ctas ante alteratlonum quarundam immutatione
praeparant, ut cum exhalitibus crudis densati
coaclique humores et intra craneum detenti a ca-
lore lentorem paulatim contrahunt et tenacitatem,
vel genitas, congestas ac praeparatas impellunt
agitantque, ut cum quieti humores aut vehemen-
tis iracundiae fervore vel aeris circumfusi ardori-
bus dissoluti ac fusi, aut expressi et velut exclusi
astrlctione meatuurn ab asperiore frigore, aut co-
pia elisi irruunt in cerebrum. Internae causae
quas 7iQ07]yovfitvag et antecedentes vocant, et
quarum ab externis origo est, sunt humores, qui
vel in ipsis rivulis venamm capitis, his scilicet

363

DEGL. DE ECCLESIA CHRISTI.

364

atro crassoque et melancholico sangulne refertis,
aut extra venarum ductus intra craneum et cere-
bri membranea involucra , quacunque patet ali-
quid et vacat, inque ipsis sinubus cerebri conti-
nenlur, confecti et continua accessione aggestio-
neque materiae novae aucti ex iis halitibus, qui
de ventriculo, hepate, venis in habitum totius
corporis digestis, assidue in cerebrum vehit te-
ctum fumosae domui supra posltum efferuntur.
Ab hls humoribus tantlsper donec qulescunt, ni-
hil admodum perlculi est. Si a quocunque ex-
terno incitati principio explicent et dllatent sese
subitoque et confertlm inundent in cerebrum,
pericuhnn adferunt, quo llberatur aeger, si na-
tura victrlx repulsos hos excutlat pernares, pala-
tum, os et meatus allos, ut fit in catarrhls. Si non
excutlat, sed oneri succumbat, sequuntur 7rcf(ja-
Xvasigy aut naQanl.riyiai, aut apoplexiae, aut
aliae his cognatae aegritudlnes. Sed de Apople-
xla dicemus. SI ergo qui venis Insunt humores,
ex amplloribus ramls depellantur atque adlgantur
in angustissimos surculos , protinus impletos hos
distendunt, inque lumorem attollunt unlversos,
adeoque ipsum simul cerebri corpus, in quod de-
figuntur et penetrant, moxque Ipsa tumoris mole,
quaeque fere statlm humorum infarctum conse-
quitur inflammatlone, denique erumpentis non-
nimquam sanguinis effluxu in slnus laxiores, ce-
rebro inferunt (Tmi^fa/i/ phlegmonae slmilem, ut
occupatura atque obsltum undlquaque videatur
inflammationibus. Haec dia&eGig partim com-
primendo alque coarctando cerebri meatus, im-
pedlendoque motum dlductlonis et contractlonis,
necessarlum et ad alios usus et ad impulsus spi-
rituum ac tralectus in nervos, partlm opplendo
poros, et si oscuh's venarum humores excidant,
ipsas eliam cavltates laxlores, facit ut nulla de-
fluente vlrtute animali extinguatur sensus et mo-
tus in reliquo corpore. Si qui extra venas flui-
tant validiore adactu in ipsos slnus cerebri atque
anfractus subito confertlmque impingant, totos-
que occupatos expleant, slque in poros etiam ipsos
cerebrl itc nervorum subeant atque penetrent,
qui fere talibus omnibus languent ante largiore
imbuti et tenaciore humidltate. Tali ergo infar-
ctu humores viscidi cum obstant atque officiunt
cerebri motui , tum irruptionem et transitum spi-
xituum animallum in nervos Inhibent. Hoc modo
ingesti Rtque impacti humores vel venarum rivu-
lis vel alvels cerebH, ^nod et sectio ostendit apo-

plecticorum post obitum , fiunt apoplexiae airiov
Gvrexk- Pfoxlrne enim eam, quae apoplexla pro-
prie dicltur, did&saiv efficiunt, GTtyviuGiv scllicet,
seu coarctationem meatuum cerebri omnium. Cu-
ius dlfferentlae sunt nvzvcoGig xat i'/Li(fQaiig. JJv-
y.vwoiv tumor praeter naluram inflammationi sl-
miiis, ex affluxu humorum per venas: tjug)Qa'§iv
infarctus humorum in alveos et plicas cerebri ex
affluxu extra venas efficit. Ex his liquet manlfe-
sto: cum apoplexiae ortus sit ex humorum de-
fluxu, discerni oportere tempora, et considerarl
inltia inciplentls, conslstentls, et absolutae atque
completae fluxionis. Incipiens nQocpvlaxrriV ,
conslstens partlm nQOfpvlaxTriv^ partim d-eQansv-
Giv: absoluta S^eQamvGiv solam exlglt. Prae-
stant id autem ante usum twv romxwv tum xe-
vwGeig sim^Wces , ium avriGnaGeig , ium naQoxe-
revGeig, usu quidem phlebotomiae, scarlficatus
et similium, si ex venis slt mali origo : catharcti-
corum vero , enematum , apophlegmatlsmorum,
errhlnorum, vehementis ligaturae, acrium fri-
ctionum, si extra venas,

De absoluta , id est de facta apoplexla loqui-
tur Hlppocrates, quam, sifortissit, diclt curatu
esse imposslbilem, si mltior et remlsslor, non
facilem. Indicium fortissiraae apoplexiae est ex-
treme laborans respiratlo, quam molitur et per-
aglt cerebrum impulsumusculorumthoracls. Cum
enim rellqui musculi tolius corporls omnes In
apoplexlls concldant et conquiescant, soli qui
thoraci servlunt, quamvis dlfficulter, moventur
taraen adductione et relaxatlone sui allquantulum
attoUentes et submittentes rursus pectus, idque
fit propter resplratlonis necessitatem, qua nervo-
rura virlus quanquara irapedita et languens Inci-
tatur, corde refrlgeratlonem sui flagitante, expul-
sione acrlum fuh'gInosorura hrilltuura et frlgidlo-
ris aerls haustu. Est et forlis apoplexiae argu-
mentum, sed minus sevae, anhehtus inaequalis
et inordlnatus atque intensus, et ex intervalhs
sese tum Intendens, tum remlttens. Denique
quanto facilior est , aequablHor et lenior respira-
tio , tanto mlnus periculi est.

Fit autem fortis apoplexia a plena perfecla-
que obstructlone ab humoribus copiosis, simul-
que aut crassis, aut cum crassicie lentis, morbi
magnitudine respondente magnitudini causae.
Curatlonem autem non adraittit, magna ex parto
propler suftocatiouis periculum , quod fere citius

365

DEGL. DE EGCLESIA GHRISTL

366

strangulatu extingultur cor, quam exonerato et Domlni nostri lesu Ghristl, per et propter filium

ab omnl obstructionis impeditione expedito cere-
bro, thoraci raotus liber reddi et restitui respi-
ratio possit, tantoque difficllius curatur, quanto
et humorum copla, et crasslcies ac tenacitas malor
fuerlt, et hi meatus omnes arcllus obsederint,
el adhaeserint pertlnacius. Neque enim propter
coplam dimlnul et exhaurlrl cito, nec propter
crasslciem per angustos narlum et faucium ductus
prolici et educl, nec propter adhaerentem lento-
rem revelli ac provolvi facile possunt. Quapro-
pter cum repugnet, et sydsi^ir aliam ostendat
causae morbum faclenlls condltio, tamen propter
vehementlam et violentiam affectus, et periculi,
quod vltam petit, magnitudlnem, extrema statim
inter initia oportet adhlberi remedia , ut si non
liberetur, attamen allevetur cerebrum, et cor a
periculo suffocatlonls vindicatum concedat tutio-
rem moram rellqulls morbi perducendis ad con-
venlentem maturitatem , et extirpandis atque ob-
terendis. Sed prolixlor sum , quam convenit.
Uberior enim tractatio alio pertinet. Vos , virl
clarlssimi, ut quae dicta sunt a me boni consula-
tis, pro vestro candore et perspecta mihi erga me
benevolentia , vehementer oro. Dlxi.

No. 177.

an. 1560.

De Ecclesia Christi.

In Orationum T. V. p, 215., Richard. T. Iir. p. 91. et in

Orationibus postreinis p. 231, Eliani separatim edita
VYitb. 1560. Vid. Strobel. bibl. Mel. no. 551.

Oratio do Ecclesia Chrisii, recitata a Mag.

Matthia Gunderamo Cranacensi, De-

canoy Nonis Martii.

Tlbi omnipotens Deus, aeterne pater Domini no-
slrl lesu Christl , qui coelum et terram et homi-
neset omnes creaturas, una cum fih*o tuo coaeterno
Domino nostro lesu Christo, et Spiritu tuo sancto
creasti, et immensa bonitate propter filium colligis
«eternam Eccleslam, gratlas ago, quod hactenus
nos clemenler gubernastl et protexlsti, Teque oro,
ut semper inter nos aeternamEcclesIam tlbl colllgas,
et non slnas Inter nos extingul lucem Evangelii,
agnitionem filll tui etveram Invocationem propter
gloriam luam , O omnipoiens Deus, aeterne pater

tuum Dominum nostrum lesum Christum serva
inter nos reliquias, te vere agnoscentes et cele-
brantes, et nos facito oxevrj tXiovs, et organa
quae in omni aeternltate vera gratitudine et laetl-
cia te celebrent.

Haec vota primum facere nos In hls publlcis
congressibus decet, qula certe convenimus, ut pro-
pter gloriam Dei, studia doctrinarum nostro loco
iuvemus. Ideo et vos et nos adiungamus gemltus
nostros ad precatlonem filil Dei, quam, in illo
mirando agone suo recltat, inquiens: Sanctlfica
eos in veritate, serrao tuus est verltas, Idem cum
ipso mecum petite: Sanctifica nos, oranipotens
Deus, aeterne pater Dominl nostrl lesu Chrlsti,
in veritate tua, sermo tuus est veritas. Ut au-
tem usltatum est, de aliqua doctrinae parte dice-
re, sumpsi ulilem commonefactionem de Eccle-
sia, de qua cum recens quidam vociferari cepe-
rint, Ecclesiam invisibilera esse, quo ex sermone
sequitur v.vaqy^ia et rauUIplex incertitudo de do-
ctrina , de testlmoniis temporum et synodorum,
de coniunctione civium Ecclesiae tuenda, et de
societate invocationis : necesse est extare veram
et persplcuam sententlam. SI enlm nulla est vi-
sibilis Ecclesla in hac vita, quomodo agnoscentur
et mlnistri EvangeHi et auditores? et quae Eccle-
siae ludicia erunt, de quibus scriplum est: Dic
Ecclesiae? Quae erit testimoniorum autorilas, de
temporibus? de receptls llbrls? de controversla-
rum ludiciis? Quomodo discernemus cives et ho-
stes, quorum expetenda et tuenda sit societas?
qui fuglendi slnt? Quales in invocatlone tenebrae
erunt, si non distingues Invocationem tuam ab
invocatione hostium Christi, de quibus ipse in-
quit: Non adsumam nomina eorum In labils
meis? Cum igitur certltudo quaerenda sit, recte
de hls tantis rebus homines docendi sunt. Pri-
mum constltuenda est definitio Ecclesiae visibilis
in hac vita, congruens cum imaginlbus, quae a
filio Dei traditae sunt, de Sagena, In qua sunt
boni et mali pisces, et cum hac appellatione : Dic
Ecclesiae.

Affirmo igllur Eccleslam vlslbllem in [hac
vita, coetum visibilem esse, ampleclenlium in-
corruptam Evangelii doctrlnam, in quo sunt
multi electl ad aeternam salutem, et renatl voce
Evangelii et Spirltu sancto, etsi sunt in codem
coelu alii quoque non sancti, «cd tamen in pro-

367

DECL. DE EGCLESIA CHRISTI.

368

fesslone externa vocern doctrinae eandem sonan-
les cum sanctis.

Cumque nomino araplectentes incorruptam
Evangelii doctrinam, complector et legilimum
usum eorum rituum quos Deus quolibet tempore
instituit, et excludo idola et pertinaciam defen-
sionis idolorum.

Nec cavillatione turbemur de vocabulo Evan-
gelii: Compleclor hoc nomine doctrinam poeni-
tentiae et aeternae promissionis, imo et capita in
symbolis collecta, sicut Apostoli appellatione
Evangelii utuntur, de tota ministerii sui doctrina.
Quia sl legis adpellationem insererem prolixa di-
stinctio partium legis addenda esset. Sapienter
dicunt lurisconsulti, periculosas esse defmitiones,
quia non est remedium contra sycophantae mor-
sum, invenire facile possunt roonstrosae, viru-
lentae et caUimnitttrices natur^e, quod arrodant.
Nec a Musis illa depravationum artificia, sed a
Sphinge orluntur. Sit candor in interpretatione,
ubl vere explicatio adiuncta est, quae calumnias
perspicue refulat, et simus memores honestissi-
mae vocis Thucydldeae: dia.ftoXas fxtv , ov ouj-
(pQOV ovxe )Jysiv rivag ig dlh']lovg, ovTe rovg
axovovTdg anodtxeo&ai, Ac plane adfirmo , tan-
quam demonstrationem, quae iudicari ratione po-
lest, tenendam esse hanc sententiam : Nequaquam
esse Dei Ecclesiam eos coetus, qui contrarliim
doctrinam legi morall defendunt. Ut Ethnici fin-
gebant turbam Deorum : muhi fanatici probave-
runt libldinum confusiones: Pontificii et Maho-
metici leges coniugii delent. Comprehendo igi-
tur in definitione Eccleslae et legem moralem re-
cte intellectam. Etsi autem Ecclesla non cernl-
tur ut regnura pontificlura, in quo incurrunt in
oculos, Pontificum splendor, dignitatum gradus,
opum ostentatlo, purpurae, sateUilia, dcnique
omnia illa qnaeDaniel complectilur, cura ait: Co-
lent Deura Maozim, auro et argento. Tamen
consplcitur Ecclesia, ut honesta aristocralla, seu
pius coetus docentium et discentlum Christianam
xaTTixr^aiVi qui taraetsl non iisdem parietibus in-
chisus est, sed dlspersus, eandem tamen verae do-
ctrinae et piae invocationls vocem sonat. Hunc
coetum oculis et auribus distingui posse ab omni-
bus, qui aliam vocem sonant, manifestum est.
Paulus inqult: oti &iaTQov iysvri&rifXBV tm
xoojuoj xal ayyekoig xal dv&()(6noig. Ouale spe-
ctaculnmri Ecclesla esse potest, si non cernltur?
Quomodo praehcndi' corpora et interfici possunt,

si dlstlnctio neque ocuHs neque auribus agnosci-
tur? Cum regnarent in ludaea Herodes, Phari-
saei et Sadducel, qui ordinariam gubernationera
tenebant, horum certe conspiciebantur satellilia
et gladii. Nec distlnctio nulla inter hos et veram
Ecclesiam sensibus accipiebatur.

Erant vera Dei Ecclesia Zacharlas, Ehza-
belh, Anna, loseph, Marla, soror Marlae, et
ahi niulti, qui horum doctrinam audiebant, quam
cumPharisaei etSadducci dlssentire a suis opinio-
nibus inlelligerent, Zachariam interficiunt, quod
facere non potuissent, sl distinctlo nulla sensibus
acciperelur. Non vagatur Ecclesia Inter Andaba-
tas in leiiebris, sed est ut Paulus Inquit, &taTQOV
hoc est spectaculum mundo , angelis et hominl-
bus, seu ut Siloraon inquit: Acies ad praelian-
dum instructa, habens sua quaedam signa , arma
et clitssica. Manifestum est dici signa monslran-
tia Ecclesiara : Vocem ministerii evangehci In-
corniptam, ct ritus divlnitus traditos, qul in ocu-
los incurruut, confes&ionem et Invocationem a
caeteris genlibus distinclam. An , cura lullani
niiHtes alil sacrificarent idolis, alii sacrificare nol-
lent, distinctio nulla conspiclebatur? Sed nube-
culam, cui involvunt Eccleslam, obliciunt po-
pulo isti Platonicl. Quod creditur inquiunt, non
videtur: Eccleslam esse credltur. Non Igitur vi-
dctur. Hoc vafrum involucrum evolvamus. Mul-
tae sunt propositiones, quarum etsi cernuntur
subiecta, tamen praedicata fide adduntur, ut cum
dicimus: Sol est a Deo creatus, haec nostra cor-
pora revocabuntur in vitara. Hic fides assensio
est, qua integram proposillonem amplectlmur.
Ita subiecta in his propositionibus accipi sensibus
diclmus : Homines sonantes vocem Evangelii sunt
Ecclesia Del, seu coetus, in quo sunt electi. Et
tamen fide praedlcatum additur. Distinclio inter
agmen martyrum et tyrannos oculis iudlcarl po-
test: audimus confesslonem et invocationem plo-
rura, vlderaus eorum corpora lacerari ferro, uri
flamrais et multis modls cruciarl. HIc fides addit
praedicata : Tales placentDeo, tales praestantDeo
gralos cultus , tales sunt haeredes coelestis Eccle-
siae. Hac responsione perspicue evoluta est ob-
iectio illorum , qui Ecclesiam fingunt esse Plato-
nlcam ideam.

Postquam vero conslitutum est et consplci
Ecclesiam in hac vita , et quae sint signa non fal-
lentia: iam addenda est necessaria doctrina. Man-
datum Dei gs&^ scIos, ut verae Ecclesiae te adiun-

369

DECL. DE ECCLESIA CHRISTL

370

gasfide, confessione, invocatlone et officiis, qiiae
ad eius conservationem Deus praestari iussit.
Vult Deus te suae Ecclesiae civem et communis
militiae socium esse, non hostem, non parricidani,
non desertorem et transfugara. Ideo scriptum est :
Plantati in domoDomini, in atriis domusDei no-
stri florebunt. Item: Beati qui habitant in domo
luaDomine. EtPsal. 26.: Unum hoc petii aDomi-
no, ut habitem in domo Domini omnibus diebus
vitae meae. Nec vero tantum fiat adiunctio ad hanc
veramEcclesiam, sed etiam studiumsit inomnibus
luendae coniunctionis, quale esse in bonis et fideli-
bus civibus omnibus decet. Discernamus hostes et
cives. Adversus hostes simus vigilantes et acres,
erga cives placidi, benefici, obliviscentes iniurias,
ne distractiones non necessariae fiant. Non enim
loquimur de Ecclesia huius vitae, ut de corpore,
in quo nihil sit morborum, sed habet etiam vera
Ecclesia, retinens fundamentum, non exiguas in-
firmitates, ut, muitum cah*ginis erat in discipulis
Baptistae et Christi, in illa aurora, ante manife-
stam missionem Spiritus sancti, et tamen in eo
coetu erant electi ad aelernam salutem. Vocetque
nos ad societatem Ecclesiae haec dulcissima con-
solatio , quod certum est, in eo coetu electos esse
ad aeternam salutem. Nec in numero electorum
esse illos, qui huic coetui nunquam inseruntur,
iuxta dictum Pauli: Quos elegit, hos et vocavit,
Quomodo autem in tanta confusione generis hu-
mani, in tam variis opinionum dissidiis fieri ad-
iunctio ad veram Ecclesiam potest, si distinctio
hominum sensibus non accipitur? Deinde quo-
modo fient iudicia iuxta mandatum Christi : Dic
Ecclesiae, si iudices conspici nonpoterunt? Sed
lioc ipsum consilium Alcibiadaeum est. Cum
enim viJisset Alcibiades Fericlem silentio et gestu
significantem novas curas et sollicitudines, inter-
rogat Crtusam , ille respondet: se cogitare quo-
modo rationes referret. Imo vero inquit audax
adolescens: cogites quomodo non referas. Id isti
faciunt: Vociferantur nullam conspici Ecclesiarn,
ut iudicia deleant, et sibi tyrannidem in Ecclesia
sumant, gignant dogmata monstrosa , quae nemo
s.inus probat et frenos cupiditatibus laxant. Huic
Hcentiae quaeruntnr latebrae velut Orci galea, seu
potius ut Cerastae se abdunt, qui se luto invol-
vunt et cornua exerunt, ut incautos viatores sau-
cient: sic isti sp faciionibus muniunt, et ex suis
jatebris, quos volunt, iugulant. Ut igitur in vera
Ecclesia iudicia retineantur, conspici eam sta-
Melanth. OrER. VoL. XII.

tuendum est. Et quanquam bonis mah' mlxli
suut: tamen semper aliquis coetus est veritalis
custos. In secunda Ephesina synodo , quae uo-
minatur X7]aTi()xrj, Byzanliiim Eplscopum recle
sentientem calcibus ita percussit Anliochrnus in
publico consessu, ut intra trlduum senex extinctiis
sit. Erant tamen alii recle sentienles, et viclt
tandem veritas. Haec cogitanda sunt quoties re-
citamus dictum: Credo esse Sanctam Ecclesiam
Catholicam, laeti Deo gratias agamus, quod in
tantis dissidiis propter filium servat aliquem coe-
tum , in quo sunt electi ad societatem coelestis et
aeternae Ecclesiae. Deinde sapienter considere-
mus, quae et ubi sit vera Ecclesia , et in eum
coetum nos includamus, et coniunctionera eius
tueri studeamus. Laetemur etiam nos ad aliorum
recte invocantium preces, adinngere nostros ge-
mitus et vota, quae fillus Dei, qui est 7i(J€0/3v-
Trjgy pro nobis, ad patrem aeternum perfert. Et
quidem in precatione intueamur pios alios, qui
simul precantur, sicut Dominus inquit: Ubi sunt
duo aut tres congregati in nomine meo, in medio
eorum sum. Et quidem vult nos Deus mutuis
consolaliv.nibus exigi , sicut ad Petrum dicitur:
Et tu conversus confirma fratres tuos. Mulli
sancti viri habent familias, coniuges pias et dul-
cissimam soholem. Hanc vult Deus a parentibus
doceri et inseri Ecclesiae, vult eos esse in eo coe-
tu, in quo sunt aliqui electi. Haec dulcissima
consolatio piis parentibus excutitur, si cogitandum
est, nullam esse visibilem Ecclesiam, nec sciri an
familiae suae sint Eccleslae cives.

Etsi praestigiis dlsputationum magni in his
quaestionibus tumultus excitari possunt: tamen
nos manifestae voci divinae obtemperemus, fir-
missime statuentes, hoc agmen veram et vlsibilem
Ecclesiam esse in hac vita, quod sonat Evangelll
vocem incorruptam, et in hoc agmine esse vere
electos ad aeternam coelestis Ecclesiae societatem,
et velleDeum, ut huius Ecclesiae cives simus Nos
et Nostri , et cum ^a invocationem nostram con-
iungamus. Haec certa et firma sunt, et piis ad
consolationem et ad ver;im invocationem utilia,
Praestiglis vero contrariarum dlsputationum op-
ponamus haec gravissima dicta: Quae Deus prae-
cepit, sancte cogita. Item: Lucerna pedibus raeis
verbura tuum. Certe enim disputationura opor-
tet esse raetas aliquas. Et vocem suara Deus tra-
didit, ut raetas nobls circuradaret , ne Pyrrhonlo
raore vagabundae menles fine errent.

371

DECL. DE DICTO 1 PARALIP. 17.

Tantum hoc tempore de Ecclesia dlxi, ad
consolandos pios, contra illorum clamores, qul
cum non vellnt quaerl Ecclesiae socletatem , non
solum avafixiav et dlssipationes publlce efficlunt,
sed etlam prlvatlm slngulos praeclpitant in pernl-
ciosas dubitationes. Cum autem vos iuniores au-
diatis, controversias gravissimas , non posse sine
eruditlone dlludicari et exponi, et oriri plurimas
hallucinationes ab indoctls, excitate vos ad di-
scendum propter gloriam Del, et propter salutem
communem et vestram, et studlis miscete preca-
tionem, sicut scrlptum est: Subditus esto Deo,
et ora eum. Et slcut usltate dlcltur: Labora et
ora. Quae sl facietls, non dubltate studla vestra
sahitaria vobis et aliis futura esse. Saepe etiam
cogitemus hulusultimae, languidae et delirae se-
nectae mundi mala quae praedicta sunt, ut cura,
sedulitas et precationes Intendantur, sicut Domi-
nus jnquit: Orate ut possitis effugere venientia
mala. Crescit rabies Diabolorum , qula poenae
eorum summae nunc proplores fiunt. Hi petu-
lantiam ingeniorum accendunt, armant tyrannos
et sophistas, ut idola maiori crudelitate stabillanl,
quam antea. Scltis enim in Gallia, Hispania,
Belgico, horribllem saevillam exerceri. Nec si-
mus adeo ferrel, ut nec de magniludine periculo-
rum, nec de praesidiis cogitemus. Sed primum
Deo gratias agamus, quod nobis allquantisper me-
diocria Halcyonia tribuit, et tribui ea sclamus,
ut doctrina propagetur. Delnde magnitudine pe-
riculorum commonefacti, in discendo et invo-
cando siraus ardenliores, nec somniemus huma-
nam dih'gentiam huic magnitudini periculorum
parem esse, Sed simus memores vocis filii Dei,
qui inquit: Sine me nihil potestis facere. Ut
autem ostendit nobis imbecIUitatem nostram: ita
rursus et consolatur nos et auxillum promittit In-
vocantibus Inquiens: Quanto magis pater vester
coelestis dabit Spiritum sanctum petentibus, non
ait repugnantlbus et petulanter ruentibus in
omnia scelera, sed coniunglt petitionem et pro-
missionem, cum alt: Petite et acclpletis. Vult
Deus invocatione se coli, et ab omnibus creaturis
discerni, et vult in invocatione filium agnosci, si-
cut ipse inqult: Quicquid petieritis palrem in no-
mine meo, dabit vobis. Dlxi,

No. 178.

372

an. 1560.

-De dicto 1! Paralip, It.

In Oratlon. T. V. p. 280. , Rich. III. p. 250. et in Oratio-
tionibus postremis p. 246.

Oratio (de dicto: Aspicis me in forma homi-

nis) recitata a Paulo Ebero, Past. Eccl,

Witeh.y cum gradus Doctorum Theologiae de-

cerneretur Rev, viro M. Davidi Voit.

die 29. Martii.

Etsi quotidie de mirando consilio redemptionis
generis humani in omni invocatlone cogltandum
est: tamen anni tempus nunc omnes pios admo-
net, ut maior sitintentio, et omnla miranda fa-
cta, quae in hoc tempus incidunt, conslderentur.

Cras prima dies erlt, qua mundus ante an-
nos quinquies mille, quingentos et viginti duos
conditus est,

Die 17. Mali prima dies erlt diluviiante an-
nos ter mille octingentos sexaginta sex,

Dle 15. Aprilis prima dies erit egressionis ex
Aegypto, ante annos ter mille sexaginta quinque.

Die 25. Marlll filius Dei crucifixus est ante
annos mille quingentos viginti sex.

Consentaneum est et Abel initio Veris inter-
fectum esse, et Isaac eodem anni tempore oblatum
esse, cum typi essent Christi. De Biiptlsta ex-
presse scrlbltur, cirea Pascha trucidatum esse.

Haec miranda spectacula intuentes, agno-
scere et deplorare nostra peccala , et Deo gratias
agere pro patefactionibus, et pro misso redem-
ptore filio , et excltare corda ad Invocationem dc-
bebamus.

At proh doloF, ut in saevls morbis post In-
tervalla redeunt atroclores paroxysmi, ita hoc
tempore in multis furorum incrementa sunt et
do(3olal, ut Medlcorum verbis utar. Helluan-
tur, concurrunt non ad convivia, sed ut huma-
num cruorem hauriant , denunclant sibi mutuas
lanienas.

Haec nos senes, ac praesertim nos, quibus
Ecclesiae gubernatio commendata est, non possu-
mus sine ingenli dolore aspicere, qui quidem et
causas, et secuturas poenas horum furorum cogl-
tamus, Disciphna magis magisque laxatur imma-

373

DECL. DE DICTO 1 PARALIP. 17.

374

nitate opmionurrt, quae ut scriptum est, verlunt
rriv x^Q^^ «^S daelyEiar, Invitantur ergo diabo-
licae furiae , et hi morbi poenae sunt prophanita-
tis. Has poenas deinde ruinae imperiorum, bel-
la et vastationes comitabunlur.

Inter harum cogitationum fluctus hac velut
ancora nos sustentamus, videlicet, promissione
filii Dei, qui adfirmat, se reliquias Ecclesiae ser-
vaturum esse etiam in hac delira mundi senecta,
sicut inquit: Etiam in senecta vos gestabo , et
praecipit, ne officium docendi, et monendi no-
stros abiiciamus,

Quare primum ut mandato Dei obediam,
omnibus auditoribus nostris praecipio, tanquam
Ecclesiae huius pastor, ut iniustos impetus fre-
neut, et sint modesli, et se ad piam meditationem
et invocationem exuscitent.

Hortor etiam magistratus, ut illas pestes,
quae sanari nolunt tanquam dldozoQag patriae, ex
oppido eiiciant,

Deinde coetum piorum alloquor, inter quos
multi sunt adolescentes tales, de quibus scriptum
est: Sinite parvulos ad me venire, quia talium
est regnum coelorum.

Hos iubeo mecum supplices adDeum accede-
re, cui primum gratias agimus, quod filium misit
redemptorem, quod Ecclesiam aeternam sibi col-
h*git, quod nobis etiam filium ostendit, et nos
Ecclesiae suae inseruit, et clementer nos et no-
stras familias hactenus protexit.

Precamur etiam veris gemitibus aeternum
patrem Domini nostri lesu Christi, creatorem
generis humani , ut propler filium semper inter
nos aeternam Ecclesiam colligat, nos doceat, gu-
hernet et protegat.

Hanc significationem gratitudinis et haec
vota primum fieri in his congressibus decet.

Nunc et de parte aliqua doctrinae dicendum
est, quae et ipsa ad excitandam gratitudinem et
invocationem prodest.

In priore libro naQaXemofxivujv ^ ut nomina-
mus, cap. 17. David gratias agit propter tradilam
promissionem redemploris, qno in loco sententia
insignis posita est, quae in libris Latinis negligen-
ter reddita est, cum quidem grammatica iuEbraea
lectione non sit ambigua. Brevitas dicti fecit, ut
interpretes quasi praetervolaverit sententia, Le-

ctlo graeca propior est fontibus: '/mI ImXdes /ue wg
vQaaig dv&QU)7iov , y.al vyjcoaag fxa xvQiog 6 O^eog.

Meministis Bernardum Ziglerum , natum in
familia nobili gentis Mysorum, vlrum excellen-
tem ingenio, eruditione, iudicii rectitudine et
fide, quo cum roihi dulcis amicitia fuit. Is affir-
mabat , sine ullis corruptelis hanc esse grammati-
cam et nativam interpretationem: Et aspicis me
in forma hominis, qui in excelsis es lehova
Deus. Ilanc interpretalionem et Lutherus pro-
babat, et lectores mediocriter eruditi in lingua
Ebraea, et non prophani, agnoscere possunt, ne-
quaquam peregrinam esse. Certe priora verba:
Et aspicis me in forma hominis, congruunt cum
Graeca interpretatione.

Hanc igitur grammaticam et non peregrinam
interpretationem retineamus, et adiungamus di-
ctis evangelicis, et pondera verborum considere-
mus.

Verbum Aspicis congruit cum dicto : Vidit
Abraham diem meum, et laetatus est.

Appellationem formae imitatus est Paulus,
cum ait: Qui cum esset in forma Dei, formam
servi adsumens.

Cumque adfirmet hunc Messiam, quem allo-
quitur , vere esse Deum lehova in excelsis, et di-
cat tamen eum conspici in forma hominis , agno-
scit hunc dominum, quem alloquitur, vere ad-
sumpturum esse humanam naturam, ut antea di-
ctum est ; Semen mulieris conculcabit caput ser-
pentis. Et ad Abraham expresse dictum est: In
semine tuo benedicentur omnes gentes, Ad haec
dicta adiungatur adseveratio hic posita, de forma
hominis,

Simul autem adfirmat, hunc Messiam esse
Deum lehova in excelsis, qui et semper adfuit Ec-
clesiae, ut expresse adfirmant Prophetae et Apo-
stoli,

Ut igitur confessio extat de utraque natura
in prlmo cap. lohan, Ita in hoc loco tradita est
confessio de utraque nalura, ac ad confirmandos
nos contraEbionis, Samosateni, Mahomeli, Ser-
veti, et similium blasphemias, diligenter illustria
lestimonia de doctrina colligamus.

Postea et consolationes inde sumamus, de
quibus mox dicemus. Prius enim commemoranda
est bistoria Latomi Lovaniensis. Edidit is scri-

24*

375

DEGL. DE DIGTO 1 PARALIP. 17.

376

plum contra Ecclesias nostras, quod extat, in quo
expresse dicit: Patres, Adara , Abrahara, Davi-
dem et Prophetas, non aliam Dei noticiam ha-
buisse, quam qualem habuerunt Xenophon et
Cicero. Hos enim nominat, qui prorsus ignora-
verunt promissionem redemptoris, et tantum ha-
buerunt qualiacunque legis vesligia. Hic Lato-
mus aliquanto post moriens, triduo ante mortem
iacuit, horribili mugitu significans suos cruciatus,
et exclamans interdum, se scientem veritati ad-
versatum esse, ut pontificiis tyrannis gratum fa-
ceret.

Hanc historiam veram esse multi norunt,
quam eo comraemoro, ut hosles filiiDei, Tam-
merus, Staphylus, et similes , hoc exemplo mo-
niti, iudicium Dei metuant.

Scripsit eadem Tainmerus, quae Latomus,
et confusionem gentium et Ecclesiae facit, fingit
allegoriam deChristo, ait eum esse legis vocem.
Adversus has blasphemias teneamus vera testimo-
nia , de duabus naturis in Christo nato ex virgine,
ut invocatio ad eum sit firma et ardens, et statua-
mus vere nos ab eo exaudiri, sicut inquit: Venite
ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et
ego reficiam vos. Piedeamus igitur ad dictura Da-
vidis, et inde consolationes sumanus.

Aspicisme, inquit. Ita slnguli ad eum con-
fugientes, aspici se a fiiioDei vere slatuant. Sciant
esse omnipolentem , ac intueri cordium gemitus^

Deinde sciamus nos placide et clementer aspici
et erigi, quia hic filius nobis donatus est, ut sit
mediator, ne in nos ira Dei effundatur, sicut ipse
inquit: Non misit Deus filiura suum in mundum,
ut iudicet mundum, sed ut salvetur mundus per
eum,

Ipse est umbraculum tuum , ne ira Dei con-
sumaris. Ac diiigenter immoretur cogitatio no-
stra ver])oAspiciendi, et agnoscamus, immensura
beneficiura esse, quod hic Dominus vere nos rai-
seros aspicif j curat, ac protegit nos, non t.mtum
in communibus naturae pericuh*s, sed etiara ad-
versus tyrannos et diabolos. Delnde et in raorte
servatnos, ne oppriraamur aeternis mi»h's. Ideo
inquit: Nemo rapiet oves meas ex manibus meis.

Deinde quantura est, qiiod nos aspicit in
forma tiominis? Induil humanam nalurauj ita, ut
cum esset sine peccato, tamen poenas noslrorum '

peccatorum , mortem et ineffabiles dolores susti-
neret.

Gontemplemur nos ipsos, quam foedum sit
spectaculum cadaver. Talis est hic Dominus pen-
dens in cruce, et abiectus in sepulchrum. Fit
similis nostris cadaveribus. Sic induens nostram
forraara, nos aspicit. Sed dum fit cadaver tuo
siraile, siraul est Deus lehova, et tuo cadaveri
reddit vitam, et quidera liberatara a peccato, raor-
te, et oranibus aerumnis. Et liaec nostra turpis-
siraa cadavera, hoc Domino suam formara nobis
tribuente fiunt templa et domicilia Dei in tota
aeternitate. Non potest ullius creaturae eloquen-
tia pingi haec antithesis forraae horainis, cum
Christus fit cadaver nobis simile, et nos vicissim
induimur forma resurgentis Christi. Vult tamen
Deus initia huius suae sapientiae et bonitatis cogi-
tari, et hac cogitatione lucem suam in nobis ac-
cendit.

Praeterea forraam nostrara induit, cum pro-
stratus coram aeterno patre, et sustinens irara Dei
effusara in eum propter nostra peccata, sudat san-
guinem. Nihil tristius hac forma cogltari potest.
Sed hanc induit, ut huT^a pro nobis solvat, sit
redemptor et deprecator, sicut scrlptum est: Eum
qui non novit peccatum fecit peccatum, ut nos fia-
mus iusticiaDei in ipso. Sicut induit forraam ho-
minis, ut in se poenas nostrorum peccatorum
transferat, nobis vero donet suam formara, quae
est iusticia Dei, et vita liberata a peccato et morle.

Etsi autera magnitudo harum rerum superat
omnium creaturarum sapientiam : tamen divinam
vocera audiamus haec docentem, et veris gemiti-
bus petamus, ut illucescat mentibus nostris vera
filii Dei agnitio, qui in his suis doloribus non tan-
tum est exemplum patlentiae, sed est redemptor.
Propter nos iram aeterni patris sustinet, et XvzQa
solvit, ac nobis meretur liberationem, sicut in-
quitPaukis: lustificati sanguine ipsius. Etalibi:
Tu in sanguine testaraenti tui educes vinctos tuos
de lacu, in quo non est aqua.

Hanc totara saplintiara ridentEpIcurei, Ma-
hometici, Fanatici, Pharisaei, Pontificil, adver-
sus quorum blasphemias doctrina nos muniamus,
et ab ipso fiho Dei confirraari nos petamus, cui
gratlas agamus, ut aglt David , qnod nos in forma
hominls asplcit, quod propter nos indult massam
naturae nostrae, quod factus est redempior, quod

377

DECL. DE DICTO 1 PARALIP. 17.

378

suam nobis formam donat, quod et merito et effi-
cacia salvator est , quod a Deo nobis factus est sa-
pientia, iusticia, sanctificatio, et redemplio. Pro
his omnibus beneficiis tibi fili Dei Domine lesu
Christe crucifixe pro nobis et resuscitate , gratias
ago , tcque oro, semper ut nos aspicias, doceas,
gubernes et protegas nos, et tua forma nos in tota
aeternitate induas. Tibi nota est humanae natu-
rae forma languida, plena caliginis et morborum,
denique deformia cadavera sumus, nec ulla firma
solatia novimus, nisi quod tu nos in forma homi-
nis aspicis , et quidem iubes , ut ad te confugia-
mus, iubes a te peti et expectari auxilium, quod
ita promisisti, ut sanguine et resurrectione tua
promissiones obsignaveris.

Petimus igitur et expectamus a te gubernalio-
nem et salulem, Non est par certaminibus et pe-
riculls nostris ulla humana vigilantia et potentia.
Insidiantur nobis astutissimi spiritus, ardentes
horribili odio tui, hi tyrannos et sophistas inci-
tant, ut idola stabiliant, tuos coetus recte docen-
tes dissipent, tua membra occidant, bella iniusta
moveant, el vastationes in genere humano faciant,
deleant disciplinam et vocem tuae doctrinae. Et
hi habent adiunctam maximam hominum partem.
Videmus enim quanta sit multitudo Mahometica
in toto orbe terrarum , quanta ponlificia, quanta
fanatica, videmus quanta sit saevilia. Adversus
tot hostium genera , et contra tantos exercitus,
quid suraus nos, qui verae Ecclesiae membra su-
mus, nisi paucae oviculae inter Draconum, Ti-
grium, Pardorum et Luporum agmina, seu quod
erat Daniel inter leones ? Hic quae praesidia ha-
bemus, nisi te fili Dei Domine lesu Christe cruci-
fixe pro nobis et resuscitate, qui aspicis nos in
forma hominis, et esDeus in excelsis? Te invoco,
ut nos doceas, gubernes et prolegas?

Adhortor etiam senes et iunlores, ut perl-
cula considerent, et sese ad dih'gentiam et invoca-
tlonem exuscitent, nec ilia imm.initate dogmatum
efferati, laxent frenos cupiditalibus, quae fingunt,
nihil opus esse cogitatione doctrinae, dih'gentla
in regendls morlbus, precatione. Imo ne quidem
novam obedientlam necessariam esse. Doleamus
potius, et hls et alils blasphemlls, generl humano
poenas attrahl. Cometae, terrae motus , chasma-
ta , ech'pses, slgiia snnt futurarum calamltatum.
Et quldern trilia slgna hls proximls annis rnulta vi-
dimus. Sed blasphemiae non tanturn significant

venientes poenas, sed etiam atlrahunt, luxta dl-
ctum : JNon habebit Deus insontem , qulcunqne
vane usurpat noraen elus.

Simus Igltur modesti, et vera et necessarla
dlscamus, vitemus sophlsmatum praestigias. Slt
etlam cura plls conveniens regendae vitae, Adse-
ret, ut vldetis, haec aerls siccitas slerilltatem, qua
Deus temulentiam et ingluviem puniet. Et saepe
concurrunt plures poenae, ut in versu dicitur :
rj^si dcoQiay.bg nole^iog y.al h^iog ajLi avrco,

Harum rerum cogltatione flectamus anlmos
et ad modestiam et ad invocationem, quia raiti-
gationem poenarum Deus iubet peti, sicutinquit:
Invoca rae in die tribulatlonis, et erlpiam te.

Hanc commonefactionem adieci enarralloni
dicti Davidls, qula id fit dulcius, cum nostras mi-
serias asplcimus.

Conslderent autem studlosi et hoc: Cum vi-
deant, cognitis fonlibus, Illustriorem fieri sen-
tentiam Davidis, magls amanda esse doctrlnae
studia. Dixi,

Praesentatio,

Reverende Doctor Georgi^ domlne Vice-
cancellarie ornatissime, Praeceptor, Collega et
Compater carissime, cum Dominus nosler lesus
Christus ad discipulos alt: Messis quidem copiosa,
operarii vero pauci, Rogate ergoDorainum messis,
ut extrudat operarlos in raessem suam. Utrunque
monet, salutares Doctores Dei donum esse, eum-
que velle, ut agnlta magnitudine huius beneficli,
ardenter oremus, ut ipse det fideles et foelicesEc-
clesiae gubernatores. Videmus multos in messem,
hoc est, in gubernationem Ecclesiae praetextu or-
dlnariae successlonis irruplsse, non operarios, sed
ventres ignavos, voluptatibus deditos, et magis
de hoc sollicitos, quomodo sibi sacerdotia et opes
cumulent, quam quomodo Deo Ecclesiam colli-
gant.

Rursus allos cernimus non expectata legltlma
vocatione, in messem irrepslsse, eo quidem prae-
textu , quod velint operari, sed dum sibi soli sa-
pere vldentur, et zelum slngularem arrogant, alio-
rura legitime vocatorum et fidelium messorura
operas turbant et Impediunt, atque ita fit, ut eo-
rura labor infellx slt, ut multls etlam pernlclosns.
Quare gravissimas causas habemus hoc tempore

S79

DECL. DE DICTO 1 PARALIP. 17.

S80

orandlDeum, ut ipse extrudat operarios in mes-
sem suam, hoc est : det pios, sedulos, modera-
tos, fiddes et salutares Doctores, qui et instru-
menta ad gubernationem Ecclesiae necessaria affe-
rant , ingenium, doctrinam, iudicii rectitudinem,
et similia dona, et iis velint recte uti ad colle-
ctionem et aedificationem Ecclesiae, non ad dissi-
pationem et destructionem eorum , quae ab aliis
magno labore, fide ac felicitate extructa sunt.

Extrudit autem et vocat Deiis operarios in
messem suam alias immediate, alias ut plurimum
per homines pios et prudentes, qui praesunt Ec-
clesiae, quorum electionem ipse tamen ^ubernat
et fortunat.

Hoc modo est vocatus ad munus docendi
Evangelium a Senatu inclytae Academiae Pvegio-
raontanae, authoritate et voluntate illustrissimi
Principis ac Domini D. Alherti MarchionisBran-
deburgensis, Ducis Borussiae etc. Domini nostri
clementissimi, hic pius et eruditus vir M. David
Voit, cum prius illic in Schola disputatione pu-
blica et confessionem suam de toto corpore do-
ctrinae piam edidisset, et suam eruditionem ac
indnstriam illustrissimo Principi et doctissimis
Professoribus Academiae iilius probasset,

Cumque adducendae suae familiae causa re-
verti in has regionis constituisset , petitum est a
nobis, ut nostri collegii testimonio publice orna-
tus ad inclytam Academiam Regiimontis remitta-
tur, Qua ipsa petitione ostendit et illustrissimus
Princeps, et inclytus Senatus Academiae Regio-
montanae , se pium consensum in doctrina coele-
sti amare et tueri nobiscum velle, Quare aequis-
simum est, vos huic clementissimae et piae postu-
lationi reverenter obsequi. Scis autem ornalissime
domine V^icecancellarie, hunc M. Davidem mul-
tos annos nobiscum vixisse cum laude pietatis,
modestiae et dih*gentiae in omni genere officii.
Audivimus etiam publice et privatim ipsius con-
fessionem de praecipuis arliculis doctrinae coele-
stis, et deprehendimus profectum in studioTheo-
logiae dignum honorifico testimonio.

Cum autem utili consilio antiquitus in Aca-
demiis eh'gantur viri sapientia, virtute et digni-
tate praestantes, qui sint inspectores studiorum,
et gubernent publicorum testimoniorum collalio-
nem, quos Cancellarios vocamus, ei tu nunc, ut
Decanus collegii nostri, vicem Cancellarii geras,

hunc tibi reverendum virnm M. Davidem Voit
offero , €t peto nostri collegii €t ipsius M. Davidis
nomine, ut ei tribuas potestatem, et ut vocant
licentiam accipiendi gradum et insignia Doctn-
rum Theologiae, et nobiscum Deum ores, ut hu-
ius candidati ministeriura et totius vitae cursum
clementer regat, fortunet et adiuvet, ut sit vas
misericordiae utiliter serviens Deo et Ecclesiae.
Dixi.

Responsio Vicecancellarii Doctoris
Geofgii Maioris.

Videntur fortassis hi congressus nostri et
hae ceremoniae quibusdam pueriles, et quasi ludi
scenici ac theatrici, sed sciendum est magnas et
graves esse causas , cur hae ceremoniae et in ve-
teri Testamento divinitus institutae sint, et postea
ab Apostolis aliquae, cum ministerium verbi qui-
busdam commendandum esset, servatae sint.

Praecipit Deus Moysi , ut in publica conse-
cratione Sacerdotum induat fratrem Aaronem ve-
slimentis suis, imponat tiaram capiti, et filios
eius indual tunicis hneis, et imponat eis mitram,
qualis fere ritus a nobis servatur in iis initiandis,
quibus publicum testiraonium tribuitur, cum im-
ponimus pileum, praebemus osculum, damus ius
tenendae cathedrae, annulum et alia ornamenta
ac privilegia ab Imperatoribus huic ordini con-
cessa et attributa.

Ila cum ab Ecclesia Antiochena ad propaga-
tionem Evangelii Paulus et Barnabas mandato
Spiritus sancti in Cyprum , Pamphiliam , Phry-
giara et alia Asiae loca mittendi essent, sicuti re-
fert Lucas: Convenerunt Prophetae ac Doctores,
et cum ieiunassent et orassent, imposuissentque
eis raanus , diraiserunt eos,

Hunc ritum apostolicum et nos in talibus
congressibus servamus, cum initio convenimus
ad precationem, et deinde ministerium docendi
Evangelii iis , quorum nobis explorata doctrina
est , et perspecti raores publica voce coram Eccle-
sia coramendamus.

Causae autem, cur hi ritus instituti sint,
praecipuae hae sunt :

Primum , ne omnibus pateat aditus ad raini-
sterium et publicum docendi munus, sed iis tan-
tum, quorum explorata doctrina et vita perspecta

381

DEGL. DE DICTO 1 PARALIP. 17.

382

est, slcuti Tlmotheo a Paulo praeclpitur, mini-
stri probentur primum, deinde mlnistrent, avty-
xlTjToi bvrsg.

Qualis enlm barbaries esset, si homines non
vocati, aut non explorati undecunque inEcclesias
irrumperent? Quantum etiam periculum esset?

Vult Deus Ecclesiam coetum esse honestis-
sime ordinatum , ut Paulus inquit: Omnia fiant
decore et ordine. Item Ecclesia ut castrorum
acies ordinata sit. Non vult in ea esse barbaricas
confusiones et ay.aTaOxaoiav ^ aut illum morem
Cyclopum, de quo dicltur:

daovH ovSilg ovdiv ovdivog.

Secunda causa est quod Deus vult conspici a
totaEcclesia eos, quibustestimonla dantur, ut certa
sit de eorum vocatione, et ipsorum doctrlnam et
mores probari toti presbyterio , et iis quibus gu-
bernatio Ecclesiae commendata est.

Tertia causa est, ut et ipsiDoctoresEccIesiae
sciant suam vocationem, et habeant illustria testi-
monla suae vocationis, quia conscientla secum
disputans de vocatlone, saepe duriter cruciatur,
et cum hac voce reprehendltur, currebant, et
non mlttebam eos, magno In perlculo est, et me-
minimus, quosdam qui in sedltlone rusticana
ante annos 35 non mlssi cucurrerant, mlserrlme
in desperatlone perilsse.

Quarta causa est, ut in hls congressibus
agantur gratiae Deo pro minlsterio verbi et insti-
tuto et hactenus in hls furoribus Diabolorum et
mundi mlrabiliter servato, et ut precemur Deum,
ut porro servet et tueatur verbi ministerium a se
instltutum, et extrudat operarios in messem suam,
et eos ipse Spirltu sancto suo ungat, et manus
suas imponat, ut fructum copiosum afferant, et
fructus ipsorum maneat»

Cum igltur hlc reverendus vlr M. DavIdVoit
ab illustrlssimo Princlpe ^/6erf oMarchloneBran-
deburgense, Duce Borussiae etc. culus est excel-
lens saplentla et pietas , ad docendum Evange-
lium Domlni nostri lesu Chrlsti In Academla Re-
giomontana, vocatus sit, et audita sit publice elus
confessio, et mores eius sint casti et honesti, et
reverendi viri collegae mei, et suo etMagistri Da-
vidis nomine petant, publico testlmonlo huius
Ecclesiae, Scholae et collegH nostri eum ornarl,
ego autorltale, qua hoc tenipore fungor, ludlcio
te M. Davidem dignum esse honorifico testimonio.

et tribuo tlbl licentlam et potestatem acclpiendi
gradum et ornamenta Doctorum in Theologia, in
nomine Patris et Filli et Spiritus sanctl.

Postremo toto pectore ago gratlas filio Dei,
sedenti ad dexteram aeternl patrls, qui dat dona
hominibus, alios Apostolos, allos Prophetas, allos
Evangellstas, allos Pastores, allos Doctores, quod
hactenus Ecclesiam et hanc coetum docenllum
clementer servavit, quem oro , ut et porro nos
omnes servet et protegat, et te Davldem eo oleo
ungat, quo Regem et Prophetam summura Davi-
dem per Samuelem unxlt, et in tuo mlnlsterlo tc
Ita regat, ut sls vas mlsericordlae et organum sa-
lutare tibl et Ecclesiae, Amen. Dixi.

No. 179.

ai3. 1560.

De dicto Coloss. IIL

In Oralion. poslremis p. 264. Orallon, T. V. p. 245 sqq.
et apud Richard. 111. p. 837.

Oratio de dicto Pauli ad Coloss. III. : Sermo Dci

habitet in vohis opulenter ; recitata a Doctore

Davide {Voigt, d. 29» Martii).

Si tantum eae res, quae alloqul In tall consessu
doctlssimorum homlnum piurlmum possunt, qua-
les sunt praestantia ingenll , eruditlo et eloquen-
tia, hoc loco a vobis spectarenlur et requireren-
tur, non solum summo timore afficerer ad dicen-
dum accedens, sed etlam hunc unlversum cona-
tum abllcerem, Agnosco enim illa non soluin
non summa, sed nec saltera mediocria in me esse,
Cum autem sclam, idque explorate perceptum et
cognitum habeam, obedientlae laudem non mi-
norls a vobis fieri quam eloquentiam, mihi non
dublum facit humanitas et aequitas vestra, vo5
mihi dicenti , cum iussus slm, veniam daturos el
brevem orationem slne laedlo et fastidio auditu-
ros esse, quod ut faciatls, consuetudo Scholarum
vos hortatur, et ego a vobls idem reverenter efc
officiose peto,

Dlcturus autem sum quantum in Iiac oratio-
nis meae macie, et in ista temporls angustia fieri
potest, de dicto Pauli maxime inslgni et memo-
Tablli, quod in 3. caplte ad Coloss. extat: Sermo
Christi habitet in vobis opulenter, cum ornnl sa-
plentia, Inter praecipuas sentenlias hulus epl-

383

DECL. DE DICTO GOLOSS. lU.

384

stolae hoc dictum tanqiiam insignis gemma emi-
net, et quia multas gravissimas admonitiones con-
tinet commendantes doctrinae studinm, diligenter
ot saepe considerandum est, nec tantum diligen-
liam in discentibus exuscitat, sed etiam consola-
turnos, qui propter hoc studium et propagatio-
nem huius doctrinae non leves aerumnas susti-
neraus.

Primum ostendit Paulus mandatum divinura
esse, ut doctrinara Christi recte discamus, et era-
phasis est insignis in his verbis: Habitet in vobis,
et quidem opulenter. Familiarissime noli sunt,
qui nobiscum habitant. Sciamus etiam vere in
illo pectore Deum ipsum habitare, in quo cogita-
tur doctrina, in conversione ad Deum, et in con-
sobtione et invocatione, sicut expresse Dominus
inquit: Si quis diligit me, sermonem meum ser-
vabit , et Pater meus diliget eum , et veniemus ad
eum et mansionem apud eum faciemus. Placent
igilur Deo, lectio et cogltatio doctrlnae, et per
eara Deus est efficax , et habitat in nobis.

Sed hic enthusiastae quidam reclamant: Ab-
sit , inquiunt, ut lectioni tribuamus haec incen-
dia , quae proprie a Spiritu sancto oriuntur, qui,
ciim ipsi libet rapit suos quosdam, scriptos in fa-
talibus tabulis. Dolendum est hanc enthusiasti-
cam imaginationem muUorum studia languefacere,
sed nos constanter muniamus nos luculentis testi-
moniis divinis, quae labefactari nuilo modo pos-
sunt. Nota est vox Pauli: Evangelium est poten-
tia Dei ad salutem omni credenti. Item: Evan~
gelium est ministerium Spiritus, Non hic quidem
sentit inclusum esse Spirilum sanctum in litera-
riim figuras, sed celebrat imraensara bonltatem
Dei , qui hunc ipsum ordinem et agendi modum
instituit.

Sunt etiam alii, et hi quidem, qui opinionis
errore sibi Allantes videntur, dum se solos veri-
tatis propugnatores esse iactitjint. Horum sira-
pliciter tale est acumen: Exchidendum est meri-
tum, ergo nihil loci habet aHqua dillgentia et co-
gitatio. O detestandam licentiara, et rairabilera
inscitiara disserendi. Vere et sine sophistica re-
spondeo: Excludi raerilum, non quod omnino
nihil agamus, sed quia non satisfaciamus legi , et
procul absumus a perfectione. Deinde exchiditur
meritum, ut promissio sit firma, et certa sit con-
solatio, et filio Dei suus honos tribuatur. Sed
haec alibi copiosius expHcantur. Paulus inquit:

Fides ex auditu est, nec vult auditum esse sine
cogitatione, Ideo in hoc dicto, quod nunc pro-
posuimus, iubet sermonem Christi in nobis ha-
bitare, et quidem cum omni sapientia. Haec ad-
monitio inseritur de dlHgentia, quae habet duo
extrema, ignaviara et sophisticen. Non habitat
serrao Dei in sacrificulis indoctis, qui legunt aut
canunt sine intellectu. Ne habitat in sophistis
haereticis, et praestigiatoribus, qui etiara legunt
Prophetarum et Apostolorum libros, sed legunt
eos sine sapientia: fontes non recte discunt, qui
sunt in ipsis libris prophelicis et apostolicis, ut
Papistae non discernunt legem et proraissionem
gratiae, cultus divinitus mandatos, et supersti-
tiones ab horainibus excogitatas: Anabaptistae
confundunt doctrinam de iusticia aeterna in cor-
de, et de vita politica. Fingunt Evangelium,
barbariem esse, quae damnet ordinem politicum.
Antinomi non discernunt peccatacontra conscien-
tiara ab aliis. Talia exerapla cogitanda sunt, ut
considereraus quare dicatur: Habitet in vobis ser-
mo Dei cum sapientia. Sit vera dillgentia in di-
scendo, recte distinguantur membra doctrinae et
collatio illustret veritatem, non sit recitatio ociosa
(SaTToXoyia^ et omnino removeantur sophisticae
praestigiae omniura haereticorura. Non potest
autem rectitudo iudicii retineri sine curadiscendi,
et sine invocatione Dei, Quare et Psalrao 46. di-
ctum est: Psallite sapienter. Ac saepe mihi mul-
tumque cogitanti de optima ratione discendae
Theologiae, praeclarum videri solet, quod Lu-
therus, cuius honorificam mentionem hoc in loco
fieri iustum est , et alias saepe dlxit et in praefa-
tione primi Tomi Germanici suorum operum
paulo accuratius exposuit: Theologiam veram et
salutarem tribus instrumentis egere, Meditatione,
quam Paulus hoc in loco trolxrjair , alibi lectio-
nem nominat: Precatione et experientia spirituali,
Ac de precatione dicitur Psalmo 119.: Fac cum
servo tuo secundum misericordiam tuam, et iu-
stificationes tuas doce me,

Gum igltur certum sit, Deo placere haec slu-
dia nostra, et Deura adesse docentibus et dlscen-
tibus et ad coelestis Ecclesiae consuetudinera hac
doctrina homines duci, lenlamus nobis horum
ingentium bonorum cogitatione dolores nostros,
et animos in hoc cursu studiorum confirmeraus,
quos quidem ut regat et confirmet Ipse filios Dei
Xoyog^ toto eum pectore oro. Dixi.

DECL. DE LINGUA HEBR. DISCENDA

an. 1560.

386

De lingua hebr» discenda,

In Orationum T. V. p. 253 sqq. et in Orationibus postremis
p. 272. Apud Kichard, T. I. p. 356.

Adhortalio ad cognoscendam linguam hehraeam
a Mag. Henrico Mollero Hamburg., hebrai-
. co Pi'ofessore habita d. 18. Martii.

Slngulari beneficio Deus semper Ecclesiae tribuit
linguae Ebraeae gnaros et inlerpreles, alias plu-
res, alias pauciores. Notum est enim abOrigene
Hexapla instructa esse, in quibus adiunctae sunt
libris Ebraeis doctissimorum hominum in ea lin-
gua interpretationes. Post Origenem Lucianus
Martyr tempore Diocletiani Graecae lectioni ex
Ebraeis fontibus emendationes addidit. Post hunc
Hieronymus multum lucis attulit Latinae lectioni,
partim factis novis interpretationibus, partim edi-
tis commentarils, qui sunt rivuli historiarum et
enarrationum Ebraicarum. Post hunc aliquot
seculis, cum Europa plena esset Monachorum,
studia linguarura Graecae et Ebraeae neglecta
sunl, Quod eo accidit, quia cum prima aetas
non adsuefieret ad recte loquendum, non expete-
batur incorrupta lectio sacrorum librorum , et
Monachi plurimi prorsus illiterali , aut operas ru-
sticas faciebant , ut adhuc in Atho monte faciunt,
aut venlri serviebant ociosi, pauci literarum stu-
diosi erant, et sumebatur doctrina ex lacunis, vi-
delicet ex ineptls rhapsodiis, quas indocti utcun-
que collegerant de ceremoniis, qualia adhuc ex-
tant veterum Monachorum monumenta. Inde
cumulabantur superstitiosi ritus et idola. Fuisse
tamen linguarum studiosos inde apparet, quod et
Carolus Magnus sanxit, ut Graecae hnguae inter-
pres esset in collegio Osnaburgensi. Eius edicti
forma recitatur in historia viri clarissimi Crantii
mei cognati. Deinde et in Synodo decretum fa-
ctum est, ut praecipuae Academiae haberent
Graecae et Ebraeae h*nguae interpretes. Circa ea
tempora Liranus fuit, qui Prophetarum leclio-
nem praeclare illustravit. Deinde labores Bur-
gensis et Galatini secuti sunt , qui studiosis etiam
prosunt.

Haec eo commemoravi, ut iudiciis superio-
rum teroporum iuniores commonefacti cogitent
necessariam esse in Ecclesia linguarum Ebraeae
et Graecae cognitionem. Id cum res ipsa osten-

MeLANTH. OfER^ VoL. XII.

dit , non opus est longa oratlone. Gubernatorum
severitate opus esset , ut cogerent eos, qui alun-
tur, ut Ecclesiae doctrinam discant, adiungere
ad id studium linguas Graecam et Ebraeam. Qua
in re primum hoc consideretur: Omnium conso-
lationum summa et dulcissima haec est, scire ibi
Ecclesiam Dei esse non posse, ubi manifesle reii-
citur doctrina prophetica et aposlolica, aut dog-
mata defenduntur manifeste pugnantia cum scri-
ptis propheticis et aposlolicis, sicut scriptum est:
Fundamentum aliud poni non potest, praeter id
quod positum est, quod est Chrislus lesus. Et
ad Ephesios scribitur, Ecclesiam extructam esse
super fundamentum Apostolorum etProphetarum.
Et dulcissime in Psalmo dictum est: Benedicite
Domino in Ecclesiis de fontibus Israel.

Ut igitur impossibile est ethnicam et maho-
meticam multitudinem, et haereticorum agmina
EcclesiamDei esse: ita necesse est in eo coetu vere
esse electos ad societatem coelestis Ecclesiae, qui
libros propheticos et apostolicos legit, audit, di-
scit et cotnplectitur , quos ut populus audire et
intelligere possit, necesse est interpretes esse^ qui-
bus fontes noti sint.

Sequuntur autem haec incommoda, cum
Doctoribus ignoti sunt fonles. Primum: Ignoti
nulla cupido. Minus amantur et minns leguntur
sacri libri ab iis, qui fontes non norunt, ut nemo
Latinae linguae ignarus delectatur lectione^ irgilii
aut Terenlii, aut aliorum, eliamsi in linguam no-
stram transfusl sint, semel inspecta postea abii-
ciuntur. Eodem modo fastidiunt indocti sacros
libros , quod quidem mullos fateri audimus.

lam cogltate quantum mali sit, non delectari
ea lectione, nec eam assidue repetere: ita fiunt
mentes prophanae, crescunt dubitationes, lan-
guefit invocatio,

Secundum incommodum est Dubitatio. Nam
qui fontes non norunt , de mullis testimoniis re-
linent tristes dubitationes. Id quod in iis anim-
adverti potest, qui minus sunt prophani. Hi
saepe et anxie sciscitantur, quid sit in fontibus,
sicut multos meminimus ignaros Graecae et Ebreae
linguae, qui cum ex Psalmis aut undecunque ex
sacris Libris proferuntur consolationes, aut con-
firmationes, studiose interrogant, quae sit nativa
sententla in fontibus, quae sit phrasis quae figura.
Sint igitur noti fontes , ut testimoniorum certi-
ludo sit et in nostro agone et contra adversarios,
25

387

DECL. DE LINGUA HEBR. DISCENDA.

888

ut postea dlcam. Nam etiamsl nostra causa fon-
tes non expeteremus, tamen scirl eos necesse est,
cum adversaril refutandi sunt. Quantum tumul-
tuabantur Ariani prolato ex Salomone hoc dicto :
y.v()io5Ey.TiGE^ie aQX^i^ bdwvavjov dg tgya. Cum
in fontibus sit verbum possedit, non fabricavit
seu ty.Tiae. Sed de refutatione aliorum postea
dicam. Nunc de domestico usu loquor.

Tertium igltur incommodum intueamini,
quod in partibus llbrorum sequl necesse est, si
lingua sit ignota. MultaeHallucinationes ex ma-
lis versionibus , item ex inscitla phrasis et figura-
rum oriuntur. IIIc quanlus campus taxandi fal-
sas interpretatlones patet? Sed ordiamur ab Ipsis
ludaeis, quibus etsi lingua non ignota est, tamen
iudicium de phrasi et figurls deest: Ideo multa
stolide corrumpunt. Manlfestum est Psalmum :
Dixit Dominus, vaticinarl de Messia, illi detor-
quent ad Abraham, et Interpretanlur, De torrente
in via blbet, id est, ex NIIo. Apud Micheam
legimus: Non intrabo in eam, In verbis nulla est
amblguitas, sed phrasis ignota est els. Signifi-
cat se non regnaturum essQ in Samaria : Servabo,
inquit, exlguas reh*qulas, sed regnum delebo.
Ibi cum emphasln in verbo inlrandi non cernant,
fingunt peregrlnas sententlas. Scitis enim in qua-
llbet lingua et proprlas signlficationes singularum
vocum, et usum in iungendis verbis, et aHusio-
nes in figuris sciri opertere, quam ad rem sclen-
tla formandae orationis opus est , quae ludaeis
deest. Sed omissis ludaels veniamus ad inter-
pretes, qui in h'nguam Graecam aut Latinam sa-
cros llbros transfuderunt, quorum laudo et vo-
hintatem et opera Ipsa. Etsi enim saepe haUuci-
natisunt: tamen magna ex parte intellectum h*n-
guae Ebraeae conservaverunt: quare iudicandum
est, eos bene meritos esse. Sed sl quis ita lau-
dat, ut fontes veht negh'gi, et ignaviam confirmet,
is profecto dignus est odlo.

Quam multi Psalml adeo infeh'clter reddlti
sunt, ut phirima membra non InteHigantur, ut
fit in Psalmis: Exurgat Deus. Item: Domine
probasti me. Item: Nisi Dominus aedificaverit
domum. Et quoties in Prophetis alienas senten-
tias gignunt?

Apud Hoseam et Graeci et Latini legerunt:
Sicut vastatus est Salmana a domo eius , qui vin-
dicavit Baal. Haec prorsus aGijjiia sunt, cum
lectio nativa sit perspicua, sicut Salman evertit

Arbela. Minitatur Samariae excldium , sicut ille^
ipse Salman Rex Assyrius deleverat Arbela. ■

In Parah'pomenis, 'ut nominamus, cap. 17.
prlorishbri, legimus: Feclsti me spectabilem su-
per omnes homlnes Domine Deus. Graeci com-
modius: emldeg jll£ cog oQaGig ap&Qojnov, Sic
enira Ebralce legltur: Et aspicis me ut forma ho-
minis, qui es lehova Deus in excelsis. Quld dul-
cius est hac sententia significante copulationem
duarum naturarum in Messia? Et pondera sunt
in verbis: Aspicls me: curas, protegis, servas.
Et quidem indutus forma hominis, transfers in
te mortem, et trlbuls nobis tuam formam, ut tibi
reviviscenti simlles efficiamur. Haec lectio con-
solationem proponlt , et commonefacit nos de si-
milibus dlctls: Eum qui non novit peccatum, fe-
cltpeccatum, ut nos fiamus iusticia Dei in ipso.
Etsi autem propter brevitatem cavlllator eludere
testlmonlum de duabus naturls in Christo potest :
tamen adiunctum aliis multis gratum est pie con-
slderantl.

Apud Esalam legltur: Definlta consummatio
exundabit iusticiam, id est: In fine politiae lu-
daicae, qui praefinltus est, iusticia larglsslme do-
nabltur. Hic quoque propter brevitatem quasi
praetervolat sententla lectorem, Graeci igltur
mlnus persplcue reddiderunt verba: loyov ovv-
T£Tli]/iieyor JioiTjGei 6 O^eog* Etsi autem Graeca
verba retinet Paulus, tamen sententia congrult
cum fonlibus, qulbus inspectis, quid velit Pau-
lus, melius intelligi potest, quam ex Graeca le-
ctione. Et quidem multae phrases sunt in omni-
bus scriptis apostolicis proprie Ebraeis, quae sine
usu Ebraeae linguae dextre intelligi non possunt.
Denique negari non potest, magls obvias esse sen-
tentlas in qualibet lingua iis, quibus ea lingua,
quam audit, domestica seu familiaris est, et qui
phrasln , figuras aut rationem formandae oralio-
nis intelligunt, quam iis, quibus haec subsidia
desunt, Audivi Doctorem Theologiae enarran-
tem hoc dictum: Propter haec venit ira Dei super
filios incredulitatis, magno boatu disputare de iis,
qui nati sunt ex impiis parentibus, Hanc quae-
stionem movebat ignarus Ebraicae phrasis. Au-
divi alium , qui fingebat prodigiosam causam,
quare Deus poneretur subiecti loco in hoc dicto:
Deus erat verbuni , Cum praedicatum debeat esse
communius subiecto. Graecus articulus ostendit
koyoy esse subiectum, Audivi aliura, qui dicto

389

DECL. DE LINGUA HEBR. DISCENDA.

390

lohannis ceu hamo pene strangulabatur: Pecca-
tum est iniqultas. Disputabat quoraodo iniquitas
omnia peccata complecteretur, cum sententia sit
obvia in Graeca lectione «tm^jrm laxlv arojida.
Definit peccatum antithesi normae. Gum enim
lex sit norma ostendens recta, perspicuum est pec-
catumesse, quidquid ab illa norma discrepat, ut
sunt usitatae definitiones privationum xara a(pal~
geair irarrlor. Ita saepe una vox in fontibus
lectorem de magnis rebus docet. Ac recitari talia
exempla multa possent.

Quartum vero incommodum inscitiam lin-
guarum ingens sequitur, quodRefutationes omnes
sunt languidiores, nisi proferatur sine ambigui-
tate, quid sit in fontibus. Osiander verbum Ira-
putare in Genesi et Paulo transformabat in ver-
bum infundere ; lusticia Abrahae imputata est, id
est, infusa.

Etsi verum est, effundi Spiritum sanctum in
corda credentium: tamen retinenda est consola-
lio, quae adfirmat nos propter obedientiam filii
Dei iustos , id est, Deo acceptos esse, non propter
infusam novitatem, sicuti Pontificii docuerunt,
qui etiam hoc raodo corruperunt dictura: lusti
sumus per gratiam , id est , propter infusam qua-
litatem, Retinenda est autem propria significatio
vocabulorum imputationis et gratiae, quaeEbraeis
notissiraae sunt. Etiam nostro tempore scripse-
runt quidam, in Infantibus non esse peccatum,
quia peccatum significet^actionem, At scientibus
phrasin Ebraicara notissiraura est, id nomen si-
gnificare mahim pugnans cum lege Dei, et reum,
sive slt actio, sive haerens in natura pravitas seu
defectns.

Denique ut slt in Ecclesia certitudo , priva-
tim et publice sciri fontes ab aliquibus necessa-
riura est, qui caeteros et erudire et confirraare
posslnt. Nec ignaviae excusationera quaeraraus,
qnod cnrn exeant interpretationes non solum ve-
teres fac(ae npgllgentius, sed etiam recentes mul-
tae , non vrdeatnr operae precinm collocare tem-
pns in perpgrinarnm linguarura studiura. Laudo
et vohintatem interpretum et opera ipsa. Sed
cnm sint dissimiles, hanc ipsara ob causam fontes
adeundi sunt, ut veram sententiam eh*gas, et vi-
deas non alienis oculis, sed tuis. Et ubi vox est
eadem interpretnm, tamen hoc fit, quod in vete-
ribus versibus dicitur:

Et qiianquam sapor est ablata diilcis in unda,
Dulcius ex ipso fonte bibuntur aquae.

Quanquam ego non solum dulcedine studio-
sos moveri volo, Certitudo expetenda est, cum
quidem nulla interpretatio tam accurata fieri pos-
sit, quae pondera verborum et emphases ubique
reddere possit, Est autem praesertim Ebraea
hngua plena venustissimarum figurarum. Non
aberravit interpres a sententia, cum dixit: Quia
ponet animara suara pro peccato , m^l afia^riag.
Sed raulto illustrius est Ebraeum QtlJN, quod re-
tinuit Paulus, Eum qui non novit peccatum, fe-
cit peccatum, Nec falsi criraen ducatur, quod
fecit interpres: Hoc est noraen quod vocabunt
eum , Dorainus iustus noster, Sed multo plenius
est, quod Grararaatica certo reddi postulat, le-
hova iustitia nostra. Quod etiara retinuit Paulus:
Factus est nobis a Deo sapientia et iusticia, Huius
generis exempla pluriraa recitarl possent, Addo
autem et hoc, quod scio eruditos et prudentes
boni consulere: Fateamur nos homines esse, de
quibus dictum est: ov^elg arS-QcoTioor laxlr anar-
%a aocpog, Interdum non satis intenti sumus, in-
terdum etiam ciim sumus intenti, tamen a pro-
posito abducimur peregrina aliqua specie. Magni
momenti sententia est in Psalrao: Osculamini
filium. Id cur mutarint Graeci, ne suspicari
quidem possum. Gravissima doctrina est in lob :
Vere scio quod non sit iustus corara Deo, For-
tassis horridius hoc leronyrao visura est, illivit
ergo de suo: Non est iustus homo comparatus
Deo, Yidelis obrui nativam sententiam, et le-
ctori peregrinam ostendi de re maxima, In Da-
niele addldit perniciosam particulam: Fortassis
ignoscet Deus, cura in textu sit asseveratia: Ecce
erit sanatio delictorura tuorum. Non haec aut
reprehendendi studio dico, aut quod velira inter-
pretura censor seu Aristarchus videri, sed officii
raei ratio postulat, ut his raonltionibus excitem
iuniores ad discendum. Et taraen pauca rudera
ex ingentibus acervis protuli. Levius est supe-
rioribus erratls, quod in librura Amos irrepsit
apud Graecos nomen sideris Rempha , quod in
Actis aposlolicis retinetur, vel quia sic vulgo tunc
stella aliqua norainata est , vel quia literarum
figuris interpretes decepti sunt, In textu est no-
men y.vvor» Et consentaneum est, eum de Sirio
loqui, cuius ortus initium erat anni Aegyptli die
decima octava lulii incidens in tempus exundatio-
nis Nili, Itaque a Sirio tanquam a numine, SjO-
lenni ritu exundatio felix petebatur. Hunc idoli,
cultum taxat Propheta, Sed non omnia errata
25*

391

DECL. DE LINGUA HEBR. DISCENDA.

392

iam coUigere institui , tantum haec pauca recen-
sui, ut iuniores cogitent de causis propter quas
Ecclesiae necessaria est linguae Ebraeae cognitio,
el sese ad eam discendam exuscitent. Certitudine
opus esl privatim et publice, et ambigua lectio
non solum insuavis est, sed etiam prorsus abiici-
tur. Ut igltur et certae sint mentes de sententia
propbeticorum et apostolicorum scriptorum, et
horum lectio propter certitudinem magis appeta-
tur, lingua haec discenda est, quia ubi spernun-
tur libri prophetici et apostolici, ibi Ecclesiam
esse impossibile est. Simus igitur memores huius

dulcissimi dicti: Benedicite Domino de fontibus
Israel. Ego quidem Deo gratias ago , quod me
ad verae Ecclesiae societatem vocavit, et in hoc
pio labore docendi linguam et interpretandi Pror
phetas servire voluit, Has operas cum sciam Ec-
clesiae necessarias esse, faciam eas Deo iuvante
fideliter, et oro eum, ut nos omnes gubernet et
adiuvet,. ac ardentibus votispeto, ut semper in
his regionibus aeternam Ecclesiam colligat, et
membra nostra sanet , ac faciat , ut quam plurimi
unum in ipso simus, Amenf

PROPOjSITIONES MELANTHONIS

DE QUIBUS IN ACADEMIA WITEBERGENSI PUBLICE DISPUTATUM EST.

^ioiti^^o^io

y^ jii

]JB.os erat in Academia Witebergensi , ut theses sivo propositiones a Magistris proponerentur, de qui-

bus studiosi publice disputarent. Eiusmodi propositiones non solum Melanthon sed etiam Lutherus et alii

cdiderunt.

Praeterea autem solebant etiara ii, qui gradum doctoris vel raagistri appetebant, publico theses pro-

ponere et defendere, quarum magnum partem scripsit Melanthon. — Postea hae propositiones collectao

et editae sunt partira in Operibus Melanthonis Basileensibus T. III. p. 290 sqq. y partim a Peucero in opp.

Melanthon. Witebergae editis T. IV. p. 435 sqq.
Primum prodierunt:
„TheoIogicae propositiones , Witebergae disputatae, cum praef. Martini Lutheri." Witeb. apud Joh.
Clug. 3IDXXIII. (praefatio Lutheri data est d. 1. Jan. 1534.) — Continet praeter Melanthonis pro-
positiones etiam unara disputationem Casp. Crucigeri, unam Johannis Pomerani, et unam Jo. Aepini.

IIoo volumen propositionum recusum est in opp. Mel. Basileensibus T. III. p. 390 sqq. Aliquas harum

propositionum germauice edidit Spalatinus :

„Stltd)e rf)n|llid)e, tr6'jllid()e «Sprudje, burd) ^errit Doct. 5[J?artinum gut^er unb ^errn SJJngiller ^f)ilipp§
!Keland)ton §u SBittemberg bifputirt, burd^ ©eorgium (Spalatinum »erbeutfd)et MDXXXVIII." (Infine:)
gebru(ft ju ^Wagbeburg bei Wi(!i)ad 8ottf;er. 26©. 4. Praefatio Spalatini data est: greitag§ nad) <Sd)ola-
|lice, anno MDXXXVI. Continet propositiones:

1) SBa^ ein Goncilium fiir ©ewalt l()abe.

2) X>a^ bie SSerl}or unb erfenntni^ inn (SonciUen allen Sf)rij!en jujie^e.

3) SSon ber gemeinen ci)ri|lUd)en .Ktrd)en.

4) SSon bem weltlid^en 9?egiment.

5) SSon ber troj!Ud;en (Sewalt ber 6f)rij!Ud)en .Kircf)enfcl)(uffel.

6) SBarum ben 6()rijtcn bie leibUd()c Uebung unb $nd)t nii^ fep.
quae omnia latiue leguntur in opp. Melanth. Basileensibus.

Novara collectionem propositionum Melanthonis fecit et edidit Petrus Eisenherg, Seuator Hallensis,

cuius liber sic inscriptus est :

„Propositiones theologicae Lutheri et Melanchthonis continentes~summam doctrinae christianae scriptao
et disputatae Witebergae inde usque ab anno 1516. Cum praefatione Melanthonis (ad Petrum Ei-
senberg, quam vide Vol. IX. p. 673.) Witeb. 1558." 1 Alph. 19 pl. 8. — Iterum Witeb. 1561. 8.
1 Alph. 21 pl.

Hunc librum (quem videre nobis non contigit) repetiit Peucerus in opp. Mel. Witeb. T. IV. p. 462 sqq.

ubi etiam legitur epistola nuncupatoria Eisenbergii ad Paulum Praetorium , quara, quia nihil ad rem perti-

nens continet, hic repetere noluimus. Non autem omnes propositiones ex editiono anni 1533. hic sunt re-

petitae, scd theologicae tantum, et eaedem alio ordine^ videlicet secundum argumentum dispositae. Ad-

junxit Peucerus etiam alias disputatioues a Melanthone scriptas.

Dedimus igitur hic: A) Propositiones Melanthonis ex Tomo IV. opp, Witebergao editorum p. 435 —

639., quibus B) adjunximus eas propositiones quae in Tomo Wilebergensi non leguntur.

A) PROPOSITIONES

ex Tomo IV. opp. Melanth. Witeberg. p, 435— 639,

Propositiones complectentes praeci-
puos Articulos doctrinae coelestisy
iraditae in Schola Witebergensi a D. Phi-
lippo Melanthone, ut essent materia dis-
putationum contra praestigias pontificias et
multas recentes»

1. Mulla sunt illustria teslimonia in natura, quae
ostendunt esseDeum, et qualis sit, de quibus et
Roma. 1. dicitur, Ut ordo corporum mundi, et
motuum coelestium , conservatio specierura , et in
homine noticiae discernentes honesta et turpia, et
vindex conscientia: sed mens Christiana aspiciat
patefactiones Dei , factas in eductione populi Israel
ex Aegypto, in resuscitatione mortuorum, et in
aliis miraculis , et in tota historia Domini nostri
lesu Christi. Habet et pia mens non ignara poeni-
tentiae in suis consolationibus certa testimonia de
Deo, sicut Paulus inquit, Roma. 8.: Ipse Spiri-
tus testatur spiritui nostro, quod simus filii Dei.
Et 2 Corinth. 1.: Dedit arrhabonem spiritum in
corda nostra. Et recle dictum est ab Augustino :
Credens scit se credere.

II. Ago igitur gratias Deo , quod se patefecit
generi humano illustribus testimoniis, et vult
agnosci filium mediatorem, et vera fide amplector
totam doctrinam in Prophetarum et Apostolorum
libris traditam, et comprehensam in Symbolo
Apostolico, Niceno et Athanasiano.

III. Et iuxta hanc doctrinam credo esse all-
quam veram Dei Ecclesiam , quae est coetus visi-
bilis amplectens Evangelium , in quo coetu filius
Dei mediator est efficax per ministerium, et mul-
tos regeneratSpiritu sancto, ut sint aeterna ipsius

haereditas. Simul autem multl sunt in hoc vlsi-
bili coetu non sancti , qui tamen professione do-
ctrinae cum sanctis consentiunt.

IV. Non ludo praestigiis interpretationum,
nec misceo reh*giones in unum chaos , sed in hac
sola Ecclesia Domini nostri lesu Christi adfirmo
donari hominibus remissionem peccatorum, iusti-
ciam , et salutem aeternam : et sententiam in sin-
gulis doctrinae merobris fideliter retineo , qua in
cathoHca Ecclesia Dei inteUiguntur , et damno
oranes furores damnatos iudiciis catholicae Eccle-
siae Dei, videlicet, Ethnicos, Epicureos, Stoi-
cos, Academicos et similes, item ludaicos, Ma-
hometicos , Ebioneos , Manichaeos , Arianos,
7ir€v/uaTOjLiaxiiiovg , Pelagianos, Novatianos, Do-
natisticos, et magiam, et cultus idolorum, Ethni-
cos, et recentes Papae et Monachorum. Et Deo
gratias ago, quod me ex his tenebris eduxlt, et
in suam Ecclesiam collocavit. Ac profiteor me
esse membrum Ecclesiae Dei etDomini nostri lesu
Christi, et invoco Deum cum tota Ecclesia recte
sentiente, quam non fingo ideam Platonicam, sed
dico coetum visibilem esse, in quo sonat vox Evan-
gelii incorrupta, cuius coetus membrum est haec
ipsa Ecclesia harura regionum, in quibus vivo,
etsi in hac quoque magna est infirmitas,

V. Homo conditus est a Deo sine peccaio,
et in creatione ornatus est illustri notlcia Dei,
et rectltudlne voluntatis et cordis, congruente
cum sapientia et voluntate Dei, et libertate volun-
tatis non impedlta, fuitque; templum Dei, pla-
cens Deo.

VI. Propter haec dona dici eum Imaginem
Dei Paulus quoque testatur Ephes. 4.: Induite

401

PROPOSITIONES.

402

novum homlnem, qul secundum Deum creatus
est in iusticia et sanctitate vera. Gene. 1. : Facia-
raus horainem ad imaginem et similitudinem no-
stram. Ergo fit menlio de ea imaglne, quae con-
gruit ad singulas personas, quae est menlis, vo-
luntatis, sapientiae et iusticlae similitudo, nec
tamen mihi displicet dlci , totum Adam creatum
esse ad archetypum fillum Dei, qui est substantia-
lis imago aeterni patris, et erat assumturus huma-
nam naturam.

VII. Adam et Heva lapsi, ut recltat narra-
tio in Genesi, peccaverunt abusi sua libertate,
non coacti necessitate, nec Deus fuit causa eius
lapsus, sed peccatum a Diabolo, et ab iUis ipsis
homlnlbus ortum est. Sicut Pauhis Inqnlt Ro-
man. 5.: Per unum hominem peccatum intravit
in mundum, id est, in genus humanum, Et
2 Corinth. 11.: Serpens Evam deceplt sua astu-
tla. Et execramur Stolcos et Manlchaeos furores
<le necessltate.

VIII. De splrltlbus ellam dicimus , a Deo
omnes splrltus Intenigentes creatos esse slne pec-
cato. Sed hos, qui nominantur Diaboll, suae
voluntatis llbertate peccasse, rion coactos necessl-
tate, nec Deus fuit causa eius lapsus, sed ab Ipsls
Diabohs ortum est eorum peccatum, ut expresse
affirmat Domlnus, lohan. 8.: Cum mendaclum
loqultur, ex proprlls loqultur, et est mendacli
pater. Et In epistola ludae: Angelos qui non
retinuerunt origlnem suam , et rellquerunt domi-
cilium proprium. Et Psal. 5. : Non Deus volens
inlquitatem tu es.

IX. Primi parentes lapsi rel fuerunt aeter-
nae irae, et amiserunt lucem et rectltudinem vo-
luntatls et cordis, et desierunt esse templum Del,
et propter Ipsorum lapsum tota posterltns nascens
ex commixtione marls et foemlnae adfert pecca-
tum OTiginis, ut appellatlone usltata utaraur.

X. Peccatum orlginale est carere lusticia orl-
ginail, id est, luce In menle et rectltudlne volun-
talls et cordls, et gubernatlone dlvina in nobls,
propter qnam depravalionem, quae secuta est
lapsum prlmorum parentura, et propter eorum
lapsum nascentes rel sunt Irae aeternae, nlsi fiat
remlssio propter fillumDei, de qua postea dlcetur.

XI. Damnamus Pelagianos et Anabaptlstas,
et similes, qui prorsus negant ullum esse pecca-
tum orlglnls, et fingunt naturam hominls esse in-
tegram, et posse leglDel satlsfacere, et fieri iustam
lege. Damnamus et Monachos, qui etiamsi retl-

MEtANTH. OpER, VoL. XII.

nent nomen peccati orlglnis, tamen postea dlcunt,
hanc naturam homlnum posse legl Dei satisfaccre,
et lege lustam esse. Fingunt Item lcge non
damnarl peccatum originis, qiila lex loquatur
tantum de acllonibus, non de luslicla vel iniustl-
cla orlglnali. Sed haec deliramenta manifesle
refutantur dicto Paull Piom. 7. cum cltat ex De-
calogo: Non concuplsces, et adfirmat Ibi damrari
hoc malum, quod nunc nominamus orlginale pec-
catum.

XII. Voluntatem et iudlclum Dei ex verbo
Ipslus cognoscimus, ideo curn qnaerltur quld sit
peccatum, inspiciatur verbum Del, sicut et Pnu-
lus deduclt nos aJ verbum , Inquiens, Rom. 3.:
Per legem agnltio peccali. Et lohanncs Inquil,
1 lohan. 3.: Peccatum est qulddam pugnans cum
lege Del. Et Domlnus Inqult lohan. 3.: Spirilus
sanctus arguet mundum de peccato, quod non
credunt In me,

XIII. Verum est , peccatum esse qulddam
dlscrepans a saplentla et voluntate Del , sed haec
Ipsa saplentla et voluntas Dei In verbo expressa
est. Ideo cum de Illa depravatlone in nobis dici-
tur, fiat collatio ad verbum Dei. Non est In ho-
mlne non renato assenslo firma de iudicio Dei,
non est agnitlo filii Del, non sunt tlmor et dile-
ctlo Dei, nec obedlentla congruens ad caetera
praecepta Decalogl. Haec collatlo recte facta,
ostendit quale et quantum malum slt peccatum
orlglnls, de quo dlclt Paulus Piom. 8.: Sensus
carnls inlmlcicia est adversus Deum, et simul mo-
net quanta lux et quantum decus fuisset humanae
naturae, sl retinuisset integrltatem, et quanlus
lapsus fuerit abiicere haec bona pro se et pro tota
posterltate.

XIV. LexDeo est saplentla aeterna et Immu-
tabills in Deo, revelata in doctrina legls , praecl-
plens quales non esse, et quae facere, et quae
omlttere oporteat, seu postulans congruentiam
cum saplenlia et voluntate Del , quae in verbo
expressa est, et promlttens bona obedlentibus, et
damnans omnes, qul non habent hanc congruen-
tlam, quae est perfecta obedlentia.

XV. Etsi lex erat nolicla naturae addila In
creatlone, et post lapsum manserlt In natura ho-
mlnls, tamen qula propter depravationem caligo
magna est in mentibus, ideo Deus eam et voce sua
promulgavlt, ut extet testimonlum arguens pec-
catum, et postea docens iustos quales cultus ap-

probet.

403

PROPOSITIONES,

404

XVI. In hac depravata natura slne regene-
ratione manet in homlne aliquo modo noticia le-
fiis sicut insunt humanae menti noticiae nume-
rorum , et aliae quaedam physicae noticiae. Ma-
net ellam haec pars llbertatis, quod mens et vo-
luntas possunt imperare locomotivac, ut externa
merabra vel moveat, vel coerceat. Ut Achilles
quanquam Iratus, tamen ratlone commonefactus
potest imperare manlbus, ne stringant gladium,
et pedlbus , ut ab Agameranone dlscedant. Hanc
partera libertatis voluit Deus in horalne rellquam
esse. Prlraum, ut inteHIgatur dlscrimen inter
agens llberum et non llberum. Deinde, ut scia-
mus Ipsum Deuni esse agens llberrimum. Tertlo,
nt nos regamur dlsclpllna. Quarlo, ut conslde-
remus magnitudlnem depravatlonls in nobis, cum
intelllglmus llbertatem esse mutilam, et cor non
obedlre legi Del, et externam disclpllnae guber-
natlonem dlfficilem esse. Haec ut allquo modo
asplciantur, nota slt puerilis doctrlna de poten-
tiis animae.

XVII. Severlsslrae praeciplt Deus externam
dlscipllnara, et pnnlt vlolatlonera atroclbus poenls
in hac vlta, et poenls aeternls, sl non fiat converslo.
Ac nota sint dicta etiam de praesentibus poenls, ut
de cultu Idolorum, blasphemia, magla, dicitur
Exod. 20. : Punlam in tertiam et quartam genera-
tionem. Item , Levit. 20. : Ponam faclem [meam
contra eos, ut Interficlara eos de raedlo populi. De
homlcidlls Matth,28. : Qul gladiumacceperit, gla-
dio periblt. De furtis Esalae 33. : Vaeh qul spo-
lias, qula spoHaberls. De Incestis Levlt. 18. : Ca-
vete ne et vos slralliter evomat, cum slmllla facle-
tls, slcut evorault gentera quae fult ante vos. Et
qula in toto genere humano raultlpllclter et atro-
citer vlolatur dlscipllna, Ideo curaulantur poenae,
fiunt raagnae gentiura disslpatlones et vastatlones,
sicut Esalas inqult, cap, 64.: Inlquitates nostrae
slcut venti disslpaverunt nos.

XVIII. Etlara non renati, possunt allquo
modo externa legls opera facere, et sciantur cau-
sae quatuor, cur haec dlsclph'na slt praestanda.

Prlraum qula Deus eara praeceplt, cui sim-
pliciter omnes creaturae debent obedientiam. Se-
cundo, ut vltenlur poenae. Terllo propter alio-
rura tranqulllltatem. Quarlo , qula est multlplex
paedagogla et commonefactlo , et perseverans In
dellctis contra conscientlam, non est conversus ad
Deum, iuxta illud 1 Tlmoth. 1.: Milita bonam
militlam, habens fidem et bonam conscientlam.

XIX, Sed hlc magna dlssensio est rationis
et Evangelil. Ratio admiratur disclpllnam , quia
est magnum decus, ut vere dlctum est: Nec
Hesperus nec Lucifer formoslor est iusticia:
ac somniat eara legi Dei satisfacere, placare
iram Dei, mereri remisslonera peccatorum, et
vitam aeternam. Et hac oplnlone in Israel cu-
mulabant multi sacrificia, et seraper fuit, est, et
erit haec persuasio plurimorum horainura , ho-
ralnes esse iustos hac disclpllna coram Deo : sed
omnlbus temporlbus vox mlnlsterii evangelicJ,
quam sonabant Patres, Prophetae, filius Dei,
Apostoli, et delnde aliqui recte docentes, taxavit
et taxat Pharisalcas, Pelagianas, Phllosophicas et
Papistlcas persuaslone de lege, et expresse adfir-
mat, in omnlbus homlnlbus, propter filium Dei,
horrendam esse dlscrepantlam ad legem Dei, pro-
pter quam dlscrepantlara rei sunt , de qua Paulus
inquit, Rora. 8,: Sensus carnls inlraicicia est ad-
versus Deura, nec potest legi Dei subllci. Et
leremias inqult cap, 17.: Perversura est cor homi-
nls et aerumnosura, id est, aversum a Deo, et
varle ruens, et fuglens Deum tristi freraltu sine
consolatlone et fide.

XX. Inqult igltur Paulus : Ex cperlbus legis
non iustlficabltur oranls caro coram Deo. Est
igllur peccatum in omnlbus homlnibus praeter
Chrlstura In hac vlta, nec possunt homines satis-
facere legl Del, nec dlscipllna aut ulla nostra
opera merentur remissionem peccatorum , nec
lege homines iusti sunt corara Deo. Sed lex
ostendens peccalura, est minlsterium mortis, ut
Paulus inquit, Roman. 7.: Lex iram efficit etc,
Manlfestum est igitur nequequam in homine talem
llbertatem voluntatis rellquam esse, ut possit tol-
lere peccatum et mortem , seu efficere interiorem
obedientlam , quam lex Dei poslulat, Et dolea-
mus nos non satis intelllgere depravatlonem et
immunditlem in cordibus nostrls.

XXI.« Quia vero Deus imraensa mlsericordla
deprecante pro nobls fillo suo unlgenlto, non volult
totum genus humanum perlre, decretum factum
est, ut per filium satlsfieret iusticiae dlvinae, et
redlmeretur genus humanum, et promisslo edita
est, quae est vox Evangelil, comprehensa in his
verbis lohan. 3.: SIc Deus dllexit mundum, ut
fillum suum unlgenitum dederlt, ut omnis qul
credlt In eura non pereat, sed habeat vitam aeter-
nam.

405

PROPOSITIONES.

406

XXII. Haec promissio et vox Evangelii sa-
pienter discernenda est a lege, et semper in con-
speclu sit omnium discrimen legis et Evangelii.
Etsi enim suae quaedam sunt promissiones addi-
tae legi, tamen alia est promissio Evangelii pro-
pria, qua propter fillum Dei gratis non propter
legem aut merita nostra datur vita aeterna.

XXIII. Est igllur Evangelium praedicatio
poenitentiae, et promissionis, in qua propter
filiumDel, gratis, non propter ulla noslra me-
rita donantur credenlibus in filium , remissio pec-
catorum, imputatio iusticiae, Spirilus sanctus,
per quem filius Dei vere est efficax in credentibus,
et haereditas aeternae iusticiae et vitae.

XXIV. Una est lex raoralis aeterna, quae
est aeterna sapientia et voluntas in Deo, cuius
suae sapientiae radios Deus in creaturas rationales
transfudit, et quam sapientiam Deus expressit in
Decalogo, et eius declarationibus saepe repetitis
in scriplis propheticis et apostolicis. Est autem
iudicium Dei adversus peccatum omnibus tempo-
ribus, et vox divina testlficans, qul cultus Deo
placeant. Forenses leges Moysi et ceremoniales,
traditae fuerunt ad certum tempus, sicut Deus
singulari beneficio voluit politiam Mosaicam certo
tempore sedem esse suae doctrinae et Ecclesiae,
ut esset certa natio, in qua extarent testimonia
de patefactionibus divinis, et ubi nasceretur, con-
spiceretur, audiretur promissusRedemtor, et ubi
extarent testimonia passionis et resurrectionis eius.
Nam propter hos fines politia illa constituta fuit.

XXV. Unlcus est filius Dei, deprecator pro
nobis et mediator, redemtor humani generis, et
salvator, quem norant patres edita promissione,
et qui affuit patribus et Ecclesiae omnibus tempo-
ribus, sicut ipse inquit, lohan. 5.t Pater meus
usque modo operatur, et ego operor, quae ille
facit, et filius similiter facit. Huius filii fiducia
omnes agentes poenltenliam , et vere credentes in
eum ab initio Ecclesiae usque ad finem acceperunt,
accipiunt et accipient remissionem peccatorum,
imputationem iusticiae, Spiritum sanctum, aeter-
nara iusticiam et vitam, non propter legem.
Ideo lohannes inqult, lohan. 1. capite: De pleni-
tudine eius omnes accepimus. Est iglturomniura
Evangelium omnium temporum , praedicatio poe-
nitentiae, et vox promlssionura.

XXVI, Beneficia summa, quae filius Del
meruit et dat horalnibus, sunt remisslo peccato-
rum, imputatio iusticiae, donatio Spiritus sancti,

per quem est efficax in credentibus, et donatio
aeternae iusticiae et vitae. Haec bona compre-
hendit Paulus, inquiens, Roma. 5.: Gratia Dei
et donura per gratiara unius hominis Icsu Cliristi,
exuberat in multos. Gratia signlficat gratultam
remissionera peccatorum propter filiura , et recon-
clliationera gratuitara , seu irapulationera iusti-
ciae. Donura significat totum rellquura benefi-
cium, scilicet novitatera incoatara Deo efficiente,
et consummandara in vita aeterna. Ideo postea
dicit: Gratia regnat per iusticiam in vltam aeter-
nara per lesura Christum.

XXVn. Nulla ambiguitas est in hac propo-
sitione: Propter fih'ura Dei habemus remlssionem
peccatorum, fide gratis, seu sola fide, id est,
fiducia acquiescente in mediatore.' Nec potest
negari, dari nobis remisslonem peccatorum pro-
pler meritum Chrisli , cura ipse dlcat Matlh. 20.:
Fillus horainis venlt dare anlmara suara Ivt^ov
pro rauhis. Et 1 lohan. 1.: Sanguis lesu Chrlsti
purificat nos ab orani peccato. Et Hebrae. 9.:
Sanguis Christi , qui per Splritura aeternum se-
ipsum obtulit iraraaculatura Deo, purificat con-
scientiara vestrara. Idque slgnificarunt sacrificia
Veteris Testamentl. Et Esaias inquit capite 53. :
Ponet animara suara hostiam pro peccato. Haec
dicta adfirmant nobis propter meritura Christi do-
nari reralsslonera peccatorum, quod quldem est
aequivalens preciura , quia est filiimeritura, qui
est essentialiter iustus, sicut hic inquit epistola
adHehraeos, Qui sese perSpiritum aeternum ob-
tulit. Hic filius ingreditur in Sanclura Sancto-
rura, vldet arcanura consilium aeterni patris, et
sese subiicit patri.

XXVIII. Vocabulura fidei significat fiduciam
misericordiae acquiescentera in filio Dei raedia-
tore, quera constituit pater propiciatorera. Cora-
piectitur autem haec fides oranes articulos Sym-
boli, et refert caeteros ad hos: Credo reraissio-
nera peccatorura, Credo vitam aeternam. Nec
significat fides tantura noticiara, qualis est in Dia-
bolis, Necesse est enira discerni hanc proposi-
tionera, Daeraones credunt et contreraiscunt, ab
illa fide, quae pacem efficit, sicut dicitur Rom. 5. :
lustificati fide pacera habemus,

XXIX, Cum homo in veris pavoribus accl-
pit fide propter fillum Dei remissionem peccato-
rum, simul certo haec fiunt: Homo liberatur ex
morte aeterna per fillura Dei, et sentit consolatio-

26*

407

PROPOSITIONES.

408

nem accepto Spirltu sancto , et persona iam est
reconciliata Deo , est in gratia, id est, accepta
Deo ad vitam aeternam propter filium, et haeres
vitae aeternae. Haec orania coniungit Paulus,
loquens de remissione peccatorum, Nec dicimus
haec ociosa speculatione fieri, nec securitatem
confirmamus inhis, qui non agunt poenitentiam,
sed simul doctrinam de poenitentia seu conver-
sione recte proponimus, et diclraus, oportere in
hominibus veros pavores esse , sicut scriptum est :
Ad qaem respiciam , ad contritvim spiritu, et tre-
mentem sermones meos. Et addimus consolatio-
nem in voce Evangelii propositam, qua cum eri-
guntur corda fide, vere regenerantur homines , et
iiunt domiciiium Spiritus sancti, iuxta dictumGa-
lat. 4. : Misit Deus Spiritum fihi sui in corda no-
stra, clamantem : Abba pater. Et sinml pater et
filius spirant Spiritum sanctum in corda nostra,
iuxta dictum, lohan. 14.: Veniemus ad eum, et
mansionem apud eum faciemus etc.

XXX. Quanquam autem renati sunt domi-
cilium Dei , tamen semper in hac vita mortali in
horainibus, manent tristissimae reliquiae peccati,
multiplex cah'go , etdubitatio, carnah's securitas,
admiratio sui, frigus in dilectione Dei, et magnae
sordes cupiditatum errantium , Pc omissiones et
errata. Ideo semper indigent Sancti remissione
peccatorum, sicut in Psalmis dicitur, Psalmo 32.:
Pro hac orabit ad te oranisSanctus. Item Psalm.
143.: INon iustificabitur in conspeclu tuo omnis
vivens. ltemIob9. : Non iustificatur homo co-
ram Deo etc. Semper igitur fides accipiat remis-
sionem propter mediatorem , et quidera propter
meriium eius. Haec ita manifesta sunt, ut non
dubitem, omnes veritatem et consolationem quae-
rentes assentiri.

XXXI. Cum Petrus in Actis dlcit, cap. 10.:
Huic omnesProphetae testimonium perhibent, re-
missionem peccatorum accipere per nomen eius
oVnnes qui credunt in eum : Non hoc vuh, horai-
nes tantum habere remissionem peccatorum , po-
stea propriis virtutibus iustos esse^ sed una forma
loquendi complectitur remissionem peccatorum,
id est, mali haerentis in natura, et malarum actio-
num praeteritarum, et personae totius acceptatio-
nem, cum qua semper fit donatio Spiritus sancti,
et incoatio novitatis in nobis, quae postea erit
integra in vita aeterna. Sic Paulus loquitur, cum
nominat reconciliationem Rom. 5. Item cum no-
niinat gratiam: Non estis sub lege, sed sub gra-

tla, Pioma. 6. compleclitur haud dubie remissio-
nem peccatorum et acceptationem totius personae
propter propiciatorem, Est enim umbracuhim
filius Dei, non solum ut propter eum detur re-
misslo, sed ut tota persona propter eum accepta
sit, tecta imputatione iusticiae ipsius, ut postea
dicemus. Ideo et Pvora. 5. dicitur: Per illius obe-
dientiam iusti constituentur multi.

XXXII. Nihil ambiguitatis est in vocabuHs
remisslonis peccatorum et reconciliatlonls , sed de
vocabulo iusticiae et iustificationls moventur cer-
tamina. Qui sic loquuntur, lustificari significat
ex iniusto iustum fieri , id est, ex non habente
obedientiam legis, fieri habentem obedientiam,
et nou simul complectuntur remissionem peccato-
rum et reconciliationem, id est, acceptationem
personae, non recte loquuntur. Quia certlssi-
mum est, Paulum non loqui tantum de mutatlone
qualitatum in nobis, cum inquit Roma.3. : lusti-
ficamur gratis Ipsius gratia per redemlionem, quae
est in Christo lesu , quem proposuit Deus propi-
clatorem per fidem in sanguine elus. Hic cum
Paulus usus sit verbo lustificamur, et dicat, nos
iustificari fide per sanguinem Christi, certe intel-
ligit slmul remlssionem peccatorum , pro quibus
sanguis effensus est, et reconcilialionem, cum qua
verum est coniunctam in nobis esse renovationem,
quam efficit hic Ipse Christus, Deus et homo,
dans Splritum sanctum in corda nostra. Sed ta-
men primum haec consolatio quaeritur, unde
certo habeas remlsslonem peccatorum. Omitta-
mus praestigias sophismatum, et reverenter tenea-
mus hoc decretum dlvinum, hic in Paulo expres-
sum , et satls ab ipso declaratum. Nam hoc vult
Paulus, propter alium homlnes habere reraissio-
nera, postea vero nos esse iustos propter propicia-
torera filium Dei Dominum nostrum lesura Chri-
stum , Deum et seraen mulieris.

XXXIII. Usitata phrasis estlohan. 14. et 11. :
Ego sum Vlta, Via, Veritas, Resurrectio, et taraen
discerni oportet vitam essentialem in Christo a
vita creata In renatis. Fvecte igitur dicltur, hanc
phrasln effective IntelHgi: Ego sum vita, id est,
efficiens vitara, Via, Id est, ducens et regens.
Verltas, id est, efficiens veraces, luraen accen-
dens in raente et corde, quo agnoscitur et dillgi-
tur Deus. Piesurrectio , id est, resuscltans alios
qui crediderunt Evangelio.

XXXIV. Ita necesse est discerni iusticiam
essentialem, quae est in filio, a iusticia nobis

409

PROPOSITIONES.

410

communicata per impntationem et efTectionem,
ut cum dicitur 1. Corinth. 1.: Christus factus est
nobis sapienlia a Deo, iusticia, et sanctificatio,
et redemtio. Haec oratio non hoc dicit, nos esse
sapientes sapientia essenliali Christi, non luce
communicata, aut sanctos non communicata san-
ctitate, cum alibi dicat: 2, Corinth. 3.: Trans-
formamur in eandem imaginem.

De redemtione manlfestum est, dici de me-
rito seu de obedientia fib'i Dei, quae fuit precium
pro nobis. Ita cum dicitur: Christus est iusticia
nostra, non hoc dicitur, Nos esse iustos, quia
filius sit ab aeterno iustus: sed quia nobis impu-
tatur eius meritum ad remissionem peccatorum
et ad reconciliationem, et quia efficit in nobis no-
vitatem, quae postea erlt consummata iusticia in
vita aeterna.

Sic loqui Scripturam de merito Christi, et
de effectione manifestissimum est, iuxta illa dicta
lohan. 1.: Ecce agnusDei qui tollit peccata mun-
di, videlicet, sustinens iram in ipsum effusam,
et auferens remittendo et efficiendo novitatem.
Item Gen. 3. : Semen mulieris conculcabit caput
serpentis, id est, hic filius virginis tollet pecca-
tum et raortem, et reddet iusticiam et vitam aeter-
nam, Et fides, qua iustificamur, hunc ipsura
filium intuetur assidue pro nobis deprecantem.

XXXV. Comprehendi remissionem peccato-
rum in vocabulo iuslificalionis etiam ex illo dicto
P.iuli Pioma. 4. manifeslura est, ubi Paulus ex-
presse inquit, sicut etDavid inquit, Beatitudinera
esse horainis, cui Deus iraputat iusticiam sine
operibus, Beali quorum tecta sunt peccata. Ibi
etiam nominat imputationem iusticiae, ut osten-
dat non solum remitti peccata , sed etiam recipi
personam propter alienam iusticiam iraputatam,
scilicet mediatoris, Dei et hominis, ut postea
dicetur, Per uniushominis obedientiam iusti con-
stituentur mnlti , Pvoma. 5. Non quaeramus so-
phismata in verbo imputatlonis, Necesse est intel-
llgi receptionera personae propter alienam iusti-
ciam mediatoris: et tamen haec omnla vera sunt,
simul efficere filium Dei novitatem per Splritum
sanctum.

XXXVI, Sed obilcitur hlc, Oportet esse dis-
crlmen inter Saulem et Davidem, oportet aliquld
esse in Davide, propter quod pronuncietur iustus,
alioqui Deus esset Iniustus? Piespondeo : Fides
faclt discrimen, et ipse medlator fide apprehen-
sus, dignitas proprla non facit discrimen. Da-

vid in vero agone tristi sensu peccati et irae Dei
premltur, sicut inquit: Tibi tantum sum pecca-
tor, ct malum coram te fecl , ut tu iustificeris,
et vincas cum ludicaris, Psal. 51,

XXX VII. Agnoscamus ImraensumDei bene-
filcium , et sumraa reverentla Deo grallas agaraus,
quod Eccleslam sic discernit ab alils creaturis, ut
proprie faciat eam slbl templum et domlcllium , et
habltet In singulls sanctis, tamen seraper praelu-
ceat haec consolatlo , quod propter filium Dei,
Deum et hominem, habeas remissionam pecca-
torum, et persona reputetur iusta, fide, noii
propter proprins virtutes, qula siraul retinenda
est sententia : Non lustlficabltur in conspeetu tuo
oranis vivens , scilicet proprils qualitatibus seii
operlbus. Ilanc veram consolationem retinere
necesse est, quae quldem opponenda estiis, qui
dlcunt, Personam non esse lustam propter semen
mullerls, cum necesse sit semper agnoscl fillum
Dei , Deum et hominem propiclatorem et depxe-
catorem pro nobls.

XXXVIII. Nunc ad vocabull enarratlonem
redeo, Legis more loquendo, vocabulum iustl-
clae slgnlficat congruentlam ad totam legem , et
ita intelllgltur In his dlctls: Non iustificabltur ia
conspectu tuo omnls vlvens, Et Piora. 3.: Non est
iustus, ne unus quldem , id est, congruens ad to-
tam legem.

XXXIX. Cura autem postea inquit Paulus ;
Nunc autera sine lege iusllcla Dei manifestata est,
slne ulla dubltatione signlficatur iusticia a Deo
per Messlam reddila generi humano , de qua pro-
missiones loquuntur. Danlel persplcue inquit
cap. 11.: Delebitur peccatum, et adducetur iu-
sticla aeterna. Ita hic iustlcia est remissio et de-
letio peccati, et econtra reconciliatio seu imputa-
tio iusticiae, qua nos Deus reputat iustos propter
fillum, et donatio et efifectio IlIIus lusticiae et vi-
tae in nobls, quae erit aeterna, Loquitur enim
Daniel de toto beneficlo. Sicuti Rom. 5. Pau-
lus : Per Chrlstum gratla , et donum per gratiam.
Nec potest vocabulum slc intelligi , iusticla Dei,
id est, essentlalls iustlcla, quae InDeoest, non
merltum redemtoris, de quo praecipue loqultur
Evangeliura, non remissio peccatorum danda pro-
pter merltum Christl.

XL. Usltatum est hic interpretari verbem,
iustificaraur, id est, ex inlustls efficiraur lusti, et
id Intelllgunt Thomas et slmiles de qualitatibus in
nobis, ex non obedientibus efficimur habentes

411

PROPOSITIONES.

412

obedlenllam , ut si dicam, Aqua friglda fit calida. ]
Hi cogltant conversum iuslum esse propriis quali-
tatibus, et nihil dicunt de remlssione peccatorum
et de impulatione. Deinde Osiander, ne de no-
stris qualitatibus loquatur, dicit: Paulus fit ex in-
iusto iustus, id est, habens iam in sese iusticiam
Dei essentialem,

Nos diclmus, ex iniusto fieri iustum esse,
ex reo et inobediente fieri habentem illam iustl-
ciam, de qua loquuntur promissiones, et de qua
dicit Paulus: lustlciaDei in Evangello manifesta-
tur , quae est remlssio peccatorum , et imputata
iusticia propter fillum Dei , et aeterna vlta et iu-
sticia tunc cum consummabltur.

XLI. Complectl enlm Paulum remlsslonem
peccatorum et imputationem manlfestum est, cum
inquit Rom. 5.: lustificati sanguine eius. Item :
Per unitis obedientiam iustl constituentur raultl,
id est, habentes remissionem peccatorum, impu-
tationem iusticiae, et incoatam novitatem, quae
postea erit perfecta. Loquitur enim Paulus de
integro beneficio.

XLII. Persplcue slc dici potest: lustlficari
est ex iniusto iustum fierl , id est, ex reo et inobe-
diente fieri habentem Chrlstum , qul est iustlcla
nostra, sicut l.Iohan. 5. dlcltur: Qui habet filium,
habet vitam.

Est autem Christus lusticia nostra, quia pro-

pter eius meritum , et per eum , habemus remis-

sionem peccatorum, et imputatam iustlciam, et

donationem Spiritus sancti, ut aeterna vita et lu-

stlcia in nobis restituantur. Haec omnla comple-

xus est et lohannes, inquiens: Qui habet filium,

babet vitam, 1. lohan. 5. Habetur autem fide,

qua fit consolatio in veris doloribus, cum fides In-

tuetur Chrlstum passum, resuscitatum , regnan-

tem, interpellantem pro nobis, et vivificantem nos,

sicut et ad Philippenses 3. dicitur, Ut Chrlstura

lucrifaclam , et Inveniar in eo , non habens iusti-

ciam , quae est ex lege, sed eam, quae est per

fidem Christl , quae est iusticia ex Deo propter

fidem, ad agnoscendum eura et potentiam resur-

rectlonls eius. Cum ait, quae est iusticia ex Deo,

certe non intelllgit essentialem in Deo , sed haec

omnia, remissionem peccatorum, imputatam iu-

sticiam, et incoatam aeternam vitam et iusticiam,

quae postea consumraabitur.

XLIII. Dictura est de consolatione, qua fide
in verls pavoribus, id est , fiducia filii Dei gratis

acclpimus remlssionem peccatorum, imputationera
lusticlae, donationera Spiritus sancli, et vltam
aeternam. Hanc consolationem esse vocem Evan-
gelii nihil dubium est.

Nunc addenda est doctrina de novitate et
bonis operibus. In ipsa consolatlone, in qua fit
remissio peccatorum, vere fit regeneratio, qua
cor in pavoribus vivificatur, ut Pioma. 8. dicitur:
Accepistis Spiritum adoptionis filiorum , quo cla-
raamus, Abba pater. Et Galat. 3.: Ut proraissio-
nem Spiritus acclpiamus per fidera. EtGalat. 4.:
Misit Deus Spiritum filii sul in corda nostra, cla-
mantera Abba pater. Ita enira tollit peccatum et
morlem filius Dei, et nos regno Diaboli eripit, ut
prorsus abolito peccato et deleta morte , restituat
in nobls vitamaeternam, iuxtailla dictaOseae 13.:
O mors ero mors tua , et o inferne ero pestls tua,
Item 1, lohan. 5.: Qui habet filium , habet vi-
tam. Necesse est autem in hac mortali vita in-
coari novitatera, iuxta haec dlcta 2. Corinth. 5. :
Superinduemur, sl tamen non nudl reperiemur.
Item Apocal. 2. : Esto fidells usque ad raortera.

XLIV. Verum est , patrem et fillum spirare
Spiritum sanctum in corda credentium, in conso-
latione, de qua dictum est, et alias nominatim de
patre dicitur, alias de filio, ut apud Paulum: Mi-
sitDeusSpiritum filil sui, Galat.4, Et lohan. 14.:
Fvogabo patrem , et alium paracletum dabit vobls.
De filio in Actis dlcltur, cap. 2.: Dextra Del exal-
tatus promissionera sancti Spiritus acclpiens a pa-
tre effudit eura. Et lohan. 15. coniunguntur per-
sonae: Cum venerit paracletus, quem ego mittam
a patre , Spiritum veritatls , qui a patre procedit.
Ideo in lohanne dicitur, cap. 14.: Veniemus ad
eum, et mansionem apud eum faciemus. Et corda
in petitione intueantur totam divinitatera, et pe-
tant propter filiura Dei Spirltum sanctum.

XLV. Spirilus sanctus ciet in corde motus
congruentes cum lege Dei , ideo dicitur lerem. 31.:
Dabo legem meam in corda eorum. Et Fvom. 8. :
Deus mlsit fihum in similltudlne carnis, et de
peccato damnavit peccatum, ut compleatur ius
legls in nobis, id est, ut solveretur debita poena,
et nobis lusticia Iraputetur, et in nobis restltuatur
Integritas, qualem lex describit. Idem dlcitur
Zachar. 12.: EfTundam super domum David Spi-
ritum graliae et precum. Spiritus sanctus nomi-
natur Spirltus gratiae, quia in consolatione testi-
ficatur nos esse in gratia, cum eluctantes ex pavo-
ribus, acqulesclmus in Deo per mediatorem, si-

413

PROPOSITIONES.

414

cutPaulus inquit Pioman. 8.: Accepistis Spiritum
adoptionis filiorum , quo clamamus: Abba pater.
Spiritus precum nominatur, quia agnita miseri-
cordia in mediatore proposita, exuscitat corda ad
invocationem, et sic simul subiiciunt se corda
Deo,

XLVI. Etsl haec obedientia voluntaria est,
tamen hae propositiones verae sunt, Nova obe-
dientia congruens Decalogo est debitum, sicut et
Paulus loquitur, Roma. 8.: Debitores sumus.
Item: Nova obedientia congruens cum Decalogo
est necessaria. Item: Quicquid pugnat cum lege
Dei, estpeccatum, et quiddam damnatum a Deo,
et non est iusticia , nec congruit cum Spiritu san-
cto« Quaedam autem taliasunt, ut, quanquam
reliqua sunt in renatis in hac vita, tamen propter
raediatorem condonentur, quia renati et retinent
veram fidem, et repugnant illis peccatis, et in
talibus manetSpiritus sanctus, Alia vero peccata
contristant et excutiunt Spiritum sanctum, ut cum
hi qul fuerunt renati amittunt fundamenlum, et
ruunt contra conscientiam, Tales propter illa
peccata iterum fiunt rei aeternae poenae. Ideo
Paulus expresse dicit 1. Corinth. 6.: Nolite erra-
re, scortatores et adulteri, homicidae, idolatrae,
non possidebunt regnum Dei, Item Coloss. 3. :
Propter haec venit ira Dei super inobedientes,
Et Matthaei 12. dicitur, Redire spiritus immun-
dos in domum vacuam, quae fuerat antea purgata.
Et 2. Petri 2.: Cum hi, qui effugerunt rursus
contaminantur iisdem peccatis, fiunt eis posteriora
peccata deteriora prioribus.

XLVII. Ideo execrandi sunt diabolici furo-
res Anabaptistarum, qui dicunt, in renatis non
esse reh'quum peccatum, et sic nos a lege libera-
tos esse, ut iam nihil sit lex, sint concessa adul-
leria et homicidia, et alia pugnantia cum lege.
Hos dlabolicos furores erudite refutare discamus,

XLVIII. Sicut sapientia et voluntas Dei est
aeterna et iramota, ita et lex morah's est aeterna,
quia Deus est talis , qualem se in lege describit,
Et manet ordo Iramotus, ut creatura Deo obtem-
peret. De hoc ordine diciraus cum norainaraus
vocabula debiti et necessitatis. Nova obedientia
est debitum. Item est necessaria , non quod sit
coactione extorta , sed quia hic ordo immotus est,
ut creatura Deo obtemperet,

XLIX. Qnanquara igitur persona recipitur
propter fdiura Dei, et per eum tanquam raedialo-
rem et umbraculum tegitur: taraen non proptcrea

Deus peccatum reliquum approbat. Sed has re-
liquias eliam deleri vult in raorte corporis, reii-
cit etiam rursus personam ipsam non repugnan-
tem peccato : Si actiones carnis spiritu mortifica-
bitis, vivetis, Roraa. 8.

L. Manet sapientia Dei et lex , semper pec-
catum est quiddam daranatura , et corda ad Deum
conversa , sentiunt veros dolores, quibus pecca-
tum iudicatur. Imo Ecclesia horribilibus aerumnls
subiecta est propter has reliquias, Nec venit re-
demtor, ut confirraet peccatura, sed ut prorsus
destruat, restituta integra iusticia, sicut 1. lo-
han, 3. dlcitur: Apparuit filiusDei, ut destruat
opera Diaboll, scilicet peccatum et mortem. Et
ipse Dominus inquit Matth. 5. : Non veni soivere
legem, sed implere. Implet autem primo sua
obedientia. Deinde satisfaciendo pro nobis in
sustinenda poena, quam nos deberaus. Tertio,
efficiendo in nobis iusticiam, eam ipsam , de qua
concionatur lex. Quarto, saiiciendo legem, quia
et approbat et illustrat eam. Damnandi sunt i^i-
tur et Monachorum et Anabaptistarum enores,
utrique enim fingunt , in renatis non esse pecca-
tum , etsi Anabaptistarum insania atrocior est,
quia facta contra legera negant esse peccata etc.

LI. Interea tamen scire necesse est, doctri-
nam de llberatlone a lege, iuxta dictum illu(i,
Roma. 6.: Non estis sub lege, sed sub gratia, id
est, conversi iara fiducia raediatoris ad Deura , id
est, vere renati, non sunt daranati ut antea: pia-
cent enim propter medlatorem , qui et legi satis-
facit pro nobis, et eam in nobis restituit, et quan-
quara adhuc haerent in nobis reliquiae peccati,
taraen eas tegit imputata iusticia. Ac dih'gentei-
observandum est, quod norainat gratiara , et nos
gratla placere adfirraat, quod significat iusticiam
gratuitara , qua propter raediatorera passum pro
nobis, et iam deprecantera pro nobis, placeraus,
sicut et alibl gratiara norainat, inquiens Roman. 5. :
Quanto magis gratia Dei et donum per gratiam,
propter unum horolnem lesum Christum exuberat
in multos. Ac dih'genter consideret lector voca-
bulum gratiae in talibus locis, ut hanc necessa-
riam consolationem teneamus, quod in magna in-
firmitate conversi, tamen plaeeant propter media-
torem, Deum et homlnera.

LU. Magls perspicue intelligitur liberatio a
lege, quando integrura beneficium intuemur, tunc
cum resuscltatl habeblraus insticiam et vitam
aeternara , sine peccato et sine raorte, raanifeste

415

PROPOSITIONES.

416

cernemus nos non accusarl a peccato, et esse iu-
stos, non lege, sed sapienlia, iusticia divinitus
in nobis accensa, sicutPaulus inquit 2, Corintb. 3. :
Transformari tanquara aDomino spiritu. Sed in
hac vita durantibus reliquiis peccali, haec liber-
tas incoata est, et inter^a retinenda est consolatlo
prorsus necessaria, quanquara in nobis multum
est caliginis et sordium , sicut inquit lohannes,
1. lohan. 1.: Si dicimus quod peccatum non ha-
bemus, nos ipsos seducimus, etc. Conversi ad
Deum placeant sola fide, per gratiam, propter
roediatorem Deum et hominem, iuxta hoc dictum:
Non estis sub lege, sed sub gratia.

Llll. Phira de liberatione a lege, sumantur
ex aliis scriptis longioribus. Nunc breviter per-
texenda sunt, quae de renovatione dicere coepi-
mus , ac plerunque docendi causa distribuo hanc
materiam in hos quinque titulos:

I) Quod necessaria sit Nova ohedientia.

II) Quoraodo fieri possit in hac tanta infirmi-
tate humanae naturae.

III) Quomodo placeat Deo.

IV) De praemiis.

V) De discrimine peccatorum, quae non sunt
in renatis, et quae maneant in eis,

De necessitate dictum est: Etquomodo fieri posslt,
seu incoari nova obedientia , ostendunt etiam su-
pra dicta: Ideo fiiius Dei apparuit, ut destruat
opera Dlaboli, peccatum et raortem. CoUIgit igi-
tur Ecclesiam voce Evangehi , et Spiritu suo san-
cto accendit in nobis lucem fidei, et motus novos
in cordibus, qui suntlincoata obedienlia, et sus-
tentat Ecclesiam, et depellit Dlabolos horribili-
ter grassantes per se et per sua organa.

Cogitemus igitur proraissiones divinas de au-
xilio, Matth, 11.: A^enite ad rae omnes, qui la-
boratis et onerati estis, ego reficiam vos. Item
lohan, 10.: Nemo rapiet oves meas ex manibus
meis. Item lohan. 15. : Dabo vobis priracletum,
qui procedit a patre. Item lohan. 14.: Veniemus
ad eum, et mansionem apud eum faciemus. Et
apud Esaiam capite 7. nominatur filius Emanuel,
idest, nobiscum Deus, vere adest, exaudlt , iu-
stificat, protegit, gubernat, vivificat , liberat ex
raorte et inferis, sicut inquit: O mors, ero raors
tua. Considereraus infirmitatem et pericula no-
stra. Sciaraus Deum imraensa bonitate voluisse
his mahs opponere haec sua beneficia , quae per
filium praestat, et ei gratias agamus, et ea arden-

tibus votis in quotidiana invocatione petaraus.
Hanc invocationem experieraur re ipsa non esse
irrltara, et in his exercitiis crescant agnitio Dei,
lux fidei, spes et ahae virtutes, sicut dicitur Lu-
cae 19 : Habenti dabitur.

Haec de possibilitate breviter dicta sint. Alibi
saepe repetita est distinctio de libero arbitrio, hic
locomotiva allquo modo regitur, etiam in non re-
natis, ut regebant externos gestus Aristides, Sci-
pio et similes. Sed sine voce Evangehi et sine
Spiritu sancto non fit incoatio legis Dei in corde.

LIV. Quoraodo placeat in hac tanta infirmi-
tate hominum in hac vita, et inter has sordes
nova obedientia, seu renatus? Hac quaestione
anxie excruciantur homines, ut oranes experimur,
et multae causae sunt dubitationum , magnitudo
praeteritorum lapsuum, et conspectus praesentium
sordiura, David intuetur praeteritum lapsum,
deinde poenas, in quibus accidunt tot tetra scan-
dala, caedes, incesta contarainatio coniugum et
aliae confusiones, retro etiam considerat exerapla
superiora , Sauhs exitura , et raultorum aliorum.
Haec obiecta et alia multa concutiunt eura dubi-
tationlbus, quanquam est in eo incoata novitas.
In hac quaestione utrumque consideretur, Primum
agnoscamuc nostram iraraunditiem. Secundo te-
neamus vcrara consolationem inEvangelio propo-
sitam.

Fatendum est In conversis ad Deum , id est,
renatls in hac vita, reliquura esseraalum, quod
nobiscum nascitur , pugnans cum lege, sciHcet
magnara caliglnem et pravas inclinationes, et hinc
oriuntur multae flammae viciosorum affectuum,
multi errores, raulti lapsus Ignorantiae et oraissio-
nis, Haec omnia sunt vere peccata suo genere.
Ideo dicitur inPsalmo 143.: Non iustificabitur in
conspectu tuo oranis vlvens. Et MoysesExod. 34.
aclobO. capite: Non iustlficabitur coram te horao.
Et Paulus Fioraa. 3.: Ut reus slt totus raundns
Deo, et obstruatur orane os. Cura igitur mani-
festum sit, reliquum esse peccatum in vere con-
versis in hac vita, et Deus nos id velit vero do-
lore agnoscere, et ostendat consolationes, necesse
est homlnes de hac tanta re recte doceri.

Hic primum hoc planlssirae affirraaraus, cum
in conversione homo accipit remissionera peccato-
rura fide, et sentit se acquiescere in mediatore,
tunc in horaine iara habitat Deus, et verissiraum
est dictum: Accepistis Spiritum adoptlonls filio-
rum, quo clamamus Abba pater , Roma. 8. Hic

417

PROPOSITIONES,

418

si quis dicit, nos lantum loqui de imaginaria im-
putatione, non de regeneratione, quae fit Deo in
nobis inhabitante, palam refutant eum testimonia
omnium nostrarum Ecclesiarura.

Sed facta ijim tali conversione et regeneratio-

ne, tamen haec quaestio manet: Quomodo placeas

Deo, cum sentias tantam infirmitatem et immun-

ditiem? Sentiunt sancti interdum aliquos novos

motus, alii minus, alii magis illustres, sed tamen

multo saepius omnes sentiunt suas trepidationes

et dolores propter praesentes lapsus, et praesen-

tem infirmitatera , et singulos in quotidiana invo-

catione cogitare de hac iufirmitate necesse est,

cum quidem et sentiant se conflictari cura tristi

dubitatione. Hic proponilur haec consolatio com-

prehensa in his verbis, Pioma. 5. : lustificati fide

pacem habemus apud Deum. Fide oportet statue-

re, placere personam propter fillum Dei mediato-

rem, et summum sacerdotem, Deum et hominemj

qui pro te satisfecit, et iam pro te deprecatur,

sicut inquit Paulus, Rom. 8.: Qui et pro nobis

interpellat. Haec fides est fiducia misericordiae

propter mediatorem promissae. Ita Prophetae

mentionera faciunt raisericordiae, David claraat,

PsaIrao5l.: Miserere meiDeus secundum magnam

miseiicordiam tuam. Item Psalm.6.: Domine ne

in furore tuo arguas rae, salvura me fac propter

iusticiam tuam. Et Dan. 9. : Non propter iusti-

cias nostras, sed in raisericordia tua raulta exaudi

nos, propter Dominura. Sic ubique loquuntur

Prophetae. Docent igitur conversos agnoscere

propriam infirmitatem, et fide accedere ad Deum,

et hanc fidem esse fiduciara acquiescentem in rae-

diatore. Hanc fidem oportet praelucere in omni

invocatione et in omnibus actionibus.

Hanc consolationem traditara esse inProphe-
tls et ApostoIIs manifestura est. Et cum hac con-
solatione corda erlguntur, slmul fit vlvificatio per
fillum, iuxtaillud, Habac. 2.: lustus fide sua vi-
vet. Ilanc doctrlnam qui reprehendunt et dlcunt,
fidem non slgnlficare fiduciara mlserlcordlae. Po-
stea dicunt homines iustos esse Deo inhabitante,
qui facit , ut iusta faciant, Hi quara consolatio-
nem conversis proponunt? aut quo pertinent
omnia illa dicta de misericordia , in Psalmis et
alibi, si fides non significat fiduciam misericordiae
acquiescentem in medialore. Nec propterea dici-
mus , nos per creaturas , per fidem aul allas qua-
litates salvos fieri.

Melanth. Ofera. Vol, XII.

Certissimum est Deum ipsum esse effectorera
vitae et iustlficationls et sanctlficatlonis: sed ta-
men discerni causara et effectus, qul fiunt iu no-
bis, oportet, slcut Paulus inquit 2. Corinth. 3.:
Transforraaraur a Doralni spirltu. Deus est effi-
cax, ita, ut ipse fidem et vitara in nobis accendai.

Omitto autem cavillationes, et adhorlor
unumquemque, ut intueatur suam infirmitatem,
et cogitet, unde vera consolatlo petenda slt. Con-
sideret etiara dicta prophetlca, in qulbus et con-
fesslo est nostrae infirmitatls, et mentlo iusticlae
Dei, Psalmo 18.: Delicta quls Inlelllglt, ab oc-
cullis raels munda rae. Psalnio 32. : Beati quo-
rum reraissae sunt iniquitates, et quorum lecta
sunt peccata , Beatus cui non imputat Deus pec-
catum. Loquitur Psalmus de conversl.'; seu san-
ctis, et contlnetconfesslonera, consolatlonem, el
precationera. Confessio est, qua fatentur con-
versi adesse adhuc peccatura, propter quod Deus
iuste posset homlnem daranare. Ideo postea In-
qult: Dixl, confitebor adversura me inlusticiam
meam Domlno. Ilaec confesslo est in vero dolore
et vera contritione fateri , quod simus rel et dlgni
poena, et non fremere adversus Deum in poena,
sed subilcere cor Deo , slcut apud Danlelem dlci-
tur, Danlel. 9. : Tibi Domine iustlcla, nobis au-
tem confusio faclei. Huic confesslonl additur pre-
catlo: Pro hac orablt ad te oranls sanctus in tem-
pore oporluno. Expresse nomlnat hunc praesen-
tem sanctura, ut ostendat, se loqui de converso,
qui sanctus est, id est, sanctlficalur a Deo inha-
bitante, et tamen iam sentlens reliquias peccati,
quaerlt remisslonera et iustlficationem , quaerit
autem fide: nam oratio sine fide est inane murmur,
et fides ipsa est fiducia misericordlae, acquiescens
in raediatore ostenso in promlssionlbus. Ita hic
sanctus petlt remisslonem, et fide statult se pla-
cere Deo propter medlatorem, quanquam cernlt
trlstlssimos lapsus praeteritos, et praesentem in-
firraitatera, ideoinqult: Dlxl, confitebor adversum
me Inlusticlara meara Doraino, et tu remiltis im-
pietatera peccati mei. Ac inilio Psalmi suraraa
hulus consolationls recitatur, quae est generalis
doctrina, et proraissio ad oranes credentes perti-
nens: Beati quorum remissae sunt iniqultates, id
est, oranes tales sunt, ut non sint beati, id est,
iusti, et accepti Deo ad vitara aeternam, nlsl Dco
remlttente peccatum, videlicet, praesentem im-
munditiem. Et ut proraissio declarelur, addit
verba tegendi et non iraputandi, significans ad-

419

PROPOSITIONES.

420

esse qnidem peccata, sed ea tegi, id est, non im-
putari ad poenam aeternani, non pronunciari ut
persona slt damnata. Et verbo tegendi significa-
tur mediator filius Dei , qui est urabraculum, quo
tegimur, quia ipse in sese derivavit iram, pro no-
bis satisfecit iusticiae Dei , et iam quoque depre-
cator est, et propter eum nobis parcitur, et im-
pntatur nobis ipsius iusticia, sicut Paulus inquit
Fiom. 5.: Propter unius obedientiam iusti consti-
tuentur multi. Item: lam non estis sub lege, sed
sub gratia, Piom. 6., id est, non estis captivi legis,
sed tegilur vestra infirmitas gratuita misericordia,
remissione et reconciliatione donata propterfilium,
et per eum. Item Rom. 5. : Gralia exuberat su-
pra peccatum. Item Rom. 8.: Nulla nunc est con-
demnatio in his, qui ambulant in Christo lesu.

Etsi jgitur planissime affirmamus, in con-
verso fieri regeneratlonem et vivificationem per
filium : tamen non solum de effectione dicendum
est, sed etiam de hac consolatione necessaria omni-
bus sanctls in conspectu suae indlgnitatls, et in
vero agone, ubi necesse est scire, in iustificatione
semper comprehensam esse remlssionem peccato-
rum, et hac fide, id est, fiducla acqulescente in
filio Dei, acclpiendam esse, et haec fides nltltur
mediatore et summo sacerdote, Deo et homlne.
Haec ipsa consolatlo est modus, qno fit regenera-
tio, sicut in snramo agone sentlt homo conversus
se erlgl consolalione, qnando raens oppressa in-
gentlbns dolorlbus, fide apprehendens raediato-
rem, sentiens se ex Inferls et ex morte educl, et
iam habere pacem apud Denra, sicut Psalrao 102.
dlcltur: Benedlc anlma raea Domlno, qui propi-
ciatur oranibus iniquitatibus tuls, qul rediralt de
interitn vltam tnam. Qnare in Psalmo 31. addi-
tur: Non est in splrltu elns dolns, id est, est con-
fesslo peccati, et vivlficatio splritus, cum fide accl-
pltur remlssio etc.

LV. Recitata consolatione necessarla omnl-
bus in hac vlta, vldelicet quod persona placeat
Deo propter filium Dei mediatorem et deprecato-
rem fide, qua apprehendl eum necesse est, et
erlgi corda in veris pavorlbus: postea etiam scla-
mus, merabra nostra praebenda esse, utDeo obe-
diant, nec ruamus contra consclentlam. Haec
igitnr incoata et quantumvis langulda obedlentla,
tamen placet Deo propter medlatorera , sicut Pe-
trus inqult, 1. Pet. 2.: Offerte hostlas spirltuales
acceptasDeo per lesum Christum. Et Roman. 14.:
Qui in his servit Christo, placet Deo, et probatus

est hominibus. Hebrae. 13.: Per ipsum ofFeri-
mus sacrificium laudis acceptum Deo, hoc est,
fructum labiorum confitentium nomini eius , be-
neficentlae et communlcationis , ne obliviscamlni.
Et in his dictis simul comprehensa est fides, Per
ipsum offerimus, id est, fide statuimus, et nos et
haec opera propter medlatorem placere, et referi-
mus ea ad hunc finem, ut Deo exhlbeatur honos,
et movet corda nostra filius Del , et siraul coram
Deo est deprecator et summus sacerdos.

Huc pertinet dlctum : Omne qyod non ex fide
est, peccatum est. Haec verba non tantum vo-
juixuis intelllgantur, ut monachi enarrarunt,
Omne quod non est ex fide, peccatum est, id est,
quod prohlbitura est lege Dei, ut adnlterla, fur-
ta, usuras, dlcunt non esse ex fide. Etsi autem
verum est, peccatum esse qnldqnld pugnat cum
lege Dei, tamen et haec evangellca sententia ad-
denda est. Peccatum est omne, qnod non est ex
fide, id est, ex agnltione filli Dei, et fiducia sta-
tuente, quod propter mediatorem placeant per-
sona et opus, ut opera Saul honesta, non sunt ex
fide, id est, ipse fngit Deum , irascitur el, et fre-
mit adversus Deum , non acquiescit et non laeta-
tur In Deo, propter mediatorem, quare nec invo-
cat eum. Hnc adde et alla testiraonla, quae et
docent, quoraodo placeant bona opera renatorum,
et adfirmant ea placere Deo, ut Psalmo 50.: Sa-
crlficlum Deo splrltns contribnlatus, cor contri-
tum et humlllatura Deus non despicies. Singula-
ris honos est, nomlnare nostram obedientlam sa-
crificla, et semper includuntur in hac appellatlone
et beneficia Chrlsti.

LVI. De discrimine peccatorum.
Necesse est discerni peccata, quae manent
In renatls in hac vita , ab illls lapslbus , per quos
horao deslnlt esse teraplum et domicilium Dei, et
desinlt esse iustus, et fit reus poenae aeternae, sl-
cut et Paulus dlscernit inter peccatum regnans et
non regnans, Roma, 8.: Si actiones carnis splrltu
mortlficabitls, vivetis, si secundum carnem vixe-
ritis, moriemlni.

LVII. Certlsslmum est, homines qui fuerunt
renati et sanctlficati, posse rursus labi, et amlt-
tere iustlclam et Spirltum sanctum, sicut Adam
etEva erant electl, et tamen in lapsu fevera aversi
sunt a Deo, et facti sunt rei irae aeternae, sicut
Paulus inqnit Rora. 5.: Per unins inobedlentlam
peccatum in homines pervenit. EtDeut.9, : Ad-
versus Aaron valde iratus est Doxninus, ut deleret

421

PROPOSITIONES.

422

eum, sed pro eo deprecatus est Moyses. Et
Matth.l2. dicitur: Quando spiritus imraundus re-
dit in domum purgatam, fiunt novissima hominis
deteriora prioiibus. Item 2.Pet.2.: Cum hl qui
effugerunt inquinamenta mundi rursus inquinan-
tur, fiunt eis novissima pelora prloribus.

Sunt ergo aliqua dehcta, per 'quae hi, qui
fuerant renati, desinunt esse iusti et domicilium
Del, et sunt rei aeternae poenae. Haec delicta
sunt amlsslo fundamenti, id est, sive errore, sive
petulanter ab*quem artlculum fidei abilcere. Item:
Nollecredere remissionem peccatorum. Item: Fa-
cta contra conscienliam, quia haec meta necessa-
rla est, Milita bonam militiam, habens fidem et
Lonam conscientiam.

LVIII. Cum dlcltur: Christus nos liberavit
a lege, id dictum nequaqum hoc vult, legem
nunc nihil esse, et non discernl recta et non re-
cta, slcut furenter Imaginantur Anabaptistae, quia
certissimum est, semper In Deo manere naturam
aeternam, dlscernentem recta et non recta, sicut
manlfeste inquit Psalm. 5. : Non Deus volens ini-
quitatem tu es. Item Matth. 5. : Non venl sol-
verelegem, sed implere. Item Rom. 8. : Ut ius
legls impleatur in nobis. Liberat igitur nos a le-
ge, solvens poenam, et reddens nobis iustlciam,
scilicet, remissione peccatorum , et reconclllatio-
ne, revera efficiens hoc in nobis, quod lex po-
slulat. Ergo contraria legl faciens , facit contra-
ria Christo.

LIX. Etsi igitur peccata manent in renatls
In hac vita, tamen id peccatum nequaquam ap-
probat Deus , imo semper ludlcat, et nisi fih'us
Dei esset umbracuium, extingueremur iudlcioDei
tanquam Igni. Est igitur tale peccatum in rena-
tis, scilicet rellqulae morbl nobiscum nascentis,
et viclosi affectus, quibus tamen repugnamus, id
est, dolemus propter hanc caliginem et Immun-
ditiem, et slatuimus tegi hacc mala per Chrlstum,
pro nobis deprecantem. Sic nominat Paulus haec
mala peccatum non regnans. Sf(\ qni non repu-
gnant et obtemperant pravis alTeclibus conira
conscientiam , desinunt esse domicilium Dei, et
fiunt rei aeternae poenae, ac faciunt Christo con-
trarla, et Splritui sapcto. Ideo dicit lohannes,
1. lohan. 3. : Qui facit iusticiam, iustusest: qui
facit peccatum , ex Diabolo est. Item Galat. 5, :
Manifesta sunt opera carnis, adulterium, scor-
tatio etc. qui haec agunt, non possidebunt regnum
Dei. Ezech, 33. : Cum recesserit iuslus a iusticia

sua etc. Haec mala nominat Paulus peccatum re-
gnans, quod alioqui nominant peccatum mortale.

LX. Aliquld etiam de praemils addam. Ve-
rissimum est dictum : Cum feceritis omnia mandata
vobls, dlcite: servi inullles sumus, LucaelT. Et
lacob inqult, Gene. 32.: Minor sum cunctis mi-
serationibus tuls, id est, sum Indignus tantls bo-
nis, mea obedlenlla nequaquam est meritum , id
est, aequale precium tantorum bonorum, quibus
me cumulasti. Cum autem Deus immensa mise-
ricordla propter fiilum, et per eum vellt Eccle-
siam in hac vita colllgere. Prlmum tenenda est
haec firmlsslma doctrina et consolatio, Gratls, pro-
pter fillum Dei, et per eum dari remisslonem pec-
catorum, et iuslificationem^ el haeredltatem vitae
aeternae, non propter aliquod meritum nostrum.
Deinde, cum in reconclliatls placeant bona opera,
Deus dlscernlt Ecclesiam ab implls, addit etiam
praemia bonis operibus, videlicet increraenta bo-
norum splrituallum in hacvlta, et post hanc vi-
tam, slcut dicitur Lucae 19.: Habentl dabitur.

Ac bona corporalia tribult suo saplentissimo
consilio, ad conservationem Ecclesiae. Cum
enim coHIganlur electi in hac vita, opus est vlctu,
valetudlne mediocri , hospitlls oeconomicis et po-
liticls, ut dlcltur Psalm. 113.: Non mortui lau-
dabunt te Domine. Imo propler Ecclesiam ser-
vatur reliquum genus humanum, ut dicitur
Matth. 24.: Propter electos abbrevlabuntur dies
Istl. Inlerea mlrablliterDeus Eccleslae quanquam
exulanti , tamen aliqua hospltla attribult, ubl
sunt honestl congressus publlci, ubi vox Evangelii
passim sonat, ubi fit educatio et institutlo. Ideo
Paulus inquit 1, Timolh. 4.: Pietas habet pro-
missionem praesentis et futurae vitae.

LXI. Hic utile est considerare causas, pro-
pter quas et corporalium bonorum promissiones
tradltae sunt.

Prlma est, ut doceamur de providentia et de
fide, Ne statuamus haec bona casu spargi, aut
tantum humana industria acquiri , sed vere etiam
consillo Dei distribui , iuxta haec dicta Deut. 30.:
Ipse est vita tua, et longitudo dierum tuorum.
Psalmo 126.: Nisi Dominus aedificaverit domum.
Psalmo 103.: Omnia a te expectant, et tu das eis
escam ipsorum in tempore oportuno , dante te
escam coUIgent. Psalmo 144.: Ocull omnlum in
te sperant Domine. Proverh. 3.: Egestas a Do-
mino in domo impii, habitacula iustorum benedi-

27*

423

PROPOSITIONES.

424

cenlur. Proverb. 10. : Benedictlo Domini divite»

facil.

Postremo in precatione dominica a Deo peti-
mus panem quotidianum , ut et haec bona vere et
liberrime a Deo dari agnoscamus, Haec et simi-
lia testimonia nobis saepe proponamus, ut nos
consolemur, et repugnemus stoicis furoribus, qui
non leviter laedunt mentes.

Secunda causa est, CumDeusEcclesiam suam
in hac morlali vita, et colHgat et servet, addit
promissiones, ut sciamus non interituram esse
Ecclesiam in tantis difficultatibus , iuxta haec di-
cta, Matth. 6.: Primum quaerite regnum Dei,
et caetera etc. Ilcm: Scit pater vester coelestis
vos indigere istis. Hic autem valde utile est,
saepe cogitare dicta deEcclesia, quae adfirmant,
semper mansuram esse Ecclesiam, etiam in hac
mortall vita, et docent, quae, ct ubi sit Ecclesia
in tanta muUiludlne contumaclum, et inter tanlos
furores Diabolorum turbantium genus humanum,
bellis, dlssldiis, et aliis modls. Saepe dubitant
etiam, an adhuc usquam sit Ecclesla Dei, aut
quaerunt quae et ubi sit,

HIc sint raentes bene munitae testimonils,
Malthaei ult. : Ecce ego voblscum sum usque ad
consummatlonem seculi. Matth. 24. : Duo erunt
in tecto, unus assumetur, el unus relinquetur.
Et Esaiae 59. : Hoc est foedus meum cum els, di-
cit Domiuus, Spirltus meus, qui est in te , et
verba mea , quae posul Inoretuo, non recedent
ab ore tuo, et ab ore semlnls tui etc. Ubl autem
slt, docent haec dicta lohan. 10.: Oves meae vo-
cem meam audiunt. Item , lohan. 10.: Si quls
diligit me, sermonem meum servabit. 1. Go-
rlnlh. 3. Fundamentum aliud ponl non polest,
praeter id quod posltum est. Piom. 1.: Evange-
lium est potentia Dei ad salutem omni cre-
denti etc,

Tertla causa est, Vult Deus exerceri invoca-
ilonem et fidem pelltione bonorum corporalium,
iaxta haec dlcta, Psalmo 50.: Ins^oca me in die
trlbulationls. Item : Panem nostrum quotidia-
num da nobls hodie.

Quarta causa, Vult Deus In petltione corpo-
ralium simul exerceri fidem , qua acciplmus gra-
tiam, per Dominum nostrum lesum Christum.
Nam In omni petitlone fidem praelucere oportet,
iuxta hoc dlctum : lustificati fide pacem habemus,
et accessum ad Deum. Et sciendum est , omnes

promissiones corporales propler aeternam traditas
esse, et propter mediatorem ratas esse. Valet
igitur petitio corporalium, nominato mediatore,
etfiducla ipsius, iuxta dictum lohan, 16.: Quic-
quid petieritis patrem in nomine raeo , dabit vo-
bis, Haec doctrina de promissionibus et praemiis
corporalibus, valde utilis est, et saepe cogitanda,
ut in his tantis mlseriis vitae exerceamus fidem,
et petamus mitigatlonem , sicut omnium sancto-
rum exempla ostendunt, mulieris Cananaeae, Da-
nieiis, et simlllum etc#

LXII. Necessaria consideratlo est, agnoscere
Dominum nostrum lesum Christum, secundura
naturam humanam etdivinam, redemtorem esse
merlto suo, et esse secundum divlnam et huma-
nam naturam iustificatorem raerito et communlca-
tione sui, et sumraura sacerdotera. Haec conside-
randa sunt, ut fillo Dei debitus honos trlbuatur,
et nos tenearaus verara et firmam consolatlonem.

LXIII. Pro vocabulo raerlti, vox dlvlna uti-
tur hls vocabuHs raulto plenlorlbus, IvT^or^ ayji-
XvxQOV , et a.nolvrQ(xioiSi ut Matthaei 20.: Venlt
fillus homlnls, dare anlmara suam Ivtqov pro mul-
tis. Et 1. Tiraoth.2. : Qui dedit sese avTilvTQOV
pro oranibus. Et Piom, 3.: Per redemtlonem
quae est in Christo lesu. Slgnlficat enlm redemtlo
talem liberatlonem, quae fit aliqua compensatlone,
seu preclo, seu merito. Voluit enlm Deus lusti-
ciae suae hoc modo satisfieri, ut poena derivare-
tur in allquem , qul esset aequlvalens preclum,

LXIV. Est igitur Dominus nosterlesusChri-
stus rederator, quia tota ipsius obedientia in hac
visibili conversalione, est preclum pro nobls, id-
que recte intelHgatur. Quanquam enlm sola natura
humana laceratur et morltur, slcut Petrus inqult
1. Pet. 3. Passus est in carne, tamen redemtor
est, non tantum secundura naturam humanam,
sed secundum naturam divinam et humanara pro-
pter qulnque causas.

Prlma, Hanc humanam naturam, in quam
poena derlvanda erat, oportebat esse sine peccato,
et talom, in qua esset iuslicia immutabilis,

Secunda, Oportebat esse aequivalens preclum.

Tertla, Nulla creata natura sola potulsset sus-
tlnere hanc poenam.

Quarta, NuIIa creatura videt arcanura con-
sillura aeternl patrls de slngulis homlnlbus , sed
fillus solus ingreditur in sanctum sanctorum , Id
est, in arcanum consilium aeternl patrls, et videt
magnitudinem irae patris, et oITert se, id est,

425

PROPOSITIONES.

426

subiicit se irae Dei, et est deprecator pro singulis.
Et in officio redemtoris includilur deprecator, si-
cut ipse inquit loh. 17.: Ego pro eis sanctifico me.
Item Esaiae 53. : Et pro transgressoribus rogavit,
Addo et quintam causam, Hanc humiliationem
ipsius naturae divinae, quod patri in hoc mirando
decreto obtemperat, et hoc arcanum Sabbatum
eervat, quiescit, nec exercet potentiam suam, ut vi-
tet hanc passionem. Ideo scriptum est Psalmo 39. :
In principio libri scriptum est de me, ut faciam
voluntatem tuam, Deus meus, volo, et lex tua
in medio cordis raei. Tribuenda est igitur haec
gloria Domino nostro lesu Christo, quod sit re-
derator, non tantum secundum naturam huma-
iiam, sed secundum divinam et humanam, et
cum precii magnitudinem cogitaraus, crescat fides,
consolatio et invocatio, iuxta haec dicta, 1. Pe-
tri 1.: Non auro rederati estis, sed precioso san-
guine, tanquam agni immaculati, Christi.

LXV. Ut autem vere sit rederator, non tan-
tum persolvit poenam, sed etiam liberat nos a
peccato et a morte aeterna, ideo et ipse revivi-
scit ex morte, et reslituit nobis iusticiara et vitara
aeternam, Haec nequaquam posset efficere ulla
creatura, ideo hic redemtor est Deus et homo,
Haec de redemtore dih*genter consideranda sunt,
et ut debitus ei honos tribuatur, et ut fides in con-
solatione et invocalione crescat. Ac dih'gentercon-
siderandnm est noraen rederatoris, ut Esaiae 59.:
Et veniet Sion rederator, his, qui redeunt ab ini-
quitate in lacob , et ego hoc foedus feci cura eis,
dicit Dorainus: Spiritus raeus, qui est in te, et
verba mea, quae posui in ore tuo, non discedent
ab ore tuo, et ab ore serainis tui nunc et in aeter-
nura. Et lob inquit capite deciraonono: Sclo
quod redemtor raens vivit. Et poslea de pulvere
siirrecturus sum, et rursus circundabor pelle mea,
el in carne mea videbo Deum, quem visurus sum
ego ipse, et oculi raei conspicient enra, et non
alius. Piecte agnoscit Dorainura, qui est libera-
tor, et persolvet preciura, et reddet ei iusticiara
et vitara aeternara. Cum enim inquit: In carne
mea videbo Deum, siraul adfirraat restitui vitam
et iusliciam aeternam, quae comprehenditur in
hac descriptione, videbo Deura. Refutat et fu-
rores eorura , qui somniant Pythagoricam migra-
tionemanlmarum. Inquitenim: Ego videbo, oculi
raei, circundabor pelle mea, etc.

LXVI. Redemtionis applicatio ad nos, est

accipimus remissionem peccatorum , per redemto-
rem, et propter eura, etpater vere nos reciplt, et
filius, qui est Verbum aeterni patris, in nobis
vivificatnos, et sanctificat Spiritu suo sancto. Et
nos, quanquara adhuc in nobis haerent rellqulae
peccati, taraen £de propter redemtorera, Deum
et horainem, interpellantem adsidue pro nobis,
accipimus reraissionera peccatorura, et suraus
iusti , accepti Deo , et reconciliati iraputata nobis
iusticia rederatoris.

LXVII. Est igitur iustlficator Dorainus no-
ster lesus Christus, secundura dlvinara et huma-
nara naturara , raerlto et comraunlcatione sul:
Merito, quia seraper statuendum est, nos propter
eius obedientiam habere reraissionem peccatorum,
et iustos, id est, reconcib'atos seu acceplos Deo
esse fide propler ipsum, Fvoman. 5.: lustificati
nunc sanguine ipsius salvabimur per ipsum. Item:
Fieconciliati suraus Deo per raortem filii sui.
Item: Per obedientiam unius iusti constituentur
raulti, Hebrae. 10.: Sanctificali sumus per obla-
tioneni corporls lesu Christi semel. Haec de rae-
rito dici manifestum est, cura expresse nominet
oblatloneracorporisChrlstisemelfactam. Ephes.l.:
Per quem habemus rederationera per sanguinem
eius, reraisslonera peccatorum. l.Iohan.l.: San-
guls lesu Chrlsti purificat nos ab orani peccato.
Esaiae 53. : Llvore elus sanati suraus. Haec et
slmllla dlcta loqui de Domlno nostro lesu Chrlsto,
Deo et horaine, et de elus obedlentia, manlfestum
est. Oportet Igltur fide intuerl medlatorera, Deum
et homlnera, et statuere, quod propter hunc vere
slnt tecta peccata nostra, iuxta illud : Beati quo-
rum remlssae sunt Inlqultates, et quorum tecta
sunt peccata. Haec consolatlo etlam post regene-
rationcra oranihus saiictls ;n hac vlta necessarla
est. Nltatur fi(Jes merito et Intercesslone sumrai
Sacerdotls Chrlsti, iuxta dlctura: Totlus fiduciae
certitudo est in precloso sangulne Christl.

LXVHI. In illa Ipsa vero consolatlone, qua
nos audlta voce Evangelli sustentamur, et in qua
vlvificaraur, et ex doloribus inferorura llberaraur,
vere fit regeneratio ad vitam aeternara , nec fit
ociosa speculatlone, sed quanquara in alils raagls,
in ahis rainus sentiuntur hi motus, tamen sentiri
eos non dubium est, iuxta dicta de terrorlbus, et
de consolatione. Esaiae 38. : Slcut leo contrivit
orania ossa raea. Itera Rora. 5.: lustificati fide
pacem habemus apud Deum. Eph. 4,: Accediraus
iustificalio, cum audita voce Evangelii, per fidem | ad eum cum fiduciat Aba«2.: lustus fide sua vivet.

427

PROPOSITIONES.

428

Galat. 7.: Per legem legl raorluus sum, vivo
autem non lam ego , sed vivlt in me Ghristus.

Fit igitur regeneratio, cum audita voce
Evangelii, filius Dei , qui est Verbum aeterni
patris, est nobis iam veritas et vita , lohan, 14.
Movet corda nostra fide per Spiritum sanctum,
ut credamus nobis ab aeterno patre remitti pec-
cata, et nos recipi propter mediatorem, Deum et
hominem, passum et resuscitatum. In hac con-
solatione vivificati, iam sumus domicilium et
templumDei, sicut dictum est lohan. 14.: Ve-
niemus ad eum, et mansionem apud eum facie-
mus. Item Galat. 2.: Vivit vero in me Christus.
Item lohan. 10.: Ego vitam aeternam do eis.
Ilem lohan. 5.: Pater meus usque modo operatur,
et ego operor. Ilem lohan. 10.: Nemo potest
rapere ovesmeas ex manihus meis. Itemlohan.5.:
Vos in me estis, et ego in vobis, Ego sum vitis,
vos palmites.

Ac expresse semper damnavimus et damna-
inus Pharisaicas et Pelagianas tenebras omnium,
qui firigunt, hominem iustum esse non regenera-
tum. Clamamus etiam assiduis gemilibus ad Do-
ininum nostrum lesum Christum , qui est Imma-
nuel, et mirabili ac inenarrabili consilio Dei ca-
put est, per quod sustentatur et vivificatur tota
Ecclesia, ut sit efficax in nobis, et magis magis-
que nos transformet a claritate in claritatem Spi-
ritu suo sancto. Ita communicatione sui filius
Dei reddit nobis vitam et iusticiam aeternam in
nobis, sicut inquit lohannis decimo: Ego vitam
aeternam do eis,

LXIX. Sed in hac mortali natura manent
adhuc simul in nobis rehquiae peccati, multae et
magnae. Vult autem Deus Ecclesiam praecipue
intelligere, vere eum irasci peccalo, vult non esse
securam, etiamsi sunt in nobis initia regeneratio-
nis, semper vult crescere in nobis poenitenliam,
sicut inquit Dominus Lucae 13.: Nisi poeniten-
tiam egeritis, simillter peribitis. Hiic pertinent
hae conciones, saepe repetitae Exod. 34.: Coram
te innocens, non est innocens. Psalmol43. : Non
jntres in iudicium cum servo tuo , quia non iustl-
ficabitur in conspectu tuo omnis vivens. Cum
jgitur simul maneant reliquiae peccati in nobis,
semper haec verissima et unica consolatio tenenda
est, quod propter mediatorem , Deum et homi-
nem, qul est umbraculum, et interpellat pro no-
bis, habeamus remissionera peccatorum, et pla-
ceamusDeo per misericordiam , et nisi fide appre-

hendatur haec consolatio, desinit homo esse do-
micilium Dei, et alii securitate carnali pereunt,
alii statim oppressi desperatione extinguuntur.
Necesse est igitur de hac consolatione, et de hac
fide doceri homines.

LXX. Et congruunt dicta dulcissima lere-
miae 23. : Et suscitabo David germen iustum , et
regnabit rex, et hoc est nomen, quod vocabunt
eum Deus iusticia nostra. Hic Deus, scilicet
Messias, qui est et Deus et germen Davidis, est
iusticia nostra, et donata nobis ad remissionem
peccatorum, et reconciliationem, quam nobis
raeruit, et in nobis habitat, ut vitara aeternara
et iusticiam nobis reddat, sicut inlohannedicitur:
Gratia et veritas per lesum Chrislum facta est.
Gratia, id est , remissio peccatorum, et reconci-
liatio. Verltas, id est, vera et aeterna sapienlia,
agnitio veraDei, vita et iusticia aeterna per lesum
Christum nobis communicata est.

LXXI. Necesse est doceri renatos in hac
vita, quanquam iam sunt templum Dei, tamen
seraper eos debere credere, quod propter filium
Dei, Deum et hominem, deprecantem pro ipsis,
placeant aeterno patri, non propter novitatera,
quia simul adhuc in nobis haerent reliquiae pec-
cati, raultae et raagnae, quod agnosci necesse est.
Ideo Daniel inquit capite nono: Non propter iu-
sticias nostras , sed propter Dorainura exaudi nos.
Et Roraa. 8 : Filius seraper interpellat pro nobis.
Et Hebr. 7. : Semper vivens, ut interpellet pro
nobis. Hac fide lucente in renatis, manent sancti
templuraDei, hac fide extincta , ruunt vel in con-
teratura , vel in desperationera , et desinunt esse
teraplura Dei, Hanc consolationem proponit, et
doctrina de sacerdotio filii Dei.

LXXII. Christus est sumraus sacerdos se-
cundura divinara et huraanam naturam. Est enim
hic sumraus sacerdos persona iraraediate a Deo
ordinata, ut Evangelium proferat ex arcano con-
silio divinitatis, et sonet inter homines et offerat
Deo sacrificium pro aliis, ad placandara iram, et
sit deprecator assiduus pro eis , de quo et promis-
sio sancita est, vere ipsius sacrificio placari iram
Dei, et exaudiri eum pro nobis deprecanlem.
Haec coraprehenduntur orania in dlcto Psalrai 110.-
Tu es sacerdos in aeternum, secundum ordinem
Melchizedech. Est igltur summus sacerdos na-
tura Deus, ut arcanum consilium de remissitine
peccatorura , et de modo restituendi genus hnma-
num ex sinu aeterni patris proferat, et ut semper

429

PPtOPOSITIONES.

430

Eccleslam colligat voce Evangelii, sparsa in ge-
nere humano. Est homo, ut ofTerat sacrificium,
derivata in sese ira pro genere humano, quam, ut
sustinere posset offerens, est persona divina, sicut
Hebraeos nono dicitur: Qui per Spiritum aeter-
num sese obtulit immaculatum Deo. Et in
Psalmo 40.: Volui, et lex Dei in corde meo est.

Deprecator etiam est Deus et homo, nam ar-
canum consilium aeterni patris, de singulis ho-
minibus videt hic deprecator, et pro singulis ap-
plicat ipse sacrificium , quod in natura humana
semel factum est. SicutHebraeos decimo dicitur:
Voluntate ipsius sanctificati per oblationem cor-
poris lesu Christi. Item: Habentes fiduciam in-
trandi in sancta per sanguinem lesu. Vult igitur
fidem nostrara intueri hunc mediatorem, Deum
et hominem, et niti ipsius sacrificio seu merito,
et ipsius deprecatione, hoc cum fit, simul ipse
est efficax in nobis, et vivificat nos,

LXXIII. Semper in hac vita in iustificatione
comprehenduntur, simul et remissio peccatorum,
et vivificatio, quae fit per filium Dei in nobis,
sicut Rom. quarto expresse comprehendit remis-
sionem peccatorum : Beati quorum remissae sunt
iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Ver-
bum igitur iustificare, intelh*gatur ex reis, et non
habenlibus iusticiam Dei, fieri non reos, sed ab-
solutos, et habentes Christum, qui et efficax est
in nobis, et assidue pro nobis patrem interpellat,
ut propter ipsius sacrificium sit placatus, et impu-
tetur nobis eius iusticia. Hoc de Christi merito
complecti necesse est.

LXXIV. Esaiae 53. dicitur: Noticia sui ser-
vus meus iustus, iustificabit multos. Hic non
dubium est, dlci deMessia, qui nominatur Ser-
vus, id est, minister, missus ad hanc obedientiam,
ut vocem Evangelii, prolatam ex sinu aeterni pa-
tris, sonet inter homines , et fiat Victima, Re-
demtor et Salvator, slcut Esaiae 42. scrlptum
est: Ecce servus meus, quo delectatur anima mea.
Hic mlnister Deus et homo, iustlficablt multos,
et remissionem peccatorum dabit, et dabit aeter-
nam vitam et iusticiam. Complectitur enim inte-
grum beneficium , sicut usitatum est in prophetico
sermone. Paulus autem ita nominat beneficia
Rom. 5. Gratia Dei, et donum per gratiam, quae
est unius hominis lesu Christi, exuberat in mul-
tos, Gratiam haud dubie nominat remissionem
peccatorum, et reconciliatlonem gratuitam, qua
sumus acceptiDeo, propter mediatorem, de quo

hic Paulus expresse inquit, pergratlam, quae est
unius hominis lesu Chrisii., ut testetur nobis et
initio dari remisslonem peccatorum, et postea,
propter meritum mediatoris, Dei et homlnis.
Postea donum nominat consecutlonem totius be-
neficii, videlicet vitam et iustlciam aeternam,
quae datur nobis per filium , qui est verbum
aeterni patris, et dat nobls Splritum sanctum
suum. Inquit autemEsalas, haec beneficia accipi
hoc modo, vldelicet, agnitlone huius ministri
iusti, id est, fide, de qua supra dixlt: Quls cre-
dit auditul nostro. Haec fides Intuetur medlato-
rem Deum et hominem, et est fiducla, qua in eo
acqulesclmus, quia ipse sua obedientia placavit
iram aeterni patris, et dans remissionem peccato-
rum , simul in nobls est efficax, sicut inquit : Ego
vitam aeternam do eis.

LXXV. Fides, quae intuetur mediatorem
Deum et hominem, et nltltur merilo mediatoris,
seu gralla , qua ipse acceptus est aeterno patri,
propter quem et nos, qul sumus elus membra,
acsepti sumus. Haec inquam fides, quae nllltur
merlto filllMessIae, est ipsa fiducia mlsericordiae,
qua propter eum pater nos reclplt. Et cum Pro-
phetae ad mlserlcordiam confugerint, de hac ipsa
fide agnoscente et apprehendente mediatorem con-
cionantur, propter quem proralssa est mlsericor-
dia, sicut Daniel Inqult: Non propter nostras iu-
sticias, sed in misericordia tua exaudi nos propter
Dominum. Et Psalmo 6.: Domine, ne in furore
tuo arguas me, salvum me fac propter mlserlcor-
diam tuara etc. Et Psalmo quinquageslmo : Mi-
serere raei Deus, secundum magnam raiserlcor-
diara tuam. Ubi poslea mediatorem slgnlficat,
Asperges meDomlne hysopo, id est, propter san-
gulnem filil tui remittas niihi peccata. Delnde
etlam vere de efficacla in nobls loquitur: Cor
mundum crea in me Deus etc. Ita ubique vox di-
vina utrumque proponlt, consolationem, qua
propter mediatorem habemus remissionem pecca-
torura et reconciliationem, Deinde et sanctifica-
tionem et vivificationem, in qua filius Dei vere in
nobis est efficax, Et haec nominat Paulus Gra-
tiam et Donum per gratiam , quae est unius homi-
nis lesu Christi,

LXXVl. Quotidie in recltatione symbolf,
cum recitamus artlculum: Credo remissionera
peccatorum, fides confirmetur, et sic statuat, mihi
quoque remitti peccata, Credo iuxta dictum in
Actis capite decimo , quod oranes Prophetae testi-

431

PROPOSITIONES.

432

rnonium perhlbent, accipere remisslonem pecca-
torum per nomen elus, omnes qul credunt in
eum. Et simul mens inlueatur summam doctrl-
nae de iustificallone , et complectatur totum sym-
bolum. Sclas propter filium Dei passum, crucl-
fixum et resuscitatum , et per eum dari remissio-
nem peccatorum, et recipi ab aeterno patre etc.
Slcut in lohanne dicitur: Pater dib*git eum , et
aeternum patrem et filium splrare Spiritum san-
ctum in corda credentium in illa ipsa consola-
tione. Sicut ibidem dlcitur in lohanne, caplte
decimo quarto : Veniemus ad eum, et mansionem
apud eum faciemus. InteHigatur autem remissio
pcccatorum, de continua remlsslone, etiam post-
quam renatl sumus, slcutPioman. quinto dicltur:
Gratia et donum per gratiam , quae est unius ho-
mlnls lesu Christl. Et sclant renatl se quoque
assidue acclpere remissionem peccatorum, et nl-
tatur fides propiciatore, Deo et homine.

LXXVII. DeEcclesia. Deus immensa
bonitale, propterFIlIum, et per eum, colliglt slbi
aeternam Eccleslam in genere humano, per mlTiI-
sterlum Evangelil, et hanc vult incoari in hac
raortall vlta , iuxta haec ipsa dicta, Marci ultlmo :
Ite, docete Evangelium omnes gentes, et baptl-
zate etc. Itera, 2. Corlnth. 5.: Superinduemur
si taraen non nudi reperlemur. Item: Omnes
manlfestari oportet coram tribunali lesu Chrisli,
ut reportet unusqulsque ea quae eglt in corpore.
Item Apocalypsis decimo quarto : Beatl mortul,
qui InDomlno morluntur. Describenba est igitur
Ecclesia, in qua in hac vita sonat vox ministerli.
Est igitur haec vlsibilis Ecclesla, vlsibilis coetus
amplectentlum Evangelium incorruptum, et recte
amplectentium et utentlum Sacramenlis, in quo
Deus per ministerlum multos regenerat, suntque
in eo coetu multi non sancti, sed tamen de doctri-
na consentlentes.

LXXVIII. In tanta confuslone oplnionum,
in tantis ruinls regnorum, saepe his dubltationi-
bus concutluntur anlmi , an slt aliqua Dei Eccle-
sia, quae, et ubi sit, et qualls sit. Necesse igl-
tur est, bene confirmatas esse in singulis has sen-
tentias, quod et semper usque ad resurrectionem
mortuorum aliqua sit vera Dei Ecclesia , et semper
ratae slnt promisslones credentibus, etiamsi saepe
exigua est Ecclesia, Et quod oporteat unumquem-
que sese adiungere ad veram Eccleslam, confes-
sione doctrinae, et invocatione filii Dei, et sta-

tuere sese membrum esse verae Ecclesiae ubicun-
que est.

De duratlone tenenda sunt haec dicta , Mat-
thaei ultimo: Ecce ego vobiscum sum usque
ad consummatlonem seculi. Matthaei vlcesimo
quarto: Propter electos abbreviabuntur dies isti.
Semper igitur erunt allqul electi, donec illucescat
dies resurrectionls. Item: In adventu fihi homi-
nis duo erunt in agro, unus assumetur, et alter
rellnquetur. Matthaei decimo tertlo: Sinite utra-
que crescere usque ad messem. Et postea : Mes-
sls consummatio seculi est. Primae Corinthios
undeclmo : Hoc facite in raei commemoralionem,
donec venlam. Haec perspicua testimonia, quae
expresse loquuntur de duralione Eccleslae in hac
mortali vita usque ad resurrectionem, sint in con-
spectu, ut inter tanta scandala nos confirment, ne
existimemus prorsus nuUam esse Ecclesiara , cum
tantae slnt opinlonura et raorum confusiones, si-
cut et Prophetas excruciat haec cogitatio. Adiun-
gamus autem et haec duo testimonla exEsalae 59.:
Hoc est foedus meura cura eis, dicit Dominus,
Spiritus raeus qui est in te, et verba raea, quae
posul in ore tuo , non recedent ab ore tuo , nec
ab ore seminls tui, diclt Domlnus, deinceps et in
semplternum. Esaiae 46. : Etiam in senecta ego
gestabo vos.

De adiunctlone slngulorum ad veram Eccle-
slara, nota sint haec testiraonia, et statuat unus-
quisque sese raerabrura esse verae Ecclesiae. Psal-
rao vicesirao sexto : Unura hoc petll a JDomino^
hoc requiro , ut habitem in domo Dominl omnl-
bus diebus vitae raeae, ut videam voluntatem Do-
raini, et visltem teraplum eius. PsaImo84.: Beati
qui habitant in dorao tua Doraine. Psalmo91.:
Plantati in domo Domlni, in atriis domus Dei
nostri florebimus, Psalrao vlceslmo nono: Odi
Ecclesiara raah'gnantium Domine, dilexi decorem
domus tuae. Psalmo trigesimo quarto: Confite^
bor tibi in Ecclesia magna. Huc pertlnent omnia
dicta, quae praecipiunt audiri ministerium, et
prohibent dlsiunctiones facere a vero minlslerio,
ut: Qui vos audlt, rae audit, qui vos spernit , rae
spernit. Ephesios quarto: Soliciti servare unita-
tem spiritus copulati pace. Hebraeos decirao:
Non reh'nquentes congregationem vest^am. Cum
autem sciaraus , et duraturam esse Eccleslam , et
nos oportere eius merabra esse, necesse est simul
conslderari, quae et ubi sit vera Ecclesia, et qua-
lis sit, et quae res ad eius unitatem requirantur.

433

PPtOPOSITIONES.

434

LXXIX. Qaod et ubi sltEcclesia, ex defini-
tione intelligi potest. Certissimuni est enim illos
homines et illos coetns non esse Ecclesiarn Dei,
qul aut prorsus Ignorant Evangelium, aut aliquem
articulum fundamenti, id est, aliquem arlicu-
lum fidei, aut doctrinamDecalogi oppugnant, aut
inanifesta idola defendunt. Hic nota sint testi-
inoin'a lohannis quliito : Qui non honorat filium,
non honorat patrem. Item, 1. Corinthios 3.:
Fundamentum aliud poni non potest, quam quod
positum est , quod cst lesus Chrisliis. Item,
Galat. 1.: Si quis aliud Evangelium docet, ana-
thema sit. Tantum igitur illi homines et illi coe-
tus sunt membra Eccleslae, ubicunque sunt, qul
amplectunlur Evangelil doctrinam incorruptam,
et quanquara alii plus alii minus lucis habent, ta-
men necesse est eos retinere fundamentum, et
omnes artlculos fidel, doctrinaraDecalogl, et non
pertinaciter defendere idola. Huc pertinent dicta :
Oves raeae vocem meam audlunt. Item: Si quls
dillgit me, sermonem meum servabit, ct pater
meus diliget eum, et veniemus ad eum, et man-
sionera apud eura faclemus,

LXXX. HIc iam sclri oportet, qualls slt
vera Ecclesla. Llbenter enlm cernerent homlnes
coniunctam forma regni politici, florentem impe-
rlo , slcut Episcopi transformant Ecclesiam in
regnura politicura, sed habet Ecclesia quaedara
vera signa, quibus agnoscl potesl: Vocem Evan-
gelii incorruptara , legltimos usus Sacramento-
rum , et obedientiara debitara mlnlstcrio. Haec
signa auribus et oculis iudlcari possunt , quae
quidera et necesse est considerari, ut sclaraus, cui
coetul nos adlungere debearaus. Nec dubiura est,
in his ipsls coetibus ah'quos es&e^ electos, etiarasi
TDuUI admixti sunt, qul non sunt sanctl, iuxta
dictum Esaiae primo: Nlsi Dominus rellqulsset
nobis semen, sicut Sodoma essemus. Et ad uni-
latera Ecclesiae consensus in his tribus rebns ne-
cessarius est, videlicet, in-doctrina fundamenti,
in usu legitimo Sacramentorum, et In praestanda
obedientla deblta mlnisterio. Id est, Populus
audiat doclrlnara, obtemperet iudiciis. Com-
plector enim iudicia cum nomino obedientiam de-
bitara mlnlsterio. Item ne faciat distractlones a
comrauni societate Ecclcsiae. Et cura noraino
consensura in fundaraento, requiritur consensus
in articulls fidei et in Decalogo, etiarasi supra
fundamentura alii aiirura alii stipulas extruunt, et
aliquid erroris habent multi, et aliquid est dis-
Melanth. Ofer. Voi-. XII.

sensionura. Manet enlm allqnid callglnls et in-
firmitatis in sanctis, etPaulus inqult: Infirmos in
fide assumite, Pioraan. decimoquarto.

LXXXI. Ad unitatera Ecclesiae nequaquam
necessaria est slmilltudo ceremonlarum humana-
rura, ideo dictura est: Nerao vos arguat in cibo
et potu, in ritibus dierura festorura. Hanc do-
ctrinara scirl necesse est, ne alil condemnent alios
propter disslmilltudines in rltibus humanis, ut
sunt contentiones de pane azymo, de fermentato,
de ieiuniis, de dlscrlralne ciborura. Yult autem
conspici Deus libertatera in hls ritlbus huraanis,
ne delabantur homlnes in errores pharlsaicos, et
putent tales externas observationes esse iusticiam
Evangelli, ifera esse raerita remisslonls peccato-
rum, lustinus respondet ludaeo pugnanti de ser-
vandls cereraonlis, Chrlstus est nostra Icx: id
dictura dexlre intellectura dulclsslmara doctrlnam
contlnet, sed ipse de ceremoniis loqultur. Chri-
stus est lex, scilicet impleta, ipse slgnificatur
agno mactato, et ipsura habentes haberaus quod
lex slgnificavit, sicut et Paulus inquit: Legem
fuisse umbrara, Corpus autem esse Christum,
Dextre autem accoraraodari ad totara legera potest.
Chrlstus nostra lex est, scilicet impleta, quia et
raerito,' seu iraputatione et coramunicatione sui
seu effectione iustificat. Exhibet igltur quod lex
significabat, quia sumus iusti, id est, habentes
remissionera peccatorura et reconcih'ationem pro-
pter mediatorem, Deum et hominera fide, et
simul habentes ipsum qui in nobis est efficax, et
vivificat nos ad vitam aeternara, sicut inqult:
Ego vitara aeternara do eis.

LXXXII. In conslderatlone qualls sit Eccle-
sia , necesse est etiara scire, in hac vita adraixtos
esse sanctis multos non sanctos, itera subiectam
esse crucl et sparsam in diversa mundi iraperia,
nec Evangelio constltui unum aliquod regnum,
qnod corporalibus praesidlis defendat sanctos.
Haec sclre necesse est, ne offendat nos haec de-
forraitas , quod raulti non sancti sunt admixti Ec-
clesiae. Item, quod slne certo imperlo sparsa est
in mundura, et ingentibus aerumnls sublecta,
Huc portinent dicta Matthaei declmotertio de sa-
gena raissa in mare. Item, quod non constituat
imperla, 2. Corlnth. 10.: Arma militiae nostrae
non sunt carnalia. Item de cruce: Si quls vult
rae sequl, tollat crucera suara et sequatur me, Hic
prodest etiam causas cogitare, quare Deus velit
Eccleslam subiectam esse cruci.
28

435

PROPOSITIONES.

436

LXXXIII. Delnde de potestate ministrorum |
Evangelii quaeritur, de qua usa est vetustas hac
partitione. Alia est potestas ordinis , alia est po-
testas lurisdlctionis. Potestas ordinis est manda-
tum docendiEvangelil, administrandiSacramenta,
absolvendi non ut in iudicio, sed ut in ministerlo,
et ordinandi mlnlstros. Sed potestas lurisdictlo-
nis est iudicla eccleslastlca exercere contra reos
dellctorum, qui convlncl possunt, et convlcti pu-
nlantur non vi corporall, sed excommunicatlone
donec reslpiscant. Est autem et cognitio necessa-
ria, sicut iubet vox dlvlna Deut. 17.: Audl et in-
quire dlHgenter, et cum verura erit certum pu-
nies etc.

Hic autemRomanlEpIscopi quatuor Inslgnes
errores adduut. I. Sumunt sibl potestatem insti-
tuendi novos cultus. II. Item obh'gandi conscien-
tias peccato mortall, si qua ipsorum traditio vio-
letur^ III. Item potestatem interpretandae scrl-
pturae autorltate regla. IV. Item potestatem po-
litlcam transferendl regna mundl. Hae falsae per-
suaslones necessarlo taxandae sunt.

LXXXIV, Quod non habeant potestatem in-
stltuendi novos cultus ulli homines, manifesta vox
divlna estLucae 17.: Frustra colunt me mandatls
hominum.

LXXXV. Quod traditiones humana autori-
tate faetas violare extra casum scandali non sit

pecca'cum mortaie, constat ex hoc dicto Coloss. 2.:
Nemo nos arguat in cibo aut potu.

LXXXVI. De interpretatione scrlplurae
sciendum est , Magnum discrlmen esse inter poli-
ticum iudlcem , et iudices in Ecclesia de doctrina.
Quando lex est generalls seuambigua, potest rex
seu praetor facere interpretatlonem , et haec inter-
pretatlo valet propter officii seu loci autoritatem,
Quia Deus armavlt maglstratum hac autoritate
ferendi suas leges, et addendi interpretallones,
cum opus est. Sed ludices in Ecclesla habent
praescriptam vocem divinam : ab hac nequaquam
discedendum est, iuxta dictum Galat. 1.: Si quis
aliud Evangeliura, docet, anatheraa sit. Semper
autem in Ecclesia sunt aliqui seu multl, sen pauci,
qui retinent veritatem , ut Zacharias, Simeon,
Marla , Elizabeth. Gum Igitur convenlunt iudi-
ces allqui pii, recltant interpretatlonem veriim
quae est Ipsorum confessio. Multi vero impil
saepe contrariam fingunt, nec obligant hae sen-
tentiae caeteros propter loci autoritatem, sed ali-
qui dociles commonefacti a piis, moventur dlctis
prophetlcis et apostolicis, ut veram Interpreta-
tionem amplectantur , non propter personas aut
loci autoritatera, ut in controversia Saraosateni
moventurpii, ut statuant verbura esse personam,
quia audiunt recte congruentia testimonia sine so-
phistlca. Gredunt igitur propter vocem divinam,
rion propter iudlces.

Hactenits PhilippuSy eto.

DISPUTATIONES THEOLOGICAE

in schola propositae et fideliter explicatae, a Phiiippo Melanthone.

(I.) De peccato originis,

Peccntum originis est reatus, quo propter lapsum
Adae et propter vicium , quod haeret in natura,
post lapsum homines rei sunt coram Deo, iuxta
ilhid: Nascimur filii irae , id est, rei aeternae
poenae.

2. Cum vicium noraino, complector totam
pravitatem, seu aTaiiav mentis, voluntatis et
appetitus sensitivi, ut vulgo loquunlur.

3. Ea pravitas continet horribiles;defectus,
et pravas inclinationes.

4. Defectus sunt , ignoratioDei, non ardere
amoreDei, vacareraetu, fiducia Dei,

5. Hos comitantur pravae inch*nationes, amor
nostri, superbia, seu admirari nostram sapien-
tiara, consilia, ludere opinionibus fingendis de
Deo, et cultibus, Quaerere huraana praesidia con-
tra voluntatem, Dei anteferre vitam, voluptates
nostras, mandato et ordinationi Dei.

6. Hi defectus et inclinationes non sunt pro-
prie sentientis potentiae, sed superiorum, mentis
et voluntatis , tamen sequitur etiam ingens ata^ia
in inferioribus viribus.

7. Anselmus utrumque complecti voluit, de-
fectus et inclinationes, cura ait: Peccatum origi-
nis est carentia iufliciae originalis.

8. Caeteri nomine concupiscentiae utrumque
coraplexi sunt, idque expresse mon&t Jjonaventiira,

9. Significat igitur concupiscentia in hac
quaestione, non substantiam creatam a Deo, sed
raorbum , qui accessit post lapsum, id est, ara-
iiav y seu defectus, et pravas inclinationes in
raente, voluntate, et caeteris viribus.

10. In Baptismo reatus tollitur, raorbi raa-
nent, etsi frenantur a Spirltu sancto.

11. Nec existimetur leve raalum esse, reli-
quura viciura.

12. Tria sunt gravissima teslimonia , quae
ostendunt magnitudinem huius mali. Dlgnitas
victimae magnitudo, calamitatum huraanarum,
quibus subiecti sunt et sancti , propter hoc ma-
lum, item lapsus sanctorura, ut Moses dubitavit
ad rupem, unde aqnam elicere iussus erat, et
duriter obiurgatur propter !d peccatum. David

quam graves lapsus habet? Aaron adsenslt fa-
cientibus vilulos. Denique omres sancti peccant
sccuritate, diffidentia, superbia, impalientia et
aliis raultis flammis cupiditatum.

13. Non igitur hic raorbus v.dimpoQov quld-
dam est, sed viclum pugnans cum lege Del, di-
gnum morte aeterna, ubi non condonatur, et cuin
sanctls condonatur, luctari cum hoc malo fidem
oportet.

14. Sententiarli non eodem raodo senserunt
omnes, Boncnenlura^ et quidara alll aguoscunt
viclura in mente et voluntate esse, puguans cum
lege Del. Laudat enlm dictum Hiigonis, qnl alt:
Peccatum orlglnls est ignoranlia in mcnte, et con-
cupiscentia in carne,

15. Nec reprehendlmus eos, qni recte sen-
tlunt, ne illi quidem noslros improbaturl erant,
cum negaraus illura morbum adidcfOQov esse^

16. Occam raavult dlcere peccatum orlglnls
tantura esse reatura , sine ullo vicio.

17. Pieliqua turba aperte negat In voluntale
viciura esse post acceptam gratiam, postea addlt
fomitera tantum in corpore esse, nec concedunt
esse vlciura.

18. Franctscaniis Coloniensis ellam rem bo-
nam esse putat, inquiens: Si carni praeciperetur,
non concupisces, perinde esset, ac si Deus prae-
ciperetSoIi etLunae, ne lucereht, Ignl, ne arde-
ret. Haec omnia agunt vi nalurae impellente.

19. Quid raagis aslnlnum cogltari potuit,
quara quod finglt concupiscentlam rem bonam
esse, ut lumen SoIIs?

20. Dlscerni enim debent, substantia a Deo
creata, et vicium, seu aTa'§ia, quae postea accessit.

21. Formale peccati proprie est reatus, ma-
terlale est ipsum vicium, hoc est, defectus et in-
clinaliones pravae.

22. Hoc non satis attenderunt recentiores
Sententiarii, qui vocant defectum formale peccali,
cum sit formale vicii: materiale vocant concupi-
scenliam, idest, appetitiones in sensu.

23. Ideo remoto defectu iuBaptismo, slcut
ipsi imaglnabanlur, caetera putabant esse a.did-
cpo^a.

28*

439

DISPUTATIONES

440

24. Et, ut fit, in hoc errore multl sunt
errores involuti, quos explicare longura esset, et
multa dicunt contra Dialecticam.

25. Ilinc sequitur, quod fingunt horainem
legi Dei satisfacere posse etc. nec de fide quicquam

dicunt.

26. Quare simplicem veritatem retineamus,
nec quaeramus, quomodo excusemus aliorum er-
rata.

27. Et Prophetae et Apostoli aperte vo-
cant peccatum , nalurae infirmitatem reliquam in
sanctis,

28. Et Paulus dlscernit inter peccatum et
damnationem, hoc est, inter vlcium illud pugnans
cumlegeDei, et reatura.

29. Etsi autumnus plerisque auget morhos,

tamen recte dicit Heslodus, in autumno corpora

melius affecta esse:

f^iTu di TQtnirat ^Qoreog XQ^?
7io7J^6v iXa^pQOTeQog.

30. Recte illud , plus hyeme clbi dandum
esse hominlbus em d^a[^(jl rb nXsby ur], et tamen
idem pocta inquit, bobus tunc dimidium pabuli
tantum dandum esse.

(II.) Alia disputatio: de concupisceniia.

Aristoteles recte constitult tres gradus appetltlo-
nura. Divldit enira d()f^€ig In tTiidv/Lilav, &vj.ibv
et /3ovl7]Oir,

2. Est et haec divlslo vera, tres esse poten-
tias appetentes, naluralem, sensltivam et volun-
tatera.

3. Naturalis appetit cibum , potum et gene-
rationem.

4. Sensltiva est adfectuura cordfs, itera de-
lectationis et dolorls in tactu, et caeteris sensibus.

5 Voluntas est et ipsa superior potentia ap-
petens, quae cura sit infirma, rapltur motlbus
cordls, etsi etiam habet allam actlonem , qna co-
hibet externa membra.

6. Partes anlmae sunt creaturae Dei, et all-
quae earum appetltiones, sunt naturae homlnum
divinitus attrlbutae, quae essent res bonae, si na-
lura esset ir^tegra, nunc haerent In natura mutlla-
tae ac dlstortae, sunt enim aversl raotus a Deo,
sed restltuuntur in renascenlibus.

7. Fames, sitls, appetitiogeneratlonis, gtoq-
yal cpvaiyMi, nemesis heroica, mlserlcordia, velle
oppetere mortem pro patrla, et simlles jnotus,

etsi divinltus nobis attributi sunt, et in integra
natura nihil haberent vicli, tamen a concupiscen-
tla contaminantur, ut maneat universalis senten-
tia : Sensus carnis mors est.

8. Concuplscentiam vero, quae per se et
simpllciter peccatura est, de qua conclonatur Pau-
lus Roraan. 7. sic vere definlo, Esse horribilem
aTa^iav , seu defectus et impetus in omnibus virl-
bus humanls contra legem Dei, slcut Pauhis in-
qult: Sensus carnls inimiclcla els adversus Deum.
Item de defectu: Omnes carent glorla Dei.

9. Hlnc sunt simpliclter peccata in anlma,
ignoratlo Dei, dubitatio, contemtus iudicii dlvlni,
audacla in fingendls opinionibus et cultlbus Dei
contemto elus verbo, Amor nostri, superbia, ap-
petilio glorlae et voluptatum omnis generis, men-
dacia, hbldines. His vltiis servlunt motus simi-
les vltiosi in corde, et appetitlo voluptatum, quae
est motus cordls, incendit Hbldines, irrltat gu-
lam , et conturbat ordinera naturaliura appetitio-
nura«

10. lamquanta vissltconcuplscentlae, osten-
dlt vita huraana, in qua vldemus hos affectus con-
cupiscentlac regnare. Historlae omnium tempo-
rumTragoedlae, Poeraata, plngunt mundi idola-
triara, ambitlonem, perfidlara, avarltiara, in-
iustas caedes, hbidines etc.

11. Imple errant scholastlci Theologi, cum
vociferantur, concupiscentiara non esse peccatum.

12. Et stolitldas est , quod fingunt concupi-
scentiara tantura esse In sensitivo appetltu.

13. Hi errores obscurant et contamlnant
doctrinam Eccleslae necessariam, de peccato et
de gratia.

14. Nam et in poenltentia crescere debet
agnltlo nostrae infirmitatls, et amplitudo gratiae,
ac iustlcla fidei intelh*gi non possunt, obscurata
EvangeHi doctrlna de magnitudine peccati et mor-
bo nostro.

15. Quare scelerate fach^ccius, qui veram
sententlam de hac re labefacere conatur, eaque in
re partim scurrilibus conviciis ludlt, partira raa-
nlfestam sycophanliam exercet, depravans recte
dicta.

16. Non est extenuandum hoc peccatum,
quod vldemus, quantum Deo dlspliceat, cum pro-
pter id morti et tot ingentlbus calamitatlbus hu-
manum genus sublecerlt, cumque non toIII po-
tuerlt, nlsi per fillum Dei.

441

PHILIPPI MELANTIIONIS.

442

17. Quare cum Paulus dicat: SI quis aliud
Evangelium docuerit, analhema sit, sciamus non
posse esse membra Christi ullos, qui aut fovent
aut probant tales impios Doctores, quaies sunt
Eccius et eius Thyasotae.

(IIL) Alia disputatio: de peccato reliquo

in renatis.

Multae graves et magnae causae sunt, quare ne-
cesse sit doceri Ecclesias, quod in renatis sit reli-
quum peccatum.

2. Nam qui fingunt renatos sine peccato esse,
imaglnanlur eos legi Dei satlsfacere, et hanc qua-
lemcunque obedientiam esse legis impletionem.

3. Ita amittitur discrimen inter lustltiam
phllosophicam , et iustltiam fidei et obscuratur
doctrina de iustlcla fidei, denique horriblii cali-
gine obruitur Evangelium.

4. Ac ne quld errorls sit In appellatlonlbus,
pfimum definio peccatum esse defectum, aut in-
clinationem , aut actionem in voluntate, aut virl-
bus obtemperantibus, pugnantem cum lege Dei,
ofTendentem Deum, seu promerentem iram Dei
et aeternas poenas, nisl fuerlt facta remisslo seu
condonatio. Haec est vera et perspicua definitio
peccatl.

5. Manent autem In renatis, caligo In men-
te, quae parit dubitationes de Deo horribiles, et
in vohintate defectus timorls et amoris erga Deum
et mulli viciosi impetus, manet et contumacia In-
ferlorum vlrium, quas voluntas, ut deberet, re-
gere non potest, nec Ipsae obtemperant, sed fer-
tur equls aurlga, nec audit currus habenas.

6. Nec oclosa est haec naturae pravltas, sed
adsldue parit vlciosos motus, dubitationes, diffi-
dentlam, carnalem securitatem, amorem et admi-
rationem sui, admlllit illecebras Inconcessas etc.

7. Haec mala, hoc est, Ipsa naturae pravl-
tas, et motus inde ortl etiam in renalis, sunt sua
natura peccata , etiamsi condonantur renatis.

8. Magnes est lapis trahens ferrum , nisl Im-
pedlatur: si alllo fuerit tincius, non trahit fer-
rum, et tamen natura magnetis manet.

9. Ita recte et plane loquuntur Prophetae et
Apostoli, cum iustis tribuunt peccatum. Nara
peccatum est, quod pugnat cum legeDei, ofFen-
dit Deum , seu meretur iram Dei et aelern.js poe-
nas, nlsi fuerit remlssum.

10. Manet nalura peccatl, etlamsl remlsslo
accedit, qua iam toHIlur reatus, hoc est, Deus
irascl desinlt, et obllgationem ad poenam aeler-
nam aufert.

11. Haec faclllora et planlora sunt, quam
quae ab aliis de materiali et formalijhoc loco di-
cunlur.

12. Sed ne de vocabulo videamur rixari,
Illud defendlmus, Rellquam in renatis In mente
callginem, in voluntate, et appetitu sensitivo con-
tumaciam seu concupiscenliam , ut vocant, non
esse quiddam adiaxpoQOV aut poenam tantum, sed
quiddam pugnans cum lege Del , de quo fide pe-
tere, et amplectl condonatlonem debemus, sicut
inquit Augustlnus: Manet infirmitas , de qua pe-
tendum est, Dimitte nobis deblta nostra.

13. Quotldle cum inclpis precationem ad
Deum, obstrepit agnltio propriae indignitatis.
HIc fatendum est , haec mala esse peccata , et cre-
dendum, quod propter filium Dei vere placeamus
Deo, et exaudlamur, non propter nostram dlgni-
tatem.

14. Haec exercltia ignorant, qui tantum
poenam et adiacpoQOV esse concupiscentlam putant.

15. Vocamus autem concupiscentlam, non
appetitiones ipsas, aut ajOQyag conditas a Deo,
sed depravationem,

16. Invocatio In dubltatione, hoc est, cum
dubitat mens, an Deus tibi invocanli slt propi-
clus, est Academlca et impla invocatlo, non est
cultus Dei.

17. Nam In Invocatione semper oporlet per
medlatorem Chrlstum petere, et fide statuere,
quodDeus sit tibi invocanti propicius, ac velit in-
vocari, et quod preces non sit irrltae, etiamsi
eventus in periculis corporum allas allter gu-
bernat.

18. Certo tamen agens poenitentiam statuere
debet, sed fide accipere propria Evangelii bene-
ficla, quae nominatim InssitDeus petl et expectari,
vldellcet remisslonem poccatorum, lustificationem,
et vitam aeternam, inxta illud : Qui confidit In
Dominum, non confundetur.

19. Organum affectuum, quiproprilsnntpo-
tentlae sentientis, est cor. Postquam pars co-
gnoscens accepit obiectnm, Splrilus ferlunt cor,
ut expetat aut fugiat obiectum.

20. Et cor Tiipit secum volnnlatem, sicut
equus conlumax sessorem.

443

DISPUTATIONES

444

21. Non loqulmiir hlc ile delectallone aut
tl^lore, tactum, gustum ac olfactura proxime co-
mitante, nam eius delcctallonis ac dolorls organa
sunt nervi, sed loquimur de adfecllbus caeterls,
qul exlstunt sine contactu.

(IV.) ^lict disputatio: de discrimine pec-
cati originalis et actualis,

lionge plus complectltur appellatio peccati In
verbo Dei, quam In Philosophia. Ideo lapsi sunt
Pelaglus et slmiles, qui peccatum in evangelio
tantum intellexerunt philosophlco more de actio-
nlbus, quas ratio vldet, et iudlcat esse vlclosas.

2. Nara peccatum significat non raodo actio-
nes , sed horrlbilera corruptlonera in natura, ream
irae Dei.

3. Etsl Paulus non dlscernlt appellationes
peccati origlnalls et actualis, tamen dlstinctio Illa
illustrat Pauli sententlara, et retinenda est, qula
Paulus de utroque loquitur, de peccato origlnis
et de fructlbus.

4. Magnltudo beneficIIChrlslI fit conspectlor.
cum agnoscitur morbi noslri magnltudo.

5. Philosophia moralis quaerit causam hu-
manae Infirmllalis", nec potest eara invenire, nec
reraedla firnia ostendit. Ergo fit Phllosophia gra-
tior, cura ad eara confertur Evangeh*ura, quod i
monstrat causam infirmitatls, et addlt remedia.

6. ri&iy.bv slgnificat moderatos et lenes animi
motus, tales slne fide habere in magnis calamita-
tibus nemo potest.

7. Ideo ut fiant vera ri&i] necesse est accedere
cognitionera Christi.

8. Cura de sanctorum Infirmltate et lapslbus
dicitur, necesse est relineri discrlmen peccatl ve-
niahs et mortahs.

9. Cometae non sunt stellae , sed flamraae
sparsae a magna mole halitus , et afferunt slcclta-
tes, Ideo vere et physice inqult Aratus:

ojcfQa Tig iviTit] yalgri noTideyf.in'og dvijQ,
M//(J* fiiv y.ctSt vnSQ&iv ior/.oTig doTiQig uhi.
fii]3'^ ilg , {.ii^TidvM, (.irjde nXiovig y.ofiocovTig,
JJoXXol yuQ y,0f-i6(joaiv in av/f.u]ov) iviavTw.

Fertilis Agricolae votis coiitiiigat ut aiiBUs,
Nuuquam criuitum vi^eatur iu aere sitJus.
Nou uuus , gemiuive micent , pluresve Cometae,
Apparere soleut uam sicco tempore crebri.

(Y.) Alia disputatio: de discrimitte veferis
et mvi Testamenti.

Lex cum non lustlficet, lata est ut iudicet.

2. Hoc est curDeut. 31. scriptum est: Sit
contra te in testimonlura.

3. Ideo praeter ea, quae de iusllcla Spirltus
constituta sunt, additae sunt iustlclae carnis, ce-
remoniae et iudicla.

4. Ut caro coerceatur In Impiis.

5. Quia evangellura minlsterium vitae est,
ideo nihil constituit de carnalibus et clvllihus iu-
stlcHs-

6. Impie vetusTestamentum slc a novo dis-
cernunt Scholae, ut veteri manura tantum , novo
concuspiscentiam prohiberi statuant,

T. Nam et lex Moysi concupiscentiam vetat,
et novum Testamentum non Lex, sed remissio
peccati esf,

8. Evangello iustlcla et vlta aeternae dona-
tur, ideo ea pars legis, quae de rebus externis
constltult, antiquata est.

9. Ea pars non est antlquata , quae iudicat
corda.

10. Nam peccatura remitti non potest, nisi
lege ostensum fuerlt.

11. Hoc est cur Decalogus exlgatur, reliqua
pars legis non item.

12. lusticia et vita aeterna est llbertas evan-
gelica,

13. Hanc comitatur libertas utendi rebiis
externis, pro arbitrio Splritus, qula Doraini est
terra «tc.

14. Sed Splrltus sublicit liberos percarita-
tem, ut rebus utantur, nec contra naturam, nec
contra civlles ordinationes, quatenus scandali ra-
tio posclt* Anno MDXXIII.

(VI.) Alia disputatio theologica Phi-
lippi Melanthonis,

De Lege et\Promissionibus.

Usltata et falsa distinctio est, tres esse leges, Na-
turalem, Mosaicam et Evangelicam.

2. Et raagis impium est, quod adfingunt
singulos propter suae legls observationem conse-
quutos esse remissionem peccatorura et vitam
aeternarr.

3. Una enim lex moralls est omnium aeti!-
tum, donec raanet natura hominura.

445

est.

PHILIPPI MELANTHONIS.

446

4. Eaque lex allquo modo naturalller nota

5. Est et unum Evangelium , videllcet pro-
missio de beneficlis Chrlsti, revelata statim post
lapsum Adae, et tradita posterls, ac magls ma-
gisque patefacta , mansura pcrpetuo.

6. Nec notum est Evangellum ratloni, sed
tantum dlvinitus revelatum , ut lohannes inquit:
niius, qui est in sinu patrls, ipse enarravit.

7. Nec patres, nec quisquam salvalur pro-
pter legis observatlonem.

8. Sed patres fide, id est, fiducra misericor-
dlae promissae propter venturum liberatorem, sal-
vati sunt gratis, non propter legem.

9. Sicut et nosfide, id est, fiducia mlseri-
cordiae promissae propter eundem liberatorem
filium Dei iam exhibitum salvamur, gratis, non
propter legem.

10. Patres etiam ante legem Moisi, ut erant
sub morte , ita et sub lege, id est, terrorlbus irae
et iudlcii divini erant.

11. Sed a lege liberabantur fide, seu agni-
tione Chrlsli.

12. Nara et promissiones intelligebant de
vera liberatlone,

13. Et nonnulli conspexerunt filium Dei, ut
extaret testimonlum, quo adraonerentur pli, vere
gubernari et salvari Ecclesiam a fillo Dei, et de-
fendi adversus horribllem saeviliam Diaboli, SIc
viderunt fillum Dei lacob, Moses et Daniel, ideo
et David inquit: Osculamini filium.

14. Quanto magis nunc statuere debemus,
adesse nobis Christum , postea quara se palam
ostendit raundo.

1 5. TVicdius iraple corrumpit Pauli dictum :
Ex operibus legis non iustificamur, cura conten-
dit , excludi tantum ceremonias, non opera rao-
ralia sequentia conversionem.

16. Christus enim patres, et totum genus
humanum Ilberavit a lege.

17. Quare non intelligenda est liberatlo a
lege tantum de cereraoniis, cura hae non pertinue-
rint ad gentes, aut patres ante legem,

18. Absurdissima est Basilii vox, qui quae-
renti, Quoraodo siraus iusti, cura tamen in singu-
lis sint peccata , respondet : Si plura sint peecata,
sit peccator, Sin autem plura recte facta^ sit
iustus.

19. Hoc dlctum abolet doctrinam de fide, et
adfert desperationem. Verba eiiis haec sunt in

Homilia de Poenitentia , paglna436.: d nXeioya
xd a/iic(QTi]/LiaTa j aara) auaQTCoXog , d Jt nleiova
Ta diyMiiui^iaTa, taTcx} diyMiog,

20. Verum est dicturaPIatonls, nasci nobis-
cura aliquas notlcias, ut numerorum , ordlnis,
proportionis, consequentiae syllogisticae, quae-
dam prlnclpia geometrlca, physlca et moralia.

21. Etsi ad has excitandas priraura moveri
oportet intellectum cognltione allquorum singuJo-
rura.

22. Nec intelllgo unde esse moraliura cer-
tiludo, nlsi essent innata principla, ideo Paulus
inquit: tQyov tov vofxov yQanTov sv ra7g xaQ-
^iaig,

23. Macrobius trlbuens semldiametro Ilori-
zonlls centum et octoginta stadia, Idest, millaria
germanlca clrciler quinque, loquitur de horizonte
quatenus acles oculorum termlnum constitult.

24. Proclus semldlametro horlzontis tri-
buens mllle stadia, id est, milliarla germanica
circiter trlginta , loquitur de horizonte, quatenus
variant sensibiHter coelestes apparentiae, secun-
dum longitudlnera et latitudlnem.

25. Postea rursus inquiens horizonlem va-
riari post 400 stadia, id est, milliaria germanica
circlter duodecim, non vult hanc esse diametrum,
sed negat tanto spacio variari coelesles apparen-
tias senslblliter, hoc est, quarta horae parte.

26. Et hae descrlptlones variant locls, ideo
erudite Geographi discernunt intervalla locoruni
gradibus , non stadiis.

(Vn.) Jlia theologica disputatio: de

iustificatione, (Legltur etiam in opp. Mel, BasiL

T. III. p. 290.)

Quare fide iustificemur non dilectione.

Etiam adversarll nostri coguntur fateri, Quod In
iustificatione necesse sit prlmum fieri pemissionem
peccatorum , quia omnes sub peccato surans*-

2. Iraposslblle est remissionem peccatorum
fieri, nisi fide in Chrlstum , cura apprehendimus
Chrlstum mediatorem, et opponiraus eum irae
Dei. Haec fide& consolatur et erlgit conscientias.

3. Impietas est sentire, quod dilectione Deii
consequamur remissionem peccatorum , quia id;
est senlire, quod propter nostrum opus, nou pro-
pterChristura habeam.us remlssionera peccatorum,
ita m€ritum Clirlsti toUeretur et obrueretur»

447

DISPUTATIONES

448

4. Imo impossibjle est adesse dllectlonem,
nlsi prius sit apprehensa misericordia, nam prius-
quam hoc fit, corda fuglunt iram Dei, et irascun-
lur iudicio Dei.

5. Ergo manifestum est, quod sola fide iu-
stificemur, hocest, ex iniustis accepti efficiamur
et regeneremur.

6. Triplex iusticia est, Una rationis, Altera
quam lexDei exigit, Tertia quamEvangeliumpro-

mittit.

7. Constat nos neque ratione iustificari, ne-
que lege, sed Evangelio, nam alioqui frustra Evan-
gelium traditum esset.

8. Constat Christum mediatorem esse, nec
nos habere accessum ad Deum ralione, aut lege
prius, quam per Christum.

9. Nec per Christum habemus accessum,
nisi fide , Roman. 5.

10. lusticia rationis est iusticia operum, quae
ratio efficit. Ilanc iusticiam homines inteUigunt.

11. Falsum est, quod talia opera rationis,
ut raonachatus, et simiiia exercitia, mereantur
reraissionem peccatorum.

12. Nam hoc est honorem raediatoris adem-
tum Christo, tribuere iUis operibus rationis. Fide
per Christum habemus accessum ad Deum , non
per opera rationis.

13. lusticia legis est, dilectio Dei et proxi-
mi, hanc non inteUigit ratio humana, et Sophi-
stae loquentes de dilectione Del, quid sit dilectio
non possunt ostendere , quia natura humana op-
pressa concupiscentia, non videt quid sit dih'gere
Deum.

14. Honos mediatoris non est tribuendus
nostrae dilectioni, etiamsi qua esset, ideo acce-
dimus ad Deum, non merito dilectionis nostrae,
sed fide propter Christum.

15. Ideo dicitPaulus, Nos non iustificari ex
lege, sed ex promissione.

16. Necesse est igitur lusliciam promlsslonis
adesse ante iustlciam legis.

17. Promissio fide accipitur, Prlus igltur
fide iusti sumus, quia acclpimus promissam recon-
clliatlonem, quam legem facimus.

18. Maledlcti sunt, qui ad Deum lege aut
ratione accedunt, slne mediatore Christo.

19. Et tamen cum fide renati sumus, acce-
pto Spiritu sancto, fit in nobls iustlcia legis, di-
lectio Dei et proximi, timor Dei, obedientia erga

Magistratus, Parentes, patientia, et similes vir-
tutes.

20. Haec incoata impletio legls est effeclus
in his, qui iam fide iustificati sunt et renati.

2 1 . Non igitur regenerat dilectio.

22. Principio igitur iustificamur fide, cum
qua simul incoatur novitas,

23. Nec honos mediatorls postea transferen-
dus est in impletionem legis, quae in nobis fit.

24. Ideo nec postea reputamur iustl coram
Deo propter illam legls impletionem, sed ideo,
quia fide habemus accessum per Christum,

25. Et illa legls implelio est valde exigua et
immunda, quia manent in nobis reliquiae peccatl,

26. Et tamen haec iusticia legls fidem neces-
sario sequitur.

27. Sed hoc est preestandum, ne ita quae-
ramusiustlciamlegls, ut fidem tollaraus, neve con-
fidaraus illa legis implellone. Certo statuendum
est, quod lide propler Christum iusti reputemur,
qualis qualis sit illa legis impletio, quae sequi
debet.

28. Sophlstae tantum loquuntur de legis
impletione, de flde non dicunt, fingunt nos iustos
reputari propter illam impletionem legis, non per
fidem.

29. Et suraus iusti per illam iusticiam, non
iusticia legis, quam Deus non acceptat, nisi pro-
pter fidem, qua mediatorem Christum apprehen-
dimus.

30. Hlnc facile omnes sentenliae de operi-
bus explicari possunt, Nunquam potest fieri lex,
aut si quid fit, non est acceptura, nisipriusfide
apprehenderimus raediatorem Christum , sic do-
cet Christus: Sine me nihll potestis facere,

31. Ergo quandocunque laudantur opera,
necesse est inlelligi, quod fides adsit, quia sine
Christo nihil placet Deo.

32. Insania est iraaglnarl, quod lex vere fiat
sine Christo, tantum igltur opera propter fidem
sunt accepta.

33. lacobus dicit: lustlficaraur fide et ope-
ribus, quia opera iustificant iustlcla legis, quae
certe fidem sequi debet, sed taraen haec iusticla
legls, non est iusticia corara Deo , nisi propter
fidem.

34. Et haec sequentla opera, quia propter
fidem placent, etiam raeritoria sunt, non iusti-
clae aut vitae aeternae, sed aliorum bonorum cor-
poralium et spiritualium.

449

PHILIPPI MELANTHONIS.

450

65. Lex enlm habet mercedem, quare in no-
bls impletio legls meretur certa praemia.

36. Cum dicimus: Sola lide iustllicamur,
intelligi hoc debet , non tantum quod iides initio
accipiat remisslonem peccatorum seu convertat,
sed etlam quod deinceps sola fides reputetur a Deo
pro iusticia , tametsi impletlo legis necessario se-
quitur: verum haec impletio legis non est accepta
coram Deo, nisi propterChristum, qui apprehen-
ditur fide.

37. Ita habenl consclentiae certam consola-
tionem In Christo per fidem, et sciunt quomodo
operandum sit, et quae opera placeant, et quod
fide per Chrlstum accipiant Spiritum sanctum , ut
benc operarl queant,

38. In summa : Concluslt Scrlptura omnla
sub peccatum, ut promissio ex fide lesu Christi
daretur credentibus.

39. Arlstoteles recte et prudenter dlcit, me-
dium in virtute, constituendum esse proportione
geometrica non arithmetica.

(Yin.) Alia disputatio: de antithesi hu-

manarum opinionum y et verae sententiae de

iustificatione, (Opp. Basil. T. III. p. 304.)

Duo genera sunt eorum, qui dicunt, fide et ope-
ribus iustificari homines.

2. Primi sunt, Qui fidem tantum intelHgunt
de noticia hlstorlae, et somniant homines pronun-
ciari iustos simpllcitei- propter propriam digni-
tatem.

3. lubent enlm dubltare consclentias, an
Deo placeamus.

4. Haec prlma et vulgata oplnlo mere fana-
ticum somnium est.

5. Est enim extrema coecitas, somniare ho-
mlnem legi satlsfacere, hominem sine peccato esse.
Haec deliramenta hacrent in primo genere.

6. Et apud Paulum fides haud dubie slgnifi-
cat fiduciam misericordiae , non tantum noticiam
hlstorlae. Loqultur eniraPauIus de quadam fide,
quae est motus pacificans corda, et quae agit ali-
quid in certamine conscientiae etc.

7. Et haec fides raaxime pugnat cura dubi-
tatlone.

8. Facile confutari potest haec prlma opinio,
qula constat , neminera legi satisfacere, Constat
et hoc, Paulo fidera esse fiduciara miserlcordiae.
Constat itera dubltationera impiam esse, Itaque

MeLAKTH. Of£R. VOL. XII.

etsl hoc somniura indoctl adhuc retlnent, tamen
cordati omnes explodunt.

9. Vident enlm cordallores omnlno faten-
dum esse, quod legi nerao satisfaciat, quod nemo
sit slne peccato, vident Paulura prohlbere, ne
quls glorietur, agnoscunt dubltalionem recle re-
prehendi. Fatentur Paulo fidem significare fidu-
ciam miserlcordlae. Fatentur item, longe ante-
ferri hanc fiduciam non solum ceremonlis, sed
etiam operibus moralibus.

10. Habenda est igitur gratla hls , qui haec
monuerunt, et Ecclesiam tamen a priore opinione
plus quam monstrosa liberarunt.

11. Sed haec secunda opinio Ita docet, ho-
mlnes prlncipallter iustos esse fide, id est, fiducia
mlserlcordlae, minus princlpaliter propter dlgni- *
tatem operum, eo quod legi nemo satisfaciat, Ideo-
que fiducia raisericordiae sarclat id quod deest.

12. Haec secunda opinlo concinna est in
speciem, ideo dlllgenter excutienda est.

13. Pauhis enim diserte dicit: gratls, itera :
slne operibus, Item prohibet diserte: ne quls glo-
rletur. Et Danlel inquit: non in iustlficationi-
busnostris, sed in raisericordia tua.

14. Secunda opinio etiara relinquit consclen-
tlas incertas, quia fides hic etiam pendet ex dlgni-
tate nostra , et ex aliqua parte legis. Nec taraen
potest ille gradus legis constltul , qni Deo satisfa-
ciat. Ideo non ralnus fit res incerta hic, quara
iuxta prlorera oplnionera , idque conscientiae ex-
periuntur.

15. Tertla est Igltur nostra sententla, de
exclusiva , quod iusti pronuncieraur propter so-
lara raiserlcordiara in Christo promissam, et hanc
mlserlcordiara oportet fide apprehendi,

16. Seponendae interea sunt disputatlones
de Hbero arbltrio. Nara hic agitur, promissio-
nem esse donationem, ut sit certa, non agltur
illud, nos nihil agere, etsi hoc scire oportet, ne-
minera legi satisfacere.

17. Haec facilla intellectu sunt , si quls se-
rael constituerit, Paulo fidera slgnlficare fiduciam
raisericordiae, qula fiducia non potest niti cora-
rauniter Deo et nostra dlgnltate.

18. Cura meritura tollitur ideo, qula nos
nihll agaraus, manent incertae conscientlae, quae-
runt enim suara novltatem , et obrepit oplnio, nos
pronunciari iustos, non quia promissio sit gratui-
ta, sed quia iara renovati simus, nunquam autem

451

DISPUTATIONES

452

minus novitatls consplcltur, quam cum maxime
angitur conscientia.

19. Illa est recta vla, ordlrl a verbo, et
quaerere in verbo consolatlonem. Nec somnian-
dum est, quod novitas antecedat verbum, sed
sciendum, quod sequatur verbum et fidem.

20. Non igltur tolllmus opera, tantum osten-
dlmus, unde conscientlae fiant certae, Imo sum-
raa et dlfficilima opera praeciplmus. Nam haec
fiducia non est frlgida noticia, sed est opus, quod
perpetuo luctatur cum dubitatione et imbecillitate
nostra , nec existit nisi in poenitentla.

21. EtChrlstiani sclant, se hanc fidem quo-
tidie in omnl invocatione, in omnibus periculls
cxercere debere.

22. Estque opus praeclpue merilorlum, et
tamen exlstere et exerceri non posset, si penderet
ex conditlone dlgnitatls nostrae.

23. Idque tum consolatur plas mentes, tum
adhortatur ad ea opera exercenda.

24. Si secunda opinlo transfert fiduclam tan-
tum ad mlsericordlam, non ad nostra opera, in-
flectitur quidem ad nostram sententiam, sed tamen
qula vldetur assuere conditionem, manent incer-
tae consclentlae.

25. Manlfestum est, Paulum de fiducla lo-
qul , non de noticia hlstorlae. Manifestum et hoc
est, Paulum anteferre fiduciam non solum cere-
monils, sed ellam moralibus operibns, id sl quis
negat, plus quam rszvcpco/xerog est,

26. Non Igltur Id aglt tantum Paulus, ut
ceremonias abroget , sed collatlonem Institult
omnlum operum, seu totlus legis, et elus bene-
ficii, quod adfert Christus.

27. Ita igitur antefert, nos iustos pronun-
clarl propter beneficlum Chrlsti , non propter le-
gem , qula legi nemo satisfacit.

28. Secunda oplnio, iubet homlnes quam
mlnlmum trlbuere suae dlgnitati, scillcet, ne ani-
mls fiducia Chrlsti excutiatur.

29. Quanto Igltur magls hoc luvat conscien-
llas sclre, quod vere gratis accepti simus, Id vero
quantum accenderet bonas mentes, si scirent, se
hoc statuere debere,

30. Et nihll est periculi detrahere fiduciam
operlbus omnino , cum taraen ipsa opera requl-
rantur.

31. Itaque, ut teneamus certam et firmam
onsolationem, defendimus, statuendum esse.

quod certo iusli simus gratls per mlserlcordlam
propter Christum fide,

32. Recte dlcit Aristoteles, sua sponte ho-
mlnesbona et mala facere , et tamen verum illud
est , quod alt Plato in Tlmaeo : Nemo volens ma-
lus est , sed mall fiunt tales propter pravum cor-
poris habitum et effrenem educationem, Kaxog
f.i8V yaQ ixajv oiidelg Jm (^e novriQa.ve^LVtiVa rov
aw/iiatog, y.al anaidevxov rQocpriy. Nocet igltur
moribus barbarica ingluvles huius aetatls.

33. Heraclitusin hanc sententiam vere dlxit:
^riQri ipvxri aocpcordrrj, Nam In hanc sententiam
Plutarchus interpretatur, Quodque Galenus phy-
sice dlctum scrlblt, non dlspllcet, quare etiam
physice intellectum non improbamus.

(IX.) Alia disputatioy de sententia dicti:
Fide iustificamur. (Opp. Basil. III. p. 307.)

lustlcia civlllter slgnificat obedienllam erga supe-
rlorem , ut in Elhicls recte. et erudite docet Ari-
stoteles.

2. Et iusticla slc sumta slgnlficat nostram
qualitatem , et nostra opera.

3. Et complectltur obedientiam parlter
omnium mandatorum.

4. Hanc signlficatlonem Theologl intempe-
stive phllosophantes transtulerunt in Paulum, et
somnlaverunt a Paulo iustos dici, quia habeant
qualitates ac vlrtutes , quibus legi obediant.

5. Id vero est docere fiduciam propriae qua-
lltatis ac propriorum operum.

6. Ad eundem modum vocabulum gratiae
depravant, qui gratlam intelllgunt, non relatlve de
mlsericordla seu graluito favore, sed de qualitate.

7. Cum dicunt: Homlnes per gratiam Deo
placere, intelHgunt gratiam, non misericordiam
Dei, sed dilectlonem nostram.

8. Id quoque est docere [fiduciam nostrae
qualitatls , seu operum nostrorum.

9. Haec depravatio vocum inprlmls obscurat
Paulum.

10. Itaque cum de iustlficatione disputatur,
prlmum germana et simplex vocum slgnificatlo
quaeri debet, quemadmodum in omnibus dlspu-
tationlbus Inltio faciendum est.

11. Verissimum enlm illud est, quod Ari-
stoteles inqult, hos qui vim vocum non tenent
perinde decipi, ut falluntur in coraputando Impe-
riti Arithmetices; '^'S2<J7ieQ y.ay.uvot /li^ ^eivotjag

453

PHILIPPI MELANTHONIS.

454

ipi](povg (ptQHV vnb twr Imarrifiovaiv naQay.ovov-
ra,i>, rbv avxbv tqotiov y.al inl rdiv "koyixiv 61
roiv ovojLiaTwv Trjg dvvafxevjg aneiQoi naQaloyi-
'^ovrai, y.al aiixol dialeyofxevoi y.al alloiv
dxovovrsg.

12. SignJficat igitur iustificari apud Paulum
proprle reputari iustura, est enimEbraica consue-
tudine forense vocabulum , ut sl quis dicat, Po-
pulus Romanus iustificavit Scipionem accusatum
a Tribuno plebis, hoc est, pronunciavit iustum,
innocentem.

13. Pvelative igitur InteHigantur haec voca-
bula, non de qualltatibus. lustus pro eo quiDeo
placet, seu pro accepto, lustificatio, acceptatio,
approbatio. lusticia, reputatio iusticiae , seu ac-
ceptatio passive.

14. Et gralia non nostram qualitatem , sed
misericordiam in Deo significat,

15. Etsi verum est, quod in iustificatione fit
regeneratio , et novae qualitates existunt in nobis,
certe enim nova vita existit,

16. Sed non pronunciamur iusti , hoc est,
accepti propter nostras novas qualitates ac mundi-
tiem, sed per misericordiam propter Christum,
ut paulo post dicemus.

17. Deinde, cum de iustlficalione dicitur,
dlscerni debent lex et promissio , in qua offertur
reconclliatio per Chrlstum,

18. Obedientia erga legem esset iustlcia, sl
legem faceremus.

19. Sed qula legl nunquara satlsfaclmus,
non est sentiendum, nos a Deo pronunciari iustos
propter obedientiam erga legera. Non Igitur quae-
renda est in lege iustificatlo, sed roens a lege ad
promlssionem misericordiae revocarl debet.

20. IdeoPaulus alt: Homlnes fide lustlficari,
qula sola fides apprehendit promisslonera.

21. Nara ideo fide iustlficamur, quia est
fiducla alienl beneficli , non nostrae qualitatis,

22. Haec sunt opposlta Inter se: fide iusti-
ficamur, et: fide iustificamur propter opera. Nara
fide iustificari est lustificari fiducia mlserlcordlae,
non propter opera.

23. Ideo rldicula est interpretatio Sophista-
rura qui affingunt ad verba Pauli, fide iuslifica-

Tuur propter dilectlonera.

24. Nec potest dicl synecdoche: fide iusti-
ficamur, ideo, qula incoet renovationem , caete-
rum homines reipsa iuslos esse propter sequentem
dilectlonem.

25, Nam synecdoche non comprehendit pu-
gnantia, ideo enim fidei tribuitur iustificatlo, hoc
est, apprehensloni mlsericordiae , quia adimitur
nostris operlbus.

26, Sequltur igltur clare, quod homines sola
fide iusti reputentur,

27, Haec trla diserte conlungl debent : Fide,
hoc est, non propter nostram munditlem, sed
fiducia mlsericordiae, consequimur remlssionem
peccatorum, itera consequimur, ut iusti repute-
mur, item consequimur vitara aeternam.

28, Incerta esset reralsslo, si penderet ex
conditione nostrorum meritorum, ideo sola fide
acclplraus remlssionera peccatorum.

29, Incerta esset conscienlla in homine re-
nato, si postea sentiendum esset, homines repu-
tari iustos propter opera, aut legis impletionem,
Semper enlm accusat nos lex.

SO, Necesse est autem conscientlam habere
firmam consolatlonem, quare et renati sola fide
propter Christum reputantur iustl.

31. Necesse est et renatos sentire, quod per
miserlcordiam iusti reputentur, non propter suas
qualitates.

32. Et tamen verum est, quod fide etlam re-
novamur, cum enim llberet ex terroribus, parit
gaudium et novam vitam in corde.

33. Sequltur eam et obedientia erga legem,'
qula postquara et iram Del adversus peccata , et
rursus fide mlsericordlara cognoviraus, et senti-
mus Deo vere nos curae esse , dih*gimus et invo-
camus eum.

34. Liberl sumus a lege, non ita, ne fiat
lex, sed qula obh"gatio cessat iustificatlonis per
legera quaerendae, donatur enlm iustlficalio non
propter legem, sed propter Christum.

35. Et haec opera legls, sunt iusticia, qua-
tenus sunt obedientia erga legem, neque tamen
propter ea reputamur lusti , quia non satisfaciunt
legi, et certe persona est immunda, nisi fide re-
missionera Impetret,

36. Sunt Igltur bona opera merltoria, non
remlssionis peccatorura, aut iustlficationis, aut
vitae aeternae, qula tunc demum placent Deo,
cum fiunt in iustificatis, prlus igltur personam
fide iustificari oportet,

37. Vita aeterna est merces, non qula opera
slnt precium dignum vita aeterna, sed postquara
datur iustis vita aeterna propter aliam causam,
simul corapensat lamen bona opera,

29*

455

DISPUTATIONES

455

38. Neque tamen habent tantum mercedem
post hanc vitam, sed habent praemia et in hac
vita, iuxta illud : Honora patrem et matrem, si
vis esse longaevus super terram.

39. Hinc evidenter apparel, quod Evange-
lium non abolet legem,

40. Legem tollere ex hominum natura , est
totam naturam et universitatem rerum dissolvere,
ut si quis ordinem coelestium et aliorum corporum
dissolveret.

41. Etsi subtiliter cogitatum est a Stoicis,
duo esse prima et aeterna principia "koyov y.al
vh]y: Tamen nulla afferri firma eius sententiae
ratio potest , sicut neque Aristotelis rationes fir-
mae sunt, quibus conatur persuadere, Mundum
esse aeternum,

(X.) Alia disputatio de exclusiva: Sola
flde etc. (Opp. BasU. T. III. p. 3150

IVeque intenigi, neque defendi potest haec sen-
tentia: Quod sola fides iustificet, si quis imagina-
tur, ideo fide homines iustificari, quia fides in
nobis sit novitas quaedam, seu nova qualitas.

2. Si enim propter nostram novitatem iusti
pronunciaremur , non solum propter hanc partem
novitatis, sed multo magis propter totam novita-
tem, et omnes motus legi Dei consentientes, iusti
pronunciaremur.

3. Et abiiciendae sunt istae imaginationes,
homines ante regenerationem non esse iustos,
quia nondum habent munditiem. Post regenera-
tionem iustos esse propter munditiem, quam con-
secuti sunt.

4. Hae imaglnationes oppresseruntPauli do-
ctrinam, quae tamen vel maxime necessaria est
conscientiis.

5. Fide homines iustificari , est homines per
misericordiam certo iustos pronunciari, modo ut
id credant. \

6. Nomen fidei significat correlatlve fidu-
ciam alienae rei, scilicet misericordiae Dei.

7. Ergo haec propositlo, Fide iustificamur,
in sua simplici et germana slgnlficatlone , est ex-
cluslva , etiamsi non addatur particula , Sola,

8. Quia fides est fiducia allenae rei, exclu-
dens fiduciam cuiuslibet nostrae qualitatis aut
operis.

9. Proinde simpllciter idem slgnificant : fide
iustificamur , et : sola fide iustificamur.

10. Et haec iustlficatio traditur in Evange-
lio, utsciamus, quomodo cum Deo agere debea-
mus , videlicet ut semper apprehendamus miseri-
cordiam. Quis autem adeo demens est , qui non
cogitet sibi misericordia coram Z)eo opus esse?

11. Hoc tantum quaerunt conscientiae non
vecordes, utrum illa misericordia sit certa, et
quomodo sit certa.

12. HicEvangelium docet nos, hanc miseri-
cordiam certam esse, et quidem gratis propter
Christum.

13. Hoc igitur est fide iustlficari, confugere
ad illam misericordiam, et statuere, quod sit
certa.

14. Scholastici, Campanus, et multi passim
errant, llli fidem inteUIgunt fidem formatam.
Campanus dicit: fidem significare simul fidem et
opera. Alii fingunt alias cavillationes.

15. Et hae cavillationes omnes orluntur ex
hac imaginatione, quod simus iusti propter illam
novitatem, quae est fides, et alii motus in corde.

16. Et tamen necesse est corda renovari, et
novos motus legi Dei consentientes existere in
cordibus.

17. Neque tamen est fingendum , quod pro-
pter hanc novitatem iusti slmus, sed per miseri-
cordiam propter Christum.

18. Summa huius doctrinae est, quod per
misericordiam [simus iusti, et quod misericordia
sit certa.

19. Quis autem tam demens est, qui non
cogitet sibi misericordia opus esse? quis est tam
vecors ut non optet mlsericordlam certam esse?

£0. Cum de hls rebus oporteat conscienlias
doceri et confirmari, necesse est doceri, quod sola
fide iusti pronunciemur.

21. Quia conscientlae nullam possunt ha-
bere certam et firmam consolationem , nlsi sciant
nos per mlsericordlam iustos pronunciari, et mi-
sericordiam illam certam esse.

22. Slgnlficat igltur iusticia non qualltatem,
sed acceptationem : lustus eum , qui acceptus est.
Gratia misericordiam in Deo, seu gratuitam ac-
ceptationem, lustificatio, reputari seu pronun-
ciari iustum.

23. Paulus non tantum excludit ceremonias,
cum detrahit operibus legis iustificationem, quia
illae proposltiones vere sunt contradictoriae: Fide
misericordiae iustificamur, et operibus iustifi-
camuFt

457

PHILIPPIi MELANTHONIS;

458

24. Qaia operlbus iustlficari est ex deblto
propter propria opera pronunciari iustum,

25. Non ideo detrahlraus laudem meriti bo-
nis operibus, quia bona opera non fiant nostris
vlrlbus, ut Augustinus dlsputat.

26. Imo ut maxlme fiant auxillo Dei, tamen
Scriptura pronunciat ea nostra esse, et promlttit
pro els mercedem. Sunt Igitur merltoria, perinde
ac sl omnlno a nobis fierent.

27. Sed non sunt merltorla remlssionls pec-
catorum, iustificatlonls et vitae aeternae, quia
haec habent aliam causam. Si enim penderent ex
condltlone merltorum , tunc fierent incerta. Nul-
lus enim sanclus affirmare potest, se habere suf-
ficientia merlta.

28. Perlculosa est imaglnatio, Deum dare
vitam aeternam, non quldem propter opera natu-
ralla, sed propter spirltuales qualltates in nobis
condltas. Non enlm debet fiducia miserlcordiae
transferrl In nostras qualltates.

29. Et tentatlo omnls excutlt illas quallta-
tes, et ostendit Immunditiam nostram, ideo ne-
cesse est quaerere allam causam vitae aeternae,
scillcet gratultam promlssionem, et erlgere corda
fiducia IlIIus gratuitae promlssionls, ac certae mi-
sericordiae,

30. Haec sunt vera et consentanea dlctls
sanctorum, sed cum loquuntur extra disputa-
tiones.

31. Et haec omnla quae hlc dlcuntur de iu-
stlficatlone, pertlnent tantum ad conscientiam,
luctantem cum iudlclo Dei,

32. Interea enim oportet taraen sequi novi-
tatera in nobis.

33. Et haec novltas est qualltas in nobls , et
est lustlcla legls seu Impletlo legls, Haec iustlcia
non est sola fides, sed timor, dilectlo, invocatlo,
obedientia erga maglstratus, 'castitas, et omnes
vlrtutes , sicut Phllosophi vocant universalem iu-
stlclam , quae omnes virtutes complectltur,

34. Sed, ut prius dlctum est, coram iudlclo
Dei, propter virtutes nostras non pronunciamur
iusti, hoc est, accepti, semper enira intelllgimus
nobis opus esse mlserlcordia.

Philosophicum.

In hoc Eplgrammate venuste slgnificatum est
utrunque, et turbari mentem vino, et accendi
corpora ad libidinem.

onha^ai TiQog tQCOTa niQi axiQvoiai Xoyia^ov,
oiSi jkii vixTqau fiovvog ttuv nqog iva,

d^vriTog d' ud-avuTio avvXivao/Liui , tJv 6i j3oT]d^ov
^ux/^ov l'xV > '^' nouiv nQog dv^ iyw dvvufiat,

Hoc est:

Sum satis illecebras contra munitus amoris,

Ne solum solus me superare queat.
Nec formido Deum , quamvis mortalls , at iste

Si Bacclii adiunget uumina magua sibi,
Non liostes contra geminos contendere possum,
Et spolia ex uno est uon grave ferre duos.
35. Ad haec Seneca alt , ebriosos etlam cum
nonbiberunt, tamen furere. Idque voluit Paulus
cum ait: Ne .Inebriemini vino , quae res parit
aocjrlav, Id defendlmus recte et physlce dictum
esse,

(XI.) Confirmationes sententiae Pauli:
Fide iustificamur, (Opp. Basil. T, III. p. 328,)

Pauli argumenta Rora. 4. recte et apte probant,
quod non propter nostras vlrtutes aut opera pro-
nunciemur iusti, hoc est, accepti coramDeo, sed
tantum per mlsericordiam propter Christum, si
tamen hanc fide apprehendlmus.

1. Primum sumtum est ab autorltate, hoe
est, ex testlmonlo Scripturae, in quo clare defini-
tur, quoraodo reputemur iustl.

Locus in Genesl clare dlclt, Abraham pro-
nunclarl lustum, qula crediderit. Igitur pronun-
ciamur lustl, non propter nostras vlrtutes et
opera, sed per raisericordlam, cum hanc fide ap-
prehendlmus,

2. Secundum sumtum est ex definitione lU-
stificatlonls, quae In Psalmo tradltur.

lustificatio est proprie reralsslo peccatorum,
iuxta Illud : Beatus vlr cul non Imputat Dominus
peccatura. Item: Beati quorura remissae sunt ini-
quitates. Igltur pronunclamur iusti, non propter
nostras vlrtutes, sed per misericordlam,

3. Tertium sumtura est ex ordlne causarum
et effectuum.

Abraham pronunciatur iustus ante circum-
clsionera , Igitur clrcuraclsio non iustlficat.

4. Quartum sumtura est ex causa iustifica-
tlonis, scilicet ex proraissione, et fit argumentum
ex natura relatlvorum,

Omnis proralsslo fide acclpitur. lustificatio
est res promissa, igltur necesse est eam fide ac-
cipi.

459

DISPUTATIONES

460

5. Qulntum sumtura est ex proprlo legls ef-

fectu.

Lex semper accusat consclentias , et ad de-
speratlonem adiglt. Igltur lex non iustlficat , quia
consclenlia desperans fuglt et odit iudlcium Del,
non diliglt Deum.

6. Sextum est repetltlo quarti, et expllcatlo,
ac naturam .fidei multo clarius ostendlt, et est
huius totius controversiae avvs)^ov , quo non in-
tellecto, non potest Pauli sentenlia teneri. Su-
mitur autem hoc argumentum ex causa promlsslo-
nis, videllcet: Utrum nostra merita sint causa
promissionis, an sola Dei misericordia.

7. Si promlssio penderet ex conditione nostro-
rum meritorum, esset incerta et irrita. Nunquam
enim habemus sufficientla merita , propter quae
conscientia statuere posslt, nos dlgnos esse re-
inisslone peccatorum, dignos esse, quos Deus re-
putet iustos et acceptos: item, dignos esse vita
aeterna. Igltur necesse est, promlssionem gra-
tultam esse, et non pendere ex conditione nostro-
rum raeritorum , alioqui enlm erit Incerta et in-
utills. lam si pendet reputatio iusticiae, non ex
conditione nostrorum operum , sed ex sola pro-
mlssione, sequitur necessario, Homlnes pronun-
clariiustos, sola fide, acclpiente illam promisslo-
nem , non propter nostras virtutes aut opera.

Hoc est quod inqult Paulus: Ideo ex fide
gratls , ut sit firma promisslo. Item : Si ex lege
consequeremur haereditatem , sublata esset fides,
et irrita promisslo.

Impla calumnla est, cavillarl Paulum : quod
abutatur Scripturae testlmonlis, et hyperbolis
quibusdam fidem immodlce ornet , ut in re nova
faciUus alliciat homines ad Evangellum.

8. Itaque defendo, et testimonia a Paulo cl-
tata apte quadrare ad hanc causam , et ipsam cau-
sam his argumentis satis munitam atque confirma-
tam esse.

9. Defendo item Paulum mtelh'gere fidem,
fiduclam misericordlae, non notlciam historiae,
aut praeceptorum.

10. Defendo et hoc, quod detrahat iustlfi-
oatlonem non tantum ceremonlis, sed omnibus
virtutibus ac operibus moralibus, et transferat
eam ad mlserlcordiam, quae non est incerta, ut in
iudicio humano, sed certa iuxta promissionem,

11. Haec doctrina, quam sit necessaria,
quam plena consolationls, ita recte iudicari pote-
rit , si eam experiamur.

12. Haec autem fides concipltur in poenl-
tentia, ideo impii, neque quid sit fides, neque
quae sit fidei vis intelligunt.

(XII.) Alia disputatio: de Fide.

Etiam cum fides expectat llberatlonem corpora-
lem, ut fides Mosi ad mare rubrum, aut fides
Noae, aut Abrahae expectantls posteritatem : ta-
men haec fides existere non potest, nisi adsit fides
credens remissionem peccatorum.

2. Ideo Paulus recte accommodat sententlas
citatas, ut, credldlt Abraham Deo etc. Et recte
dicit l.Corinth. 10.: Omnes per Mosen baptizati
sunt in nube et mari.

3. Itaque non inteHjgunt quld slt fides, qui
dicunt Paulum abusum esse testimoniis,

(XIII.) Alia disputatio: de sententia et
conflrmationibus Pauli* (Opp. Basil. III. p. 330.)

Quod Origenes et alli Interpretantur, Paulum
abrogare ceremonias Mosaicas , cum disputat, ne-
minem coram Deo iustum esse propter legem, non
falluntur.

2. Sed Paulus magls belh*geratur cum opi-
nlone, quam de lege habebant adversarli, quam
cum ipsis ceremonils, et causam abrogatae legis
quaerlt, quod videlicet ideo reilciat ceremonias,
quia nemo sit iustus coram Deo propter legem.

3. Itaque, quod Origenes interea affinglt,
homlnes iustos esse propter opera moralla, obruit
beneficium Chrlsti , et conscientias adducit in du-
bitationem.

4. Dubltatlo est peccatum, quare necesse
est, conscientiam certo statuere, quod simus iusti,
hoc est, accepti Deo.

5. IUa certitudo nullo modo teneri potest,
si pendet iustlficatio ex conditione nostrae digni-
tatis seu operum moralium.

6. Defendimus igitur hanc esse Pauli sen-
tentiam : Quod pronunciamur iusti per misericor-
diam, non propter nostra opera, aut novitatem
nostram, sed gratis, et tamen fide hanc_ miseri-
cordiam accipi oportet.

7. Fides signlficat fiduclam' misericordiae,
iustificatlo intelllgitur relative, pro acceptatione,
non pro infuslone habitus. lusticia hic non slgni-
ficat habltum in nobis, ut in Philosophia, sed

, signlficat relative acceptationem.

461

PHILIPPI MELANTHONIS.

462

8. Defendimus el excluslvam a Paulo doceri,
scillcet: Quod sola fide iustificemur, hoc est,
quod fiducia misericordiae non pendeat ex condi-
tione nostrae dignitatis. Imo nihil aliud venit in
quaestlonem apud Paulum, nisi illa exclusiva, et
Iioc proprle intenigit Paulus, quoties ait: Fide
iustificamur. Sentit enim, quod iusti pronuncie-
TOur, non propter nostram dignitatem, opera, no-
vitatem , sed gratis propter Christum,

9, Defendo ad hanc sententiam proprle et
recte quadrare argumenta , quae affert Paulus,

I. Ex testimoniis Scripturae,

Credidlt Abraham Deo , et impulatum'est el
ad iusticiam. Hic Scriptura pronunciat Abraham
iustum, quia crediderit. Igitur fide iustificamur.

IL 'Ex deflnitione,

lustificatlo est tantum remissio peccatorum,
sicut Psalmus ait: Beati quorum reraissae sunt
iniqultates. Igitur sumus iusti, non propter no-
stras virtutes, sed divina acceptatione , quae ap-
probat indignos.

III. Ex ordine causarum et effectuum*

Abraham pronunciatur iustus ante clrcum-
cislonem: igitur clrcumcisio non iustificat, Cir-
cumcisio et postea cultus legis habuerunt prae-
cepta Dei : ergo si opera iustificabant, necesse fuit,
idem sentire etiam de his operibus, At aperte te-
statur Scriptura , Abraham et Davidem non esse
iustos propter cultus legis, igitur neque morali-
bus operibus erant iusti.

IV. Ex causa promissionis y Estque ovvsxov
totius negocii.

Promissio pendens ex conditione legis, fit
incerta.

Promissionem reconciliationls oportet esse
ratam et certam.

Igllur promissio reconcillatlonls non pendet
ex condltione legis, sed accipltur sola fide, non
propter legem aut operum dignltatem,

Maiorem prohat hoc modo,

Lex semper accusat et condemnat conscien-
tlas: igitur promissio pendens ex conditione legis
fit incerta.

Hinc etiam sumitur argumentura de effectu
legls.

Lex tantum accusat et condemnat, et affert
desperatlonem et odium Dei : ergo lex non lusti-
ficat, itaque non pendet iustificatio ex conditione
legis, tanquam ex causa et precio,

Haec sunt argumenta Pauli, Rom, 4. quae
defendo esse firma , et propria huic causae. Nos-
que To qriTov defendimus, et sentenliam ex ipsis
Pauli verbis haurimus, quam saepe inculcat Pau-
lus. Et cum adversarii non retinentes to (^rjTOVt
gignant sententiam dissidentem a verbis Pauli, in
qua multa insunt aperte falsa , rectlus est senten-
tiam retinere , quam propria verba Pauli pariunt.

Haec praeconla de fide: Fide iustificamur,
non sunt hyperbolae, aut synecdochae, sicut qui-
dam scribunt, qui Interpretantur , Paulum ser-
vlentem lempori, rhetoricis aut potius sophisticis
encomiis plus iusto voluisse fidem ornare, ut his
laudibus plures adChristum attraheret, aut certe,
ut durius castigati ludaei, superstitiosam persua-
sionem de ceremoniis, quas pertinacissime defen-
debant, abiicerent. Ac Piicius plus quam iudai-
zat, qui Paull sententiam transformat in durissi-
mam hyberbolen, etcontendit, non solum mora-
libus operibus, sed etiam ceremoniis tribuendam
esse iustificationem,

12. Non redduntPaulI sententiam, qulhanc
synecdochen comminiscuntur: Fide iustificamur
incoative, quia fides regenerat et affert novas qua-
litates. Et ludicant renatos verlus propter se-
quentes qualitates iustos esse, quam gratuita im-
i^utatione,

13. Et prorsus corrumplt Pauli sententiam
synecdoche Scholasticorum , qui interpretantur,
fide iustificamur, scilicet formata charitate. Aperte
enim transferunt lustificationem ad nostra opera,
cum contrarium velit Paulus.

14. In quarto argumento, ubl dicit: Ideo
non pendere promissionem ex conditione legis,
utratasit, non loquitur de praedestinatione, sed
de certitudine nostrae mentls erga Deum.

15. Adversarii neque t6 QrjTov in Paulo re-
tlnent, quia sententiam quandam glgnunt ex hu-
mana ratione contra verba Scripturae, neque te-
nent ttjV diavoiav ^ quia in ipsorum sententla
multa insunt manifeste falsa, et pugnantla In-
ter se.

16. Nam manifeste falsum est , remissionem
peccatorum contingere propter noslram dignita-
tem; nunquam enim certl essemus de remissione,
si ex conditione nostrae dignitatis penderet. Ma-

463

DISPUTATIONES

464

nifesla Impletas est, quod iubent dubltare, utrum
simus in gratia, utrum habeamus remissionem
peccatorum, quodque dubitationem negant esse
peccatum. Et stultissimum somnium est, quod
fingunt, homines consequi posse remissionem du-
bitante conscientia.

17. Item manlfestus error est, quod docent,
homlnes legl Del satisfacere posse. Denlque hae-
rent alii multi errores in adversariorum doctrlna.

(XIY.) Alia disputatio: de lustificatione
fidei, et iusticia legis seu universali,

lustlficatlo nuUis operlbus aut merltls humanls,
sed solls fidei , quae est fiducia mlsericordiae pro-
pter Chrlstum promissae, trlbuenda est.

2. INihil enlm allud est iusttficari , quam a
Deo condonarl peccata, et imputari iusticiam cre-
dentibus, ut Davld definlt.

3. Et haec beneficla non pendent ex condi-
tlone meriti, seu dignltatls nostrae, sed gratis
propter Chrlstum promlttuntur.

4. Imo nisi remlssio peccatorum slt gratulta,
non potest dicl remlsslo, sed potius est quaedam
compensatlo et satlsfactlo pro peccatls. ^ ^

5. Eodem modo imputatio iustlclae, nisi
gratls fiat, non erlt imputatio secundum gratlam,
sed debltum potlus,

6. Certum est ergo, neminem ex operlbus
legls, nedum ex observatione traditlonum hu-
manarum , sed omnes sola fide in Christum , co-
ram Deo iustlficari.

7. Quod vero Paulus alt, dllectionem esse
legls impletlonem, dlctum est legaliter, nec pu-
gnat cum nostra sentenlia,

8. Sed Interea etiam hoc affirmamus, novl-
tatem vitae in reconcillatls esse necessariam,

9. Nec tamen ideo bona opera sunt allqua
partialis causa iustlficationls.

10. Et blasphemi sunt in Chrlstum , tam ii,
qui operlbus et fide pariter iustificarl nos sentiunt,
quam qul solls operibus lustlficationem attrlbuunt.

11. Caeterum, iustlcla in philosophicis dis-
putationibus , non significat imputationem iusti-
ciae, seudivinamacceptationem. ^

12. Hanc enlm graluitam Dei misericordiam
ratio naturalis prorsus ignorat.

13. Sed significat qualitatem, seu habltum
ia nobis, ac vel in genere obedienliam erga omnes

leges, vel tanlum eam virlutem , quae In ordlna-
tione personarum, et contractibvis suum cuique
tribult.

14. Haec est praeclpuum vinculum societa-
tis in consuetudlne hominum , quo dissoluto , ne-
cesse est dlsslparl, et corruere Respublicas,

(XV.) Alia disputatio: de Fide vincente

dubitationem*

Dlscernendae sunt promissiones addltae legl, et
illa, quae est Evangelii propria, vldellcet, pro-
missio reconclllationls propter filium Dei.

2. Paulus ait , promlssionem Evangelli pro-
priam, gratuitam, et fide acclplendam esse, Ro-
ma. 4. Ideo ex fide gratls, ut firma et promlsslo,

3. Cum accjpl promlssionem fide oporteat,
fides necessarlo significat assentiri iUi promissloni,
et cum dubitatione pugnat.

4. Ergo impie obruunt Evangellum, qui
semper iubent dubltare, an Deo placeamus, et
docent eam dubltationem non esse peccatum.

5. Hac dubltatione fillus Del contumelia affi-
citur, quia quaeritur reconciliatio, non propter
filium Dei , sed propter dlgnltatem propriam,

6. Et ambigentl anlmo excutitur consolatio,
et corrumplt praecipuos Dei cultus dubitatio.

7. Nam invocatlo dubltantls, an Deo curae
slt, an placeat Deo, an audiantur suae preces,
est ethnica invocatlo, et nihil differt ab invoca-
tione, quam recitat Vergllius: An te genitor,
cum fulmlna torques , nequidquam horremus.

8. Dubltatio parit contemtum aut odlum
Del, haec sunt peccata, quae, ut Paulus ait, per
legem existunt.

9. Recte lacobus inquit: Petat m fide non
haesltans.

10. Vult Deus slbi hunc honorem trlbui,
quod vere propter filium suum nos recipiat et
audiat preces nostras. Sic vult invocari, non ut
invocant Xenophon aut Cicero, seu Academici,
quales nos esse volunt, qui iubent dubitare.

11. Tenendum est dictum lohannls: Qul
non credlt Deo, mendacem eum facit. Ergo non
credens promissionl Evangelii, non tribuit Deo
laudem veritatis.

12. Quoties incipis dicere precationem, quo-
ties invocas Deum in omnlbus negociis, inllio co-
gita , et propicium esse tibi Deum , et certo audiri

465

PHIHPPI MELANTHONIS.

466

luas preces, propter fillura Dei , sicut inquit ipse:
Quidquid pclierilis patrem in nomine meo etc.

13. Nisi praeluceat haec fides in invocatione,
precatio est inanis.

14. In hoc exercitio disces veram esse pro-
positonem, proprie loquendo, Sola fide coram
Deo iusli, id est, accepti seu reconciliati sumus.

15. Et tamen verissima est propositio , Re-
conciliatum necesse est habere incoatam obedien-
tiara spiritualem, et iusticiam bonae conscientiae.

16. Amissa iusticia bonae conscientiae, ex-
cutilur fides , et amittitur gratia , iuxta illud :
Surama mandati dileclio ex corde puro, conscien-
tia bona , et fide non ficta.

17. Vera est propositio, et in quarto modo
dicendi per se: Sola voluntate volumus, etiamsi
voluntas nunquam est sola, sed semper cum in-
tellectu coniuncta. Ita vera est propositio : Sola
fide sumus iusti, id est, accepti, etiamsi fides
nunquam est sola.

18. Nec tamen deverbis litlgamus. Piem re-
tinere cupimus, ut intelligant bonae mentes, se
habere condonationem, et placere Deo propter
filium ipsius, fide, non propter legem, seu pro-
priarum virtutum dignitatem.

19. Nec dubium est, hunc esse consensum
propheticae et apostolicae scripturae, sicut et
Petrus in Actis adfirmat.

20. Ideo detestanda est adversariorum ra-
bies et perlinacia, qui damnant has sententias de
fide, ac insuper iubent dubitare, et vocabulum
fidei depravant, quo non aliud inteUigunt, nisi
professionem historiae de Christo.

21. Non est synecdoche, cum dicitur: Fide
iuslificamur, sed proprie slc dicitur: Et fides si-
gnificat fiduciam misericordiae promissae propter
filiumDei, Haec fides intuetur proraissionem, si-
cut Pauhis Roma. 4. docuit.

22. Finis hominis non est vohiptas, ut Epi-
curus inquit, et vox illa Epicuri, quam citat
Athenaeus, non tam hominis est, quam pecudis,
aQxi) y.al ()i'Qa navxog aya&ov 7^ rovg yaaTQog
ijdovri , y.al to. Gocpa xa ntQiaaa inl javzr^v i/ji
lijv aracpoQav»

23. Nec Aristotelis sententia de fine bono-
rum integra est, nam et verae ratlonis iudicio
finis est hominis, Deum celebrare, et propler
Deum recta facere.

24. Hoc iudicium manet in mente, etiamsi
in hac naturae depravatione non acquiescit vohm-

MeLAXTH. OfKR. VoL. XII.

tas inDeo, vel qula de providenlia dubltat, vel
quia fngit Deum offensum.

25. Ratio causarum ostendit, celebrationem
Dei, finem esse hominis, quia natura condita est
debltrix conditori, et homo ad imagineraDel con-
ditus est, ergo lucere Deum in illa iraagine opor-
tuit.

26. Lex naturae est pars imaginis Dei, tunc
enlra imago rautilata est.

(XVI.) Alia disputatio: de Fide,

Rectlsslme etsuavissime dicitChrysostomus: Fide
non sohira dihgimus Deura, sed etiam crediraus
nos dih'gi a Deo, quanquam multiphciter reos,
et nobis remltti peccata.

2. Recte etiam dlcit, hunc fidel cuhum prae-
stantlorem esse, quam rehquos cultus, ut non
furari, non occidere, et addit duas causas.

3. Nam fide agnoscimus ah'quo modo Deum.

4. Item: Fide tali tribuimus Deo sumraam
gloriam, quod nos non simus iusti, sed ipse sit
iuslus et iustificans. In caeteris operibus non sic
tribulmus Deo gloriam,

5. Sic non loquuntur de fide Paplstae, quare
non opponant nobis autoritatem patrum, quos
inluste fingunt patrocinari errorlbus et impletati.

6. Christus iubet dih'gi inimicos. Id non
pugnat cum dicto Plndarl, qui iubet amico ami-
cum essey inimicumvero adoriri lupi more. Verba
sunt haec:

(ftXov lYrj q^iXfit^.
noxl di i/^Qov uTi f/d^Qog t<av,
ylvxoio SUuv vno&tvao/nui,
AXk aXXoTi nurtMv odotg axoXiaTg.

7. Storaachus frigldior est appetentior cibi,
et tamen in aestate ventriculus minus cibi appetit,
quo tempore ventriculus frigidlor est.

(XVII.) Alia disputatio: de discrimine

promissionum Legis et Evangelii,

(Opp. Basil. T. Ilf. p. 320.)

Promissiones legis habent conditlonem legls, ut:
Qui fecerit ea, vivet in eis.

2. Promissio novi Testamcnti non habet
conditionem legis, tanquam causam aut meritum,
sed propter Christum gratis , non propter legem,
offert reraissionem peccatorum, reputaiionem iu-
sticiae, et vitam aeternam, et haec est propria
novl Testamenti seu Evangelii promissio.
30

467

DISPUTATIONES

468

3. SI promissio novl Testamentl penderet ex
conditione legis, nihil esset nisi lex, nec magis
iuvaret perterrefactas conscientias quam lex.

4. Ad haec prorsus irrita et inutilis esset
promissio, habens conditionem impossibilem,

5. Nemo enim satisfacit legi Dei , sicut Da-
vid clare testatur, cum ait: Non intres in iudi-
cium cum servo tuo, quia non iustificabitur in
conspectu tuo omnis vivens,

6. Ut igitur promissio sit firma, hoc est,
ut certo consequamur promissam reconciliatio-
nem, necesse est, in ea, sine conditione legls,
et non propter legem, offerri reconcillationem.

7. Ac oportet conscientiam certam esse de
remlsslone peccatorum, et reputatione iusticiae,
et donatlone vitae aeternae,

8. Nam consclentla dubltans, an Deo pla-
ceat, odlt et fugit iudicium Dei, et ruit in despe-
ratlonem.

9. Oplnio Sophistarum, quae lubet dubi-
tare consclentiam, an Deo placeat, prorsus est
impla, et tollit unlversum verum cultum Dei et
invocatlonem, Quomodo enim invocabunt, nisl
credlderint? Inquit Paulus,

10. Tollit et unlversam consolatlonera con-
sclenllarum, denique abolet unlversum Evange-
liura,

11. Hic locus, quod promissio debeat esse
certa, hoc est, quod conscientia debeat certo sta-
tuere, quod consequatur remissionem peccatorum,
et reputatlonem iusticiae, item quod proraissio
non habeat conditionem legls , totlus controver-
siae de iustlficatione avv8'/,ov est.

12. In hunc igitur locum, quod promlsslo
debeat esse certa, Item quod habeat condltionem
legis, seraper intueri nos oportet, et ut hinc fir-
mam et certam consolationera ac doclrinara, de
vero cultu Del suraaraus, et ut fontes sententiae
Paull cognoscaraus,

13. Nara hinc Intelligl potest, quare doceat
Paulus, quod sola fide iustl reputeraur, scillcet,
qula iusti reputaraur, non propter legera, sed
certo per miserlcordiara propter Christura.

14. Si enlra non propter legera, sed gratis
pronunclamur iusti, sequitur nos fiducia solius
mlsericordiae iustos reputari.

15. Quanquara autera proraisslo novl Testa-
menti non habet conditionem legis, tanquara
causam , taraen obedientia erga legera sequitur
proraissionera , tanquara effectus, seu debitum.

Slcut ortum Solis sequltur aerls calefactlo , et ta-
men calefactlo aeris non est causa, cur Sol orlatur.
Item connubiura sequitur soboles, et tamen sobo-
les non est causa connubli.

16. Quanquam sequltur obedlentia Illa pro-
mlssionem , tamen non est causa remissionis pec-
catorum, cura peccata rerailti constet, etlamsi
adhuc plena sit natura peccatis,

17. Praeter promissionera proprlara novi
Testaraenti, sunt et legales promisslones, quia
enim obedlentia legis sequi debet, habent et
opera suas promlssiones,

18. Tales sunt: Date et dabitur vobis.
Frange esurienti panem , et Dorainus exaudlet te,

19. Gura nemo legi satisfaciat , hae quoque
proraissiones inutlles et irrltae essent, sine pro-
missione Evangelil.

20. Sicut Igltur lex Irapletur iraputative per
Evangeliura, ita proraisslones legis fiunt utlles
et ratae per Evangeliura.

21. Postquara enim fide habemus id, quod
lex requirit imputative, hoc est, postquara iusti
pronunclamur, opera iara raerentur raercedera,
ac sl legi satisfactura esset.

22. Et quidera legi satlsfecimus iraputative.
Pronunciaraur enim lusti propter Christura , per-
Inde ac sl legi satisfecisseraus.

23. Placent igitur illa opera, non propter
suam dignitatem, non quia legl salisfaciant , sed
placent propter Christum, per quem persona est
accepta, quae apprehendit raisericordiara propter
Christura proraissara,

24. Non igitur iustificant Illa opera. Nara
et persona est accepta propter allud , et opera ipsa
per sese legi non satisfaclunt.

25. Quare seraper statuendura est, nos in-
digere miserlcordia, qula et natura est iraraunda,
et opera sunt iramunda, et sentiendura est, nos re-
putari lustos propler Chrlstura per mlserlcordiam,

26. Ethaecfidesadpersonamreferalur, quod
persona placeat per ralsericordlam.

27. Quod Paulus dixlt: Omne quod non
est ex fide, peccatura est, fidera vocat fiduciam
misericordlae, sicut allas. Non vocat fidera tan-
tura noliciara legls, aut obedientiara erga legem.

28. Noticla legis est tlmor, fides autem est
fiducia misericordlap.

29. Ideo autem peccatum est , quod non fit
ex fide, quia dubitatio conscientiae est peccatum
et desperatio.

469

PHILIPPI MELANTHONIS.

470

30. Quod facile potest intelHgi, si ad per-
sonam referatur. Persona dubitans an placeat
Deo , non sentit se exaudiri, ideo non vere in-
vocatDeum, imo irascitur Deo, fugit et odit iu-
dicium Dei. lara si persona est iramunda , opus
etiam immundura est.

31. Econtra, cum persona habet fiduciam
misericordiae, credit se exaudiri, vere invocat
Deum, non irascitur Deo. Postquam igitur per-
sona placet, placent et opera, Ita si fides ad per-
sonam referatur, facilius intelligi potest, quo-
niodo ex fide fieri bona opera debeant,

32. Haec doctrina de dubitatione eximenda,
necessaria est, et quia hoc peccatum, videlicet
perpetuam dubitationem de misericordia, non fere
intelligunt horaines, dih'genter hac de re adrao-
nendi sunt , ut luctari cum impietate naturali di-
scant, et dubitationem fide superare.

33. Ita discent vere invocare Deum , et vere
colere.

34. Hoc interest inter Evangelii doctrinam,
et doctrinam hypocriticam. Hypocritica docet et
cumulat cultus cura 'hac dubitatione. Evange-
lium contra docet hanc dubitationem impiam esse.

35. Ex his facile iudicari potest, quatenus
valeant promissiones legales, et quomodo bona
0])era mereantur praemia, et quomodo conditio
legis, quae re ipsa est impossibilis, per Evange-
lium suppleatur imputative.

36. Plato recte et venusle dixit: Coelestes
orbes dissectos figura literae ^ contrarios motus
efficere.

(XynL) Alia disput atio: de discrimine

veieris et novi Testamenti, deque legis abroga-

tione. (Opp. Basil. T. III. p. 303.)

Magnopere prodest tenere discriraen veteris et
novi Testamenti, quia infiniti errores sparsi sunt
in Scholis ac populo, propterea quia id discrimen
non est intellectum.

2. VetusTestamentum lex est, hocest, De-
calogus et aliae ordinationes politicae, et cere-
moniae additae Decalogo.

3. Novum Testamentum non est lex, sed
est remissio peccatorum et promissio gratiae, et
donatio Spiritus sancti , et vitae aeternae propter
Christuro,

4. Etsi politia Mosaica desiit, nihil enim
ad gentes pertinebat: tamen praecipua pars legis,

quae vocatur moralis, et Decalogo continetur,
non desiit, quia in natura scripta est.

5. Durat igitur eadem lex, tantisper, donec
hnmana natura durat.

6. Non igitur vetus Testamentura ideo vetus
inteiligi puteraus, quia post adventura Christi lex
desierit, sed potius, quia lex prius publice pro-
mulgata est, quam Evangelium in totum mundum
sparsum, et quia est doctrina cohercens et raorti-
ficans veterem hominera.

7. Et Evangeliura tum quoque cum lex do-
ceretur, traditum erat,^ etsi nondura publice
raundo promulgatum erat.

8. Quare non eo dicitur novum Testamen-
tum, quod fuerit ignotum aut inutile tempore
legis.

9. Imo Evangelium revelatum est longe ante
Mosi legem.

10. Sed dicitur novum Testamenlum, et
quia Christus exhibitus est novissirais teraporibus,
et quia tunc deraura in tolum mundum publice
sparsum est, cum antea pauci scirent, et quia in
singulis hominibus succedit Evangelium vincitur
et impletur.

11. Ita utrunque Testamentura, velus et
novum, hoc est: Lex et Evangeliura seraper in
raundo extiterunt et existent.

12. Nam lex ad iustificationem coram Deo
sine Evangelio sirapliciter inutilis est.

13. Et patres iustificati et salvati sunt, non
per legera , sed per Evangelium, quia fide acce-
perunt reconciliationem et Spiritum sanctum pro-
pter Christum.

14. Perniciosissime errantistl, qui somniant
legeraMosi habuisse certa opera atque observatio-
nes, quibus tunc homines coram Deo iustificati
sint. Et nunc Evangeliura successisse, tanquam
legem raeliorem, quod ceremonias leviores tradi-
derit, et Decalogum requirit, ut his operibus iu-
stificentur homines.

15. Multo magis errant Pontifices, qui pu-
tant humanas traditiones esse necessarias ad iusti-
ciam novi Testaraenti , sicut putant in lege Mosi,
cereraonias fuisse cultus necessarios ad iustifica-
tionem.

16. Illa xaxo'Cr]Xia legis Mosalcae hunc erro-
rem apud iraperitos peperit.

17. Cura lex Mosi praeter moralia habuerit
el certas ceremonias, et certas politicas leges, de
duabus partibus abrogatio facile inlelligi potest.

30*

471

DISPUTATIONES

472

18. Nam Evangeliura tradit iiisliclam Spirl-
lus seu aeternam, iuxta illud: Veri adoratores
adorabunt patrem in spiritu et veritate.

19. Non igitur necessariae, et politicae le-

ges Mosi.

20. Atque hae tantum ad politlam Israel per-
tlnebant, tantisper duraturae, donec illa respubli-

ca duraret.

21. Plane autem praedicit Scrlptura, desi-
turam politiam Israel, et successuram Evangelii
praedicationem , spargendam in totum obem ter-
rarum.

22. Slcut errant, qul i(ay.o'^rjXiav Mosaica-
rum ceremoniarum necessariam esse putant, ita
errabat Carolostadlus, qui fingebat ex lege Mosi
res polltlcas iudicandas esse.

23. Quomodo simus liberi aDecalogo, diffi-
cilius est intellectu.

24. Nam is scrlptus est in mentibus homl-
num , ut Decalogum abolere idem sit, quod men-
tem et creaturam Dei tollere,

25. Itaque non est abrogatus Decalogus Ita,
ne fiat, sed alia res ad iustificatlonem proposita
est, scillcet promissio reconclllatlonis propter
Ghrislum.

26. Non IglturDecalogus, sed exactlo lustl-
ficatlonls perDecalogum, et ius condemnandl ho-
mlnes (nemo enlm implet praeter Christum) sub-

,lata sunt.

27. Et In istls solls sublatum est Illud lus
legis , qui fide apprehendunt promissam iuslifica-
tionem propter Chrlstum.

28. In his igltur abrogata est lex, qnl fide
vlcenmt legem accusantem, perterrefacientem et
condemnantem eos.

29. Hoc sentll Paulus, cum alt: Non estls
sub lege, id est: Etsi non satisfacitis legi, tamen
sentite vos lustos reputari propter Chrlstum , non
propter vestram impletionem legis, dilectionem
aut opera.

30. Et tamen qula fides affert Splrltum san-
clum et novam vitam, adfert et sapientlam ac iu-
sticiam novam, videlicet dilectlonemDei, et alios
motus legi Del consentientes. Fides enim per
Chrlstum accedlt ad Deum.

31. Non igitur Ita liberatl sumus aDecalogo,
ne fiat, fierl enim necesse est, ideoque Spirltus
sanctus datur, ut Christus glorificetur, et sublato
peccato lex vere fiat in nobis.

32. Et hlnc apparet, quare cum ceremonlae
et iudicialia prorsus orailtantur, Decalogura fieri
necesse sit, qnia Decalogus continet motus cordis,
quales necessario secum adfert Spirltus sanctus.
Ideo manet illa pars legis in hac splrltuali et
aeterna lustlcla. Rellquae vero partes de exter-
nls rltibus cum non contineant res aeternas, sed
alligatas locis et temporibus, non manent.

33. Quod Paulus ait, Credentes non esse
sub lege , nullo modo debet detorqueri ad civilera
vitam, sed ad ludlcium consclentiae erga Deum.

34. Diligentissirae adraonendl sunt horalnes
de Illis Paulinis sententiis, ut sciant quo referri
debeant.

35. Cum enim paucl sint splrltuales,, alii
carnales transferunt illam libertatem ad civilia, et
somnlant, se in hac corporali et civili vita legi-
bus solvi.

36. Evangelium pertlnet ad consclentlam
consolandam coram Deo, et ad vltam aeternam.
Lex autem pertinet ad mundum et totam exterio-
rera vitam.

37. Irao mundus lege conslstlt, et dlssipati
orania necesse fuerlt leglbus sublatis.

38. Et graviter dictum est aPindaro, Legem
imperare DIIs etlam. Nam ordinatio haec volun-
tas Dei est, quae non potest esse sui dissimilis,
ac vlclosa,

39. Maxlme prodest assuefacere rudes ad
legum reverentlam: nihil enim perniciosus est
privatim et publice quam legura disslpatio.

40. Sicut autera non iustificaraur ceremonlls
Mosaicis coram Deo, sed propter Christum: ita
nec Ponlificum traditionibus iustificamur coram
Deo.

41. Nec sunt factae traditlones illae a patri-
bus ad iuslificationem, sed partim propter bonura
ordinem in Ecclesia, partim propter disciplinam.

42. Sic gravisslme scripslt Epiphanius, tra-
dltiones servarl In Ecclesia, dia T7)y lyy.^dTeiav
y.aX dia tijv TioXndav,

43. Taxat enlra Encratltas, qul slcut Mo-
nachl nostrl prohlbebant usum carnium et vini,
ut per opera illa colerent Deura, et mererentur
iustificatlonem.

44. Hanc oplnlonem reprehendlt velut ira-
piam, et addlt alios fines traditionum, scllicet
dlsciplinam seu castlgationera carnls, aut poli-
tiam, hoc est, bonum ordinem in Ecclesia.

473

PHILIPPI MELANTHONIS.

474

(X,IX.) Alia dispii taiio: de abrogatione le-
gis, (Opp. Basil. T. III, p. 323.)

Vetus Testamentum dicitur lex Mosi, quia prius
revelata est cum publico testimonio quam Evan-
geliura.

2. Novum Testamentum est Evangeliura,
qula etsi Evangelium ab initio mundi revelatum
fuit, taraen illa revelatio fuit apud paucos, et
Evangelium publice sparsum est in totum mun-
dum , longe post revelatam legem Mosi.

3. Lcx semper durat ab initio mundi ad
finem.

4. Etiamsl certl quidam mores Mosaici non
durant, qui fuerunt instituti ad discernendum
illum populum ab aliis gentibus,

5. Durat tamen Decalogus scrlptus In men-
tlbus hominum. Manent et apud nos nostrae no-
Kireiai,

6. Lex non Ideo durat, qula Mosl data est,
sed quia divlnitus in animis scripta est,

7. Itaque donec manet hominum natura,
manet lex,

8. Lex Molsl nihllo magls ad nos pertlnet,
quam leges Solonis, itaque tenemur lege, non
propter Moisen , sed qula in natura scripta est.

9. Evangelium semper durat ab Initio mun-
di usque ad finem , non qula In natura scriptum
sit, sed quia revelatum est diviuitus.

10. Patres non per legem , sed per Evange-
llum , eadem fide in Christum venturum salvi
facti sunt, qua sanctl nunc quoque salvi fiunt.

11. Legis abrogatlo non debet inlelligi de
clvlli vita , etsl verum est , Mosaicam politiam ni-
hil ad nos pertinere.

12. Lex tamen In nostrls mentibus, scrlpta,
et mores politici ad nos pertinenl, et civilis vita
semper est sub lege.

13. Imo sicut haec natura rerum conslstlt
ordlnatione temporum, et foecunditatis terrae
atque anlmanllum, ita lege conslstit, nec posset
retineri lex inmundo, nisi Deus retineret.

14. Sic senserunt et apud gentes magni vlrl.
Platoait: Legem Deum esse. Idem dixit Aristo-
teles secutus Platonem, Et Pindarus ait: Legem
etlam Deo Imperare, est enlm voluntas Dei, quae
nonest sul dissimilis et viciosa.

15. Legls abrogatio tantum ad conscientiara
consolandam coram Deo transferri debel.

16. SI necesse est manere Decalogum donec
natura manet, facile intelligi potest, Decalogura
non esse abrogatum,

17. Itaque non Decalogus sed exacllo iustl-
ficalionis per Decalogum abrogata est, et lus con-
demnandi homines: non enim iustificat Decalo-
gus, sed sola tides in Chrlstum,

18. Necesse est igitur fieri Decalogum, etsi
non iustificat, nemo enim implet.

19. Et in his tantum abrogata est lex, qui
fide in Christum vicerunt legera, quae accusabat
et terrebat conscientias,

20. Ita lex fuit abrogata seraper sanctis pa-
tribus , vldelicet, quia fide liberabantur a terrorl-
bus legls, et sentiebant se fide iustos reputari pro-
pter Christum.

21. Politla Molsl Ideo non est necessarla,
qula nobis non est data lex Mosi, sed tantum po-
pulo Israel.

22. Sicut Igitur patres tenebantur sua poli-
tia, Ita nos noslris tenemur.

23. Et tamen slcut patres non sunt lustificati
coram Deo sua politia, ita nos non iustificamur
corara Deo nostra politia.

24. Utrumque necessarlum esl, et alere re-
verentiam legum, et ostendere piis conscientiis
liberatlonem a lege, quae fit per fidem,

25. Virgllius recte descripsit Coraetas, cum
ait: Nec diri toties arsere Coraetae. Ostendit
enim Cometam non esse stellara, sed ardentem
exhalationera. Et dirum vocat propter trisleis
significationes, sicut Lucanus ait: Et terris mu-
tantem regna Cometen.

(XX.) Alia disputatio: de libertate Ckri-
stiana, (Opp. Basil. T. 111. p. 313.)

Lilbertas Chrlstlana non est politlca aut extema
Ilbertas, sed est gratis liberari a peccato, a pote-
state Diaboli , et a morte aeterna. De hac liber-
tate loquitur Chrlstus, eum ait: Si vos filius libe-
raverlt , vere liberi eritis.

Faciemus aulem docendi causa gradus qua-
tuor. Primus gradus est, gratuita remissio pec-
catorum et gratuita imputatio iusticiae, propter
Christura.

2. Secundus gradus est, qul necessario con-
lunctus est cum prlore, donatio Spiritus sancti,
et vitae aeternae, et auxilium Dei contra Dia-
baium.

476

DISPUTATOINES

476

3. Terlias gradus versatur In rebus exterlo-
ribus, sed habet in superioribus gradlbus causara.
Est autem libertas, quod non necesse est, nos
retinere ceremonias et polltiam Moisi.

Quia reputamur iusti, non propter nostras
observationes, sed propter Chrlstum, ideo non
esi opus observationibus Mosaicls,

Item , quia Evangeliura docet de iustlcla
aeterna ac vita aeterna In corde, igitur non re-
qulrit ceremonlas aut politica Mosl.

4. Ex iisdera rationibus sequitur quartus
gradus llbertatis, videlicet quod humanae traditlo-
nes non sunt exlstlmandae necessarii cultus, ideo-
qiie sunt adLa(poQay et omitti slne peccato possunt.

Quaestio.

Si a lege Mosl Hberatl sumus , cur non et a
Decalogo liberatl sumus, cum ea pars legls vere
sit difficilima?

Responsio.

SIc suraus a tota lege, et quldem a Decalogo
liberati, quod ad iustificationera attinet, hoc est,
quod propter Ghristum reputamur iusti, non pro-
pter Decalogi observatlonem. Item , quod Deca-
logus non habet ius damnandl hos, qul acclpiunt
remlsslonem peccatorum propter Christum.

Caeterum, non solum vila corporahs est sub-
iectalegl, sed etiam vita splrltualis.

De vita corporali ac civlll non est dubium.
Slcut enira Evangelium non toUit naturam horai-
num, Ita nec iura naturalia, qulbus societas hu-
mana devincta est, Itaque Evangellum non toUit
res poHticas.

Imo Evangelium subilclt vitam exteriorem
politicls rebus.

Est et vita splritualis sublecta legi, qula haec
lex est aeterna et Irarautabih*s : Diliges Doralnum
Deum tuum ex toto corde, et dUiges proximura.

Ideo ait Christus: Si vls ingredi in vitam,
serva mandata.

Et Paulus inqult ad Pioraanos: Debitores
estis, Quia omnes creaturae necessario debent
obedire Deo.

Itaque neque a Decalogo , neque a pollticls
leglbus Hberati suraus , quod ad obedientlam at-
tinet.

Decalogum In vita spIrituaH facere necesse
est.

In vlla corporall necesse est obedlre poHticis
legibus.

Ideo autem Hberat nos EvangeHum a poh'tia
Mosl, quia concedit utl omnium gentium poHlils,
slcut aere, cibo, vestitu, artlbus apud omnes gen-
tes utiraur. Nam EvangeHum non constituit po-
Htiam corporalem, sed docet de rebus aeternls,

Ergo cum Paulus alt: Non estls sub lege,
itera: lusto non est lex posita, tantura accipi de-
bet quod ad iustlficationem attinet, lustificatio
enim ad EvangeHum, non ad legem pertlnet. Cae-
terum iusto et in vita spirltuaH et in vita civIH est
lexposlta, quod ad obedientlam attlnet,

Libertas traditionum sine primo et secundo
gradu non est libertas Chrisllana, sed potius Hber-
tas barbarica, scythica, vandalica.

Cum poHticIs rebus vlta exterior subiecta slt,
debet et ceremoniis subiecta essCy quia sunt nai-
dayujyiai In poHtica vita necessariae.

Nec satis est vociferari: Eplscopl non habent
potestatem leges condendi, ideo licet violare tra-
ditiones. Debemus enlm obedire etiam iniqua im-
perantibus.

Sed ita, ne opera Illa instltuant tanquam
cultus , aut tanquam res profuturas ad promeren-
dam remissionem peccatorum,

Cultus est opus, cuius proprius finis est, non
corporaHs utilitas aut disciplina, sed honos Dei.

Hae opiniones in traditionibus sunt Impiae,
vldeHcet, tradltlones esse cultus, hoc est, opera,
quae ex opere operato reddantDeo honorem, quae
mereantur remlsslonem peccatorura, sicutaitChri-
stus: Frustra colunt me mandalis homlnum,

Paulus violat legem Moisi, ut doceat cere-
monias legis non esse cultus novi Testamenti.
Item , ut doceat horaines gratis reputari iustos,
non propler legem,

Et haec est firma causa excusans vlolantem
tradltlones, si cum tahbus opinionibus praeci-
plantur.

Est et aHa causa firraa , videllcet, quod in
novo Testamento hae res pronunciantur debere
pro Hberls haberl, ne putetur iusticla Chrlstiana
requlrere tales cultus, tanquaru necessarios.

Et hanc libertatera non tollebant Apostoli,
cum conderent traditiones ad tvzaiiai^

Adversaril nostri sic ratioclnanfur: lelunia,
ferlae , et slmlHa , sunt cullus Dei in genere prae-
ceptl in Evangelio. Et Episcoporura est, cullus
in genere tradltos in Evangelio deterrainare ad

477

PHILIPPI MELANTHONIS.

478

certum modum. Igllur traditiones huraanae sunt
necessarii cultus.

In hac ratione hypotheses sunt viciosae:
transformant enim Evangelium in legem Moisl,
quia fingunt Evangeh*i iusticiam esse cultus simi-
les Mosaicis. Deinde assuunt, homines habere
potestatem cultus noviTestamentisimilesMosaicis
instituendi.

Paulus has ipsas cpiniones reprehendit, cum
contra legem Moisi et traditiones concionatur.

Neque vero tantum hoc peccant adversarii,
sed etiam addunt, quod haec opera traditionum
mereantur remisslonem peccatorum.

Has opiniones impias abiicere necesse est, et
ut eximantur bonis, necesse est de libertate docere.

Non est autem necesse , mores ac ritus abii-
cere.

Imo verecunde utendum est libertate, quia
mores sunt Tiai^aycoylai populo necessariae, qua-
rum dlssolutio parit infinita scandala. Et diffi-
cile est bonis , postquam libertatis exempla prae-
buerunt, sustinere tah*um scandalorum conscien-
tiam. Occurrunt et aliae rationes, quae vexant
conscientias inter exempla libertatis.

Ita dulcissiraus gustus libertatis infuso aceto
postea corrurapitur: queraadmodum Lysandrum,
cum initio libertatem graecis civitatlbus, quas
occupabat, concederet, postea irapositis praesidils,
acerbe eis iraperaret, dixerunt, dulcissiraum li-
bertatis gustum infuso acelo corrupisse.

Prorsus quid senserit Aristoteles non intelli-
gunt isti, qui in Iiis verbis iudicant eum affirma-
re, animas immortales esse, cum ait, Intellectum
agentem immortalem et perpetuum esse.

(XXI.) jilia dispuiatio: de usu Ubertatis
in a^iacpofjoiQ et scandalo.

Unus ex gradlbns Ilbertatis Christianae est, qui
concedit nobis liberum usum rwr adiacpoQOiV^ cibi,
potus etc.

2. Praesertim quo ad rneritum remissionls
peccatorum , vel cultura.

3. Hoc est, ne ita sentiaraus, nos harum
rerum usu, vel abstinentia promereri remisslonem
peccatorura, aut praestare cultum, quem Deus
requirat vel exigat.

4. luxta sententiam Pauli ad Colos. : Nerao
vos iudicet in cibo et potu etc.

5. Sed tamen prudenter hac libertate uten-
dum est, praesertim in casu scandali.

6. Quemadraodum et idem divusPaulus mo-
net ad Piora. 14.: Verum si propter cibum frater
tuus tristitla afficitur, iam non secundum carita-
tem ambulas.

7. Sed cavendum est, et ex altera parte, ne
aliquando abstinentia noslra noceat pils.

8. Nara incidunt nonnunquara tempora, cum
scandali vitandl causa hac libertate utendum sit.

9. Queraadraodum refertur exemplum ah
Eusebio in Historia Ecclesiastica de Alcibiade, qui
cum propter fidem in Christum vlnctus tenerelur,
solis pane , sale et aqua victitare constituit, quem
S. Attalus Martyr singulari revelatlone divlna ad-
monitus increpavit, quod non recte faceret, qui
et ipse creaturls Dei iuxta Scrlpturam non utere-
tur, et allis occasionem scandali praeberet. Quo
audito, Alcibiades coepit usitatls vesci cum gra-
tlarum actlone.

10. Quamobrem, caute ac prudenter etuten-
dum est rebus mediis, et abstinendum, ne in
utranque partem nostra exerapla noceant aliis.

11. Recte Dlonysius Heracleotes, doloribus
calculi victus, a stoica dlscipHna descivit, et ex-
clamavit falsa illa esse, quae de dolore antea sen-
slsset, nempe, quod dolor non esset malum.

12. Nam experientla et ipsa natura eum
coegit, mutare priorem sententiam, cum videret
dolore destrui ipsam naturam.

13. Idemque sentiunt Christiani, nempe
dolorem esse malum , mortem esse raalum.

14. Nam cum haec sint poenae peccati, recte
iudicantur raala.

15. Sed proposita est nobis Ilberatio ex his
et ex omnibus malis , per redemtorem nostrum
lesum Christum.

(XXII.) Alia disputatio, de dicto Petri
Actor, 15.: JVeque nos neque patres etc.

Petrus negans potuisse portarl ceremonias, negal
fideli corde, hoc est, glorificante Deura, sponta-
neo et hllari fieri potuisse.

2. Idem sentit in Ezechlele Dominus cum
inquit: Dedi eis praecepta non bona, et pollui
eos in muneribus etc.

3. Proinde non satisfiebat ceremoniis, qnia
primo Decalogi praecepto non satisfiebat.

479

DISPUTATIONES

480

4. Nam fidele cor exigltur prlmo praecepto.

5. Indefit, ut non de ceremoiiiis raodo, sed
de universa lege intelligi debeat Pelrl sententia :
ISec nos nec patres nostri portare potuimus.

6. Sic iudicandum est de similibus locis.

7. Ad eum modum qui psallunt, aut aliud
quodcunque opus in specie bonura faciunt, sine
cordis hllaritate , peccant.

8. Miserrima et vulgatisslma hypocrlsls est,
vivere in bonis operlbus sine fide, adeoque sine
laetitia cordis in Deo.

9. G)ncilia non posse etrare, tam falsum
est , quam verum est , omnia quorura extant con-
stilutiones, alicubi peccasse.

10. Una et simplex fidei regula est, scriptura
canonica.

11. Misere ineptiunt Parislenses , qul prin-
clpla fidel vocant Conciliorum et Scholarum do-
gmata, Anno M, D. XXI.

(XXIII.) Mia disputatiOf de sententiai
lusto non est lex posita.

Christus Inqult: Non venl solvere legem, sed
adimplere.

2. Et aeterna est obllgatlo obedientlae erga
Deum.

3. Sed officia legis trla sunt : Lex coercet
carnales, accusat, et requirit obedientiam.

4. lusto non est lex posita, quod attinet ad
haec duo officla, vldelicet iustum neque coercet
lex, neque accusat.

5. Qula enim iustus est, non habet opus
paedagogia coercente, sed caro mortificatur poe-
nitentia et veris affectibus.

6. Deinde, etsi nemo legi satisfaclat, tamen
lex non accusat lustum, propterea, quod Christus
redemit nos a maledictione legis , factus pro nobis
maledictum.

7. Ila duo legls officla cessant luslls, manet
tertlum, videllcet, quod obedlentia requiritur,
sed non est assuenda opinio, quae tollit mediato-
r«m Christum, quasi postea lege iusli simus, hoc
est, propria dignitate.

8. Paulus non potest statuere, se dlgnum
esse vita aelerna propter suam obedientiam, sicut
inquit: Nihil mihi conscius sum, sed in hoc non
iustificatus sum.

9. Persona est lusta , Id est, habet remissio-
nem peccatorum , et esl accepla ad vitam aeter'-

nam, sola mlserlcordla propter Christum promis-
sa, iuxta illud: Conclusit omnes sub peccatum,
ut omnium misereatur, hoc est, quod dicitur,
sola fide.

10. Et tamen sequens obedlentla necessarla
est, el fit iustlcia, quia persona est accepta.

11. Nihil periculi est bonae menti sicsentl-
re, vldelicet, ut in Domino glorietur.

12. Christus transfert gloriam irapletae legis
in mulierem , cum ait : Remittuntur ei multa,
quia diiexit multum.

13. Et quidem docet, non accipi reraissio-
nem peccalorum, nisi a dih'gentibus.

14. Luna mensem conficit 29 dlebus et 6
horls, fait igitur trlcesimus dies srr] xal vta, Et
tamen ad hanc Solon recte addidit mensi unum
diem,

15. lure reprehendltur Plato , quod putavit
tracheam arteriam esse potus causa factam. Et
tamen aluntur et pulmo, et trachea, videllcet per
venam arterialem, ideoque recte dixitPoeta: Tsyye
nvevjuovag oXv(p.

16. Etsi phlegma sua natura ciet dia()^oi(xg,
dvaevrBQiag , tamen cruditas in aestu magis parit
dvaevreQiag, ideoque praecipue cavendae sunt
cruditatum causae.

(XXIV.) Alia disputatio, de sententia:
Deus vult omnes homines salvos feri.

(Anno 1537. Vide epist. ad Mycon. d. 31. Oct. 1537.)

In disputationlbus de praedestinatione, prudentia
adhibenda est, ne coUigantur iila (poQrixa, quae
perturbant conscientias, et labefactant fidem.

2. Tres sunt causae, quare haec sentenlia
unlversaliter, sicutsonat, intelligenda sit: Deus
vult omnes horaines salvos fieri , scilicet , quod ad
ipsius vohmtatera attinet.

S, Nam et promissiones Evangelii sunt uni-
versales, et mandatum deChrislo, ut credamus,
haud dubie est universale. Deinde, si imaglnanda
esset particularitas, fides labefactaretur, qula con-
scientia dubitare cogeretur, an ad se pertineat
promissio, si e reglone statuendum esset, promis-
Skonem non esse universalem. Postrcmo Scriptura
saepe affirraat, In Deo non esse TTQoaconolT^yjiar,
Est autem nQoCionoX^yjia parlbus simpliciter non
trlbuere paria. .

4. Nos igitur slmpliclter Interpretamur hanc
sentenliara universaliter : Deus vult omnes homi-

481

PHILIPPI MELANTHONIS.

482

nes salvos fieri , scilicet , quod ad ipsius volunta-
tem attinet.

5. Quoniam a verbo ordiendum esl, et pro-
missio est universalis. ludicamus a posteriore,
aliquam in nobis causam esse electionis, scilicet
instrumentalem, apprehendere promissionem,

6. Et tamen misericordia principalis causa
est electionis et iustificationis.

7. Volunlas nostra non est efficax sine Spi-
ritu sancto, sed cumEvangelio se erigit et susten-
tat, adiuvatur a Spirilu sancto.

8. Vere enim statuendum est, quod Evan-
gelii beneficia consequamur, in his est etiam do-
natio Spirltus sancti.

9. Quoniam a verbo ordiendum est, docendi
sunt homines, ut repugnent naturali diffidentiae.

10. Non probo Manichaeos, qui nullam
actionem voluntati humanae tribuebant, ne qui-
dem cum a Spiritu sancto adiuvaretur.

11. Placet mihi Augustini dictum, qui ait:
Eos , qui vocationis munus congrua pietate susce-
perint, et quantum in homine est, Dei in se bona
servantes, adiuvat.

12. Ergo et agnoscendum estDei beneficium,
quod promissio sit universalis, et quod Deus velit
nos iuvare: et excitanda est in nobis cura et dili-
gentia, ne indulgeamus naturali diffidentiae, sed
repugnemus.

13. Utrunque "prodest piis mentibus, exci-
tare dih'gentiam, et intelligere Dei auxilium.

14. Etsi alia subtiliter de electione disputari
fortasse possunt, tamen prodest piis tenere, quod
promissio sit universaUs, nec debemus de volun-
tate Dei alJter iudicare, quam iuxta verbum reve-
latum, et scire debemus, quod Deus praeceperit,
ut credamus,

15. Stoica doclrina ana&sia est falsa et in-
digna Philosophis, pugnat enim cum Physica.

16. Hippocrates utiliter praecipit : novoi
Giriojr fiy^io&oaav , Labores praecedant cibum.
Item: novog loig aQ&Qoioi y.al oag^l, oTrog, vnvog
anXdy/^voiOi, Labor articulis et carni prodest, ci-
bus et somnus visceribus.

(XXY.) De Ecclesia disputatio,
(Opp. Basil. T. III. p. 298.

Cum Ecclesia in symbolo sancta appellatur, ne-
cesse est Ecclesiam definire Sanctorum congrega-
tionem.

MELANTn. Oper. Vol. XII.

2. Sed ut a nobis etlam agnosci possitEctle-
sia, necesse est eam certas notas externas habere.

3. Est itaque Ecclesia congregatio sancto-
rum, in qua Evangelium docetur, et Sacramenta
administrantur.

4. Et tamen In illa congregatione saepe fit,
ut mali etiam sint, quorum alii iudicari a nobis
possunt, alii non possunt.

5. Fit eliam, ut ministri aliqui mali sint,

6. Et tamen licet per horum ministerium Sa-
cramentis uti.

7. Ecclesia non est polltia constituta ordina-
tionibus humanis, sacrificiorum, sacerdotii et
rituum.

8. Ideo in symbolo additur, Cathollca , ut
significetur eandem Ecclesiam per totum orbem
sparsam esse, de doctrina consentientem, tametsi
ritus sint dissimiles.

9. Nec ideo ab Ecclesia exclusi sunt, si qui
ritibus utuntur aliis, quam Romanis.

10. Amplissimam consolationem continet ar-
ticulus, qui praecipit credere, unam esse sanctam
Ecclesiam, lestatur enim Ecclesiam esse mansu-
ram , nec fore ut a Deo abiiciamur.

11. Qni hunc articulum sic conslderant, re-
ctlus eum intelligunt, quam qul inde colligunt,
quod oporteat similes ubique ritus humanos esse.

(XXVI.) Alia disputatio: de autoritate
Ecclesiae , et de dicto Augustini: Evangelio
non crederem etc. (Apogr. iu Cod, Goth. 28. p. 95.

et p. 102. ubi inscribitur : Disputatio de Eccleeia Phil.

Melauchth. , anno 1531. — Leguutur hae propositio-

nes iam iu opp. Basil. T. III. p. 291.)

Augustinl verba: Evangelio non crederem, nisi
me cathoIicaeEccIesiae commoveret autoritas, non
hoc volunt, qnod Ecclesiae autorifas maior sit,
quam Evangelii, aut quod Ecclesia posslt Evan-
gelium abolere.

2. Sicut iudex non credit narrationi, nisi
propter testes, nec tamen sequitur quod testes
possint mutare narratlonera. Item, nuncio cre-
dimus, nec sequitur, quod nuncius possit man-
data mutare.

3. Ila Eccleslae credimus tanquam nunclo,
aut testi Evangelll, aut certe slcut Doctorl cre-
dimus.

4. Stultissimum est somniare, quod Eccle-
sia fuerit ante verbum Dei. Certum est enim,

483

DISPUTATIONES

484

quod hommes ab inllio mundi vocati sunt, et re-
nati per verbum Dei, sicut Adam vocatus est, au-
dita promissione.

5. Quare ridlcula cavIUatio est, maiorem
autoritatem Ecclesiae, quam Evangelii esse, quia
Ecclesia fuerlt ante scripturam , quasi vero Evan-
gelium non fuerit , nisi postquam literis manda-
tum est.

6. Ecclesla proprle est congregatlo sancto-
rum et habet externas notas, praedicatlonem
Evangelii, et admlnistratlonem Sacramentorum.

7. Et tamen illi congregationi sunt admixti
hypocrltae et mali.

8. Et llcet nobls utl Sacramentls, siporri-
gantur a malls, qui sunt in minlsterlo Eccleslae,
nlsi slnt aperte blasphemi, slcut Turci aut ludaei.

9. Et tamen promisslones, quod Ecclesla
slt cohimna verltatls, et similes, pertinent ad
proprie dlctam Ecclesiam, id est, ad Sanctos.

10. Interea*} in Ecclesia multl labi possunt,
et abiicere fidem. Et accldlt, ut existant admixti
Ecclesiae impli , qui perniciose errent. Nam hoc
quoque praedixit scriptura, multos fore Pseudo-
christos et Pseudoprophetas. Et dlserte praedi-
ctum est aPaulo, futurum esse, ut Antichristus
sedeat, hoc est, domlnetur in Ecclesia.

11. Non iglturEccIesIa proprie dlcta probat,
quldquid probant mali Doctores , admixti Eccle-
siae.

12. Si Ecclesia impiorum haberet promlsslo-
nem, quod non posset errare, sequeretur pugnare
scripturas, quae dicunt, quod Ecclesia sit co-
lumna veritatis, et quod sint futuriPseudoprophe-
tae in Ecclesia.

13. Ecclesla proprie dlcta iudicans de scri-
pluris, iudicat ex aliis scripturis, non ex propria
opinione, slne testlmonio Dei.

14. Igltur quod Ecclesia repudlavlt quae-
dam Evangelia, repudiavit vel tanquam testis,
quia sciebat esse a.deanoxa, aut repudiavit tan-
quam iudex, secuta scrlpturas certas.

15. Furor est, etiam in Canonlbus damna-
tus, praeferre humanam autorltatem divinae.

16. Furor est etlam, exlstimare, quod de
voluntate Dei, sine verbo Dei, sed tantum ex ho-
minum consensu aut opinione , corda debeant
statuere et credere.

17. Ad Ecclesiae unitatem satis est consen^
tire de Evangello et adrainistratione Sacramento-
rum, non est necessaria similitudo traditionum
humanarum.

18. Hae enim nihil pertlnent ad vltam spi-
rltualem, et slne eis existere fides et vita aeterna
in corde potest.

19. Si iudlcaverunt et Apostoli de Pascale,
concedentes, ut cum his observaretur, qui ex lu-
daismo conversi erant. Et addunt, nihll referre,
etlamsi illi non observarent iusto tempore. Verba
extant apud Epiphanium, qui citat qnoddam Apo-
stolorum decretum: vfietg ju^ ipricpiLjixE ^ aXla
noietrs oxav ot adsXcpol Vjucoy ol ex neQiTOjxrfS
/LiST avTCJV aua nouTTS, y.av^) nXavti&djai, uri-
oev vjuiv jJsXeTco.

20. Canon, qui diclt: Frustra servariEvan-
gelium , nisi serventur Ganones Concillorum, non
vult observatlonem Evangelii, veram fidem et ca-
rltatem Inutilem esse slne tradltionibus humanis.
Sed olim vocabant Canones, non traditiones de
cibls et simillbus nugis, sed decreta de dogmali-
bus contra haeretlcos facta, quales fuerunt Niceni
concilliCanones. De his recte dicitCanon: Fru-
stra servarl Evangellum, nisi serventur Canones,
qula illl Canones sunt ipsum Evangeliuro. Con-
cilia enimnon condunt novos articulos fidei, sed
ipsos artlculos positos in scripturis, ab haereticis
labefactatos , restituunt Ecclesiae.

21. Vera Ecclesia etiam habet suam imbe-
cllHtatem, et suos lapsus. Sed tamen retlnet fun-
damentum, de quo ait Paulus: Fundamentum
aliud poni non potest, praeter id quod positum
est, etiamsi alii aliud superaedificent; nam alii
aurum et argentum superaedlficant, hoc est, vere
laudata opera in scripturls ; alii stlpulas , hoc est,
opiniones inutiles de cibis, et simiiibus rebus, et
opera inutilia.

(XXVII.) Jlia disputatio: deveraetficia
Ecclesia, et de eodem dicto Augustini: Evan-
gelio non crederem etc, (Opp.Basii. T.III. p.317.)

Ecclesiae autorltas maxima est; dicilur enim
popuIusDel, et allegat promissiones, quod non
sit eam deserturus Christus.

2. Ideo necesse est, homines sanos moveri
autoritate Ecclesiae.

1) Cod. Golb. Interim.

S) Cod. G. addit 3i.

485

PHILIPPI MELANTHONIS.

486

3. Sed qiiia econtra extant etiam commina-
tiones, qnae significant, in Ecclesia regnaturum
esse Antichristum el impios Doctores, ideo ne-
cesse est de doctrina in consilium adhibere, non
tantum vulgares opiniones in Ecclesia, sed aliud
quiddam certius, necesse est et discernere Eccle-
siam veram a ficta.

4. Plurimum igitur refert hoc tenere, sem-
per in mundo duos esse populos qui inter se de
Ecclesiae titulo dimicant.

5. Aller populus vere est Ecclesia. Alter
noroen Ecclesiae sibi arrogat, cum reipsa non sit
rorpus Christi.

6. Ficta Ecclesia etiam gloriatur se habere
verbumDei, et quidem docet legem, habet cul-
lus, habet praerogativas muhas, antlquitatem,
miracula, patrum exerapla. Haec omnia detor-
quetadse, sicut etiam promissiones ad se detor-
quet. Habet et gloriam ac regnum, idque re-
gnum arbitratur se oportere defendere. Ideo per-
sequitur veram Ecclesiam , tanquam impiam ,
blasphemam et seditiosam.

7. Econtra vera Ecclesia habet suas notas,
docet enim non tantumLegem, sed etEvangelium.
Caeterum, neque regnum habet, neque glorlain
coram mundo , sed est operta formis crucis, audit
blasphema, seditiosa, patltur persecutionem,

8. Sicut his titulis Christum synagoga orna-
bat: ita mundus perpetuo de veraEcclesia iudicat.

9. Ideo etPaulus ait, Apostolos haberi tan-
quam y.a^uqiiaTa et mqv^)y]iiaxa. Notum est au-
tem, his verbis signlficari res execrabiles et
damnatas, quibus pollui tota rerum natura pu-
latur.

10. Difficile est autem sustinere talia iudi-
cia, non solum forls coram raundo, sed etlara de-
bilitantur interdum animi hls iudiciis, ut dubl-
tent, ulrum Deo placeat hoc genus doctrlnae, in
quod Deus permittlt tantam exerceri saevitiam.

11. Oportet igitur bene munitos esse Chri-
stianos adversus hos Diaboli impetus , ne fidera
inter haec scandala abiiciant.

12. Imo vere gratias agant Deo, quod absint
ab impiorum coetu, nec intersint iis sacrificiis et
cultlbus, quos Deus testatur se abominari, sicut
Christus ait: Non recipiam Hbationcs eorum de
sangulnibus, nec memor ero nominis eorara in
labiis meis.

13. Et erigant se his consolationibus, quod
regnura Christi non sit externa quaedam politia,
seu regnura raundi, sed quod vera Ecclesia sit
subiecta cruci,

14. Quod de Ecclesia oporteat ludicari ex
verbo Dei.

15. Quod ibi deraura vera sit Ecclesia, ubi
est pura Evangelii doctrina.

16. Quod oporteat raagis credi Evangelio
quara Ecclesiae.

17. Quod Augustinus ait: Evangelio non
crederera , nlsl me cathollcae Ecclesiae commove-
ret autoritas. Haec verba non hoc volunt, quod
Ecclesiae autoritas maior sit, quam Evangelii seu
Scrlpturae, aut quod Ecclesia possit EvangeHum
abolere.

18. Sed cum fides affirraet aliquid certi de
voluntate Dei , necesse est , eara non ab huraana
autoritate pendere, sicut et lohan. inquit: Deum
nerao vidit unquara, Unigenitus filius, qui est in
sinu patris, ille enarravit.

19. Ecclesia tantura testatur hanc scriptu-
rara divinitus acceptara esse, slcut uuncius testa-
lur se raandata doraini perferre.

20. Fides igltur, quae affirraat de voluntate
Dei, pendet ex ipso verbo Del, etlamsi ad cogni-
tionem verbi invilatur Ecclesiae testiraonlo,

21. Sicut iudex non credit narralioni , nisi
propter testes, nec taraen sequltur, quod testes
rautare narrationem possint. Item: Nuncio cre-
dimus, necsequilur, quod nuncius mutare raan-
data possit.

22. Ita Ecclesiae credimus tanquam testi aut
nuncio.

23. Valet tamen Augustlni sententia adver-
sus haereticos. Cum enlm necesse sit fuisse ali-
quam Ecclesiam, ac verura Dei populum, recte
repudiantur dogmata , quae neque scripturae, ne-
que uliius Ecclesiae testimonia habent, sicut Ma-
nichaei excogitaverunt novas revelationes, reie-
ctis sacris libris. Ibi recte opponi potest Eccle-
siae testknonium. Necesse est enlm antea extitisse
Ecclesiam , quare necesse est et verbura Dei exti-
tlsse.

24. Ita Augustinus pro scriptura allegat Ec-
clesiae testiraonlum. Ideo non sunt ferendi homi-
nes Indocti, qui delorquent id dictum contra scri-
pturae aulorllatem.
31*

487

DISPUTATIONES

488

25. Iraplum est dlcere, quod scrlptura slt
incerta et arabigua , ita ut de rebus necessariis ad
salutera, non possit ex ea sumi plana et certa do-

ctrina.

26. Ideo cum Ecclesla iudicat de scripturis,
iudicat ex aliis scripturis, non ex humana opinio-
ne, sine testimonio Dei.

27. Quod Ecclesia repudiavit quaedam d^i-
anora scripta , reiecit tanquam testis, cum sciret
ea sine certo autore edita esse, aut tanquam iudex
secuta alias scripturas.

28. Iniuria est, accusare horaines defectio-
nis ab Ecclesia , propter mutatas humanas tradi-

tiones.

29. Qula adEcclesiae unitatem satis est con-
sentire de doctrina Evangelii, et administratione
Sacramentorum. Nec est necessaria similitudo hu-
manarum traditionum, hae enim nihil pertinent
ad vitam spiritualem , quare sine eis existere po-
test fides et vita aeterna.

SO. Etsi enim sua debetur Pastoribus obe-
dientia , tamen istos sciamus vere desertores esse
Ecclesiae, qui non recte docent Evangelium, et
manifestam idolatriam defendunt, et retinere co-

nantur.

31. Qul plam et necessarlam Ecclesiae do-
clrinam damnant, et abolere conantur.

32. Qul ita requirunt traditiones humanas,
ut propter earum mutatlonem accusent bonos de-
fectionis ab Ecclesia.

33. Qui ut aboleant piam et necessarlamEc-
clesiae doctrinam. Item, ut retineant traditio-
nes, quas ne ipsi quidem observant, infinilam
crudelitatem in pios exercent.

34. Ut caetera omittamus , certe haec con-
solatio bono viro non contemnenda est, quod fa-
cile est ludicare, inrene isti slbi arrogent Eccle-
siaetilulum, qui talem saeviciam exercent, quae
profecto minime decet Ecclesiam. Et est quae-
dam felicitas, nec autorera , nec admlnistrum,
nec suffragatorem esse illius crudelitatls, sicut Da-
vid precatur : Ne perdas me cum viris sanguinum.

35. Plato inquit: Tunc unamquanque Rem-
publicam optime se habere, quando nomen suum
ipsa sonat coram Deo et hominibus, hoc est,
quando status ipse cum appellatione consenlit.

36. Porro Ecclesia habet nomen ovium Chri-
sti. Hanc autem vocera non sonat ista Ecclesia,
qnae saevit in pios. Nec oves Christl sunt, qui
Christum audire nolunt, nec Christi lenitatem

imltantur, qul non hoc agunl, ut sanent homines,
et consulant ambigentlbus conscientiis , sed tan-
tum trucidant.

37. Verba Platonls haec sunt : ^rig fiev av
ovv rwv noXitHwv t^v aiirrjg (pS^syyrjTai (pwv^v,
n()6g TE &£ovg, y.al n^og av&^wnovg^ xai ttj
<pu)vfj raff n^d^sig inojUEvag dno^M, O^dkXeiTS
y.al owQsrai, fAifxovfxevri d^ dXlriv (pS^siQSTaL.

38. Luna vicenis diebus septenisque et ter-
tia diei parte peragit cursum suum, et lamen a
tricesima luce, ut inquit Piinius, ad easdem vices
rursus exit.

(XXVIII.) Alia disputatio: de ohedientia
et consensu Ecclesiae.

Artlculus In symbolo : Credo sanctam Ecclesiam
catholicam, non solum significat esse unam ali-
quam Ecclesiam , sed etiam requirit obedientiam
debitam roJnisterio externo.

2. Requirit enim consensum cum Ecclesia
catholica , quare requirit obedientiam debitam
minlsterlo.

3. Significat IglturEcclesIa cathollca congre-
gationem piorum, non solum in spiritu, sed
etiam in externls allquibus rebus consentientium,
scilicet de mlnlsterlo.

4. Est autem una cathollca Ecclesla, et qui
ab ea discedunt, sunt impil et maledicti.

5. Ergo qui a ministerioEccIesIae catholicae
discedunt, sunt impil et maledlcti.

6. Est autem mlnlsterlum Ecclesiae catho-
Ilcae, doctrlna apostolica, tradlta ab ipsis Apo-
stolis, et propagata per sanctos patres.

7. Ecclesia catholica slgnlficat non tantum
praesentes mlnlstros, sed consensum sanctorum
de doctrlna omnibus temporibus.

8. Qul ab hoc consensu discedit, is dlssen-
tit ab Ecclesia catholica.

9. Quare prudenter videndum est, quid
consensus Doctorum et plorum in ministerio pro-
baverit omnibus temporibus , ne novas et Ignotas
oplniones catholicae Ecclesiae recipiamus. In
hanc sententiam ait Augustinus: Evangelio non
crederem , nisi Eccleslae cathollcae crederem,

10. Et de illa Ecclesia catholica recte dicl-
tur, Eccleslam non errare. Retlnet enlm funda-
mentum, etsi alii aurum, alii stipulas supraaedi-
ficant.

489

PHILIPPI MELANTHONIS.

490

11. Opiniones ignotae veteri Ecclesiae,
etiamsi hoc tempore sunt receptissimae, tamen
non sunt dogmata catholicae Ecclesiae.

12. Quia catholica Ecclesia includit velerem

Ecclesiam.

13. Vetus Ecclesia ignorat profanationem
et venditionem Missarum, ignorat invocationem
sanctorum, non docuit traditiones humanas cul-
tus esse iustificantes , aut necessarias.

14. Non distraxit coniugia Sacerdoturti, do-
cuit propter Christum gratis donari remissionem.

15. Non igltur recte arrogant sibi tituhim
catholicae Ecclesiae hi, qui defendunt opiniones
ignotas veteri Ecclesiae.

16. Ecclesia catholica habet simile ministe-
rium, non requirit similitudinem traditionum.
Ubicunque igitur est catholicum ministerium, ibi
est pars Ecclesiae catholicae, etiamsi traditiones

variant.

17. Et taraen etiam in traditionibus debetur
obedientia ministris, ita videlicet, ne sine causa
discedatur ab eis.

18. Sed Paulus inquit: Si quis aliud Evan-
gelium evangeh'zaverit , anathema sit. lubet igi-
tur dissentire ab iis, qui docent et defendunt im-
pias opiniones «t impios cultus.

Ph ilosopJi icum»

19. Cicero non recte reprehenditur, quod
IvSelsxsiav vertit continuatam raotionem. Nam
Aristoteles non aliud voluit, cura definit animam
esse lvdsXsx,Bic(v.

20. SicutPlato posuit tres animas in homine,
ita Aristoteles, cum ait: Mentem extrinsecus ad-
venire, docet animam rationalem non oriri ex
inateria, et aliam esse in homine, praeter vege-
tativam et sensitivam.

(XXIX.) Alia disputatio: de poUtia Eccle'
siae seu ministerio et ordinationibus*

Politia ecclesiastica , hoc est , externa forma Ec-
clesiae, constat duabus partibus.

2. Prima pars est ministerium divinitus or-
dlnatum.

3. Id continet quinque partes: lus vocatio-
nis, hocest, ius eh*gendi et ordinandi ministros,
mandatum docendiEvangelii, remiltendi peccata,
administrandl Sacramenta, etlurisdictionem, hoc
est, ut excommunicentur obnoxii criminibus.

4. Paulus de hac parte polltiae ecclesiasti-
cae loquitur, quae est iuris divini, cum ait ad
Ephes. 4. Dedit aliosApostolos, ah'os Prophetas,
alios Evangellstas, alios Pastores et Doctores.

5. Priraa enim ordinatio fuitChristi, postea
Ecclesiae datura est ius vocandi et eligendi, et or-
dinandi ministros.

6. Ingens beneficiumDei est, quod concessit
hominibus ius vocationis, idque approbat , et te-
statur se per verbum illud futurum efficacem.

7. Hanc ordinationem seu vocationis digni-
tatem magnopere refert inteUIgere, ut magnitudi-
nem beneficii Dei considereraus, et ut raagis ve-
nereraur et araeraus minlsterium verbi.

8. Nam neque salvat Deus slne illo rainiste-
rlo, quod ipse ordinavlt, iuxta ilhid : Qui credi-
derit et baptlzatus fuerit. Neque Ecclesia existere
potest extincto hoc rainlsterlo.

9. Ideo horriblllter peccant Anabaptistae,
qui publicura rainlsteriura contemnunt, et slbi
suas quasdara iUurainationes soraniant, ut olim
tv&ovoiaaTol j Haeretici.

10. Peccant etiam alii profani homines, qui
ministerium Evangelii abolent, dum ministros
non alunt nec tuentur.

11. Veteres, ut magnitudinem el dignitatem
rainisterii commendarent horainlbns, saplenter
posuerunt ordinationera inter Sacraraenta.

12. lus vocandi et eh'gendi minlstros, perti-
net non tantura ad populum, sed Paulus iubet
Titum constituere Presbyteros, et Timotheo scri-
bit: Nemini cito manum irapone.

13. Necesse est igitur, Pastores aPastoribus
ordinari.

14. Et veteri more ellgebat Ecclesia, hoc
est, hi quibus eam rem comraisit Ecclesia, et ac-
cedebat iudicium et approbatio Episcopi ordi-
nantis.

15. Pugnat cum iure divlno, et cum veteri
Ecclesia ^T]/LtoxQariay in qua populus ad se rapit
electionem, sine iudicio et approbationePastorum.

16. Cum Paulus inquit: Qui Episcopatum
desiderat, opns bonum desiderat, laudat eos, qui
operara suara Ecclesiae ofFerunt.

17. Nec pugnat cum vocatlone haec mini-
sterii petitio. Nani Ecclesiam scire oportet, unde
deh*gatr quae quidem etiam praecipit idoneis", nt
studeant servire Ecclesiae, sicuti docet similitu^o
de negociantlbus.

491

DISPUTATIONES

492

18. Nemini tamen llcet sine vocatione occu-
pare ministerium. Ideo et distinctio naQOiy.iwv^
est iuris divini, quia non vocatus non debet ir-
rumpere in alienam Ecclesiam.

19. Altera pars politiae ecclesiasticae , sunt
ordinationes factae huraana autoritate Episcopo-
rum aut synodorum, ut gradus ministrorum di-
stinctae ^ioixi^asig, temporum, locorum discrl-
mina, oportet enim esse evra^lar.

20. Oportet igitur conservari tales ordlna-
tlones, sed detrahenda est els opinio cultus.

21. Sicut lex raoralis esl lex naturae, ita In
genere cereraoniarum ordinatio est iurls naturalis,
quia inter homines natura requlrit evxa^iav ^ et
lex naturaliter in tria genera distlnguitur, in
Morale, ludiclale et Ceremonlale.

22. Prosunt autem et hae ipsae ordinatlones
ad disciplinam, et sunt Instrumenta, per quae
Deus vocat homines ad veram pietatem. Nam hl
ritus assuefaclunt horaines ad audiendura, Evan-
gelium per qaod Deus est efficax.

23. Basiliusrectedicltdeliberoarbltrio: fxo-
vov O^tlTjOov^ xal 6 &t6g TiQoajiavrqy Tantum veh*s,
et Deus praeoccurrit. Nam et promissio univer-
salis est, et cum a verbo ordiendum sit, certe do-
cendi sunt homines ne repugnent, sed ut assen-
tiantur.

(XXX.) Alia disputatio: de ministris
Saci-amentorum. (Opp. Basil. 111. p. 297.)

Qul vos audit, roe audit, vox est plena consola-
tionis, testatur enim perinde nos Evangelium an-
nunciatum per homlnes accipere debere, ac sl de
coelo sonaret.

2. Non recte senserunt Don illstae, qui ne-
gabant hcere uti Sacramentis aut verbo, cum a
flagiliosis tractantur.

3. Cum Pauhis ait: Episcopum debere esse
ccviyxlrjrov i non est sic accipiendum, quasi sen-
tiat Episcopum slne peccato esse posse, ut horal-
nes fanatici Interpretantur.

4. Nec remissionem peccatorum, nec pec-
cata recte Intelligunl , qui tanlum externa delicta
iudicant esse peccata.

5. Lex est spiritualis, non poHtlca, quare
peccata cordis iudicat, non tantuni externam con-
versationem.

(XXXI.) Alia disputatio: de potestate
Clavium et Ahsolutionis. (Opp. BasU. III. p. 322.)

Slcut sceptrum slgnificat regnom seu reglam po-
testatem , ita Clavls slgnlficat potestatem domesti-
cae administratlonis ^tracpoQixivg , ut vldemus
tradi potestatera traditione clavium.

2. Aut slcut gladius signlficat /uera^poQiy.cos
imperlum , seu potestatem exercendi iudicia capi-
talia, ita claves slgnificant potestatem oeconomi-
cam , seu officlum oeconomicura.

3. Claves igltur in Evangelio significant po-
testatem aliquam , seu officium.

4. Et Christus vocavit claves , non gladiura,
ut Apostoli intelligerent slbi procuratlonem com-
roitti, diversam ab imperio,

5. Sunt autem claves, officlum ligandi et
remittendl peccata,

6. Hoc est, sunt Ipsum mlnlsterlum Evan-
gelii , nam Evaugelium est ligare et remittere
peccata.

7. Quldam Intelligunt claves, non in genere,
de ministerio, sed de lurlsdictione inEccIesia, ad
ligandos singulos, aut absolvendos.

8. Verura sive de mlnisterio, Sive iuris-
dlctione Intelligantur , certum est, Evangelium et
in comraune praedicari posse, et annunciari posse
singulis.

9. Sicut Christus absolvit multos slngularl-
ter, et iubet Petrum remittere fratri^ qui deli-
querit.

10. Valet igltur privata Absolutio , et est
vera voxEvangelli, quIaEvangellum pariter valet,
sive multis, sive slngulis annuncletur.

11. Infidelis est, qui cogitat, Evangelium
ad singulos applicatum, incertum esse.

12. Nec obest, quod quidam voclferantur,
Homines non posse remittere peccata. Cum enim
conslet, homines habere mandatum Evangelii
praedicandl; constat homlnes habere mandatum
remittendi peccata.

13. Et lidera fatentur, se reraittere peccata
in commune, cum publice docent Evangelium.
Aut si negant se tunc praedicare remisslonem pec-r
catorum, neque quid sitEvangelium , neqne quid
sit remisslo peccatorum, intelligunt.

14. Neque tamen prodest remisslo privata
autpubllca, nisi fide apprehendatur verbum, ne-
que rursus sine verbo exislere fides potest.

493

PHILIPPI MELANTHONIS.

494

15. Non est igitur privata absolutlo in Ec-
clesia abroganda.

16. Impielas est sentire, quod peccala re-
miltanlur ex opere operato per Sacramentum, sine
fide.

17. Impietas est sentlre, quod reraltlantur
propter contritionera , non fide in Christum.

18. Impietas est sentire, quod potestas cla-
vium tantum valeat ad remissionem coram Eccle-
sia, seu coram hominibus.

19. Potestas clavlum non est potestas con-
dendl leges, et novos cultus instituendi.

20. Potestas clavlura non est potestas poll-
tlca, regna mundl occupandi aut constltuendi,

21. Etsl Sol regulariter movetur, tamen
paucloribus diebus peragrat unam medietatem zo-
diaci, quam alteram.

(XXXII.) Alia disputatio: de iure
Absolutionis,

Augustlnus ad Fortunatum narrat historiam , quae
contlnet eruditara disputalionem. Alt enlm, in
Tina navi fuisse quendara pium , sed nondura ba-
ptizatum, verum xaTTjxovuerov y et alterum ba-
ptlzatura, qui taraen lapsus, etsi coeperat agere
poenitentlara , tamen nondum erat absolutus,
quia iuxta veteres Canones irrogabantur poenae,
exempll causa, ante absolutionem. Addit Augu-
stinus, praeter hos neminem Ibi fuisse Chrlstla-
num. Cura autera naufragiura tiraerent, petlt
xaTT^xovjLievog ab illo altero baptlsraura , qui cum
isti irapertlisset baptisraura, viclssim ab eo pellt
absolutionem. Proinde quaerltur: An haec ad-
ministratio Sacramentornra valuerlt? Augustinus
recte respondet, valuisse: et quidera hanc hlsto-
rlam tantopere commendat, ut dicat, neroinem te-
nere lacrlmas posse, qui eam audlat.

2. Defendo Augustlnl iudiclum. Nam Laico
llcet et baptizare, et absolvere.

3. Et taraen publicum ministerlum non de-
bet turbari.

4. Etsi publica admintstratio potestatls cla-
vium pertinet ad publicos ministrps Evangelii,
tamen Interea lalcus potest absolvtre, non solum
in casu necessltatls , sed etiam allas*

5. Nec est incerta absolutlo, etlamsi publi-
cam admlnistratlonem clavlum habent solum ml-
nlstrl publlcl.

6. Valet absolutio propter verbum, nori
propter personam.

7. Et claves datae sunt toti Ecclesiae, et est
cummune mandatum, ut fratribus petentibus an-
nunciemus Evangelium, sed ita, ne turbelur pu-
blicum minlsterlum,

8. Magnus error est, et multarum rerum
ruinam secum trahit, tollere ex Ecclesia privatam
absolutlonem.

9. Nec taraen enumeratlo dellctorum neces-
sarla est.

10. Stolci dupllciter errant de affectibus.
Falsum est enlm nullos affectus ex natura oriri,
falsura est etlam omnes affectus esse viclosos.

11. Cor enim sedes et organum est appeti-
tionum sensitivarum, quare affectus sunt motus
naturales cordis.

12. Ergo et GTOQyal gwaixal sunt opera Dei
innatura, et affectus boni, quos requlrll lex Dei.

13. Ideo Paulus damnat doTOQyovg.

14. Plato non recte sentit tracheam arte-
riam factam esse, ut potum excipiat, et tamen
oportet irrlgari pulmonem, Et recte dictura est
in versibus IlIIs elegantlssimis, qui in Gelllo ci-
tantur:

Teyye nvivfxovtts oVvia

t6 yuQ S,orQov neQtTtXXtjat.

(XXXIIL) Alia disputatio: de Potestate

ecclesiastica*

Manifestum est , idem signlficare in sacris Literis
potestatem ecclesiastlcam , et claves,

2. Si^nt autem duo eius merabra , secundum
partltlonem veterum, nempe potestas ordlnis, et
potestas iurlsdlctionis.

3. Potestas ordlnls complectltur legitlmam
vocatlonem, et divinum roandatum docendlEvan-
gelii, remlttendi peccata, et administrandi Sa-
cramenta.

4. lurisdlctionis officia sunt, excomrauni-
care obnoxlos manlfestis crlmlnibus, et eosdem si
resipiscant recipere in gratiam.

5. Haec officla valent in Ecclesia propter
verbum et mandatum Dei, requirunt autem obe-
dlentiam necessarlam.

6. Porro Ecclesiae non sunt onerandae novis
doctrinls , contra verbura Dei excogitatis, aut tra-
dltionibus humanis, eo fine proposltis, ut sint

495

DISPUTATIONES

496

cullus Del , et res necessariae ad salutem , et re-
missionem peccatorum.

7. Sed praecipuus usus et ultimus finis cere-
moniarum esse debet is , quem D. Paulus consti-
tuit, videlicet, ut rite ei ordine gerantur omnia
in publico Ecclesiae coetu.

8. Non solura autem tales ceremoniae exlra
casum scandali omitti possunt, sed etiam quae in
lege Mosi divinitus institulae erant.

9. Neque peccaverunt Apostoli vellentes et
conterentes spicas in Sabbato , neque David edens
panes propositionis, quibus tantum licebat Sacer-
dotibus vesci.

10. Oza vero iustas suae temeritatis poenas
dedit, quod arcam Dei attrectaret, cuius cura so-
lis Levitis diviniius commissa erat.

11. Caeterum iurisdictio clavium verbis tan-
lum exercetur, sinc gladio et vi corporali,

12. Prudenter igitur officia utrinsque pote-
stalis civilis et ecclesiasticae discernantur, sunt
enim longe diversissima.

13. Hlnc satis liquet, errare pontificem Ro-
manum, qui sibi utrunque gladium in utranque
potestatem vendicat.

(XXXIV.) Alia disputatio: de Synodis

qtiod cognitio de doctrina pertineat ad delectos

pios et doctosy turn Sacerdotes y tum Laicos.

V erissimum est, et natura hominum maxime con-
sentaneum, quodPlato ait: Optimum statum esse
Reipublicae illum , qui medius est inter tyranni-
dem et democratiam.

2. Hic igitur status, et efficiendus el tuen-
dus est, cum in omne gubernatione, tum praeci-
pue in Ecclesia.

3. Utranque velut teterrimas pestes, tyran-
nidem et democratiam, fugere et execrari debe-
mus in Ecclesia.

4. Tyrannis est inEcclesia, cogere homines,
ut manifestam impietatem approbent, ut obtem-
perent contra manifestum verbum Dei.

5. SicutHarpagus dicebat ad Gambysen, qui
ipsi filium comedendum dederat: Quidquid facit
Rex, hoc mihi placet. Ita seu monachi, seu alii
tyranni expedire iudicant, ut assuefiant homines
ut adorent omnia superiorum somnia omnes hor-
rlbiles idolatrias, ne vldelicet vel potenlia vel
tranquillitas potenlum veniat in periculum.

6. Rursus ab Ecclesia etlam abesse oportel
democratiam, hoc est, non est concedenda vulgo,
sine delectu, licentia omnibus movendi dogmata
aut pronunciandi de dogmatibus, Nam et vulgus,
ut Herodotus inquit, saevissiraus tyrannus est.

7. Sed medius status est quaerendus, et qui-
dem ut Plato ait, proportione geometrica, hoc
est : Aristocratia constituenda est, in qua propo"t-
tione, maxima sit autoritas doctissimorum et opli-

morum.

8. Hanc Aristocratiam et Paulus requirit:
Quod si alteri revelatum fuerit , prior taceat. Et
Paulus reprehendit Petrum.

9. Et gravissime scriptum est ad Romanos,
ut unusquisque norit modum suae fidei,

10. Ideo tyrannica illa vox explodenda est,
quae tollit hanc proportionem in Ecclesia, et tri-
buitPontifici infinitam tyrannidem, videlicet quae
asseverat malorem esse autoritatem Papae, quam
reliqui totius concilii.

11. De synodo quaeri possunt haec quinque:
Quis habet ius convocandi synodum? Qui de-
beant esse iudices? Quis ordo cognitionis? Quo-
modo ex verbo Dei sit pronnnciandum? Et qua-
tenus sint consulenda iudlcia patrum. Quod in
dogmatibus veritas plane et simpliciter patefa-
cienda sit, sed in ritibus et politia ecclesiastica
quaerenda sit moderatio. Quaerendum etiam,
quae dogmata probanda ac defendenda sint?

12. Non tantumPontifices, sed etiam Impe-
ratores iure convocarunt synodos, Constantinus,
Theodosius, et alli.

13. In deligendis iudicibus rectissimum est
sequi medium illud, quod diximus, inter tyran-
nidem et democratiam, videllcet , ut dellgantur
optimi et doctissinii.

14. Nec tantumSacerdotes, sed etiam Laici.
Nam cum aitChristus: Dic Ecclesiae, summum
iudicium voluit esse non tantum Episcoporura, sed
universae Ecclesiae,

15. Interfuit ipsi disputationi Constantinus,
in medlo sedens, et quldem hoc sibi laudi duci,
inquiens: xal avrog ^e xa&aneQ elg i^ vfiwv
rvyx^^^^ ovfinaQCjr ov yag aQVT^oaifiriv av e(p
w /LidXiara ;^«/(>to, cvv&eQanwv v/LureQog ne(pvxe-
vai^ axQig ov anavra. rrjg nQOGrjxovoj]g reri>x^~
y.ev e^erdoewg, O dignum laude Prlncipem, qui
iudicavft sui officli esse, ut ipse interesset cogni-
tioni, et cum doctis conferret.

497

PHIHPPI MELANTHONIS.

498

16. Et praeclare Martianus Imperator dist,
96. alt, se interfaturum cognitioni, exemploCon-
stanlini, ut veritate patefacta rursus dissidia lol-
lantur.

17. Et Nicolaus Papa inquit, Prlncipes non
interesse conventibusEpIscoporum incaeterlscon-
troversiis, praeter fidei causas, quae omnibus
communis est.

18. Potestas clvilis debet exeqnl decreta
Synodi, removere implos Doctores ab Ecclesiis.

19. Cum Igitur debeat exequi iudex de do-
ctrina, debet conscientiam habere recte eruditam:
Quare non tantum alienis oculis vldere debet, sed
suis, et audire, et inteUigere controverslas.

20. Nec tamen ad potestatem civilem perti-
netcognltio, sed ad Ecclesiam. Est autem pote-
stas clvllls pars Ecclesiae, ut pie inqult Constan-
tinus : ovv&BQanwv vfxex£(iog etc.

21. De ordine cognitionls servanda certe lex
est bfxoiujg djLKpolv dxQoaa&ai. Et ubl voluntale
partlum iudices boni et docti delecti sunt, et res
ordlne cognltae, decet parere ludico illorum. De-
cet enim unumquemque nosse modum suae fidel.

22. ludlcandum est ex verbo Dei, et vetus
Ecclesia eatenus consulenda est, ne quod recipla-
tur dogma ignotum veteri Ecclesiae.

(XXXY.) Alia disputatio: de traditionibus
in Ecclesia, (ln opp. Mel. Basil. T. III. p. 292.)

Tradltlo humana, instituta aut observata hac opl-
nlone, quod mereatur remisslonem peccatorum
aut iustlficationem, est impia.

2. Opera ipsa traditionum fieri licet, sed
ita, ne lusticiam fidel evertant.

3. Ita sancti potuernnt uti traditlonlbus, ut
non per eas mererentur iustlficatlonem , sed velut
Scholis, in quibus certa tempora, certae lectiones
ad dlscendum constltuuntur , non ut slnt peculia-
res cultus, utiles ad placandum Deum.

4. Certlssimum est, remisslonem peccato-
rum sola fide contlngere.

5. Rechabitae laudantur in scripturls, pro-
pter observationem certarum tradltionum, quia
abslinebant a vino, nec habebant certas posses-
siones.

6. Quanquam autem magls obedlentla de-
bita parentibus laudetur, slcut in exeraplls inter-
dum genus, non species laudatur, quam ipsa res:

Melanth. Oeer. Vol. XII.

tamen cum tam raagnifica promissio addita slt,
rem quoque placulsse Deo necesse est.

7. Necesse est Igitur, quod has traditlones
servaverlnt slne Inluria fidei, quia quidquid tolllt
glorlam Chrlsti Implum est.

8. Nam qualiacunque exempla cltantur, non
debent manlfesto Evangello praeferri.

9. Et exempla secundum certam regulam in-
telligi debent, non regula propter exempla cor-
rumpi.

10. Rechabltae inter Gentes habltaverunt,
inter quas, ut ederent testimonlum suae fidei, vo-
luerunt dlscerni per tales notas, non voluerunt
per eas iustificarl. Et credibile est, quod scrlbunt
ludaei, hos non fulsse Israelitas, sed ex viclnls
Gentlbus, inter quas opus fuit certo discrimlne.

11. Quare cum slne impia oplnione serva-
verint suum morem Rechabitae, laudati sunt.

12. Sic in lege cultus impla oplnione ser-
vati, ut politlca disclplina seu paedagogia, place-
bant Deo.

13. Sed servati tanquam mererentur lustifi-
catlonem coramDeo, displlcebant Deo.

14. Male igltur praetexunt monachl Recha-
bitarum exemplurn suis traditlonlbus, cum ipsi
docuerlnt, per suas tradlllones mereri iustifica-
tionem.

15. Quanquam rldiculum est, conferre Re-
chabitas cum monachis. R.echabltae serlo care-
bantdoraibus, agrls, vlnels. Manachoram pau-
pertas tota slmulata et ficta est.

16. Male ellam praetexilur exemplum Re-
chabitarum traditlonlbus, quas exIguntPontifices,
tanquam necessarios cultus. Nam tradltiones non
sunt necessarli cultus , et ob hanc causam violari
possunt.

17. Ita losaphat et rex Ninlve indlxerunt
ielunlum, non ut per ieiunlum luslificarentur ho-
mines. Quid enlm opus erat pecudibus imperare
ieiunium, si Ita quaerebatur lustificatio?

18. Sed externa confessio et protestatio erat
fidel, Rex Ninlve ostendit hoc novo exemplo se
credere lonae, et alios ad credendum lonae invi-
tabat.

19. Ita losaphat valebat hortarl ad poeni-
tentiam et orationem.

20. Talla erant et Encaenia insliluta Ma-
chabeis, non quod observatio dlei ex opere ope-
rato esset cultus, sed ut esset monumentum, velut
tropheum , admonens ad gralias agendas.

499

DISPUTATI03SES

500

21. Et erant polltica raandata, quibus de-
buit obedire populus^ propter regiam autoritatera,
sicut aliis legum edictis.

22. Dissimiles sunt traditiones, quae nunc
exlguntur, velut necessarii cultus, et praetextu
ecclesiasticae potestatis.

23. Oportet enim in Ecclesia retinerl doctri-
nam de iusticia fidei, quod fide accipiamus remis-
sionem peccatorum , et fide iustificemur, nec pos-
simus placare iram Dei per tales cultus. Oportet
enim et retineri doctrinam de libertate Christiana,
quod non slnt necessarli tales cultus ad iusticiam
fidel. Et quod Evangellnm prohibeat peccatura,
et lusticiam ponere in talibus observationibus,

Astronomicum.

24. Terrae forma non est absolute sphaerica,
tametsi Plinius dicat : Est autem terra figura pri-
ma, de qua consensus iudicat, orbemque certe
dicimus terrae, quem verticibus includi fatemur.

(XXXYI.) Alia disputatioi de Traditioni-
hus. (Opp. Basil. T. III. p. 296.)

Non licet omittere Decalogi opera, taraetsi non
iustificant.

2. Non licet omlttere edlcta Maglstratuum,
tametsi non iustificant.

S. Recte Augustlnus dlxit, de eccleslastlcls
tradltlonlbus. Totum hoc genus rerum liberas
habet observationes.

4. Gerson senslt has ideo vlolarl posse, quia
Episcopi non habeant ius condendi traditlones.

5. Sed haec ratlo non satis munlt conscien-
tiam in violandis tradltlonlbus.

6. Nam ctlam tyrannis obedire oportet.

7. Alla Igltur firma ratio quaerenda est.

8. Qui errore, aut ex contemtu potestatis
vlolant traditiones , cum vlderint se scandalls oc-
casionem dedisse, non leviter periclitabuntur,

Astronomicum.

9. Recte scripslt Plutarchus, Solis motura
summo loco tardissimum esse, tametsi regularis
sit, Verba sunt Plutarchi de Princlpe: MijLiov-
uevov Tov 7]hov tov aQ)(^ovjog, og orav vyjco^ua
lafh] fityiGTOV 3 l'§aQ&tig Iv ToTg ftaQHOig iXax''-
ata xivHtai tm Gx^olaixiQm zbv (^Q0f.t6v elg
aacpaXtg y.a&ioTdfAevog.

DE SACRAMENTIS.

(XXXYII.) Disputatio de Baptismo,
(Opp, Basil. T. III. p, 297.)

xJaptlsmus est signum proraissae gratiae,

2. Nec significatio ad unum tempus referrl
debet, sed ad omnem vltam."'

3. Vere iustificat Baptlsmus, cum eo slgno
excltati credimus nobis propter Christura remitti
peccata.

4. Cum Paulus dlcit, ludaeos transeuntes
per mare rubrum baptlsatos esse, intelligendum
est, quod vere baptisatl sint,

5. Errant Cingliani, cum putant transitura
illura tantum alterlus signi, quod postea insti-
tuendum esset, typum fuisse, non fuisse iUis
signum iustificationis.

6. Eadera fides, eadem iusticia est oranium
Sanctorum, slcut idem verbum et idem Spiritus
sanctus, tametsi signa mutantur.

7. Vere fuit Baptismus, vehi in arca per di-
luvium.

8. Vere fult Baptlsmus, transltus per raare,
taraetsi Paulus dicat, illos in Mosen baptlsatos
esse.

9. Parvulorum Baptlsmus non est irritus.

10. Imo furor est affirmare, quod parvuli
sine sacramentis salvi fiant.

Physicum.

11. Vera est sententia: Nihll est In intel-
lectu, quin prius fuerit in sensu, taraetsi quae-
dam notlciae nascantur nobiscum, quas vocant

7lQ0Xl]lp€ig,*

Alia disputatio: de Coena Domini.
(Opp. Basii. T. III. p. 28S.)

Certum est, veterls Ecclesiae sententlara esse,
quod vere adsit CorpusChrisli in coenaDoralnica.

2. Et haec sententla Scripturae testimonium
habet.

3. Cinglius praeter rem vociferatur, Errare
eos qui dicunt Sacramenta confirmare fidem.

4. Nos enim iudicamus eos usum Sacraraen-
tornm non intelllgere, qui negant Ideo eis uten-
dum ts,s>Qy ut confirmetur fides.

501

PHILIPPl MELANTIIONIS.

502

(XXXVIIL) Alia disputatio: de Sacer-
dotio et sacrificio» (Opp. Basil, T. III. p. 298.)

Magna consolatio proposlta est Christianis in iure
sacerdotii, quare diligenter cognoscendum est.

2. Sacerdos est proprie, qui habet ius pla-
candi Deum, et tractandi verbum Dei ac Sacra-
raenta.

3. NuUi competit nnquam in mundo ius sa-
cerdotii , nisi autoritate divina.

4. Id ius iam donatum est omnibus creden-
libus per Christum. Omnes igitur credentes sunt
Sacerdotes, hoc est, non modo potestatem, sed
mandatum etiam habent placandi Deum.

5. Nec tamen licet uUi publicum mlniste-
rlum in Ecclesia sine vocatlone occupare.

6. Sacerdotium non est certus ordo homi-
num, delectorum ad aliquod opus pro aliis facien-
dum ad placandum Deum.

7. Nam hoc repugnat lusticiae fidei.

8. Nec missa est opus, faciendum a certo
ordine, institutum ad placandum Deum pro aliis.

9. Non est igitur sacrificium.

10. Nullum sacerdotium sine sacrificlo est.
Ergo et singuli Christiani habent sua sacrificia,
nempe fidem et fructus fidei, adflictiones , confes-
sionem , et alia bona opera.

11. Magna consolatio etiam slta est In sacri-
ficli cognitione.

12. Quia cum sacrlficlum slt opus Deo pla-
cens, placere adflictlones necesse est, cum isacri-
ficla vocentur.

(XXXIX.) Alia disputatio: de eodem et
speciehus sacrificii. (Opp. Basil. T. III. p. 309.)

IVecessarla est distinctlo, inter Sacramentum et
Sacrlficium, cum alterum sit opus Dei erga nos,
alterum, opus nostrum erga Deum. Ac vero ne-
cesse est dlscernere opera Dei a nostris, et necesse
est, discernere opera, in quibus Deus aliquid no-
bis offert, et illa, in quibus Deus non offert no-
bis, sed nos D eo.

2. Sacramentum est opus Del addltum pro-
missionl, in qua Deus remissionem peccatorum
et iustificatlonem offert.

3. Cum autem slt annexum promlsslonl , ac
velut plctura promissionis, non valet, nisi fide
acciplatur promlssio,

4. IgiturSacramentum non prodest ex opere
operato.

5. Econtra sacrlficium est opus nostrum ex-
hlbltum Deo ad honorem, hoc est, ad testifican-
dum quod eum agnosclmus,

6. Sacrificia sunt duplicia, alia sunt propl-
ciatoria, alia sunt sacrificia laudis seu eyya-
QiOTixa.

7. Et hae sunt prlmae species sacrlficll , in
quas distribui possunt sacrificia legis Mosaicae.

8. Propiciatoria propter significationem dl-
cebantur In lege Moysi. Holocaustum pro pec-
calo, pro delicto.

9. Haec vero erant svxctQiaTixcc , oblatlo,
llbatio, primitlae, retributiones.

10. Sed revera unum tantum fult sacrlficlum
propiciatoriumlnmundo, scilicet morsChristl, nec
aliud aut fuit aut erit unquam propiciatorium.

11. Est autem sacrificlum propiciatorlum,
quod raeretur alils reraissionem peccatorum, cul-
pae et poenae coram Deo.

12. Nulhim fuit in lege vere proplclatorlum
sacrificium, sed sic dicebanlur propter significa-
tionem , et habebant quandam similitudinem pro-
piciatoril sacrificii, qula merebantur remissionem
peccatorum coram horainibus, hoc est, ne iUi,
qui deliquerant, excluderentur ex poh'lia illa.

13. Nec in novo Testamento ullum est pro-
plciatorlum sacrificium reliquum, praeter mortem
Chrlstl.

14. Mlssa igltur non meretur remlsslonem
peccatorum, nec est opus satisfactorlum pro culpa
aut poena.

15. Omnes adfllctiones et omnla bona opera
Sanctorum sunt sacrificia sv/aQtOTr/ca,

16. Sed nemo polest salvus iieri sine sacrifi-
clo proplciatorio.

17. Igitur slnguH Christlani habent duplex
sacrificiura , propiciatorium et ev/aQLGTixov.

18. Sed alterum habent allenura, alterum
proprlum.

19. Ah'enum est enim proplciatorlum, a
Christo oblatum, culus fructus nobis donatus, fide
accipitur.

20. Proprie sunt sacrificla svxaQiaTiy.a,
cum nos offerimus adflictlones et bona opera
nostra,

21. lus sacerdotli duo contlnet officia, pla-
carc Deum , et Deo offerre.

22. Et singuli sacerdotes duplex habent sa-
crificlum , proplclatorium et evxcfQiaTtxdv.

52*

503

DISPUTATIONES

504

2S. Christus Ponlifex placet per se, el ofFert
suam obedientiam Patri, sed pro aliis.

24. Sancti, etsi sunt Sacerdotes, tamen non
placant per se , sed per Pontificem Christum , cum
fide accipiunt fructum sacrificii Christi,

25. Chrlstus Pontifex habet utrunque sacri-
ficium proprium.

26. Sancti non habent proprium sacrificium
propiciatorium. Nec placant suo sacrificio, sed
alieno, quod tamen neque ipsi offerunt, sed tan-
tum accipiunt fide fructum alieni sacrificii.

27. Sancti habent propria sacrificia ivxct()i-
mixa , quae valent propter fidem , non ex opere
operato.

28. Nullum est enim novi Testaraenti sacri-
ficium ex opere operato.

29. Sed sacrificia, hoc est, bona opera et
adflictiones valent per fidem , cum corda perterre-
facta eriguntur, et credunt ea placereDeo propter
Christum.

30. Ideo Paulus requirit loyixrjv XaT^elav.

31. Aoyixri laxQtia est cultus mentis, in
quo mens cernit et intelligit Deum per verbum,
hoc est, habet timorem et fidem.

32. Opponitur igitur loyiy.ri XaxQHa non
solum pecuinis victimis, sed etiam humanis ope-
ribus sine verbo, hoc est, mandato Dei factis, et
in genere opponitur omnibus humanis operibus,
in quibus desunt timor et fides.

33. Igitur opera traditionum humanarum, et
monasticae observationes non sunt loyixrj la-
TQsla.

34. Nec alla exercitia, nec adflictiones, sine
timore et sine fide misericordiae Christi, sunt sa-
crificia.

35. Sancti in veterl Testamento usi sunt
ceremoniis legls, velut Sacramentis, hoc est,
signis futuri Christi, et praestiterunt tanquam sa-
crificia svxaQiaTixa , ad protestandam fidem suam.

36. Nemo habet ius sacerdotil, nisi a Deo
dalum.

37. Ideo nemo potest placare Deum , nisi
autoritate divina, hoc est, nisi et mandatum pla-
candi , et promissionem haheat.

38. Cum autem nos habeamus testimonium
in scripturis, quod simus Sacerdotes, testatur
scrlptura, quod ius habeamus placandi et orandi
Deum, per Chrlstum nobis donatum.

39. Hoc ius maximam consolationem aiferl
omnibus piis mentibus.

40. Nec aliud maius beneficlum habent ho-
mines, quam ius sacerdotii , quo fiunt proprie filii
Dei et cultores , et proprius populus Dei.

41. Hoc summum beneficium abiiciunt isti,
qul non invocant, qui desperant.

42. Quare utamur beneficioDel, et iure no-
bisdonato, et exhibeamus nostras hostlas, videli-
cet fidem, invocationem , gratiarum actlonero,
obedientiam, iuxta mandata Dei.

43. Etsl aqua sphaerlca est, tamen lineae a
centro ductae ad proximas aquas breviores sunt,
quam quae ad extremum mare, a primis aquis
ducuntur, ut Plinius ait.

(XL.) Alia disputatioi de Poeniteniia
lapsorum. (Opp. Basil. T. III. p. 297.)

Novatlani non recte senserunt, relapsis peccata
iterum non remittl.

2. Error inde natus est, quod non animad-
verterunt , quid Scriptura vocet peccatum.

3. Somniarunt enim peccata vocari tantum
externa malefacta.

4. At peccatum slgnlficat non tantum opera
mala, sed etiam naturam viciosam vacantem metu
Dei, fide, ac concuplscentiam.

5. Prudenter igitur acclplenda est vulgaris
sententia: Peccatum. nisi voluntarium esset, non
esset peccatum.

6. Ut semper habemus peccata, ita semper
opus habemus remlsslone peccatorum.

7. Oportet Igltur perpetuo contingereremls-
sionem peccatorum, etiam cum externa malefacta
non habeamus.

3. Errant fanaticl homlnes, quiChristianam
iusticiam tantum externos mores civiles esse iu-
dicant.

9. Publlca poenltentia spectaculum fuit, non
fuit poenitentia.

10. Nec necesse est revocari id spectaculum
in Ecclesiam,

11. Poenltentia proprle est contritio, ac fides
in contrltione erlgens et consolans.

12. Imprudentlssime locuti sunt Canones de
poenltentia, qui nuUam ibl mentionem fidei fe-
cerunt.

13. Sed ne novum dogma de fide adferre vl-
deamur, extatTertulIiani sententla, quam adscri-
bere non gravabor, quia dum iuslurandum Dei
exaggerat, mirifice erigit conscientlas.

505

PHILIPPI MELANTHONIS.

506

14. Bonum est poenltere, an non? quid re-
volvis? Deus praecipit. At ille non praecipit tan-
tum, sed etiam hortatur, invitat praemio salutis,
iurans etiam: Vivo dicens, cnpit credi sibi. O
beatos, quorum causa Deus iurat. O raiserrimos,
si nec iuranti Domino credimus,

(XLI.) Jlia disputatio: de Poenitentia et
Satisfactionibtis, (Opp. Basil. T, III. p. 296.)

Poenitentiam definiunt esse, praelerita mala plan-
gere, et plangenda iterum non committere.

2» Ea definitio non satis explicat vim poenl-
tentlae, quare prudenter accipienda est, ut ple-
raeque aliae veterum Scriptorum sententiae,

3. Rectius definies: Poenitentiam esse con-
tritionem et fidem, quae cum credit remitti pec-
cata propter Christum , consolatur cor perterre-
factum.

4. Contritlo slne fide desperationem affert.

5. Quare valde incommode docent, qul cum
poenitentiae partes conigunt, contritionis mentio-
nemfaciunt, fidei nullam faclunt.

6. Fides sine contritione existere non potest,

7. Fidem vocamus proprie, quae credit non
modo historiae, sed etiam promisslonl gratiae, seu
quae credit remitti peccata.

8. Ea fides est iusticia , qua coram Deo iu-
slificamur,

9. Gum satisfactiones non mereanlur remis-
sionem peccatorum, Canones poenitentiales, quos
vocant, non sunt necessaril.

10. Canones poenitentiales in Ecclesla re-
cepti sunt, nonquod. ea opera gratlam mereban-
tur, sed propter alias causas.

11. Prudenter igitur iudicari debet de vete-
rum sententlis, quae Canones illos imponunt Ec-
clesiae.

12. Quidam veterls Ecclesiae noXiTelav ita
admlrantur, ut restituere illos Canones conentur.
Sed quia perlculum est , ne qui putent illa opera
necessaria esse ad promerendam remisslonem pec-
catorum , non est utile restituere illos.

13. In Ecclesia semper est praestandum, ut
Evangelium pure doceatur. Ritus seu traditiones
varlant lemporibus, slcut nummi. Et prodest
praesentlbus esse contentum, Veteres renovare,
partlm stulticia, partim impletas est.

14. Canones Ipsi docent, traditiones anli-
quatas non esse exigendas.

Astronomicum,

15. RectealtPlInius: defectusLunae magni-
tudlnem Solis declarare, Illud non recte dictum
est a Plinlo: Lunam esse maiorem terra, quia to-
tum Solem adimat terrae.

(XLII.) Alia disputatio: de partibus
Pocnitentiae,

Non recte definlunt poenitentiam, qui eam dicunt
esse mala praeterita plangere, et plangenda ite-
rum non committere,

2. Haec enim definitio angustior esl definito,
nec satis explicat vim et naturam verae poeni-
tenllae.

3. Nec recte trlbuuntur verae poenitentiae
hae tres partes: Contritio, Confessio etSatisfactio.

4. Vera et salutaris poenitentia est, conlri-
tlo et fides.

5. Contritio est terror et pavor conscientiae,
quae fit, cum hominibus ex praedicatione legis
ostenduntur peccata.

6. Fides est fiducia mlserlcordlae Dei, in
Evangello propterChrislum nobis promissae, haec
concipitur ex praedlcatlone Evangelii,

7. Ac |ides non potest existere, nisi In corde
contrito , et contritio sine fide desperatio est,

8. Talem poenitentiam sequuntur fructus
digni poenitentia, videlicet obedientia erga le-
gem Dei.

9. Et quamvis illa obedientla in credenti-
bus et renovatis nondum est perfecta, tamen pla-
cet Deo.

10. Enumeratlo peccatorum nusquam est
praecepta in scripturls.

11. Imo enumeratio , de qua Canon dicit,
est imposslbilis.

12. Ideoque enumeratlo peccatorum non est
necessarla ad salutem.

13. Sed absolutlo privata est petenda , quae
est instituta in Evangelio.

14. Satisfactio pro peccatis nostris coram
Deo nulla est , praeter meritum et passionem lesu
Christi.

15. Et tamen recte dicltur: Peccatum non
dimittltur, nisi ablatum restituatur.

16. Finls hominis vere et secundum rectam
ratlonem est obedireDeo, et celebrareDeum, Ideo
nec Aristoteles satis dicit, cum ait: Virlulem esse

507

DISPUTATIONES

508

finem. Omnlno vero explodendum est Epicurl
deliramentum, qui voluptatera finem esse con-
tendit.

(XLIII.) Miadisputatio: Summam do ctri"

nae de Poenitentia continens,

(Opp. Basil. T. III. p. 305.)

Grammatlcis Poenitentia slgnificat reprehensionem
proprii consllil, aut factl. Quare nomen convenit
apte ad id, quod vulgo vocant contrltionem.

2. Quanquam autem et in ea significatlone
in Scrlptura allcubi ponitur , solet enlm Scriptura
grammatlce loqul: tamen saepe Scriptura poenl-
tentiam vocat totam converslonem cum fructlbus.

3. Docendi causa in Ecclesla vocamus poe-
nltentiam , ipsam converslonem homlnis.

4. Quare necesse est ponere duas partes poe-
nltentlae praeclpuas, Contritionem et Fidem.

5. Gonlrltio signlficat terrores, qulbus con-
scientia pertcrrefit, agnoscens peccatum.

6. rides significat fiduciam mlserlcordlae,
propter Chrlstum promlssae. Et remlsslonem
peccatorum consequlmur, non propter nostram
contritlonem aut dilectionem, sed gratls propter
Cbristum, per fiduclam illam misericordiae pro-

missae.

7. Et slulte et Impie docuerunt Scholastici,
peccata remltti propter contrltlonem, cum con-
tritio slne fide nihil sit nisi mors et desperatio.

8. Multo ineptius est, quod finxerunt dile-
ctionem Dei in contrltlone mereri remissionem
peccatorum, cum corda perterrefacta non posslnt
diligere Deum , nlsl prlus fide remlssionem pecca-
torum apprehenderint.

9. llli vero labyrinthi plane inextrlcabiles
sunt, cum fingunt conlritlonem Petri profuisse,
quia fuerit dolor ex amore susceptus, contrltio-
nem ludae non profuisse, qula fuerit dolor ex
metu poenarum susceptus.

10. Hae imaginationes adigunt pavidas men-
tes ad desperationem.

11. Quomodo enim statuet conscientia in
verls terroribus, se diligere Deum, nec metuere
aeternas poenas?

12. In summa, tota doctrina de poenitentia
apud Scholasticos plena est errorum et impietatis,
quia omlttunt id, quod negocii caput est, scilicet
ridem, non enlm docent, gratis fide in Chri-
stum accipi remissionem peccatorura.

13. Fides faclt discrJmen inter Petrl poeni-
tentiam et ludae poenitentiam, Petrus non periit
in contritione, quia fides accessit ad contrltlonem.
ludas perllt in contritione, quia non accessit fides
ad contritionem.

14. Nulla planlor et magls persplcua descrl-
pllo poenitentiae tradi potest, quam si doceamus
poenitentiam esse contritionem et fidem.

15. Contritlonis causa est, verbum quod ar-
gult peccata. ridel causa est promlssio, quae
annunciat remissionem peccatorum.

16. Valet absohitlo coram Deo, qua potestas
clavlum privatim alicui remiltit peccata. Neque
vero valet absolutlo propter dignitatem contritio-
nls aut confesslonls , sed fide valet, propter pro-
misslonem Christi.

17. Cum igitur absolutlo valeat, confessio
in qua quaerltur absohitlo, retlnenda est.

18. Enumeratlo autem dellclorum, quae In
Canonlbus Iraditur, neque possibile est, neque
habet mandatum Del.

19. Novatiani sceleste crrant, qul docuerunl,
lapsis post baptismum non posse rursus contin-
gere remissionem peccatorum.

20. Ideoque negaverunt eis absolutlonem
impertiendam esse.

21. Haeretlci istl, nec quld slt peccatum,
nec quld sit Evangellum, Intellexerunt.

22. Nam cum in Sanctls adslt peccatum,
semper habent opus remissione peccatorum.

23. Non Igltur semel tantum contlnglt re-
missio peccatorum.

24. Quod addunt Scholastici satisfactlonem
ad poenitentlam, sumserunt occasionem ex publi-
co ritu poenitentiae, qui olim fuit.

25. Et tales satisfactlones primum fuerunt
spectacula, exempli causa instituta, non propter
remlssionem peccatorum.

26. Neque enim remlttuntur peccata propter
nostra opera, quare ad remisslonem peccatorum
non sunt necessariae nostrae satisfactlones.

27. Quare satisfactlones iure improbantur,
cum obscurent doctrinam fidei, qnla finguntur
prodesse ad remissionem culpae, etsi quidam cau-
tiores dixerunt, eas prodesse ad remissionem
poenae.

28. Cerle enim hi, qui dicunt monasticen
satisfactorlam esse, mereri conantur non solum
reraissionem poenae, sed etiam culpae.

509

PHILIPPI MELANTHONIS,

510

29. Quanquam Deus punit peccata, tamen
claves non habent polestatem remittendi eas poe-
nas neque imponendi.

30. Imo graviter laedunt Evangelii glorlam,
qui docent claves esse potestatem imponendi poe-
nas, cum sit mandatum remittendi peccata gratis.

31 Nec recte dicitur hoc ab adversariis,
lusticiae divinae esse, in remissione culpae pro
singulis peccatis certas poenas infligere.

32. Laedunt etiam gloriam Christi, cum
dicunt, poenas aeternas remitti propter illam com-
pensationem poenarum temporaiium. Christus
enim est victor mortis aeternae.

33. Etsi verum est, poenas in hac vita re-
mitti aut mitigari, sicut apparet in historia Nini-
vitarum. Et Propheta ait: Convertimini ad me,
et ego convertar ad vos etc.

34. Tamen satisfactiones id non merentur,
sed tum fides impetrat in poenitentia^ tum meren-
tur in renunciatis veri cultusDei, qui habent pro-
missionem, et Esaiae58.: Frange esurienti pa-
nem, et Dominus tibi dabit reqniem.

35. Nam satisfactiones sunt traditiones hu-
manae , quae sunt irriti cultus.

36. lllud etiam falsissimum est, satisfactlo-
nibus tolli poenas, etiamsi fiant in peccato mortah*.

37. Sed illae falsae persuasiones de satisfa-
ctionibus inde ortae sunt, quod Scholastici rem
politicam transtulerunt ad agentem cumDeo, cum
tantum pertineret ad exemplum coram hominibus
exhibendum.

38. Ita in multis aliis negociis imprudenter
confundunt politica et spiritualia.

39. De poenis hoc proderat docere. Exer-
ceri nos a Deo adflictionibus, ut ad poenltentiam
vocemur. Item, ut fides in adflictionibus se ex-
erat et crescat. Item , mitigari calamitates publi-
cas et privatas, propter veram poenitentiam.

40. Caeterum hoc constat, veram poeniten-
tiam non esse ociosam , sed fructus bonos parere.

41. At fructus illi neque pro culpa, neque
pro aeterna morte precia sunt. Nam haec gloria
debetur Christo , qui ait: Ego ero mors lua, o
mors.

Ethica,

42. Aristoteles recte dicit: Ratio horlatur
ad optlma. Et tamen verum est, quod ait Pau-
lus : Sensus carnis mors est.

43. Non recte senserunt Stoici, omnes afi^e-
ctus in natura hominis viciosos esse. Nam affe-
ctus tollere est naluram tollere.

(XLIV.) Alia disptitatio: de partihtts

Poenitentiae , et de discrimine satisfactionum

et poenarum, (Opp. Basil. T. III. p. 336.)

Prudenter iudicandum est de veteri partitione
poenitentlae, in qua tres partes recensentur, Con-
tritio, Confessio et Satisfactio.

2. Improbandum enim est, quod in parti-
bus poenitentiae non faciuut mentionem fidei.

3. Et Satlsfactio olim fuit quaedam ecclesia-
stica disciplina, exempli causa ab Eplscopis in-
stltuta, atque inde nomen in Ecclesla rellquum
est. Caeterum Illa doctrina de satisfactionibus,
quam nunc docent Scholastici, tota commenticia
et falsa est.

4. Pietinemus igitur Contritionem , sed de
hac recte docendl sunt homines.

5. Contritio etsi praecipuum opus est legls,
tamen non meretur remlssionem peccatorum, sed
affert mortem. Ac si id opus eximlum legls nori
mcretur remisslonem, quanto mlnus alia legls
opera inferiora merentur remisslonem peccatorum.

6. Fides ergo ad contritionem accedere de-
bet, hoc est, fiducla In Chrlstum, quae vere ira-
petrat remissionem peccatorum gratls.

7. Confesslo propter absolutionem retinenda
est, sed ita, ut doceantur homines, enumeratio^
nem delictorum non esse necessariam, nec in
Evangelio praecipl.

8. Illud maxlme praestandum est, ut cum de
poenitenlia docentur homines, diligenter illustre-
tur et patefiat doctrina de fide. Ideo non partes
poenitentiae praeclpuas ponlmus, contritlonem et
fidem, qulbus proprie cumDeo agunt conscientiae.

9. Satisfactiones repudiamus, quia multls
modis obscurant Evangelium.

10. Recte fatentur adversarii, quod satis-
factiones non mereantur remissionem culpae.

11. Falsa est imaglnatlo, remltti poenas
aeternas, propterea, quia commutentur In poenas
temporales.

12. Falsum et hoc esl, potestatem clavium
habere mandatum, ut partem temporalium poe-
narum remittat, partem irroget.

13. Falsum et hoc est, opera deblta persol-
vere illas poenas, et quidem in peccato mortali»

511

DISPUTATIONES

512

14. Hae Imaginationes Scholastlcorum, nec
Scrlplura, nec scriptorum eccleslastlcorum auto-
rltate nituntur, sed sunt merae icevocpwriai , et
obscurant tum beneficlum Chrlsti, tum legemDel.

15. Nam, utremlsslo culpae, Ita et remisslo
aeternae poenae tantum est Chrlsti beneficium, et
quidem gratultum,

16. Nam vlvlficatio, quae fit in remlsslone
culpae est ipsa liberatio a morte aeterna, iuxta
jllud: lustificatl fide pacem habemus.

17. Deinde legem obscurant satisfactlones,
cum fingunt operlbus Indebitls redlmendas esse
poenas, quasl legl ita satisfaclamus, ut etlam am-
pllus facere possimus.

18. Post remlssionem culpae manent cora-
munes adflictiones, quas sustinere homo cogltur,
donec In hac raortali carne vivll. Haec commu-
nis miseria non est proprle poena actuahum de-
lictorum praeterltorum , sed est poena peccatl orl-
ginis. In Sanctis aulem fiunt exercitia , ut Pau-
lus ait: Corpus morlificatur propter peccatura,
scilicet praesens, quod haeret in natura,

19. Praeter mortera et caeteras coramunes
adflicllones naturae humanae, Deus etiam saepe
peculiarlbus poenis certa peccata punit, ut Davi-
dis aduherium punltum est exilio. Item populi
idolatrla punlta est muUis et magnis cladlbus,

£0. Huiusmodl poenas dlclmus mlligari, non
indebitis operibus, sed tota poenllentia et operi-
bus debltls, idque in Ecclesiis doceri prodest.

21. Sic enim et Prophetae docent: Conver-
timhil ad me, et ego convertar ad vos. Et Chrl-
slus et Apostoli: Sl nos iudlcaremus Ipsi, non
iudlcaremur a Doralno.

22, Etlarasl peccata merentur poenas, tamen
potestas clavlum non habet mandatum aut remlt-
tendl, aut Irrogandl temporales poenas. Et Illud
certe falsisslmum est, non remilti aeternas poenas,
nisi propterea quia commutentur In temporales.

25. Delnde, etlamsl peccata merentur poe-
nas, tamen non prodest nostra commutatio in
aliam poenam, sed poenltenlia prodest, non quia
slt poena et satisfactio seu corapensatio pro prlore
dellcto, sed qula est iam obedlentia Deo placens,
quae ut plaeraque alla praeraia meretur, Ita etlam
meretur mitigallonem praesentlum calaraitatum,

24. Infligere slbiipsi poenam opere aliquo,
ut vocant, indebito, est ex eo genere cultimm,
de quo Ghrislus ait: Fruslra colunt me man-

datis hominum, Et quod Paulus vocat i&sXo-
S-Q7]axelav.

25. Exercltla slbl Iraponere Sancti debent,
ad coercendam carnem, luxta IlludPauli: Castigo
corpusmeura etc. At sine scriptura dlcltur, quod
praeterlti peccati poenas, hoc est, satisfactionem
slbi infligere debeant.

26. Nec adflictiones Sanctorum semper sunt
iudicandae esse poenae, sicut et Hiob excusatur
dlvlna voce, quod non plectatur propter mala
facta praeterita. Nec lohannls Baptlstae et simi-
hum adfllctiones fuerunt poenae. Quare non est
universahter ludicandum , oranes adflictlones esse
poenas certorum dellctorura, ac non remitti de-
licta, nisi tales poenae infligantur,

27. Imo conscienllis prodest docere, quod
in Sanctis adfllctlones non sunt poenae, sed ha-
beant alios fines, sicut et Christus inqult de coeco:
Neque Ipse peccavit, nec parentes eius.

28. Lex Interpretatur adflictlones esse poe-
nas, sed Evangehum pronunclat eas esse exerci-
tia, in quibus declaretur obedientla nostra, cre-
scat novitas spirltus in invocatlone et fide, et fiat
bonitas Dei conspectior In infirraitate nostra , si-
cut ait Paulus: Virtus Dei In Infirmltate nostra
perficltur.

29. Deus allter punit alia peccata, Interdum
exemplls publicis, sicut David plectltur, Inter-
dum tantum terroribus qnales describuntur in
Psalmls: Domine ne in furore tuo arguas me.
Hulusmodl contrltlo est poena, sed dlvinitus ir-
rogata, ut aliae poenae, quae divinltus infliguntur.

30. Claves nec imponunt, nec reraitlunt
comraunes calamitates, utconstat, quarenonsunt
satlsfacliones.

31. Eccleslasticl Patres tantura Intellexerunt
satisfactlories de publico more poenitenliae, qui
tunc erat in Ecclesia. Et quldem Arabrosius ait
satis esse, in vlta serael illara publicara poenlten-
tiam fierl. Quare non sentlebant canonicas poenas
necessarias esse ad remlssionem peccatorura.

32. Ex his fontibus intehigi potest, lure re-
prehendl doclrinam scholasticam de satlsfaclioni-
bus. Sunt enim profecto laquel conscientiarum,
et faclle accedit opinio, quod sint res necessariae
ad remissionem culpae.

33. Faclle est revellere usltatas opiniones,
quod poenae aeternae non remittantur sine cora-
pensatione quod opera indebita facta in peccato
mortali sint compensaliones etc. Verum aliqui

513

PHILIPPI MELANTHONIS.

514

ita plngunt nunc novis quibusdam colorlbus satis-
factiones, ut negocium faciant piis conscientiis.
Sed inspectis fontibus expllcari res potest.

34. Sic est hypocrisis, instructa est multi-
plici sophistica ad turbandas et evertendas pias
mentes.

35. Etiamsi poenitentia esset quaedam poena
ac satisfactio, tamen certe canonicae satisfactio-
nes et opera indebita nihil prodessent. Id cum fit
manifestissimum , satis munit conscienliam ad-
versus oranes fucos satisfactionura,

Philosophica,

36. Fatum non affert necessitatem humanis
actionibus. Ideo Stoicorum sententia simpliciter
explodenda est.

37. Physice et non incommode loqultur Ma-
nilius cum ait: Materiaeque datum est cogi, sed
cogere mundo,

38. Nec providentia Dei tollit rerum con-
tingentiam, si quidem hoc ponitur, quod nos
quidem affirmare non dubitamus, Deum non esse
causam mali,

(XLV.) Alia disputatio: de discrimine

Satisfactionum et poenarum divinitus

irrogatarum,

Olim lapsi, id est, desertores Christianae profes-
sionis, et alii contaminati manifestis sceleribus,
non recipiebantur in Ecclesiam, nisi iniuncta
publica poena, seu multa.

2. Ex hoc more sunt ortae Satisfactiones ca-
nonlcae,

3. Hae poenae canonicae non erant merita
remissionis culpae, aut poenarum, sed erant exem-
plum , seu politica dlscipllna.

4. Nec ministri Evangelii potestatem habent
imponendi poenas, sed tantum habent mandatum,
iis, qui agunt poenitentlam, et petunt absolutio-
nem, annunclandi vocem Evangelii.

5. Et tamen vagantur poenae in hac vlta
dlvinitus irrogatae per Ecclesiam, etiam propter
certa peccata electorura, sicut Psalm. 89. dlcitur:
Visitabo in virga iniquitates eorum. SIc David
punitus est propter raptam alterlus coniugem , et
caedera, et scandala. Semper enim in uno pec-
cato multa insunt.

6. Hae poenae mltigantur tola conversione,
et honis operibus eleclorum, ut Esal. 1. dicitur.

Melanth. Oper. Vol. XII.

7. Nec tamen oranes calamltates Eccleslae
sunt poenae certorum dellctorum, sed pleraeque
sunt ralranda exercltia Sanctorum, utEsaiae, lo-
hannis Baptlstae et slmlllura neces.

8. Vult enlm Deus Eccleslam subilci ingen-
tibus aerumnls, ut agnoscat peccatura, et inter
pericula crescat fides, et luceat potentia Dei in
nostra infirraltate.

9. Imo hae affllctlones Piorura et Sanctorum
sunt testimonia immortaHtatis animae, seu quod
post hanc vitam restet iudicium, et perpetua vlta.

- 10, Tales calamltates Sanctorum non redi-
muntur rltlbus satlsfactionum,

11. Nec hi ritus defendendi sunt hoc prae-
textu, quod bonls operibus mitlgentur poenae
praesentes, Nam raagnura dlscrlraen est inter hos
ritus, et ea, quae vere vocantur bona opera.
Nec hoc praetexlu confirmanda est superstltlo, aut
trlbuenda auloritas ministris imponendi leges Ec-
clesiis.

12. Multo mlnus prodlglosae illae opinlones
reclpiendae sunt, quod satisfactiones compensent
poenas purgatorii , aut aeternas.

13. Eruditisslme dlctura est ab Hlppocrate:
Labor articuHs et carnibus, cibus vero et soranus
visceribus prodest,

(XLVL) Alia disputatio: de Exercitiis
corporalihus piorum,

Exercitia corporalla plorum sunt: teraperantla in
cibo, potu, leiunia, assidultas laborura, inten-
tio acrior in studiis, cogltatlo et lectio verbl Dei,
serraones pii et erudltl, audire dlhgenter verbura
Dei ceremonlls publicis frequentlus Interesse, ut
exuscitentur animi ad pias cogiiationes et preces,
et hoc genus alia, quae complexus est Pauhis cura
ait: Castigo corpus raeura, et in servitutera re-
dlgo etc,

2. Haec exercltla non sunt iusticia spiritua-
lis, et taraen sunt necessaria.

3. Et quanquam vituperat Paulus i&tlo-
&QriGy.Hag, tamen haec opera fiunt.in piis veri
cultus Dei.

4. Qui haec exercltia abllclunt, in hoc oclo
et luxu, in raulta peccata ruunt, praeterea con-
tristant et arcent Splrltura sanctura. Ideo raulti-
pHciler et graviter peccant, et siblipsis exitiura
accersunt.

515

DISPUTATIONES

516

5. Ideo Christus severe praecepit : Attendi-
te, ne corda vestra graventur crapula. Ilem : Hoc
genus daemoniorum non eiicitur nisi in ieiunio et
oratione, Item Paulus inquit : Non in comessa-
tionibus. EtPetrus: Sobrii estote, vigilate.

6. Surdum esse ad tot tamque graves sen-
tentias, non est libertas Christiana, sed quaedam
horribilis et prophana securitas, et contumacia,
quam Deus ah'quando atrociter puniet.

7. Magna laus est dlsciplinae, quod inquit
Paulus: Lex est paedagogus in Christum. Testa-
tur enim prodesse hanc paedagogiam et haec exer-
citia, non solum ad civilem honestatem, aut con-
servationem vitae corporalls, sed ad hoc quoque,
ut assuefacti, doceri, et ad agnitionem Chrisli
pervenire possimus, Est autem Deus efficax in
piis per verbum suum.

8. Recte Paulus: Exercltatio corporalis ad
nnodicum utilis est, pietas ad omnia, Debent enim
Chrlstlanl intelllgere discrimen inter haec exerci-
tla, et veras vlrtutes spirituales, et huic paedago-
giae longe anteferri debent, vera poenitentia, vera
fides, invocatio, vocationis officia. Sed tamen
non dicit Paulus, inutilem esse exercitationem
corporalem.

9. Exercitlorum finis immediatus esse debet,
ut coerceant carnem , ne saturitas et ocium accer-
sant allqua vlcla. Item, ut sobrii magls idofiel
slmus ad orandum etc. Cum ad hunc finem de-
stinata sunt haec exercitia, sunt bona opera, et
praecepta a Deo.

10. Non debet exercltiorum immediatus esse
finls ut sint cullus, quasi Deus requlrat opera non
ob aliud , nisi ut tali honore afficiatur. Haec opi-
nio est superstltiosa, ut Paulus testatur, cum ait:
Regnum Dei nec esca nec potus est,

11. Fiunt autem cultus haec exercltla, cum
ad debitum finem referuntur. Sunt enlm bona
opera : porro in plls bona opera omnla sunt cul-
tus Dei. Sicut in Daniele adolescente et eius so-
cils erant rultus, abstinentia a vino et laulloribus
cibis. Et habent haec opera praemia, ut testatur
ipsum exemplum Danielis.

12. Ouanquam igltur Evangelium maiora
requlrll quam haec exercilia, quae sunt sane jitco-
Xa GTOi/tla noOf-iov t tamen rnemlnerimus in hac
infirmitate nostra, maxlme nobls opus esse his
qualibuscunque adminiculis, praesertim cumDeus
praeceperit de eis tam severe.

13. Res minimae sunt, si conferantur ad
magnltudinem spiritualium rerum. Sed sunt res
maximae acerrimo studlo retinendae, si infirmitas
hominum consideretur.

14. Imo Dei mandatum est, ut hac disci-
plina regantur adolescentia et vulgus. Quare
contra mandalura Dei faciunt, cum hanc discipli-
nam excutiunt.

(XLVII.) Jlia disputatio: delusticia car^
nali et civili^ ac de effectu Legis et Evangelii,

Deus exigit ab omnibus iusticiam carnalem, iuxta
illud: Lex est paedagogus, et: Lex est posita
iniustis,

2. Et sicut arboribus indita vis est ferendi
fructus, U a T^iioni seu yjv)^ix(u homini indita est
vis et facultas faciendi iusticiam carnalem.

3. Ea est iusticia liberi arbitrll , et in pote-
state nostra, sicut in arboribus natura fructus pro-
ducere.

4. Et tamen voluntas humana est captiva
Satanae, ut ne carnalem quidem iusticiam semper
praeslet.

5. Et quemadmodum arbores nihll produ-
cunt, nisi Deus foecundet, ita pendet etiam omnes
actiones ipvxi^ov hominis a voluntate et ordina-
tione divina,

6. Quidam posteaquam audierunt, non iu-
stificari nos nostro raerlto, nihil interesse putant
inter caedem facere et omittere, et sirailla. Hi
sciant, a Deo exigi iusticiam carnalem.

7. Et datur servantibus merces corporalis,
punluntur hi, qui violant, sicut in historiis Mose
apparet.

8. Ergo pueri et carnales omnes sunt coer-
cendi ista iusticia, et docendi, donec diviuitus
doceantur, sicut et arbores plantari, agros conseri
oportet.

9. Neque vero meremur aut remissionem
peccatorum, aut Spiritum sanctum, iusticia car-
nali.

10. Sed lex, raors et afnictlones, quas con-
tinet lex, sunt ordinatae ad humiliandos nos, et
ostenslonem peccati.

11. Is est verus usus et spirltualis legis.

12. De quo dlclt Paulus: Lex est splritualls,
idest, splrltuale iudiclura, coarguens impietatem
cordis, quam rallo non polest cernere.

517

PHILIPPI MELANTHONIS.

518

13. Evangelium erigit et consolalur humi-
liatos, gratuita condonatione peccatorum, et pro-
missione bonorum omnis generis.

14. lusticia Christiana ea demum est, fide
erigi , et tranquilhim fieri cor humiliatum.

15. Sola illa fides novitDeum, et adpellat
Patrem.

16. Ratio nec Deum novit, nec Patrem po-
test vocare,

17. Ea fides cernit unicum sacrificium esse
spiritum contritum. Ideoque patienter fert affli-
ctionem seu crucem.

18. Ratio contra in adversis rebus, aut ira-
sciturDeo, aut plane negat ei humana esse curae.

19. Sed Spiritus sanctus fidem parit in cor-
dibuseorum, qui sanctificantur, quae sentit Deo
nos esse curae.

20. Fructus spiritus est , amor pacis publi-
cae, et pro ea conservanda iubet orare Apostolus,
item leremias.

21. Et cum Christianus, neque ludaeus sit,
neque Graecus, citra conscientiae pericuhim,
quaiibuscunque politiis utitur.

22. Imo praesentem politiam propter pacem
debet ferre.

23. Est autem polilia, civilis ordinatio, le-
ges , iudicia, bonorum divisio, libertas, servitus.

24. Nunc, qui decimationes, qui servitu-
tem, aut similia labefaciunt, impii, non Chri-
stiani sunt, et sunt a Magistratibus gladio coer-
cendi.

(XL VIIL) Alia disputatio: de lustiftca-
tione, Quare fide sola iustificemur ^ non ftde
et operibus simuh COpp. Basil. T. III. p. 322., uM

Crucigero adscribitur.)

Adversarii, si qui sunt saniores, concedunt ipsi
nunc, quod dubitatio sit impia.

2. Quare concedunt, quod fide et operibus
iusti simus.

3. Et quod fides sit causa principalis, seu
quod opera allquantulum habeiinl dignitalis, quod
et fides suppleat reliquum, quidquid deest ope-
ribus.

4. Haec videtur illis civilissima ratio esse,
redigendi in concordiam sententias de fide el ope-
ribus.

5. Nemo enim eruditorum adeo nunc amens
est, ut dicat totam causam aut principalem cau-
sam iuslificationis esse opera, Et Eccius in con-
ventu Augustano concedebat fide iustificari homi-
nes, tanquam principali causa, operibus, tan-
quam minus principali causa.

6. Sed nos defendimus, homlnes iustificari
sola fide, hoc est, sola misericordia propter Chri-
stum promissa.

7. Etsi autem obedientiam erga legem sequi
necesse est, tamen haec obedlentia non est causa
iustificationis, neque principalis, neque minus
principalis.

8. Sed iustificatio ad solam misericordlam
transfertur, ut sit certa, esset autem incerta, si
penderet ex conditione legis, sive ut causae prin-
cipalis, sive ut causae minus principalis.

9. Est sane naQado^oy ^ dicere, quod sola
fide iusti simus, multum enim scandalorum vide-
tur parere legis abrogatio, sed haec doclrlna per-
tinet, non ad vitam exteriorem, sed ad certamen
conscientiae luctanis cum iudicio Dei,

10. Porro in hoc certamine consclentia non
potest acquiescere, si respiciat ad legem. Lex enim
iram efficit, ut ait Paulus, Rom. 3.

11. Deinde etiam haec incommoda sequun-
tur. Si aliquantulum legis sufficit, nec tota lex
requiritur, aut gradus legis constituendus est, aut
concedenda maior peccati licentia, non potest au-
tem gradus legis constitui certus.

12. lustificatio apud Paulum intelligltur re-
lative, de acceptatione.

13. Non sumus iusti, neque operibus neque
novitate nostra post regenerationem , sed sola mi-
sericordia, si tamen accipiamus eam fide.

14. Fides autem ipsa est noticia vera Dei,
legisobedientia, incoatio vitae aeternae, lohan. 17,
Haec est vita aelerna, ut agnoscant te soIumDeum
verum , et quem misisti lesum Cliristum.

15. Impietas et amentia est fingere, quod
peccatum remittatur propter contritionem, cura
contritio potius mors sit, non vita.

16. Fides necessaria est ad remissionem pec-
catorum, ut supra dictum est.

17. Confessio, hoc est, enumeratio dellcto-
rum non est necessarla et est impossibilis.

18. Absolutio privata non est improbanda.
Nam Evangelium et omnibus et singulis offert re-
missionem peccatomm.

33*

519

DISPUTATIONES

520

19. Somnium Scholastlcorum de satisfactio-
nlbus plenum est impletatls.

20, Falslssimum est, non remitti poenam
aeternam, nisi propter compensalionem nostrae
corporalls poenae.

£1. Falslssimnm est, bona opera facta in
pecealo mortali valere ad compensandam. poenam
aeternam. SIc autem aperte docent Scbolastici.

22. Et tamen verum est, bona opera mereri
remisslonem poenarum corporaliura , sicut Nini-
vltae meruerunt, slbi poenam remitti.

23. Etlamsl in poenitentia est vindlcta pec-
catl, tamen stulte et Impie dlcunt Scbolastlci, sa-
tlsfactlonem esse vlndlctam peccati coram Deo.

24. Claves non habent mandatum imponendi
poenas.

(XLIX.) Alia dispufatio: de Ecclesia,

(Opp.Basil. T. III. p.333. , vibi Bugenhagio iuscribitur.)

Psal. alt: Non reclpiam libatlones eorum. Igi-
tur Chrlstus vere Improbat sacrificia, et cultus ira-
plorum, qul persequunturChrlstum, et haec con-
solatlo est tenenda hls, qui patluntur persecutio-
nem contra speciem eorum, qui sibi nomen Eccle-
siae arrogant.

2. Ibi igltur Ecclesla est, ubi recte docetur
verbum Del, et recte admlnlstrantur Sacramenla.

3. Sacramenta non solum sunt slgna profes-
slonls eoram boralnibus, sed multo magls slgna
voluntatls Dei erga nos, Roraan. 4.

4. ErgoSacramenta confirmant conscientlas,
sed Ita, sicut verbura confirmat conscientias non
ex opere operato. Piecte enlm dlctum est, Sa-
cramentum esse verbum vlslblle.

5. Donatlstae et horum slmlles impie sen-
tiunt, Sacramenta non valere tractata per mini-
slros malos. Imo sicut verbum valet tractatum
per mlnislros raalos^ ita valent et Sacrameuta.

6. Ubi est Ecclesla , ibi necesse est iustam
ordlnatlonera mlnlstrorum esse, q.ula ordlnatlo
mlnlstrorum est Inter dona Eccleslae proprla,
iuxta Illnd Epb. 4.: Dedll Pastores etDoctores ad
aediliciura corporls Chrlstl. Et ordinationes An-
tlchristl cum habeant iraplas conditlones, damna-
tae sunt etlam InPsalmo: Non recipiara libatlones
eorum»

(L.) Aliadisputatio: de Traditionihus hu-

manis. (Opp. Basil. T. III. p. 333 sq. , ubi loanni

Aepiuo adscribitur. )

Verum est, traditlones humanas esse irritos cul-
tus, sicut altChrlstus: Frustra colunt me raanda-
tis hominum, Matth. 15.

2. Verum et hoc est, Pastores Ecclesiarum
non habere ius gravandi conscientias Eccleslae
suis tradltionibus, Act. 15.

3. Et tamen Pastoribus Ecclesiarum debetur
obedientia , nisi allquid contra Evangelium con-
stltuant.

4. Rechabitae laudantur a Deo, quod vo-
luerunt violare traditlonem de non gustando vlno,

5. Et ne quls dubitet, hoc opus placereDeo,
additur eliam amplissima proralsslo: Non deficie-
tur de stlrpe lonadab filliRechab, stans in con-
spectu meo cunctis dlebus.

6. losaphat recte imperavit ieiunlum, 2.Pa-
ral. 20. Recte etiam rex Ninive imperavlt ieiu-
nium.

7. Ilaec mandata populus observare debuit,

8. Quanquam Igltur hae tradiliones laudan-
tur, tamen omitti traditiones Eplscoporum sine
peccato possunt,

(LL) Alia disputatio: de Poenitentia,

Patefecit se Deus ab inltlo, cum condidisset genus
humanum, et tradito verbo suo ostendlt, se ideo
condldlsse genus huraanum, ut esset EcclesiaDeo
obedlens, et eum celebrans. Ac deinde cum pro-
prla voluntate prlmiparentes lapsi essent, depre-
eante Filio ingenti misericordia , ne unlversa na-
tura humana frustra, et ad aeternum exltlum con-
dita esset, iterum se patefeclt Deus, et revocavit
lapsos ad poenltentlam, et addidlt admlrandam
promlssionem , qua recipit eos, cum testatur se
mlssurum semen , ad abol^ndum peccatum et
mortem.

2. Cum in prirais parentlbus post fapsum
nulla nlsi legls notlcla esset, cum obiurgarentur
a Deo, nlhi} allud iudicare potuerunt, quam se in
aeternas poenas abilci, ut Diabolos. Piecte enim
ralloclnabantur, id iusto iudlcio Der convenire,
Deum iuste irasci contumaciae.

3. Hic immensa Del bonltas agnoseatur, quod
non passus est extlngui naturara pereuntera, scd
mox eam promisslone sua erexit, et vIvIfiGavit,

521

PHILIPPI MELANTHONIS.

522

ut intelll^at universa posteritas verara esse hanc
sententiam: Vivo ego, nolo mortem peccatoris,
sed ut convertatur et vivat. Ut, Adam et Hevam
ruituros in aeternam mortem , in ipso articulo
retrahit in vitam, nec sinit eos perire, sed promit
ex arcano sinu vocem Evangelii, ita et nobis vult
opitulari.

4. Ut igitur lunc incoalum est ministerium
praedicandae poenitentiae et remissionis peccato-
rum, ita semper postea Deus hoc suum ministe-
rium in Ecclesia sua vult sonare, defendit, et
saepe instaurat obscuratum falsis opinionibus, ut
Pharisaei et Monachi fictis satisfaclionibus, in-
dulgentiis et aliis tenebris obscuraverunt contri-
tionis et fidei doctrinam.

5. Aeterna et immutabihs Dei volunlas est,
ut arguantur hominum peccata, proponatur do-
ctrina de remissione peccatorum , et vita aeterna
donata propter Filium,

6. Ideo dicit Christus: Spiritus sanctus ar-
gnet mundum, de peccato, de iusticia et de iu-
dicio,

7. Etsi haec imbecilla et coeca hominum na-
tura nunquam satis videt, quanta sit ira Dei , et
quantum malum sit peccatum : tamen aliquam in
homine contritionem existere oportet. Et est con-
tritio vere expavescere agnitione irae Dei adversus
peccatum. Hic pavor ac dolor in aliis maior, in
aliis minor est, sed crescit, et fit purior in san-
etis, qui proficiunt, ut ait Ezechias: Sicut leo
contrivit omnia ossa mea.

8. Cum Augustinus ante mortem suam la-
cryman& sese accusaret, quod nunquam prius tan-
topere doluisset propter suos lapsus, didicit
erescere poenitenliam in sanctis.

&. Imo ideo genus humanum oppressum est
morte, et aliis ingentlbus calamitatibus, ut agno-
scatur ira Dei adversus peccatum. Et quia eam
impii securl eontemnunt , magis preinitur Eccle-
sia, ut ipsa iram et iudiciumDei agnoscat et prae-
dicet, et quaerat liberationem agnitione Fiiii me-
diatoris, &icut scriptum est: ludicium a domoDei
incipit,

10. Ideo et lex, quae est aeternum et immu-
tabile iudicium Dei adversus peecatura , edita est,
ut monstret peccatum et causas calamitatum.

IL Vult Deus cxtare vocem legis, ut ex
eerlo verbo Dei sciamus, quld sit peccatum, nec
fingamus ipsi sine testimoiiio Dei peccata, iusti-
clani et cultus.

12. Itaque vox minlsteril non est humana
oplnlo, sed sonat legem Dei traditam certis testi-
raonils ab initio mundi. Sonat item proralsslo-
nem gratiae, et arguit universam inobedientiara.
Et simul cum hac voce ministerii horribillter con-
cionatur nobis omniura calamitatum Impetus ir-
ruentium in Ecclesiam, ut in promulgatione le-
gls, horrendi fragores es quassationes erant coell
et terrae.

13. In hls tantls miserils taraen Deus sus-
tentat suara Ecclesiara , ut Adara et Hevara. Et
vox Evangelii annuncians remisslonem peccato-
rum, multos vlvlficat. Necesse est Igitur ad con-
tritionem accedere hanc fidera, quae statult vere
nobis propterChristura gratis remlttl peccata, non
propter ullas nostras vlrtutes.

14. Haec fides non est noticia, qualis est in
Dlabolis, de qua dlclt lacobus: Daemones cre-
dunt et contremlscunt. Haec enim quo raagis
credit Deum irasci peccato, eo profundius mergit
animos in raortera, Sed est assentlri proraissioni
gratiae , et fiducia acclplens remissionem peccato-
rum propter Chrlstum, et in Christo acquiescens,
Haec Ignorant hypocritae, et enthusiastae, qui
Deum quaerunt, non ut se patefecit verbo suo,
sed operibus aut vagabundls speculationibus. '

15. Et cura fide reclplmur a Deo, simul do-
namur Splritu sancto, et efficimur haeredes vltae
aeternae. Et quld slt haec fides, in ipso agone
et invocatlone quotldlana discendum est.

16. Hune articulum dupllciter delent impli
Doctores, inimici nostrarura Ecclesiarum. Quia
docent, homines consequi remisslonera propter
propria raerlta,

17. Et deinde addunt, quia nunquam sci-
mus, quando satis sit meritorum, quando con-
tritio sit sufficiens, semper dubltandum esse, aii
slmus in gratla.

18. HI duo errores sunt simpHciter ethnica
doctrina. Sic Gentes etlam colebant Deum, cu-
mulantes opera , et tameii dubitantes, an reclpe-
rentur.

19. Cum fgltur errores isti monachorum de-
leant Evangelium, necesse est eos taxari.

20. Ut conspiclantur beneficla Chrlstl , et ei
suus proprlus honos tribuatur. Item, ut menles
pavidae habeant firmam consolationem. Item, ut
vera invocatio exerceatur, necesse est dcfendl et
illustrarl doctrlnam de Exclusiva, quod sola fide
lustificemurj id est, quod propter Chrislum gra-

523

DISPUTATIONES

524

tis donemur reraissione peccatorum, et reputemur [
iusti, id est, accepti Deo ad vitam aeternam,
non propter nostra merita.

21. Hanc doctrinam et passim allas inculcat
Paulus, ,et illustrat splendidissima descriptione
Coloss. 2. de Christo inquiens: Condonans nobis
omnia delicta, delens chirographum in decretis,
quod erat contrarium nobis, quod sublatum e
niedlo adfix.it cruci, spolia detrahens poleslatibus,
triumphum egit per sese, elc.

22. Qui ignorant doctrinam de fide , et non
acquiescunt propter Chrlstum , sed semper dubi-
tant , in his non deletur chirographum , sed aUius
iiifigitur, et quia nulla est in tallbus invocatio,
non detrahunt spolia Diabolo, sed manent sub-
iecti Diabolo.

23. Vera fides est nova lux , et consolatio in
cordibus, et agnitio misericordiae et praesentiae
Dei. Hanc agnilionem sequitur necessario vera in-
vocatio, et sequitur nova obedlentia, Deo pla-
cens, quam retinere studeamus.

24. Privata absolutio est pars ministerii
evangellci, et non est ex Ecclesia tollenda.

25. Cum remissione culpae verum est sem-
per coniunctam esse remissionera poenae aeternae.
Et falsum est, aeternam mortem propter Purga-
torlum , aut alias nostras compensationes remitti,
sed tantum tollitur propterChristum, iuxta illud:
O mors, ero mors tua.

26. Quare deliria de satisfactlonibus cano-
nicis taxari necesse est, nec sunt novis fucis pin-

genda.

27. Verum est, horribiles poenas corporales
grassari per universam Ecclesiam , et muUae sunt
causae. Nec negandum est, plerasque esse vere
poenas cerlorum lapsuum , ut exilium Davidis,
captivitatfm Manassae, furorem regis Nabugodo-
nosor. El quotldie muUis sanctis propter eorum
lapsus cunuilanlur poenae privatae et publicae.
De his diclt Ecclesi.» Micheae 7.: Iram Domini
portabo, quia peccavi ei. V^ult enim Deus in Ec-
clesia conspicl iram adversus peccatum, et vult in
nobis crescere poenitentiam. Ideo nobls s^epe
post lapsus indult signa reatus, ut induebat ea
Davidi pulso e regno, scelere filii etc. Et, ut ira
Dei est iusta etmagna, ita hae poenae non sunt
leves aerumnae. Sed miligat tamen has miserias
Deus invocanlibus, ut orant Prophetae: Domine,
in iudicio corripe rae, non in furore , ne ad ni-
hilum redigas roe. Item: Cum irasceris Deus,

raisericordiae recorderis. Et Oseae 11. dlcitur:
Non faciam furorem irae meae , quia Deus ego
sum , et non homo.

28. Hae tristes poenae considerandae sunt,
et quaerenda vera remedia , nec putemus eas tolli
spectaculis satlsfactionum, sed propter veram poe-
nllentiam mitigantur, et aliquae prorsus tollun-
tur, ut dicit Propheta : Convertimini ad me, et
ego convertar ad vos.

(LH.) Alia disputatio: de vera et perpe-
tua doctrina Ecclesiae,

Una est Ecclesia Dei perpetua inde usque ab
Adam, in qua seDeus immensa bonitate patefecit,
et in qua semper et sonuit , et necesse fuit sonare
vocem Dei, arguentem peccata generis humani,
et promittentem remissionem peccatorura, pro-
pter rilium promissum, et restitutionem vitae
aeternae.

2. Elsi ira Dei adversus peccatum generis
humani declarata est, inde usque ab initio voce
legis, et horribilibus calamitatibus generls hn-
mani , ac praecipue Sanctorum , tamen et Fih'i
passio est iilustre testimonium verae et ingen-
tis irae.

3. Nulla mens humana inteUiglt, quantum
malum sit peccatum, ideo omnes vere expavescere
cogitatione irae Dei deberemus, sicut Paulus cla-
mitat: ConclusitDeus omnes sub peccatum, Item
Zacha. 2.: Slleat a facie Dei omnls caro.

4. Alexander, etiamsl doluit interfectoClito,
lamen peccatum non intelligebat, qula dolor non
intuebatur iram Dei.

5. Sed in Davide est aliqua peccati et irae
Deicognitlo, cum ait: Domine ne in furore tuo
arguas me.

6. Perterrefacti autem sciant promissionem
Evangelli, de remisslone peccatorum, seu recon-
ciliatione, seu iustificatione, quod videlicet pro-
pter Christum medlatorem gratls, non propter
ullas nostras vlrtutes consequanuir remlssionem
peccalorum, fide , id est, fiducia niisericordiae
propter Christum promissae.

7. Fides in hac doctrina Pauli slgnificat
fiduciam, et non solara noticiam , quae et in Dia-
boHs est, ut lacob inqult: Daemones credunt et
contremiscunt.

8. Econtra de fide ait Pauhjs : lustificatl fide
pacem habemus. , Item: Qui credit in eum, non

525

PHILIPPI MELANTHONIS.

526

confundetur. Fldncia miserlcordlae pacem adfert,
noticia sine fiducia miserlcordiae, pavores,

9. Et cum aperle testetur Paulus, se de ea
fide loqui, qua accipltur promissio , necesse est
fiduclam intelligi,

10. Implos error est docere, quod sit dubl-
tandum, an simus in gratla, et haec dubitatio
proprle peccatum est, quod per legem accendltur,
ut Roma. 7, dlcltur, et impedlt ac corrumplt in-
vocationem.

11. Vera est igltur proposltio: Sola fide
iustificamur. Constat enlm in nostrls Ecclesils
hoc signlficarl : Propter solum Chrislum habemus
remissionem peccatorum, et sumus iusti, id est,
accepti Deo ad vitam aeternam, non propter
dignitatem noslrarum vlrtutum, etlamsi donalo
Spiritu sancto, multae virtutes cum fide existunt.

12. Etsi In renatis incoata est nova obedien-
tia, tamen legl non satisfaciunt et adhuc circum-
ferunt in carne in hac vita immundiciem multipli-
cem , pugnantem cum lege Del , quae glgnlt etiam
multa actualla peccata proprle sic dlcta.

IS. Nec peccatum In renatls extenuandum
est, nec gratla obscuranda, Quod autem omnes
homines extenuant peccatum , eo fit , quia magnl-
tudlnem peccati et irae Del non satls intelligunt,
imo hanc ipsam caliglnem et securltatem fateamur
esse non leve peccatum.

14. Agnoscant igltur renati se non esse
iustos, id est, acceptos ad vitam aeternam propter
impletionem legls, sed se placere Deo propter
Flllum fide, et postea placere obedlentiam, et re-
mltti id quod deest. Haec doctrlna exaggerat pec-
catum et gratlam.

15. Infinlta distanlia est inter lapsus contra
conscientlam, et peccata quae adhuc manent cum
fide, nam fides non manet in hls, qul ruunt con-
tra conscientlam.

16. Heva contra consclentiam obtemperavit
Dlabolo, Maria negh*gens fillum, non admislt
delictum contra conscientlam,

17. Haec est simplex et perpetua doctrina
Ecclesiae Del , Inde usque ab Adam, slcut Paulus
primum dlctum de fide cltat, ut ostendat se per-
petuamEccIesiae doctrlnam de iusticia proponere:
Credidit Abraham Deo , et imputatum est el ad
lusticlam.

18. Quod monachl Interpretantur Paulum
de fide formata, non hoc volunt, fide instlficarl
horainem, sed volunt homlnem mererl remissio-

nem, et lustum esse propter propria opera, seu
impletionem legis. Et deinde assmint , dubltan-
dum esse, an sis In gratla. Delent igltur ex pro-
fesso doctrlnam de fide,

19. Et affingunt multos alios errores, homl-
nem posse legl satisfacere, et concuplscentiam non
esse malum pugnans cnm lege Del.

20. Etsl semper est Ecclesia Dei recte sen-
tiens, tamen hic coetus allas malor est, allas mi-
nor, allas magis, alias minus puram habet doctri-
nam. Extruunt enim et Sanctl stlpulas supra fun-
damentum, ut 1. Corlnth. 3. dlcltur.

21. Nec necesse est Eccleslae membra esse
malorem parlem Episcoporum, Doctorum, Sacer-
dotum et Monachorum, imo plerunque maior
pars etlam eorum, qui sunt In gubernatlone, est
reiecta, utdlcltur: Reliquiae salvae fient,

22. Et quanquam electl etlam habent pec-
cata ignorantlae, tamen Ecclesiae membra nequa-
quam sunt, qui manlfestam idolatrlam defendunt,
et pios propter professionem verae doctrinae In-
terficlunt, sicut Chrislus de illls impiis et parrlcl-
dis ait: Vos ex patre Diabolo estis.

23. Nec alh'gata est Ecclesia ad tltulos ac
successlonem ordinariamEpiscoporum, ut vocant,
sed ad Evangelium Dei, et est dissimills politiis
mundl.

(LHL) Alia disputatio: de Ecclesia, et
antithesi verae doctrinae et Pontiftciae,

Ecclesia visibllis est coetus sanctorum, cul mulli
hypocrltae admixti sunl, de vera doctrlna tamen
consentientes, habens externas notas, professio-
nem purae doctrlnaeEvangelil, et legitimum usum
Sacramentorum,

2. Sanctos voco in hac vita credentes Evan-
gello et renatos per Spirltum sanctum, vere invo-
cantes Deum fiducia mediatoris, et habentes In-
coatam obedientiam.

3. Ecclesia aHIgata est ad Evangelium, iuxta
vocem aelerni patris de Filio : Hunc audite, non
est alllgHta ad Episcopos, aut successionem ordi-
narlam Eplscoporum.

4. CumEpiscopI adversanturEvangello, co-
gimur mandato divino eos rellnquere tanquam
anathemata, iuxta dlctum Paull : Si quis allud
Evangellum docet, anathemasit, id est, ducatur
maledictus, et divlno iudiclo exclusus ex Ecclesia
ac abiectus, et fuglendus, ne contagium poUuat

527

DISPUTATIONES

528

caeteros, ut iaPsaimo tHcJtur: Indult maledlctlo-
nem sicut vestimentum etc.

5. Humanae politiae sunt alligatae ad cer-
tam successionem, habent leges, et potestatem
suasleges interpretandi, habent gradus persona-
rum, Reges, Duces, habent et gloriam aliquam,
id est, potentiam, opes, et decus rerum gesta-
rum, ut res magnae ab Alexandro, Scipione ge-
stae sunt.

6. Ecclesla non est talis politia , sed corpus
dispersum, quod vagatur toto orbe terrarum, sine
externo capite, sine potentia, sine gloria humana,
id est, sine opibus et sine gradibus humanarum
dignitatum.

7. Sed habet caput Christum, qui suis
membrisadest, et ea regit et defendit, habet et
gloriam , quod novit ac celebrat Deum et res ma-
gnas gerit, utElias, Elisaeus, Paulus, et alii pli
gerunt bellum acerrimum , et vere cionovdov ad-
versus diabolum, ut multi liberentur ab aeterna
morte.

8. In Ecclesla esse ludlcia debent, et do-
num est interpretatio scripturae. Nec est potestas
interpretandae scripturae regia aut praetoria, id
est, cui propter autoritatem ordinis necesse sit
obtemperare.

9. Quod autem Episcopi huius temporis slnt
idolatrae, et hostes Evangelii perspicuum est,
quia defendunt multiplicem ddujlo{.Laviav et mul-
tos errores perniciosos, pugnantes cum Evangelio.

10. Manifesta tWwkoiLiavla est omnis invo-
catio mortuorum, qualis est in cultu sanctorum,
ut nominari solet.

11. Multiplex eWcjlouavla est In Missa pa-

plstica.

12. Implum est quod dlcit sacrificulus se of-
ferre filium Dei, cum nulla oblatio instituta sit.

13. Impium est quod dicit se adplicare pro
alils et mererl remissionem peccatorum.

14. Iniplum est, quod adplicant pro mortuls.

15. Denlque quandocunque Sacramentum
transfertur ad usum alium extra institutum , non
est Sacramentum.

16. Manifesta ddLoloi-iavia est fingere quod
monachatus mereatur remissionem peccatorum,
aut vitam aeternam.

17. Manifesta impletas est prohibltlo conlu-
gii, etscelerata, truculenta et diabolica defensio
vagarum libidlnum. Nec dubium est, Deum hor-

rlblllter offendl utroque scelere, llbldinlbus et
saevltia.

18. Multlplex eWwXo^Liavia est In doclrlna
adversariorum de iustificatione. Extenuant pecca-
tum, vetant tribuere filio Dei honorem debltum,
agentes poenitentiam iubent perpetuo dubltare,
docentDeum In dubitatione invocandum esse, cum
nulla possit esse invocatlo, si mens ignara pro-
missae reconciliationis, fuglat Deum, Et Paulus
dicit: Per hunc habemus accessum ad Deum.
Nulla est autem Ecclesia, ubi nulla invocatio
est Dei.

19. Nos contra recte dlclmus, hominem iu-
stlficari fide propter Christum gratls, non propter
proprias virtutes aut opera. Idem est, quod in
Eccleslis nostris recte dlcltur: Sola fide iustlficarl
hominem.

20. Et slgnificat fides fiduciam mlserlcordiae
propter Chrlstum donatae, qua fiducia statulmus
nobis remlttl peccata propter filiumDei, victlmam
et mediatorem. Nec potest simul existere cum
hac fide, peccatum contra consclentlam,

21. Hanc fiduciam in omni invocatlone, ne-
cessariam esse dlcimus, et dubltatlonem pugnan-
tem cum hac fide, certum est esse peccatum, Ideo
dulcissima vox est Augustini in Psalm. 88.: In
aeternum regnabit Cliristus in sanctis suis. Hoc
dixitDeus, hoc promisit , si parum est, hoc iura-
vit. Quia ergo non secundum merita nostra, sed
secundum illius misericordiam firma est promis-
sio, credamus et invocemus etc,

22. Etsi nova obedientia est necessarla, ta-
men non satisfacit legi Dei, et manent in renatis
in hac vita peccata actualia, et radlx, caligo in
mente et securitas, ac contumacia in voluntate et
corde.

23. Haec mala esse proprle peccata sua na-
tura, id est, vitia pugnantia cum legeDei et digna
ira Dei certissimum est. Ideo docenda est Eccle-
sia, ut haec peccata agnoscat, etdiscat, fide pro-
pter Christum placere Deo renatos. Et Incoatam
obedientlam placere propter Pontificem Christum,
qul nostras hostias ad patrem perfert, sicut ait
Petrus: Offerte hostias spirituales, acceptas Deo
per lesum Christum.

24. Doctrina satlsfactlonum apud adversa-
rios, error et impietas est, et fons multorum er-
rorum.

25. Cum igltur tam tetros errores dlabolica
pertinacia defendant adversarii, et eorum Epi-

529

PHILIPPI MELANTHONIS.

530

scopi, relinquendl et execrandl sunt tanquam ana-
themata. Non expetamus eorum amicicias, qui
nobiscum amiciDeo esse nolunt, nosque adversus
eorum execraliones consolemur voce Psalmi : Ma-
ledicent illi , et tu benedices.

(LIY.) Alia disputatio: de Invoca-
iione Dei.

Propria virtus estEcclesiae, ignota omnibus gen-
tlbus, et hominibus ignaris Evangelii, invocatio
veraDei, ut Rom. 10. dicltur: Quomodo invoca-
bunt nisi credent? Quomodo credent nisl au-
dienl? etc.

2. Ethnicl, ludael recentes, Mahomelislae,
dupliciter peccant in Invocatione. Primum, quia
errant de essentia Dei. Secundo, quia perpetuo
Ignorant voluntatem, an et cur exaudiat Deus.

3. De essentia errantEthnlcI, ludaei etMa-
hometistae. Cum enim non invocent Deum, qul
se patefecit, et sicut se patefecit: fingunt sibl ahl
turbam Deorum, alii unum Deum, sed negant
hunc vere Deum esse, qui se verbo suo, et reve-
lato filio, et Spirltu sancto patefecit, aberrant
ergo a vero Deo, Quare Ghrlstus Inqult: Qui
non honorificat filium , non honorlficat patrem.
Item, loh. 15.: Qul me odit, et patrem meum
odit.

4. De voluntate errant, qula negant fillum
esse mediatorem , et Ignorant promissiones.

5. Multlpllciter errant et Papistae, Inlmlcl
purae doctrinae Evangelii. Alil nihll cogltantes
de verbo, aut filio, in quo se patefeclt, Invocant.
AIII Deum ad certas statuas alligant. Alil homi-
nes mortuos Invocant , et ab eis auxllium petunt.
Denique omnes ignari lucisEvangelii , docent du-
bitandum esse, an placeant, et an exaudiantur
preces nostrae. Hae confusiones animl vagantis
et aberrantls a Deo, non satis describl verbis pos-
sunt. Sed quotldiana lucta , bonas mentes de eis
admonet. Et in ea lucta discamus nos sustentare
verboDei, et IUum Deum quaerere, et In eo ac-
qulescere, qul se suls promlssionibus patefecit.

6. Et exaudit Deus in Ecclesla Chrlstl pre-
ces Invocantlum , et tantum hos exaudlt. Caete-
rarura gentlum omnlum preces sunt inane mur-
mur, ut lohan. 15. dlcltur: SI manseritis In me
et verba mea manserint in vobis, quldquid volue-
rltls, petelis, et fiet vobls, Et Deut. 4.: Non est
alla natio tam grandis, quae habeat Deos appro-

Melanth. Oper. Vol, XII,

pinquantes slbi, sicut Deus noster adest cunctls
obsecralionibus nostris.

7. Ergo In invocatione primum cogitemus,
ad quem dirigenda sit invocatio. Deinde an, et
cur, ct ubi exaudiat Deus. Et discernamus no-
stram invocationem ab ethnica, ludaica et ma-
hometica.

8. Uno modo semperEccIesIaDei inde usque
ab Adam invocavit Deum. Norat unum esse
aelernum patrem, qul genuit imaginem sui,
Filium, et a Palre et Filio procedere Spiritum
sanclum. Et sciebat omnia condita esse simul a
Piitre, Filio, et Spiritu sancto, sicut in 1. cap,
Gen. et lohan. 1. adfirmatur.

9. Dirigebant ergo Invocationem ad hunc
omnipotentem Deum , aeternum Patrem, qul cum
Filio et Spiritu sancto omnia condldit, et susten-
tat, Et norant seexaudiri propter filium constitu-
tum mediatorem, et sciebant effundl Spiritum
sanctum in corda credentium et invocantium.

10. Sic lacob discernit suam invocationem,
ab aliarum gentium precibus, et nominatim facit
mentionem promissi Salvatorls. Prlmum inquit:
Deus, coram quo ambulaverunt patres mei, Abra-
ham et Isaac. Delnde addit de promisso Domino:
Angelus, qnl erlpult me ex cunctis malis, bene-
dicat pueris Istis,

11. Haec est directa Invocatio, ut nos dlci-
mus: lesu Christe fill Del vlvl, crucifixe pro no-
bis et resuscitate, miserere nostri, iuva nos. Sicut
Stephanus inquit: lesu, suscipe spiritum meum.
Et Paulus alt 1. Thessa. 3.: Ipse Deus et pater
noster, et Dominus noster lesus Christus, dirigak
viam nostram etc. Et alias saepe.

12. Et Daniel clare inquit capite 9,: Exaudi
Deus orationem servl tul, propter Dominum.

13. Et capite octavo angelus sciscitatur de
tempore futurl eventus, ab allo quodam collo-
quente, quem nommat Ps a Imoni , Id est, ad-
mlrabllem, qul gnarus est consllil dlvlni, et supe-
rior est creaturls omnlbus.

14. Coram Igltur vldet Danlel, et audlt et
agnosclt fillum Del , slcut alil patres multl audle-
xunt colloquentem.

15. Et lohan. 5. Chrlslus ipse inqult: Pater
meus usque modo operatur, et ego operor.

16. Omnia igltur opera Dei extra dlvinita-
tem, praeterita, praesentla el futura, communia
sunt trlbus personls.

531

DISPUTATIONES

532

17. Et tamen Flllus adsumsit humanam na-
turam, et est Horao, non Pater, nec Spiritus
sanctus.

18. Et unus est Christus, Deus et Homo,
regnans et operans cum aeterno Patre et Spiritu
sancto, Et cum Patre aeterno et Spiritu sancto
invocandus, exaudiens, opem ferens, salvans.

19. Et fiducia filii Mediatoris et Sacerdotis
accedendum est ad Deum,

20. Nec accendi potest sine voce Evangelii,
quae docet, nos gratis propter filium Dei recipi,
et iustos reputari. Hanc fidem praelucere opor-
tet in omni invocatione,

21. Manlfestum est autem , doctrinam de
hac fide deletam fuisse opinionibus ethnicis,
quas defendunt Papistae, quod sit dubitandum de
remissione peccatorum , quod sit dubitandum, an
preces nostrae placeant et recipiantur. Et quod
sentiendum sit, nos propter nostra merita recipi.

22. Manifestum est, et idola in invocatione
proposita esse, scilicet statuas, mortuos homines,
et multos falsos cultus excogitatos esse, ut depra-
valiones coenaeDomini, monachatus, satisfactio-
jies, Haec cum sint manifesta , non recte faciunt,
qui praetextu nominis Ecclesiae, tuentur et stabi-
iiunt errores , aut ad eos redeunt.

23. Saepe praedicitur in concionibus Chrisli
et Apostolorum , in illo ipso coetu, qui vocatur
Ecclesla, magnam fore muhitudinem errantium.
Alt enim Christus: Multi Pseudoprophetae sur-
gent, et seducent multos.

24. Interea tamen Ecclesia aliqua Dei man-
sit, ut in ludaea regnantibus Atheis , Sadducaeis
et Pharisaeis, tamen mansit Ecclesia, erant Za-
charias, Simeon, Elisabeth, Maria, Hanna, et
alli multi , apud quos doctrinae puritas mansit,
et alii plus , alii minus lucis habuerunt.

25. Moventur homines titulo Ecclesiae , de-
formitate disslpationis, scandalis docentium et
Princlpum. Quanquam aulem saepe durlter op-
pngnantur anlml his tells, tamen opponamus ma-
nifestos errores hostlum, etsciamus, omnibus re-
bas anteferendum esse mandatum Dei: Fugite
idola. Eilamsi videt Moises regnum Aegyptl pul-
cerrimum everti , etlamsi magno cum dolore vi-
dent Apostoll horrlblllter dlsslparl optlme consti-
lutam poIItl:im, et patrlam funditus delerl: tamen
confessionem veritatls non abliciunt.

26. Multa sunt impedlmenta Invocatlonis,
sed inter praeclpua est cogltatio de nostra in-

dignitate. Scimus nos meritos esse poenas , sci-
mus Deum iuste irasci peccatis nostris, Et lex
clamitat in cordibus singulorum , poenas testlmo-
nium esse iudicii divini, quod a Deo abiecti sint
calamltosi, Contra haec teneatur doctrina Evan-
gelli, de poenitentia et remissione peccatorum , et
de fide. Quanquam sumus indigni, tamen agen-
tes poenitentiam, et credentes inChristum recipi-
mur, et iuvamur, sicut scriptum est: Venite ad
me omnes qui laboratis et onerati estis , et ego re-
ficiam vos.

(LV.) Mia disputatio: de Fide.

Erat Wicelius et slmlles , et callglnem offundunt
sententlae Pauli , cum in hoc dicto Pauii: Fide
iustificamur^ negant fide signlficari fiduciam
misericordiae, propter Christum promissae.

2. Cum enlmPauIus Pioma. 4. affirmet, non
posse acclpi promlssam remisslonem peccatorum,
nisi fide, necesse est intelligl fiduciam mlseri-
cordiae. SIc fidem et Baslllus intellexlt, et recte
ait, veram iusticiam sola fide contlngere, sic
enim ait: 6 }cavxojf.isrog, Iv y.vQiip 'Aavxaa&w,
avTTi yaQ dtj rj TaXeia, y.al oloy.XrjQog xavx^mg Iv
&e(jp, oze fxi]T6 inl diy.aioavvn Ttg inaigsTai Tij
iavTOV, aXla syvoi fiiv iv^srj ovTa iavTor di-
yaioovvTjg dX7]&ovg, mOTSi de uovt] Trj slg xQiotov
dsdiy.aiwfJ,svoDV etc, qui gloriatur, inDomino glo-
rietur. Haec est enim perfecta et integra gloria-
tio in Deo , quando neque propter iusticlam suam
quisquam effertur, sed agnoscit se indlgere vera
iusticla, fide autem s olain Christum iustlficari.

(LVI.) Edita e^ dQX^^^^(p) slcinscnpto: Dispu-

tatio de MatrimoniOf contra legem Pon-
tificiam de coeUhatu, Autore 31. Casparo Can-
tagiser, Saxonici Collegii apud Erphordiam
Decano. Cum praefatione D. Philippi Melan-

thonis. [Vitebergae. Anno M.D. XLVL (1 Fol. 8.)
Non a Melantlione esse profectam hanc dispntationem,
non quldem auctoris Kantagieseri nomeu (cum Pliilippus
saepe pro aliis laboravit), sed potius laus, quam tribuit
liis propositionibus in praefatione (quam vid, in Epistolis
anni 1546) et postscriptum producit, quod Peucerus omi-
sit; videlicet in fine leguntur: ,, Celebrabitur in CoUegio
Saxonum 17. dieOIartii, respondente losepho Kirchnero,
veneraudi senis ac veri sacerdotis D. M, Sigismuudi fjjio.

533

PHILIPPI MELANTHONIS.

534

Impressum Witebergae apud Vitum Creutzer. " Legltur

haec praefatio et Jisputatio etiam in Lutheri opp. latin.

Vitteb. P. IL p. 508 sqq.]

Quae res occasionem praebuerit, ut hae tam accu-
ratae sententiae ederentur, prius narrandum est,
ut llbentius legantur, et ut bonae mentes confir-
mentur, et gaudeant se non adiuvare saeviciam
iniustissimam eorum, qui adhuc vagas Hbidines,
et idola impiorum sacrificulorum , defendunt.

Nuper adolescens natus in coniugio honesto
et pioSacerdotis Evangelium docentis, petivit sibi
doctrinae testimonium una cum caeteris honestis
et doctls iuvenibus tribui Academia Erphordiana,
renunciatione gradus Magisterii Philosophici, ut
vocant. Hunc nonnulli ardentes odio verae do-
ctrinae repellendum a gradu censuerunt , tantum
hanc ob causam , quod natus esset in Sacerdotis
coniugio.

OfTendit haec iniuria et saevitia multos ho-
nestos homines in ea urbe et Academia, ut con-
sentaneum est. Suntque deliberationes ita varlae
secutae, ut eo tempore ritus tribuendi testimonia
prorsus intermissus sit. Quid facerent sic accensi
odio in rebus maioribus, cum crudelitatem suam
in re tali, et adversus adolescentes declarant, qui
undecunque nati essent, in virtutis curriculo ad-
iuvandi essent?

Hacc eo commemoro, ut bonl gaudeant se
alienos esse a societate talium parricidarum , qui
unum hoc dies noctesque meditantur et moliun-
tur, ut veritateni opprimant, et pios Evangelli
ministros, et principes foventes pia studia verae
doctrinae , interficiant.

Dulcis et vera consolatlo est nobls vere Invo-
cantlbus Deum, etiamsi quos naevos, et sl qua
vicia habemus , tamen contagia impletatis et sae-
vlciae hostium Evangelll vltare, ut posslmus cum
Davide dicere: Cum implls non sedebo, Lavabo
inter innocentes manus meas, et clrcundabo altare
tuumDomlne, ne perdas cum implis, Deus, anl-
mam meam.

Haec etsl Aspldes Illae surdae nolunt audire,
tamen nos audiamus, et gubernarl et defendi nos
a Deo precemur, slcut in Ezechlele promittltur,
ubi Deus sumturus poenas de Sacerdotibus , et
populo , iubet excerpi et servarl gementes propter
idola. Qua descrlptlone mlsericordia Dei mlri-
fice commendatur. Slgnlficat enim Deus multos
esse , qui cum impil teneant gubernacula, et ante-

cellant potentia, non possint abolere idola. HI
si tamen gemitu ostendant, se dolere vicemEccIe-
siae et veram doctrinam, et verara invocationem
amare, excerpi se sciant ex multitudine impiorum,
ne cum eis pereant.

Tales consolatlones multas proponlt Deus;
qulbus se confirment boni, ne fracti pertlnacia,
superbia, insolenlia, vftQ€L, et terroribus poten-
tum, eorum furorem et saevitiam adluvent. Non
dublto tantlsper Deum Ecclesias nostras defensu-
rum esse , donec studium in nobis recte , dextre,
pie docendi Evangelii erit, sicut filius Dei inquit:
Manslonem apud eum faclemus. Spero autem et
Princlplbus piis curae futurum, ut illae Aspides
in his regionibus, ubi tot gentes veram doctrlnam
probant, tandem strychno obiecto sopiantur,

Disputatio de Matrimonio.

Cum matrimonium a Deo ipso institutum , ordi-
natum et sanctlficatum slt, impiissime faciunt,
qui vel abutunlur eo , vel illud prohlbent.

2. Est enlm matrimonium legltlma marls
ac foeminae conlunctio , instituta a Deo indissolu-
billter, ad procreandam sobolem, et ad vitandam
fornlcationem , Gen. 2. Matth. 19. 1. Corinlh. 7,

3. Quare lex pontlficla, quae Sacerdotibus
Interdlclt coniuglum, et contracta matrimonla dis-
solvlt, implissima est etdiabolica , pugnans cum
iure dlvino , iure naturali , et veteris ac cathoK-
cae Eccleslae consuetudlne,

4. Nam prlmum cum Paulus dicit 1. Ti-
moth. 3.: Oportet Episcopum unius uxoris mari-
tum esse. Item adTIt, 1.: Liberos habens fideles
etc. aperte testatur et docet, Sacerdotes llclte ac
pie uti sancto coniugio posse,

5. Imo, Ideo diserle mariti mentlonem facit,
ne per superstltionem prohlbeatur coniuglum mi-
nlslris Eccleslae.

6. Item, 1. Corint, 7.: Propter stupra vi-
tanda , unusquisque suam uxorem habeat , et
suum quaeque vlrum habeat. Mandatum est uni-
versale, ad omnes pertlnens sine discrlmine, qui
non habent donum contlnentlae, aut non sunt ad
coelibatum idcnei.

7. Sic enlm Interpretatur se Ipsum Aposto-
lus paulo post , cum ait : Mellus est nubere, quam
uri. Quam vocem nulla humana autoritas , nulla
lex, nulla vota toUere possunt.

34*

555

DISPUTATIONES

536

8. Qula haec non toUunt naturam et concu-
piscentiam.

9. Et Christus clare diclt Matth. 19.: Non
omnes capiunt hoc verbum, sed quibus datum
est, hoc est, non omnes homines ad coelibatum
idonei sunt.

10. 1. Thessal. 4.: Haec est voluntas Dei,
sanctificatio vestra, ut abstineatis a fornicatione,
ut meminerit unusquisque vestrum possidere vas
suum, in sanctificatione et honore, non obtem-
peret affectibus, Hic locus aperte testatur, usum
coniugalem esse sanctum , id est, opus ordinatum
a Deo, et approbatum verbo Dei et Deo placens,

11. Ideo dicitur 1, Corlnth. 7. : Sanctificatur
vlr Infidelis per mulierem fidelem etc. , id est, usus
coniugalis est sanctus, licitus et Deo placens.

12. Ornat et egregia laude officium coniu-
gale 1. Tim. 2. cum ait: Salvatur muHer per filio-
rum generationem , si manserint in fide , sancti-
ficatione etc.

13. Nam cum Paulus conlugalem castitatem
(quae est moderate utl consuetudine coniugall,
vitare, adulteria et vagas libidines) sanctificatio-
nem vocat, significat certe, coniugum usum esse
sanctum et licitura.

14. Item Chrlstus vocat conluglum conlun-
ctlonem divinam, cum ait: Quos Deus coniun-
xit etc. Matth. 19.

15. Et Paulus de conluglo, clbls et slmlll-
bus rebus Inquit: Sanctificantur per verbum et
orationem, 1. Timoth. 4.

16. Ebrae. 13.: Honorablle conluglum In
omnibus etc. Itidem est honorlficum et insigne
testimonium matrlraonii divlnitus institutl , quod
Pontifices et Monachi, Sodoraltae pessimi, et
Diaboli mancipla, horrlblllter deformarunt.

17. 1. Timoth, 4.: Paulus prohibltlonem
coniugli clare vocat doctrinam Doemonlorum,
cum ait: Spirltus autem dlserte dlcit etc.

18. Cum autem certo constet, Pontlfices et Mo-
nachos prohibulsse coniugium, raanlfestlssimum
est, et slne uUa dubltatlone verum, quod Pioma-
nusPontlfex, cum universo ordine suo et regno
sit ipslsslmus Antichristus, quem Paulus in citato
loco ad Timoth. valde persplcue et apertlssirae de-
plnglt, ac figuratum proponlt, velutl digito com-
raonstrans Eccleslae.

19. Item, 2, Thessal. 2.: Paulus clare alt,
in Ecclesia domlnaturum esse hominem peccati,
extoUentem se supra cultum Dei etc.

20. Constat autem in Ecclesia et titulo Ee-
clesiae domlnari Pontifices , defendentes idola.

21. Quareaffirmo, nuUam unquam extitlsse
haeresin, neque adeo futuram esse, culveriuset
certlus hae Pauli descriptlones, convenlre ac com-
petere queant atque hulc pontificio regno,

22. Nam cui, per Deum immortalem, ob-
scurum esse potest , in tam clara Evangelii luce,
Papam iuxta Pauli verba defecisse, et discessisse
quam longissirae a fide et Chrlsti Ecclesia, Si-
quidem is neglecta, obscurata et deleta Evange-
lii doctrlna ac veris cultibus, quibus se Deus coll
testatur et praeciplt, instltult alienos et pharlsai-
cos cultus a Deo prohibitos, et reciplt ac condi-
dit superstitlosas traditiones, ut sunt, vota, coe-
libatus, dlscrimina clborum ac vestium , ac simi-
les, de quibus Christus pronunclat: Frustra co-
lunt me mandatls hominum,

23. Imo auslra affirraare, Pontifices et Mo-
nachos etiam absurdiora doculsse, quam multi
veteres Haeretici.

24. Impudenter enim hos insignes errores
defendunt, quod traditiones mereantur reraissio-
nem peccatorum, quod sint pares baptlsmo, quod
sint cultus Del, quod slnt perfectlones, quod sint
satlsfactiones pro peccatls, quod merlta eorum
alils Irapertlri posslnt. Addunt etlam , quod Ira-
ditiones sint necessaril cultus, sine qulbus fides
slt inutilis. Excommunicant eos, qul non obser-
vant ipsorum tradltiones , et eiusmodi multo plu-
res absurdltates et {WcoXofiariag docuerunt.

25. Propheta Danlel etlam haec duo tribuit
Antichrlsto, videllcet, quod Idolum In templo
collocet, et auro atque argento colat. Et quod
non afficiat honore mulieres.

26. Haec duo proprla esse Pontificatus Ro-
manl, quls non aperte vldet? Idola manlfesta sunt
impiae Missae, cultus sanctorum, et statuae, quae
in auro et argento ostenduntur, ut ibi colantur.
Id nusquam fit, nlsl in pontificlo regno.

27. Delnde In nullo regno , unquam prohl-
bltum fult legitlmum conlugium, nlsi in pontifi-
clo regno. Ergo convenit ad Id, quod alt Da-
nlel, Non futuras in honore mulleres.

28. Etsl enim multae gentes Ilbldlnibus
horribiliter sunt et fuerunt pollutae, tamen nus-
quara alibi publica lege perpetuo prohlbltum est
verum conlugium magno ordini hominum, nisi
in hoc regno paplstico.

537

PHILIPPI MELANTHONIS.

538

29. Qualls autem turpitudo, quanta anima-
rum pernicies , et quam monstrosae atque hocri-
biles libidines hunc coniugii contemtum et pro-
phanationem secutae sint, tanquam verl fructus
et proprii efFectus, experientia docet, et horrent
animi pii vel cogitare vel nominare.

30. Praeterea tot crudelia homlcidia, qul-
bus Interficiuntur pii Sacerdotes propter sacrum
coniugium, satis etiam monstrant et indicant au-
torem huius tyrannicae legis de coelibatu. Nam
cum Diabolus natura sit homicidia , etiam parri-
cidiis suam legem defendit.

31. Haec ergo cum apertisslme conveniant
ad regnum ponlificium, nihil dubium est, Danie-
lem et Paulum concionari de regno pontificio.

32. Quare sciamus admoneri nos, ne assen-
tiamur Impietatl Pontlficum, sed detestemur, et
anlmo atque corpore abhorreamus. Nam vox di-
vina sonat: Fugite idolatriam. Et In Apocalypsi
clamat angelus : Exlte ex Babylone.

33. Quod vero lex de coelibatu pugnet cum
iure naturae, hinc manifestum est , quod coniun-
clio maris et foeminae est iuris naturalis.

34. Sicut et rectissime et sapientissime lure-
consulti dicunt.

35. EttestanturhaecverbaGene. 1.: Mascu-
lum et foeminam creavit eos, hoc est, indidit
utrique sexui mutuam coniunctionis appetitlonen-.

36. Cum autem ius naturale slt immutabile,
sequitur lus contrahendi coniugii nullis humanis
legibus tolli posse, sed omnibus liberum manere.

37. Nam ubi natura non Immutatur, necesse
est et illam ordinationem manere, quam Deus in-
didit naturae.

38. Praeterea dlssentit quoque haec lex a
decretis et Ganonibus conciliorum veterum, et
consuetudine veteris ac veraeEccIesIae, sicut clare
testantur historiae, et Ganones iurls pontificil, ut
Dlst, 23. in Ganone: His igltur. Et in Ganone
sequente: Quonlam, Distin. 34, In Ganone: Au-
dite carissiml, Et multo pluribus locis.

39. Neque dubium est, Apostolorum tem-
pore, et diu post in Graeca et Latina Ecclesla
fuLsse Sacerdotes marltos.

40. Matth. 8. aperte colligitur, Petrum Apo-
stolum fuisse coniugatum,

41. Et In Actis ostendltur Phlilppum Evan-
gellstam, etallos, habuisse uxores.

42. In Synodo Nlcena approbata est senten-
lia Paphnutil , pugnan,tls contra coelibatum et di-

centis, coniugalem consuetudinem , contlnentlam
et verara castitatem esse, Distinct. 31.

43. Extat et decretum consilil Gangrensis
celebratl anno 334. Quod clare statuit, conlu-
gium Sacerdotum nihil differre a coniugio alio-
rum, Distlnct. 28,

44. Gonstat etiam ex historlls, multos ex
Episcopls et Sacerdotibus legitime natos, in sum-
mos Ponlifices electos esse, Dist, 56. G. Gema-
nensem.

45. Ex quibus omnlbus perspicue apparet,
veteres Ganones non prohibere coniugium.

46. Sed novi Ganones, qui non sunt in Sy-
nodis conditi, sed privato consilio Pontificum
facti, autore Diabolo , et prohibent contrahere
matrimonia, et contracta dissolvunt, contra au-
toritatem Synodorum, contra naturam et contra
mandatum Dei.

47. lam, quaeso, anlmo perpendatur, quam
impie et scelerate faciunt illl irapurisslmi homi-
nes, qui honestos et erudltos adolescentes, ex
Ghristianis Sacerdotibus et Evangelii ministrls,
in legitimo toro natos, publico testimonio, spu-
rios esse irapudentissime adserunt, et pronunciant
indignos, qui ad honesta artificia adraittantur, aut
quibus honores, sive dignitatum et graduum tituli
decernantur.

48. Et quod magis detestandum est, et hor-
ribilis furor est, illi ipsi tam insignis conlugii
conten)tores, hostes et proditores (^quod Deus pro-
nunciat sanctum esse, Et Ghristus ipse in Gana
Galilaeae, sua praesentia et testlmonlo, praeclare
ornavit edito insigni rairaculo) manifestl sunt
scortatores variis libidinibus polluti et coinquina-
ti, iudicati et damnati.

49. Primum lure dlvlno ad Ebr. 13. : For-
nicatores et adulteros iudicabit Deus, 1. Go-
rinth, 6.: Non erretls, neque scortatores, neque
adulterl, neque idolatrae, neque molles etc. re-
gnl Dei haereditatem acclplent.

50. Secundo, iure naturali, Nam supra
ostensum est, vagos concubitus et Ilbldines pro-
digiosas pugnare cum horalnis natura. Rom. 1.

51. Tertlo, etiara iure ponllficio, ut testan-
turverba Alexandri in Ganone: Praeterhoc, DI-
stinct. 32.

52. Et Dist. 81. Gregorlus Interdlcit fornl-
catoribus sacrificulis ingressum in templum, et
interdicit omnibus Ghristianis, autoritate Dei pa-

539

DISPUTATIONES

540

tris omnipotentls , ne officlam audiant a tali scor-

tatore.

53. Neque vero minus peccant et reprehen-
dendi sunt, qulcunque his impuratis hominibus
adsentantur aut consentiunt, praesertlm cum
Evangelici censeri volunt. Scriptum est enim
Roman. 1.: Faclentes et consentientes eadem
poena dignl sunt. Et Rom. 10.: Corde creditur
ad iusticlam , ore autem fit confessio ad salutem.

54. Nos igitur agamus gratlas ex toto corde
sine intermissione Deo opt. raax. patri Dorainl
nostrl lesu Chrlsti, pro hoc inenarrabili beneficio,
quod nos ex hoc Antichristi regno, pro sua im-
mensa misericordia, clementer liberarit et eripue-
rit, et ex densissima caligine ac tenebris in cla-
ram hicem revocarit, atque ad veram verbl sul,
et voluntatis in eo revelatae, cognitionem per-
duxerit. Rogemusque ardentisslmis precibus et
omnibus votis, ut porro sanctificare, regere, iu-
vare, accendere et confirmare corda nostra Spiritu
sancto velit, ut ipsum vere agnoscamus , invoce-
mus , ei vere credamus , gratias agamus et obe-
diamus, ne in eiusmodi Eplcureos furores, et fa-
naticos Papistarum errores, iterum ruaraus, suam-
que Ecclesiam benigne gubernare, tuerl et servare
velit, qui est benedictus in secula, Amen,

(L VII.) Alia disputatio D. Ph ilippi Me-
lanthonis: de tota Evangelii doctrina, Anno

1546. (Legltur etiam in opp. Luth. latin. Witteb.

T.|1I. p. 505.)

Est oranino miserum totum genus humanum In
hac corruptlone, ut in maxima parte hominum
manifestl furores ostendunt, quia maxima raultl-
tudo vlvit more pecudum , contemnens Deum et
iudicium et misericordiam Dei, nec attendens
y.nde sit haec natura, et quomodo regatur, et quis
sit futurus finis huius mundi , sicut Psalmus in-
qult : Dixit insipiens in corde suo : non est Deus.

2. Econlra vero ingens et immensa bonitas
Del est, quod quanquam multi sunt prophani, qui
non emendantur, tamen se patefecit certis testi-
monlis, et revelavit arcanum decretum suum de
remissione peccatorum propter filium, et colligit
slbi ex tam corrupta massa humani generis Eccle-
siam aeternam.

3. Et ut eam Ecclesiam sibi coUIgat, insti-
tuit ministerium Evangelii inde usque ab initio
post Adae lapsum , in quo ministerio vult orani-

bus temporibus praedicari poenitentiam el remis-
sionem peccatorum propter filium.

4. Cumque nos in Ecclesia non simus Epi-
curei, sed affirmemus vere Deum tradidisse do-
ctrinam de sua voluntate, de ira et mlsericordia,
debemus audire ipsara doctrinam, et fugere omnes
corruptelas doctrinae,

5. SicutHeva debuit vitare corruptelas man-
dati divini, quas Diabolus ei proposuit, sic oranes
horaines debent vitare , et damnare omnes depra-
vationes EvangeHi.

6. Manifestum est autem depravari Evange-
lium multipliciter in articulo de poenitentia ab
illis scriptoribus, qui docent, Remitti peccata pro-
pter nostram contritionem et alia merlta : et ta-
men quia nunquam scimus quando sit sufficlens
contritio, aut sufficientia merlta, semper dubitan-
dum esse quando habearaus reraissionera.

7. Multi Ethnlci errores insunt in hac sen-
tentia quia fingunt nostram contritlonem posse
sufficientem esse pro nostris peccatis, ita siraul
detrahunt de raerito Christi, et raergunt homines
in aeternam mortem, quia quo magls augetur con-
tritio sine fide, eo profundius rult horao in morr
tem, ut manifestum in luda, inSaul, et similibus.

8. Propterea et ipsa dubitatio impellit men-
tes in desperationem, et deterret a vera invocatio-
ne, sicut Paulus Inquit: Quomodo invocabunt,
nisi credant? Roman. 10.

9. Iterura etiara detrahunt gloriae Christi,
quando dicunt, Remitti peccata propter nostra
raerita, et non gratis fide propter Christura.

10. Error est, quod oranlno omittimt in
doctrina de poenitentia hunc articulum: Fide gra-
tis donatur remissio peccatorum propter filium
Dei per fidem.

11. Et hunc tetrum errorem, quo deletur
praecipuus articulus Evangelii et symboli , vide-
licet, Credo remissionem peccatorum, impie de-
fendunt autores decreti Theologorum Lovanien-
sium.

12. De contritlone nos quoque docemus,
omnlno oportere aliquam in iis, qui convertuntur,
contritionem existere, quia Deus damnat carna-
lem securitatem, et vult aliquo modo agnosci
iram suam adversus peccatum, Ideo Paulus sic
orditur suam concionem: Revelatur ira Dei de
coelo super omnem impietatem et iniusticiam etc.
Rom. 1,

541

PHILIPPI MELANTHONIS.

542

13. Et contritio est vere expavescere agni-
tione irae Dei adversus peccata, et dolere propter
Deum et filium eius Dominura nostrum lesum
Christum.

14. Sit verus dolor et pavor, nec disputetur,
an sit sufficiens. Quia nostra contritio non mere-
tur remissionem , et si cresceret in nobis pro ma-
gnitudine peccati, extinguerentur homines, sicut
multi impii sensu irae Dei subito pereunt,

15. Sit igitur contritio, sed accedat fides,
qua unusquisque vere credat et statuat sibi ipsi
remitti peccata gratis, propter filium Dei, non
propter propria ulla merita.

16. Hac fide et consequitur homo remissio-
nem peccatorum certo , et rursus erigitur cor, et
vivificatur, id est, mitigantur pavores, et conci-
pitur Spiritus sanctus, et nova vita et laeticia, ut
Rom. 5. dicitur : lustificati fide pacem habemus.

17. Hunc articulum necesse est in Ecclesia
proponi et illustrari, etiamsi reclamant Pontifi-
ces, Reges, Monachi et omnes hypocritae.

18. Nec adsentiendum est oppugnantibus
hunc articuUim, etiamsi clamant nos seditiosos
aut haereticos esse. Sed tenenda est regula: Si
quis aliud Evangelium docet , anathema sit.

19. Haec regula satis excusatnos, cum ad-
versamur Pontificibus etRegibus qui daranant ve-
ritatem , Imo necesse est nos obedire Deo praeci-
pienti , ut amplectamur Evangeliurn , et adverse-
mur erroribus.

20. Pertinet ad praedicationem poenitentiae,
etiam doctrlna de novitate vitae, seu bonis ope-
ribus, quia peccatum , cum reraissura et tectum
sit, non regnet deinceps in nobis. Et lohannes
dicit: Facite fructus dignos poenitentia. Et
Esaias: Discite recte facere, et desinile male fa-
cere.

21. Et in Zacharia dlcitur: Effundam super
domum David spiritum gratiae et precum.

22. Accepto Spiritu sancto fide, statuimus,
quod simus in gratia, iusti, id est, accepti et pla-
centes Deo, propter mediatorem, Et quia agno-
scimusDei erga nos misericordiam et praesentiam,
invocamus, et dillgimus eum, et nos ipsos Deo
subiicimus. Ita incoatur in nobis interior obe-
dientia et sequuntur externi veri cultus, invocatio
vera Dei, confessio Evangelii , et obedientia iuxta
mandata Dei in omnibus externis operibus.

^3. Et taraen manet peccatura in renatis, in
hac vita, quod non est leve malum, ut exlenuant

liypocritae. Non enira sunt levia maia dubita-
tiones, diffidentiae, multae ignorantiae, multi-
plices omissiones, frigidius et languidius diligere
Deura , credere et tiraere , et multae errantes
flammae cupiditatura.

24. Haec quanquam sunt magna et tristla
mala, tamen teguntur immensa misericordia, si-
cut Psalmus 32. dicit: Beati quorum tccta sunt
peccata: et sunt remissa, conversis ad Deura, re-
tinentibus fidera.

25. Est ergo peccatura in renatis in hac vita
mortali, sed non regnans, Tunc vero iterum
regnat, quando indulgent homines peccato contra
conscientiara. Ut quando renati redeunt ad priora
idola, dedunt se prohibitis libidinibus, scortatio-
nibus, adulteriis, adficiunt alios iniuriis scien-
tes etc,

26. Non raanet Spirltus sanctus in talibus,
qni indulgent peccato contra conscientiam , et ex-
cutitur fides, quae antea fuerat in corde accensa,
qua credebat homo , se a Deo receptum esse , Deo
placere, se exaudiri, nec manet vera invocatio.

27. Cogitetur ergo, quanta sit miseria ho-
minis perseverantis in peccatis contra conscien-
tiam, quia iam non invocatDeum, et cum vivat
in maxirais periculis, non audet statuere se de-
fendi et iuvarl a Deo.

28. Imo perseverans in peccatis contra con-
scientiam , ruit in aeternas poenas, ut Galat. 5.
dicitur: Qui talia faciunt, regnum Dei non possi-
debunt.

29. Etsi magna mala sunt peccata haerentia
In renatis In hac vita , quibus spiritu repugnant :
tamen infinita distantia est inter ea peccata, et
lapsus contra conscientiam , qui excutiunt Spiri-
tura sanctum.

30. Ideo omnibus nobis acerrime pugnan-
dura est, ut retineamus Spiritum sanctum, nec
labamur contra conscientiam , iuxta illud : Si
actiones carnis spiritu raortificabitis, vivetis.

31. Spirltu repriraendae sunt flammae cupi-
dltatum. Ergo necesse est id fieri timore Dei,
fide , Invocatione Del , ut luveraur et regamur a
Deo, ne erremus, et ruamus contra voluntatem
Dei.

32. Et cum raagna sit Infirmitas nostra, me-
minerint pil promlssura esse auxiliura , ut Paulus
inqult Phih"p. 2.: Deus est, qul efficit, ut veli-
tis , et ut perficiatis, Si sentis inltia poenitenliae

545

DISPUTATIONES

544

et fidel , sclto te iam placere Deo , et Deiim tibi
adesse, velle haec initia provehere, et velle tibi
in vocatione, in gubernatione opem ferre, ne
frustra nitaris , cum Deo servire cupis.

33. Hac tota doctrina Evangelii nos ad poe-
nitentiam, fidem , invocationem Dei et veros
cultus et bonos fructus excitemus, propter glo-
riam Dei, et Domini nostri lesu Christi, ut scia-
mus labores nostros non fore inanes in Domino.
Etiamsi impia multitudo hominum , quae est ma-
xima, nos derldet, aut odlt, et multiplicem sae-
vitiam in nos exercet , hanc tamen consolatlonem
teneamus: Non erit labor vester inanis
in Domino.

Secinuntur THEMATA,

quae post mortem reverendi viri D. Mar-

tini Lutlieri in Academia Witeber-

gensi sunt disputata.

(LYIII.) Ex aQ/Jxvmp: Propositiones Petri
Malv endae propositae in colloquio Ratispo-

nensiy Anno 1546. His oppositae proposltiones ve-
rae , disputatae a QI. Blaximiliano Mauro Yitebergensi
docente Evaugel. in aula Illustr, Ducis Saxoniae lohan-
nis Eruesti etc. Die Martii undecimo. Vitebergae ,
apud Vitum Creutzer. 1546. 8.

Propositiones Petri de Malvenda in coUoq.
Ratisp. anno 1546. propositae, (Leguntur etiam

iu opp. Lutlieri latin. W^iteb. T. II. p. 506.)

In iustificatlone peccatorls remlttitur peccatum per
Christum medlatorem, et gratla Infundltur, idque
fit ex mera Dei gratla nullls meritls noslrls.

2. Ad hanc iustlficatlonem In adultls, con-
currunt etlam actus llberi arbltrll, motl a gratla
praeveniente et simul coraitante.

3, Fides qua credlmus hlslorlae evangelicae,
et Deum patrem mislsse nobls fillum proplciato-
rem pro peccatis nostrls, et per illius sanguinem
remitti peccata , est in adultis ad iustificatlonem
necessaria.

4, Non tamen sola ad iustificandum sufficit,
sed requiruntur etiam spes et caritas, et actus
poenitentiae caritate informatus.

5. Actus hi ad iustificatlonem *) adulti con-
currentes , non sunt iustificationis meritorii.

1) Peuc. iustificandum.

6. Etsi cerlum sit, omnia peccata quae ullo
unquam tempore reraissa sunt, aut remittuntur per
sanguinem propiciatoris remitti : tamen cum quis
firmlter et certo statuit sibi remissa esse peccata,
non habens conditionis suae et infirmitatis rallo-
nem, iudicio magis temerario, quam scripturae
autoritate ducitur,

7. Is cui remissa peccata sunt, potest auxl-
lio gratiae Dei sic implere Del praecepta , ut Deo
et proximo reddat, quod debet. Quod dum faclt,
non solum non peccat mortallter, sed potlus est
iustus apud Deum, etlegls Impletor, et elusmodi
horalnes vere iusti sunt apud Deum, et legem elus
implent, quia gratiam habent omnlno peccata de-
lentera, et suggerentem vlres ad iraplendam le-
gem. Non qula peccala quae post iustlclam acce-
ptam adhuc maneant, ilh*s non imputentur, aut
propterea tantum, quod iustlcia, quam non Ipsl,
sed Chrlstus feclt, illls imputetur per Christum.

8. Diclmus opera haec, quibus legem iusti
Implent, et Dei voluntatem seqnuntur, slc esse
vitae aeternae merilorla, ut eis Pauli testimonio
reddenda slt corona iusticiae.

9. Postremo multae hominls actlones sunt
ante iuslificatlonem , quae non parum conducunt,
ut cleraentisslmus Deus oculos suae bonltatis et
ineffabllls misericordiae ad ignoscendum saepe
convertat.

Contrariae et verae propositiones,
disputatae Witehergae a Magistro Maximi-
liano Mauroy docente Evangelium in aula
Illustrissimi Ducis Saxoniae lohannis Erne-
sti etc. Et petente gradum Doctoris , praesi-
dente Pkilippo Melanthone, anno 1546. die

12. Martii.

Ut ante exlremum agonem fillus Dei precatus est :
Pater sanctifica eos in veritate, sermo tuus est ve-
ritas: ita et nos petamus, ne Deus extlngui lucem
Evangelii sinat, et nostras preces ad Ponlificis
nostri Domini lesu Christi precationem adiunga-
mus. Videmus enim praestigias excogitari ad
obruendam Evangelii vocem.

2. Assentitur Malvenda requirl fidem, sclli-
cet noticiam historiae, qualis et in luda erat, qua
credit aliquibus remitli peccata. Deinde vero Jde-
let praecipuum articulum doctrinae de fide , qua
iubet Deus unumquemque agentem poenltentlam
staluere sibi ipsi vere remilti peccata, propter
mediatorem, non propler alias placationes.

545

PHILIPPI MELANTHONIS.

546

S. Oppono igilur Malvendae, consensum
Prophetarum et Apostolorum iuxta dictum Petri
Act. 10.: Huic omnesProphetae testimonium per-
hibent remissionem peccatorum accipere per no-
nien eius omnes qui credunt in eum.

4. Fateor, inquit, dari remissionem pecca-
torum propter Christum, et fidem flagito, Sed
quia decipit lectorem Malvenda generalitate, ideo
necesse est eum refutari, InteHigit fidem , qua in
genere credis aliquibus remitti, non tibi, Hoc
credit ludas, imo et Diaboli.

5. Propria Evangelii promissio est, annun-
ciare remissionem peccatorum, Haec nihil pro-
dest tibi , si tantum credas in genere aliquibus re-
mitti, non tibi.

6. Ideo tantum hanc generalem fidera docen-
tes, delent Evangelium, et veram ac salutarem
consolationem conscientiis admirando Dei consilio
propositam, eripiunt,

7. Paulus de hac fide loquitur, qua agens
poenitentiam, sibi ipsi remitti credit, cum ait:
lustificati fide pacem habemus.

8. Quia illa generalis fides seu notitia histo-
riae non erigil mentem perterrefactam et fugien-
tem Deum , sed potius auget pavores et fremitum
adversus Deum, Eo magis irascuntur ludas et
Diaboli , quia sciunt filium Dei iudicaturum esse,
et aliis melius fore.

9. Recte igitur Bernhardus dixit: Sed adde
ut credas et hoc, quod per ipsum peccata tibi do-
nantur. Hoc est testimonium quod prohibet Spl-
ritus sanctus in corde luo dicens: Dimissa sunt
tibi peccata tua. Sic enim arbitratur Apostolus,
gratis iustificari hominem per fidem.

10. Idem nostrae Ecclesiae docent, cum
enarrant dictum Pauli : Fide iustificamur,

11. Nulla consolatio proponitur conscientiis,
si haec nostra enarratio abiicitur. Item si additur
fidei conditio nostrae dignitatis, ut Malvenda in-
quit , non habens conditionis et infirmitatis suae
rationem,

12. Haec prorsus est legis doctrina, Tunc
habebis remissionem, cum eris dignus.

13. O tristem vocem, quae iubet nos intueri
nostram conditionem, id est, miserrimam natu-
ram horribiliter contaminatam peccato. Quid
enim dicit'*) David intuens suam conditionem,
Egone reciperer, qui tantis sceleribus me et Ec-

2) Peuc. niendose dicet, ex emendatione.
HIelanth. Oper, Vol. XII.

clesiam pollui , eripui viro sancto coniugem , pol-
lui meam et alienam conscientiam, virum inter-
ficiiussi, praebui causam , ut poenae, seditio et
infinita scandala sequerentur? Hic certe David ad
mediatorem , et ad doctrinam de gratuita remis-
sione deducendus est, sicut ipse se voce absolutio-
nis et fide sustentat,

14. Ideo Paulus toties inculcat particulam
gratis, ut discernat legem etEvangelium, et do-
ceat statuendum esse, gratis remitti peccata pro-
pter filium Dei.

15. Verum est oportere adesse in conver-
sione poenitentiam, fidem, dilectionem, spem,
bonum propositum, et alias virtutes, sed hae non
sunt causae remissionis,

16. Ideo dicitur, sola fide iustificamur, ut
excludatur opinio seu conditio meriti , non ut ex-
cludantur virtutes, ne adsint.

17. Eandera doctrinam confirmat hoc di-
ctura : Non iustificabitur in conspectu tuo omnis
vivens. Non igitur datur remissio propter ulla
nostra opera.

18. Errat Malvenda docens mentem pavi-
dam et fugientem Deum in illo tristi conspectu
irae Dei, ut maneat in dubitatione.

19. Errat qui fidem in suis propositionibus
tantum intelligit esse idem , quod nosse historiam,
non assentire promissioni.

20. Errat quia affirmat renatos in hac vita
posse legi Dei satisfacere, et expresse dicit hac
impletione legis , homines iutos esse.

21. Nos contra affirmamus, renatos in hac
vita non posse satisfacere legi Dei , et quanquam
habent inchoatam obedientiam , quae Deo placet
in credentibus propter filium : tamen persona est
iusta, id est, accepta propter mediatorem , iuxta
illud: Non iustificabitur in conspectu tuo omnis
vivens.

22. Multa tristia mala manent in renatis, ut
dubitationes , securitas carnalis, frigide diligere
Deum et multae flammae viciosarum cupiditatum.
Haec maia condonantur et teguntur in his qui re-
pugnant, sed tamen revera sunt mala pugnantia
cum lege Dei.

23. Sed ruentes in delicta contra conscien-
ttam excutiunt gratiam et Spiritum sanctum , et
fiunt rei mortis aeternae.

24. Rursus autem recipiuntur a Deo cum
conversi agunt poenitentiam , et fide remissionem
petunt, ut Esaias inqult : Si peccata vestra fuerint

547

DISPUTATIONES

548

sicut coccinum, erunt candida ut nix, id est, Si
rei fueritis, ut cruenti in suppliciis, tamen reci-
piemini et liberabimini ab aeterna ira et ab aliis
poenis.

25. Honesta opera non renatorum vocamus
disciplinam , quae est necessaria propter manda-
tum Dei, sed non meretur remissionem peccato-
rum , quod reipsa vult Malvenda cum ait, ea non
parum conducere, ut Deus convertat facientem.

26. Haec Malvendae opinio pugnat cum do-
ctrina de gratuita remissione, et deducit mentes
ad illam incertitudinem, ut quaerant quando satis
habeant meritorum , et tota haec imaginatio fingi-
tur ad obruendam doctrinam de fide. Caeterum
doceri homines, et audire Evangelium necesse est.
Ideo et Apostolis dictum est: Praedicate omni
creaturae, et omnibus mandatum est, ut audiant.
Qai non audierit, ultorero, Deut. 18.

27. Ociosi et securi de iusticia cogitantes,
nihil nisi disciplinam mirantur, sed cum expa-
vescunt mentes conspectu peccati et irae Dei , ibi
vere discunt hanc consolationem veram et saluta-
rem esse, quae hoc decretum immotum Dei pro-
ponit , quod affirmat propter filium gratis remitti
peccata, et velle Deum ut fide accipiamus hanc
consolationem.

28. Cumque voceEvangelii nos sustentaraus,
datur Spiritus sanctus et vereaccenduntur incorde
dilectio et ah'ae virtutes, ut Paulus inquit ad Ga-
lat. 3.: Ut promissionem Splritus accipiamus per
fidem.

29. Malvenda pugnantia dicit, remitti pec-
cata niillis nostris merltis, et tamen ait, propriam
Infirmitatem considerandam esse. Hoc est, quae-
rere remissionem propter nostram dignitatem.

30. Sed eludunt hanc obieclionem, dlcunt
remitti, sed nosnonposse, nec debere de volun-
tate Dei statuere. Hoc si verum esset, quid opus
esset promlssione remissionis, aut voce annun-
ciante remlssionem ? Non vult autem Deus men-
tes in hac dubitallone relinquere, sed sic ad se
vocat nos edita promlssione, et consolatione, qna
confirmriti liberamur a morte aeterna: quia Evan-
gelium est potentla Dei ad salutem omnl credentl.

31. Ideoque in Ephesiis multls verbls de-
scribit P;^ulus hanc asseveratlonem. Per quem
habemus fiduciara, et audernus accedere per fidem.
Etsi vnrias corruptelas hic alil fingunt, tamen
manifeslum esl hoc ipsum praecipi, ut credamus

nos recipi, et hac fide invocemus Deum, non fu-
giamus, ut fugiunt Deum, Saul, ludas, et similes.

32. Doctrina praeclpiens dubitationem , aut
adducit ad desperatlonem , aut in securis gignit
Epicuraeum contemtum Dei. Nam in invocatlone
ita cogitant: Nescio quid agam , fortasse Deus me
abiecit , nec resplclt meas preces.

33. Intelllgatur ergo fides non tantum histo-
rlae notlcla , sed etlam assentiri promissioni gra-
tlae, cum quo assensu necessario conluncta est
fiducla acquiescens in mediatore propter prorais-
sionem,

34. Et quanquam multae virlutes slmul sunt,
taroen dicitur: Fide iustificamur, qula oportet
esse allquld, quo mens apprehendens Christura,
acqulescat in alieno beneficlo. Ita fides est quid-
dam apprehendens et applicans nobis Christura
mediatorera.

35. Malvendae dubitallonem docenti haec
dlcta erunt inanes soni: In te Doralne speravi,
non confundar in aeternura. Item : Qui confi-
dunt in Domlno , sicut raons Slon non commo-
vebuntur. Nara si lubeasDavidera dubitare, quo-
raodo erlget se? quoraodo statuet se curae esse
Deo?

36. Quod vero dicunt, confidere, actum
esse spel, res ipsa ostendit spera quoque excuti
raentibus, si putent in dubltatlone manendum
esse, quare etiamsi nomen spei retinet Malvenda,
taraen rem non retlnet.

37. rides est fiducia propter medlatorem,
acciplens in praesentia remissionem peccalorum,
ut Paulus dlcit: lustlficati fide pacem habemus.
Spes vero est futurae llberationls expectatio.

38. Paulus fidem Abrahae laudans inquit
Roman. 4. non dubltavit diffidentia. Item : Prae-
ter spem In spem credidit. Hoc exemplum pro-
ponit et inculcat, ut nos quoque amplecti pro-
missionem, et vlncere dubltatlones, quibus varie
quatiuntur mentes, doceat. TeXog.^)

(LIX.) Alia disputatio tkeologica: de
Poenitentia, respondente M. Melchiore Isin-
dero Suidnicensi y Witebergae, Anno 1548,
8. die Novemh.
Ut filius Dei In agone suo precatus est, inquiens:
Pater, sanctlfica eos in veritate, sermo tuus est

3) Additum est in archetypo: „Iohannes Bii^enliaglus Po-
meranus D. Ilae propositiooes M. Maximiliani sunt ipsa
Eyangelii verilas. "

549

PHILIPPI MELANTHONIS.

550

veritas, ita ad huius summi Sacerdotis precatio-
nem adiungimus vota nostra, et veris gemitibus
petimus, ne sinat extingui lucem Evangelii, sed
semper servet coetum in his regionibus, etiam in
quo sonet vox Evangelii incorrupta, et a quo vera
invocatione colatur.

2. Est autem inter praecipua capita Evan-
gelii doctrina de poenitentia, et remissione pec-
catorum, quam quidem omnibus in conspectu
semper esse oportet, sicut et filius Dei summam
Evangelii complectens, inquit: Ite praedicantes
in nomine meo poenitentiam et remissionem pec-
catorum.

3. Sit infixum animis hoc iusiurandum Dei:
Vivo ego, nolo morlem peccatoris, sed ut con-
vertatur et vivat.

4. Est autem copulativa oratio , coniungun-
tur haec duo, conversio, et vita. Nemo vivet
perseverans in sceleribus contra conscientiam.

5. Ideo poenitentiae seu conversionis, prima
pars esse contritio recte dicitur.

6. Est autem contritio vere expavescere agni-
tione irae Dei adversus nostra peccata, et vere
dolere nostra inobedientia Maiestatem divinam
offensam esse.

7. Vere enim et horrihiliter irascitur Deus
peccatis, et iram suam vult conspici. Ideo non
solum voce legis eam arguit , sed etiam commone-
facit nos tanta varietate tristissimarum calaraita-
tum de sua ira, Imo et in voce Evangelii Spiri-
tus sanctus arguit mundum de peccato.

8. Etsi in conversione, in aliis maiores, in
aliis minores sunt dolores, tamen in omnibus ali-
quos esse necesse est, Et ut caeteris peccatis , ita
inullo magis securitati Deus irascitur, quae iudi-
cium Dei contemnit.

9. Ideo apud Esaiam dicitur: Ad quem re-
spiciam, nisi ad moestum et contritum spiritu, et
trementem sermones meos?

10. Etloel: Scindite corda vestra. EtPau-
lus inquit : Tristicia secundum Deum efficit poe-
nitentiam ad salutem,

11. Necesse est igitur corrigi securitatem , et
ut excutiatur, commonefacit nos magnltudo cala-
mitatum, Ac Deus praecipue Ecclesiam subiecit
cruci, ut in ea magis quam in mundo conspicia-
tur et timeatur ira Dei adversus peccatum.

12. Sed necesse est accedere ad dolores con-
solationem, Ideo secunda pars in conversione
est vivificatio quae sit fide. Et docendi causa per-

spicue dicitur, secundam partem poenltentiae
fidem esse, qua cor tuum fiducia filii Dei accipit
remissionem, et te vere a Deo r»'cipi in gratiam,
et iustum reputari statuis, et vere proiici tua pec-
cata, ut apud Michaeam dicitur, in profundum
maris, non propter ulla nostra merita, sed gra-
tis propter mediatorem.

13. Haec fides complectitur omnes articulos
fidei, etinhishunc: Credo remissionem peccato-
rum, scilicet mihi quoque dari, non tantum aliis.

14. Fides in Diabolis non recte accipit hunc
articulum : Credo remissionem , quia tantum sta-
tuit aliis dari. Talis fides est ludae et sirailium.

15. Ideo non recte dicitur, vera esse fides,
quae est in non conversis, quia non adsentitur
omnibus articulis fidei.

16. Doctrina monachorum quae iubet dubi-
tare de remissione peccatorura , et quidem in con-
versione, iubet manere in dubitatione, falsa,
impia et ethnica est, et re ipsa delet Evangeliura,

17. Sed ideo habet applausores, quia con-
gruit cura iudicio rationis, quale est in hac cali-
gine naturae. Cogitat enim mens humana, quae
stultitia vel arrogantia est adfirmare, quod Deo
placeas. Quis cernit arcanam Dei voluntatem?

18. Imo vero ideo vox Evangelii patefacta
est, ut certo statuamns nos recipi. Necessaria est
igitur fides qua te ipsum recipi statuis.

19. Hac fide cor erectum, accipit Spiritum
sanctum et agnoscens iam misericordiam, invocat
Deum, clamat Abba pater, et seDeo subiicit, in-
cipit eum diligere, habet bonum propositum.

Et semper in hac vita vera est vox Evangelii:
Fide iustificamur, id est, non solum praepara-
mur, ut deinde dilectione simus iusti, sed sem-
per retinenda est in converso haec vera consolatio,
persona est iusta fide, id est, fiducia mediatoris
accepta Deo ad vitara aeternara, non propter pro-
priam mundiciem seu dignitatem.

20. Hanc consolationem retinere necesse est,
et ut vox Evangelii retineatur, et ut honos filio
Del debitus tribuatur, et ut invocatio vera fieri
possit,

21. Quomodo enira possunt accedere ad
Deura, qui manent in dubitatione, cum obstrepunt
hae cogitationes, Cur invocas, cura sis indignus?
cura fortassis Deus tuam invocationem respuat.

22. Contra tales dubitationes quotidie in in-
vocatione exuscitanda est haec fides, iuxta illud:

35*

531

DISPUTATIOMES

552

Habentes talem summum Sacerdotem , accedamus
cum fiducia ad thronum gratiae. Semper statuat
conversus se placereDeo propter mediatorem, non
propter propriam dignitatem, etsi necesse est
simul esse dilectionem et bonum propositum, et
multas virtutes, iuxtaillud; Qui non diligit, ma-
net in morte. Sed persona non propter has vir-
tutes, sed propter mediatorem placet, quia ad-
huc rellquae sunt in hac vita multae et magnae
sordes, etiam in his qui non habent peccata con-
tra conscientiara.

23. Detestanda eft arrogantia et securitas in
omnlbus qui sibi blandiuntur, et non vere dolent
propter peccata quae adhuc haerent etiam post
conversionem in cordibus, scihcet propter dubi-
tationes , errores , peccata ignorantiae es omissio-
nis, quod levlus timent corda iram Dei, quod
non ardent dilectione, zelo, quod multarum vi-
ciosarum cupiditatum flamrais accenduntur, qui-
bus repugnare valde difficile est.

24. Oranium hominum peccata et immun-
dlciem arguit vox divina, ut Paulus inquit: ut
omne os obturetur, et totus mundus reus sit Deo.
Item: Non iustificabitur in conspectu tuo oranis
vivens.

25. Ideo semper in hac vita etiam in conver-
sis crescere contritionem oportet , et addi fidem
oportet, ne desperatione opprimaraur.

26. Fit contritia, cum fides accedlt, timor
filialis, et opus bonum et Deo placens, iuxta Psal-
raum: Sacrlficium Deo Spirllus contritus etc.

27. Verum est in conversione cum iam homo
ex pavoribus fide erectus est, et quasi revixit, se-
qui oportere novam obedientlam. Re ipsa igltur
est haec tertia pars conversionis seu poenitentiae,

28. Manet in conversis ingens infirmitas in
hac vita, et manent peccata , ut dictum est, sed
non lapsus contra conscientiam.

29. Infinitum discrimen est inter vicia hae-
rentia in conversis, et inter lapsus contra con-
scienliam,

30. Violans legem Dei contra conscientlam,
contrlstat et excutitSpirltum sanctum, ut de Aha-
rone dlcltur: Dorainus volult eum conterere.

31. Privata absolutio cum propter allas mul-
tas causns in Ecclesia retlnenda est, tum etlam
propter hanc, ut maneat in conspectu illustre

lapsos resipiscentes recipiendos esse, et'|eis vere
dari a Deo remissionem peccatorura. Hoc testi-
monio absolutionis usitato et Petrus Alexandrinus
contra Meleti usus est.

32. Et ut petatur privata absolutio , fit con-
fessio in qua deploremus et fateamur multis no-
stris lapsibus et Deum offensum esse , et laesam
Ecclesiam, et irritatam iram Dei, ut poenae cu-
mularentur, et reverenter petaraus absolulionera,
Sed singulorum dellctorum enumeratio nec possi-
bilis nec necessaria est.

33. Cum Psalmus inquit: Dlxi confitebor
adversus rae iniusticiam meam Domino , et tu re-
mittls inlqultatem peccatl mei, loquitur Psalm,
de confessione quae fit proprie Deo , etiamsi non
fit coram homine. Et opus est contritionis, quam
tamen regit fides. Est enim talls confessio, qna-
lem recitat Daniel: Tibi Domine iusticia, nobls
autem confusio faciei nostrae elc.

34. Ac talis confessio multas virtules com-
plectitur. Primum iusticia est accusans partem
iniustara, id est, nos ipsos, agnoscens delictura,
et vere dolens quod Deura offenderiraus. Delnde
fides adiuncta est, quae petit et accipit remissio-
nem.

Tertio , humilitas est, qua se mens vere Deo
subiicit , et fatetur nos iuste puniri , et in poena
non fremit adversus Deura , sed aliquo modo vo-
lens praestat obedientiam , et petit et expectat mi-
tigationem, ut David in exilio fatelur se iuste pu-
niri , et non irascitur Deo punienti. Sed utcun-
que volens perfert poenam, et petit et expectat
mitigationem.

35. Magna virtus est talis confessio , in qua
homo coram Deo sese prosternit, et vere fit sup-
plex, deposita superbia, Nec iam extenuat de-
licta sua, nec fugit poenas, sed cedit iusto iudi-
cio Dei, aliquo modo volens, et petit venlam pro-
pter mediatorera, nec talia dicta detorquenda sunt
ad confirraandos errores, et ad obscurandam vo-
cem Evangelii de gratuita reraissione.

36. Gertissiraum est, nec contrllionem, nec
confessionem mereri reraisslonem peccatorum. Et
singnlaris coecitas est, fingere sufficlentem contri-
llonem mereri remissionem. Quae enim potest
esse sufficlens contrltio? Et dolor crescens sine
fide, merglt homines in desperatlonera et aeter-
num exitium. Ideo necesse est utramque doctri-

testiraoniura, ostendens Evangellum esse manda- I nam tenere et oportere aliqua veri dolorls Inltla
tura de annuncianda remissione peccatorum, itera [ esse, ut Ezechiel inqull: Displlcebltis vobis in

553

PHILIPPI MELANTHONIS.

554

conspectu vestro, et simul fidem accendendam
esse. quae petat remissionera , et luctelur cum
pavoribus, et acquiescat in mediatore, accedat
ad Deum, invocet, et accepta remissione, cele-
bret Deum, ac statuat se recipi et vere esse haere-
dem vitae aeternae,

S7. Hanc consolationem universae Ecclesiae
necessariam esse non dubium est. Et quanquam
haec clarissime tradita sunt in propheticis et apo-
stolicis monumentis, tamen et communis consen-
sus omnium piorum, qui intelligunt exercitia poe-
nitentiae et invocationis in Ecclesia, suffragatur
nobis. Nec contemnimus veraeEccIesiae iudicium.

38. Dictura est Chrisostomi: ov^ev ovTcog
xbv d-ebv %Uov noiu, wg rb xa olxeia bjxoloyeXv
^^aQTrifxara , nihil Deum adeo placatum facit, ut
propriorum delictorum confessio. Haec si quis su-
perstitiose ad enumerationem coram Sacerdote de-
torqueat , magna erit absurditas. Nam enumera-
lio illa non meretur remissionem, sed virtutes
valde gratae sunt Deo , in contritione, et in poe-
nis Deo laudem iusticiae Iribuere, et non irasci
Deo, ut Saul irascitur Deo iudicans se indigna
pati. David vero tolerat poenas aliquo modo vo-
lens, et iustas esse fatetur.

39. De hac virtute illud dictum loquilur:
Taxat superbiam et pertinaciam hypocritarum, qui
irati iniusta se pati iudicant, et volunt perhiberi
sapientes, iusli, sancti, et lumina generis humani.

40. Nec impediant consolationem argumenta
iudicii humani, de indignitate, aut de parlicula-
ritate: Es indignus, aut non es in numero electo-
rum, sed deducenda est mens ad vocemEvangelii.
Ac aliter iudicare de Dei voluntate, quam sicut in
Evangelio patefacta est , magna impietas est.

41. Evangelium adfirmat propter filiumDei,
gratis remiltl peccata. Ideo non deterreat nos
indignitas nostra. Et firmissima sententia est:
Gratia exuberat supra peccatum. Etiamsi horri-
bilis est magnitudo peccatorum, tamen anteferen-
dus est filius Dei, et anteferenda misericordia.

42. Deinde cum promissio reconciliationls
sit universalis, et non dubium slt mandatum Del
esse, ut omnes homines obediant filio Dei, iiiclu-
das te quoque In promissionem universalem, et
scias teterrimam contumaciam esse, nolle obedire
filio Dei,

43. In diclo lohannis asperior est reprehen-
sio, qui nolunt credere Evangelio, Deum accu-
sant mendacii.

44. DamnandisuntlglturEnthusiastae, Ana-
baptistae et similes, qui omisso Evangelio, suis
speculationibus, quaerunt voluntatem Dei, cum
Deus immensa bonitate vocem Evangelii promui-
gaverit, et ad hanc veh't aHigatas esse mentes in
tolo genere humano. Haec vox ministerii evan-
gelici audienda est, et fide amplectenda, quod
cum fit, concurrunt hae causae, vox ipsa Evange-
lii , et Splritus sanctus movens per Evangeliura,
et voluntas adsentiens, cum quidem tunc et a Spl-
ritu sancto adiuvetur, quae si prorsus ociosa esset
ut statua, nulla hicta esset,

45. His fundamentls constitutis, teneantur
definitiones et discrimina praeclpuarum virtutura,

46. rides est adsentirl omni verbo Dei no-
bistradito, et in hoc, promissionl Evangelii, et
est fiducia acquiescens In mediatore, et accedens
ad Deum, invocans et clamans: Abba pater.

47. Spes est expectatio certa aeternae vitae
propter mediatorera, et expectatio auxilil, et rai-
tigationis calamitatum In hac vita, luxta consilium
Dei.

48. Differunt autem fides et spes, quia fides
praesens beneficium accipit, scilicet remissionem
peccatorum seu reconciliatlonem, Spes vero est
expectatio futurae liberationis,

49. Dilectio est obedire omnlbus praeceptis
Dei In vera fide, prlncipaliter ut Ipsum honore
adficlamus.

50. Desatlsfactlonibus canonicis, quas defi-
niunt opera indeblta, facienda ad corapensationem
paenae aeternae, doctrinara raonachorum plenam
esse errorum , manifestum est,

51. Certissimura est remlttl culpara et poe-
nam aeternara propter filiura Del gratis. Et mi-
randura testiraonium est irae et iusticiae Dei, qnod
oportuit tam preciosum ccvriXvrQov esse pro pec-
catis generis humani , scilicet ipsura filiura Dei.

52. Nec dlscernenda est remissio culpae , a
remisslone poenae aeternae. Sed vera et utilis
est distinctlo reraissionis culpae, et reraissionis
poenae teraporalis, Verura est enira In toto genere
huraanoa^agarl raultas et raagnas calamilates, quac
sunt poenae certorum dellctorum.

53. Tales poenae mitigantur tota poeniten-
tia, non hypocrisl satisfactionum , ut scrlptum
est: Convertirainl ad me, et ego convertar ad vo5.

655

DISPUTATIONES

556

(LX.) „Dispuiatio de luhilaeo. riiilip. ^

Blelaulh. Vitebergae. 1549." (habita aBUO 1549. Se-
mestri hyberno) (1 fol. 8.)

De anno luhilaei.

Singulari consIUo Deus tempora distinxlt, ordi-
iiavitdies, menses, annos, et multa menslum et
annorum dlscrimina, qula vult Intelligi discrimen
inter aeternitatem et huius mundl tempora. Vult
sciri hunc mundum liberrlmo consilio condltura
esse, nec semper fulsse, vult in Ecclesla notam
esse seriem annorum, ut sclamus quo ordine, qul-
bus modis se patefecerlt, et promlsslones, ac le-
gem ediderit , et quando venturus fuerit Messlas,
ut fieret victlma, et quae sit ultlma aetas genera-
tionis humanae, postquam fillus Dei In Ecclesla
resuscltata trlumphabit etc,

2. Ac inter alla multa temporum dlscrimlna,
observatio anni quinquageslml valde illustrls fuit,
quem annum lubilael nominant, qula ad coHigen-
dos annos, et centenarios commodior numeratlo
est per qninquagesimum, et ad raemoriam firmior,
quam aliae partes centenarii.

3. Haec doctrlnae causa principallter instl-
lutasunt, ut numeratio temporum maglsin conspe-
ctu esset, propter causas quas recitavi. Delnde ut
annus esset Insignis, addlta sunt magna beneficla,
ulilia ad conservatlonem Illius honestae polltiae.

4. Tollantur superstitiosae oplnlones, nec
enim fiiit fiuis Illlus observationls immediatus, ut
id opus existlmaretur esse cultus, sed ut dictum
est, ritus proderat ad docendos homines de mundi
leinporibus, slcut Romae ludi seculares erant mo-
numentum annorura a condita urhe.

5. El beueficia eius anni poh'tica erant. A o-
luit Deus conservari familias et earum discrlmi-
na, quod in qualibet poHtia utile est, ad id pro-
dest, cavere, ne prorsus ex suis niduh's eliciantur
homines honesti. Ac non solum pauperibus con-
suluit restilutione fundorum, sed etiam restrinxlt
inutuationes et vendiliones, non poterant fundos
prorsus transferre homlnes prodigi. Erant Igltur
pauciores emtores. Nec muUi dabant mutuo cum
foenus accipere a civibus non liceret.

6. In his leglbus utilitatis rationem habitam
esse manifestum est, quam et alii legumlatores se-
cuti sunt, ut recitat Aristoteles Oxyli iegem, quae
prohibuil oppignerari agros mutuationis causa.

7. HicOxylus leges tulit in Hdide, aliquanto
post bellum Troianum. Fult autem materna ori-
gine cognatus Hyllo Hercuh's fiHo, ut prolixius
recltat Pausanias, quod eo adscripsi , ut quis fue-
ritOxyhis, apud Aristotelem , non prorsus igno-
rent lectores.

8. Quanquam autem utllitas fuit politica, ta-
men commonefactiones in his ipsis rltibus multae
propositae sunt. Voluit Deus tempus, locum,
stirpem sciri , in qua exhlbiturus erat fillum , qui
restitueret iusticiam et vitam. Itaque conservatlo
famlllarum in ista gente , admonebat plos de pro-
mlssione Messiae,

9. Consolatio etiam magna proponebatur.
Cum Deus vellet restitui fundos venditoribus,
agnoscebant Deum quoque protecturum esse ipsis
haec sua tuguriola, nec passurum, ut ex patria
coniuges, nati, posteri eilcerentur.

10. Llberatlo etlam fundorum et servorum
signlficat aliam venturam libertatem , de qua Do-
minus Inquit: Si vos filius liberaverlt, vere liberi
eritls, ut multi rltus in lege typi fuerunl. Voluit
enim Deus plurimarum legum officia , paedago-
giam et commonefactiones esse de aeternis bonis,
slcut universae naturae multa signa de Deo im-
pressa sunt, ut nostrae mentes, et noticiae menti-
bus Impressae sunt illuslre testimonium , quod
convinclt nos, ut fateri cogamur esse Deum , et
esse saplentem , iustum , castum , veracera , eli-
gentem Ilbera voluntate.

11. Esaias etlam cap. 61. sic interpretatur
typum anni lubilaei, de liberatione donata per
filium.

12. Postquara haec de ritu legls Mosaicae
dlcta sunt, iam considerandum est, quae sit vera
typi significatio, et yMy.oQrjXiai vitandae sunt.

13. Fuit /iayjQrjXla barbarica eorum, qui
iuxta hanc legem Mosaicara, in seditione rustlcana
fundos liberari reditlbus volebant.

14. HIc necesse est oranibus farailiarissime
notum esse discriraen legis et Evangelii, itera iu-
stlciae de qua proprle Evangelium concionatur,
et vitae politlcae.

15. Evangellura In toto genere humano In
diversis poHtlis clamat, ut corda vere convertan-
tur ad Deum, et fide filii Dei acclpiant remisslo-
nefu peccatorum, et cum slt mlnisterlura Splritus,
simul offert Spiritum sanctum, quo adluti vera
fide agnoscimus, et invocamus Deum, inchoaraus
inobedientiara et efficimur haeredes vitae aeternae.

557

PHILIPPI MELANTHONIS.

558

16. Ut dlversa spacia dierum in diversis re-
gionibus, nec impediunt, nec mutant hanc lucem
in corde, ita nec diversae politiae eam vel mutant,
vei impediunt, si modo politici mores non pugnant
cum lege naturae.

17. Imo etsi sunt dissimiles poliliae, et in
aliis tranquillior et mitior, in aliis confusior et
asperior gubernatio est, tamen affirmat Evange-
lium, sanctos bona conscientia legibus civiiibus
suae reipublicae uti, et vult nos in talibus officiis
et aeruranis invocationem et patientiam et alias
virtutes exercere, Sic Daniel provinciam Persicis
legibus regebat, loseph Aegyptiis legibus. Cen-
lurio Cornelius sua iudicia Romanis legibus exer-
cebat.

18. Alia xaxoy7]Xialuh{\aei a Romanis Pon-
tificibus excogitata est. Finxerunt indulgentias,
ut vocant, quae sunt relaxationes satisfactionum
canonicarum, Has dicunt se uberrimas largiri
in lubilaeo. In hoc commento multa sunt tetra
mendacla et multae imposturae.

19. Certissimum est unicam esse remissio-
nem peccatorum, quae accipitur ministerio vocis
Evangelii et fide, quocunque tempore. Hic lu-
biiaeus, significatus typo Mosaico, est latronis
consolatio in cruce, est Davidis consolatio, cum
Nathan inquit : Dominus abstulit tnum peccatum.
Sic qnotidie Inbiiaeus est luctantium cum pavori-
bus, qui fiducia filii Dei vincunt pavores et laeti
invocant Deum , sperant et expectant auxilium et
integram liberationem,

20. Noster enim lubilaeus in hac vita in-
choatur, sed erit integer in aeterna consuetudine
cum filio Dei, ubi prorsus liberi eriraus a pecca-
to , a morte, et ab omnibus miseriis.

21. Poenae canonicae nec remissionem cul-
pae raerentur, nec poenarum aeternarum, nec
poenarum purgatorii, nec aliarum calamitatum,
qulbus Deus in hac vita horoines punit.

22. Initio fuerunt quaedam spectacula In Ec-
clesia, quibus recipiebantur polluti manlfestis sce-
leribus. Haec spectacula nihil pertinebant ad re-
missionem coram Deo, sed erant mores exempli
causa instltutl.

23. Et consentaneum est hos mores a patrl-
bus acceptos esse, qui pollutos cogebant certa
signa gerere, donec rursus ad consuetudinem alio-
rum hominum admitlebantur, ut Orestes, Adra-
stus gerunt signa reorum.

24. Haec spectacula superstitlone creverunt
statim in veterl Ecclesia , postea cum onus fieret
immodicum , factae sunt relaxationes, quas voca-
runt indulgenlias.

25. Cum autem et satisfactiones fuerint su-
perstitiosae et improbandae, et paulatim per sese
tempore consenuerint, et indulgentiae sint relaxa-
tiones rituum alioqui extlnctorum, manifestum
est has indulgentias tantum imposturas esse.

26. Omitto alios multos errores, quos ad-
finxerunt de meritorum applicatione, seu commu-
nicatione, quam dicunt fieri autoritate Pontificis.

27. Haec recensui, ut iuventus consideret
ritus oranium temporura , et recte diiudicet eos,
ac in tanta rituum varietate discrimen falsae et
verae doctrinae observet, et incorruptam verita-
tem retineat, ut vera fide Deum invocet, et non
sinat sibi excuti veram consolationem praestigiis
falsarura opinionum.

28. Cum Moises petram percussit singulari
et ineffabili consternatione animi, significatum
est, lege percuti Messiam, id est, in populo legis
et propter legem, percuti filium Dei , mirando
teraperaraento iusticiae et mlsericordiae. Etsi
enim recepit Deus genus humanum per miseri-
cordiara, taraen tantum malum est peccalum , iit
iusticia Dei poslularlt poenam et compensationem
aequivalentem seu IvxQoVy ut in Evangelio nomi-
nantur.

29. Deploranda est igitur levitas et securi-
tas in corde humano, quod non expavescit cogita-
tione magnitudinis peccati , et intuenda iusticia
Dei flagitantis tantam compensationem , et simul
orandus est Deus, ut erudiat nos et flectat ad ali-
quara agnitionera tantarum rerum, et in veris pa-
voribus fide haec immensa consolatio apprehen-
denda, quod propter hanc tantam victimam,
filium Dei, cerlo remittuntur nobis peccata, et
certo recepti simus aDeo, non propter dignitatem
nostram, aut legem, aut nostra opera. Hanc
doctrinam de gratuita remissione propter filium,
non sinamus obscurari deliraraentis, quae de sa-
tisfactionibus canonicis, ut vocant, in Ecclesiam
sparsa sunt.

30. Et tamen dlscernamus remissionem cul-
pae a remissione poenarum ') huius vitae mortalls.
David oneratur horrendis poenls, etiara postquam

1) Hic non peccatorum^ ut etiam Peuc. edidit, sed poena-
rum legenduin esie^ in fine primae edilionis monetur.

559

disputationes

560

audivit vocem absolulionis: Dominus abstulit pec-
catum tuum. Quanquam enim multae sunt cau-
sae, quare Ecclesia cruci subiecta est, tamen haec
communissima est, quod punit Deus plurimos,
nt his ipsis poenis commonefacti cogitemus, quan-
tum malum sit peccatura, quanta sit iraDei iustis-
sima, et subiiciamus nos Deo, ac fateamur nos
iuste puniri, sicut clamat Daniel: Tibi Domine
iusticia. Et inter hos summos dolores tamen
fides luceat statuens nos receptos esse, et petat
mitigationem poenarum , sicut Propheta inquit :
In ira misericordiae recorderis.

31. ita et tota conversio impetrat mitigatio-
nempoenarum, de qua Paulus dicit: Si nos ipsi
iudicaremus, non iudicaremur. Et Esaias: Si
peccata vestra fuerint ut coccinum, tamen eritis
candidi ut nix, id est, etiamsi fueritis velut
cruore respersi propter culpam et poenas, tamen
Deus et culpara remittet, et tollet aut mitigabit
poenas.

32. Haec consolatio tantum est vox Evange-
lii, ignota sapientiae humanae, simul et recipi
nos et tamen horribilibus poenis castigari, et velle
Deum ne in his poenis deficiamus, sed ut petamus
et expectemus vel liberationem vel mitigationem,
sicutEcclesia dicitMicheae 7.: Iram Domini por-
tabo , quia peccavi ei. Et tamen cum sedebo in
tenebris, Dominus lux mea est, id est, conso-
lator.

33. Dictum Domini : Lex usque ad lohan-
nem, loquitur de ministerio levitico, non hoc
vult, deleri legem moralera, quae est aeterna et
immota norma in mente divina, discernens iusta
et iniusta, et simile luraen in mentibus nostris,
congruens cum illa norma in mente divina.

34. Nec imaginandum est, legem moralem
deleri posse, sicut lex Spartana de numo ferreo
fuit mutabilis.

35. Imo et poenae ostendunt, legera mora-
lem non aboleri, quia et arguit consclentiam, et
Deus propter violationem legis tristissimas poenas
per totum genus humanum vagari sinit,

36. Et cura Deus velit in praedicatione poe-
nltentiae oranibus aetatlbus argui omnia peccata,
necesse est, ex lege morali ostendi, quae sint pec-
cata, iuxta illud: Per legem cognitio peccati, et
Dominus Matth. 5. legem proponit et interpre-
tatur.

37. Haec vera sunt. Et tamen simul in Ec-
clesia semper lubilaeus celebratur. Annunciatur

liberatio a peccato , a ludiclo legis, idest, a con-
demnatione, a morte, et ab omnibus miseriis
propter raediatorera. Haec beneficia, quia per
ministerium seu vocem Evangelii dantur, lubilaei
noraen congruit ad Evangelii vocem in Ecclesia
sonanlem , quia significat clangorem buccinae.

(LXI.) Alia disputatio: de Invocatione,
Semper orate, et non defatigemini , hahita

anno 1549. (Prodiit: Disputatio de invocatione.
M. D.XLIX. De invocatione, Semper orate, et non de-
fatigemiui. Pliil. Melanthone autore, Wittebergae.

1 fol. 8.)

Necesse est extare in Ecclesia doctrinam de invo-
catlone incorruptam , et conspici discrimen inter
invocationem ethnicam, et aliam Eccleslae pro-
priam.

2. Discrimina autem duo sunt maxirae illu-
stria , alterura de essentia , aherura de voluntate.
Primum errant Ethnici, Mahometistae, et alii
multi hostes Evangelii de essentia Dei, nec allo-
quuntur verum Deum. Quanquam autera dicunt
sapientes Ethnlci et Turci , unicum se condito-
rem , gubernatorem huius universi opificii mundi
alloqui, taraen negant hunc esse conditorera, qui
est pater Domini nostri lesu Christi, negant esse
fillum ullura aeterni patris, negant esse Spiritum
sanctum. Denique non invocant hunc verum
Deum, qui se patefecit misso fillo, sed audaclssime
pingunt in suis mentlbus idohim Dei qualem ipsi
esse *) volunt. Et dlverslsslma simulacra pingunt
Plato, Stolcl, Mahomet, Haeretici et alii impii.

3. AtEcclesIa, dlscipula Del, audit ex ipso
Deo, qui slt vere Deus, et qualls sit, accipit do-
ctrlnam et promlssiones ab ipso raanifestis testi-
monlls, resuscitatione mortuorum , et aliis mira-
cuHs traditas, et hunc verum Deum alloquitur,
ad hunc diriglt invocatlonem, qualem ipse fieri
iussit, invocat hunc verum Deum, qui se patefe-
cit mlsso fiHo, conditorem oraniura rerura, colli-
gentera sibiEcclesiara aeternam ex genere humano
edltis promissionibus, scllicet aeternura patrem
Domini nostri lesu Chrlsti, et lesum Christum
iih*um loyoy y.ax dy.ova aeterni patris, et Spiri-
tum sanctum.

1) Eise escidit e textu Peuceri.

561

PHILIPPI MELANTHONIS.

562

4. Deinde Ethnicl, Mahometistae et omnes
ignari Evangelli errant de voluntate Dei. Acce-
dunt ad Deum sine raediatore sine promissione,
et manent in dubitatione, an recipiantur et an
exaudiantur. Talis precatio contumeliosa est ad-
versus Deura et mediatorem.

5. Econtra Ecclesia supplex intuetur media-
torem et promissionem , et agit gratias Deo, quod
immensa bonitate mediatorem nobis constituit, et
promissiones tradidit, et iureiurando adfirmat se
certo nos recipere. Invocat igitur fiducia mediato-
ris , sicut ipse docuit : Quidquid petieritis patrem
in nomine meo , dabit vobis,

6. Hls discriminibus initlo conslderatis, In
omni precatione has quinque commonefactiones
nobls proponamus,

7. Prlma slt, cogltes, quem vells alloqui,
quod sit IUud numen quod alloqueris, ubi et quo-
modo se patefecerlt , nec vagarl mentem sinas, ut
Hecuba In Tragoedla dlcit: O lupiter quldquid es,
sive mens, sive dvayy.r} (pvaecog, Taxantur hae
dubitationes in dicto Ghristi: Vos adoratis quod
nescitls.

8. Prophetae et alli sancti In populo dlscer-
nebant suam Invocatlonem ab ethnica his raodis,
addebant nomini Dei allud proprium lehova, In-
terdum addebant Deus Abraham. Deus patrum
noslrorum, Et in primo praecepto Deus ipse
slgnum addlt, quo vult agnosci et discerni: Ego
sum Dominus , qui eduxi vos ex Aegypto etc. Sic
vult agnosci Deus proposlto testimonio , in quo
eius praesentia agnoscatur.

9. Et patrlbus erat fillus proposltus In pro-
misslone, et nobis lam exhibltus est. Hunc in-
tueamur resuscltantera raortuos et agnoscamus sl-
mul patrera, filium et Splritum sanctum, Et cum
simul Invocamus tres personas, tamen agnoscamus
flllum esse mediatorem et sacerdotem pro nobis
interpellantem. Haec non sunt pugnantia : allo-
querls filium cum patre et Spiritu sancto, ut so-
cium consIHI divinltatis, socium creatlonls et vere
Deum , et tamen propter hunc ut mediatorem,
recipi te oras et credls, iuxta iUud : Nemo venlt
ad patrera , nlsi per filium. Item : Haec est vita
aeterna, ut agnoscant te solum verum Deum, et
quem mislsti lesum esse Ghristum,

10, Non frustra facta est patefactlo in ba-
ptlsmo filH, Itaque velut spectator baptlsmi iilius
stans in iila Ipsa rlpa lordanls in coetu angelorum
et multorum plorum , qui adfuerunt, vocem divi-

MeIANTH. OfER; VOL, XII.

nam cogltato dlscernentem Personas: HIc est
filius meus dlleclus, elc, Item: vidlt Spirltum
sanctum descendentem specle columbae,

11. Imo et tuum baptlsmum cogltato. In
tuo baptlsmo facta est talls invocatio , quae hunc
verum Deura discernit ab omnlbus commentUHs
numinlbus, Ibi foedus factum est, ut haec vera
divlnltas te reciperet, et tu agnosceres ct invoca-
res hunc Dcum, qul est aeternus pater Dominl
nostrl lesu Christl , condllor cura filio et Spiritu
sancto , ac reclplt te propter filiura , et copulat te
sibi Spirllu suo sancto,

12. Slmul etlam cogltes, qnalls slt dlvlnl-
tas, saplens, verax, bona, benefica, lusta, casta,
h'berrima, omnipotens, ludicans. Et dlscrimina
personarum conslderes, et testimonla araorls Del
erga nos. Pater, fillus et Splrltus sanctus Ita
condiderunt hominem, ut imaglnera sui In nos
transfunderent , vere igltur dllexil hoc opus divi-
nitas conditrlx, Filii amor lucet in deprecatione
et poena pro nobls suscepta. Splritus sanctl arao-
rem fateri necesse est, cum In corde^) tuo velut
In domicilio et templo suo habitare vellt, ut te
regat et Haramas Invocatlonis exuscitet.

13. Est autem fillus imago aeternl patrls
cogltatione genlta, et adsumpsit humanara natu-
ram in virglne Marla, ut pro nobis victima fieret,
Hunc nobis ostensum vult nos aeternus pater in-
tueri et audire, Et scire hanc veram esse divini-
tatem, quae raislt hanc vlctlmara,

14. Spirltus sanctus est agitator procedens
ab aeteroo patre et a filio, et mittltur In corda
credentium, ut lucem verae agnltlonls In mente
et veros motus in voluntate et corde accendat.
Sicut inquit Dominus : Et aliam naQaxlrjToy da-
blt vobis,

15. Hae tres Personae sunt oixoovaioi, nec
sunfc plares, nec pauciores personae divlnitatls,

1(3. Et Persona slgnificat in Ecclesia hypo-
st?-sln intelllgentem , individuam et incommuni-
cabilcm,

17. Verae sunt proposltlones: rillus est de
osc2K.tia patrls, et filius est essentla genita, Nec
ejLlGtiraandura est iilam coaeternara imaginem pa-
tris esse duas res, imaglnem et essentiam. Sed
ipsa essenllalis imago genita est filius, slcut in
symbolo dicitur; Deum de Deo, lumen de lu-
mine.

2) Edit. prima babet corpore,

563

DISPUTATIONES

564

18. Secunda comraonefactio: Postquam co-
gitasli, quid invoces, et quem, et ubi patefactum
alloquaris, in illis ipsis patefactionibus etiam co-
gitandum est, quoraodo vclit coli Deus, et an et
cnr velit exaudire. Mandatum igitur de invoca-
tione severissimum tibi proponito, Item promis-
siones.

19. Tertia commonefactio : Cum semper ob-
strebat accedentibus ad Deum indignitas nostra,
necesse est in orani precatione, doctrinam poeni-
tentiae et consolationem cogitari, Cor expavescat
agnitionc iudicii et irae Dei adversus peccata, et
rursus erigatur ardenti fide ac fiducia mediatoris,
et statuas, te certo recipi gratis propter filium
Dei, non propter propriam dignitatem aut tuas
virtutes, aut tuas actiones. Nec lucta haec sine
veris gemitibus fieri potest. Necesse est enim ad-
ferri ad Deum conversionem et fidem, nec valet
invocatio retinentis propositum violandi manda-
tum Dei contra conscientiam. De his dicitur:
Peccatores Deus non exaudit.

20. Sed in conversione primum et petito re-
raissionem, et statuas certo tibi eam donari, iuxta
illud: lustus fide sua vivet. Item: Vivo ego, dicit
Dominus, nolo mortem peccatoris, sed ut con-
vertatur et vivat. Scias autem certo mandatum
Dei esse, ut promlssioni gratiae credas, quae qui-
dem et ^) iuramento et sanguine filii confirmata
est. Deinde fides etiam statuat exaudiri petitio-
nem bonorum corporah'um, et nunquam irritam
esse, etiamsi corporalia bona non eodem modo
dantur, et Deus vuh Ecclesiam cruci subiectam
esse. Non est tamen irrita petitio , sed vel hbe-
rationem vel mitigationem impetrat, iuxta iha
dicta: Prope est Dominus omnibus invocantibus
eum, oranibus invocantibus eum in veritate, Et
Matth. 21.: Omnia quae petitis in oratione, cre-
dentes accipietis.

21. Credentes inquit. Fldes autera nomina-
tim petit et accipit reconcihationem. Sed de bo-
nis corporahbus petit in genere mitigationem,
quia scitEcclesiam oportere subiectara esse cruci.

22. Sit autera et spes adiuncta fidei, qua
expectemus vel hberationem , vel mitlgationem in
hac vita, etiam cum morae longltudo languefacit
aniraum , Abacuc 2.: Si raorara fecerit, expecla
eura, quia veniens veniet et non tradabit. Itera

5) et excidit e lextu Peuc.

ludith : Qul estis vos , qui tentatis Deum , consti-
tuistis Deo terapus etc.

23. Etsi non hberaraur in hac vlta ut vehe-
mus, tamen retineri oportet fidem, dilectionem,
et spem vitae aeternae, iuxta dictumlob: Etiarasi
occidet me, tamen sperabo in eum. Verum taraen
vias raeas corara eo arguara, et ipse erit salvator
meus, Nec intrabit corara eo uUus hypocrita.

24. Quarta comraonefactio est , ut res pe-
tendas cogitemus, scihcet bona necessaria univer-
sae Ecclesiae, et nobis privatim, et nostris fami-
his spirltuaha et corporaha, quiaDeus etiam bona
corporaha promisit, et vuU a se peti propter has
quatuor causas, quarura prima est, ut agnosca-
mus non dominari casum in his bonis, sed haec
ctiara consiho Dei distribui, ut in Psalrao dicitur,
ut alat eos in farae, et Deura eorura conditorem
esse. Secunda ut fides exerceatur petitione horum
bonorum. Tertia, ut proraissiones corporahura
bonorura sint commonefactiones de promissione
gratiae. Servantur enim corpora, famihae, po-
htiae, ut cohigatur aeterna Ecclesia. Et in pe-
titione corporahura bonorum semper necesse
est praelucere fidem, quae acclpit remissionem.
Quarta, liae ipsae promissionis corporalium bo-
norum testantur Deum in hac vita servaturum
esse Ecclesiam. Itaque non solum nostra causa
petantur, sed et propter communem Ecclesiae ne-
cessitatem.

25. Sit Igltur invocatlo non ociosa ftmro-
loyia, sed comraonefacti ingentibus miseriis no-
stris petamus res necessarias, et agaraus gratias
Deo pro beneficiis, sicutPaulus haec nomina con-
iungit dtrjasig, TiQoatv/^aSy tVTEV§HS, tv^/aQi-
azlas- Quae opinor ita recte discerni, sint *)
dtTjaeis deprecationes , ut mala avertantur *),
TTQOoevxal vota ut bona dentur, erzBvieis inter-
pellationes pro aliis, tvxdQiarla gratiarum actio,
quae est confessio Deo debita , qua testaris te non
casu, non solis humanis consiliis aut praesidiis
servatum esse , sed Deum vere fuisse autorem et
gubernatorera beneficli , et hac corameraoratione
ipsum celebras, et te ipsum doces, valde multa
accidere homini inextricabilia huraano consilio, in
quibus praesentiara Dei et mirandas liberationes
experiraur, iuxta illud: Cum nesciraus quid agen-
dum sit, ad te Deus oculi nostri tolluntur, ac te

4) Peiic. eflidit sunl.

5) Peuc. mendose everlantur.

565

PHILIPPI MELANTHONIS.

566

et alios ad timorem Dei , ad fidem et celebrandum
Deum invitas.

26. Quluta commonefactlo est: Ne honos
Deo proprle conveniens tribuatur ulli rei, quae
non estDeus, iuxta illud: Non habebis Deos alie-
nos. Item: DominuraDeum tuum adorabis, et ei
soli servies. Tribuit autem invocatio absenlls
oranipotentiam ils, qul invocantur.

Quare homines mortui nequaquam sunt in-
Tocandl.

27. Memini Pteverendum D. Lulherum dl-
cere: Si nulla alla causa esset execrandi invoca-
tlonem mortuorum , hanc unam satis magnara et
gravem causam esse, cur piae mentes vah^e odlsse
et detestarl eum rltum debeant, quod obscuravlt
argumentum de Messlae divlnltate saepe repeti-
tum in Prophetis. Cum iubent Messlam invo-
care, significant omnlpotentem et natura Deum
esse.

28. Horrenda scelera sunt , pugnantla cum
prlmo praecepto , fingere numlna, quae non sunt,
vel habere epicuraeas oplniones, vel in vero culta
externo veri Dei, ut in invocatione veriDei, re-
tinere dlffidentlam. Quld petls, cum Deus te non
recipiat, te non exaudlat? vel fingere cultus no-
vos, etiamsi intentio est, velle vcre Deo tales ho-
nores tribuere. Et maior impletas est, cum ad-
ditur persuasio de merlto aut placatione , ut lu-
daei cumulabant sacrificla, condebant excelsa.
Sic vota monachorum facta sunt, vel cum slgna
vertuntur in Deos, ut Persae ignem sacrificii fin-
gebant esse ipsum Deum.

29. Caeterum prodest narrationes vere scrl-
ptas de sanctis, et quidem continuam Ecclesiae
historiam omnibus notam esse, et saepe muhum-
que cogltari. Primum ut dlscamus, quomodo se
Deos patefecerlt, et per quos tradiderlt doctrlnam,
et quae doctrlna, quo ordine, qulbus testlmonils
tradita slt. Deinde ut gratias agamus Deo , quod
se patefecit, quod perpetuo coUigit Eccleslam,
quod excitavit doctores et cuslodes doctrlnae,
quod suam praesentiam in Ecclesla ostendit ml-
randls liberationlbus , quod pulcerrimarum vlrtu-
tum exempla in sanctls proposult, Vldendum
etiam quid quisque docuerlt, quomodo Invoca-
tlone sua et confessione nos confirmet. Pro hls
donis Deo agendae sunt gratlae, et petendum a
Deo, ut nos quoque slc regat et iuvet, et confir-
nientur in nobis Fides, Spes, tolerantia, illorura
doctrina et exemplis, Imitemur et dillgentiam

eorum in sua qulsque vocatlone, et in regendis
moribus. Laudetur et in ipsis haec cura, quod
non furenter effuderunt dona Dei, sed Deo eos
gubernanli adsensi sunt, et tanquam obseqnentes
remlges labore suo cursum a Deo incltatum adlu-
verunt. Oecu ^oicz,

(LXII.) Jlia disputatio: de Ecclesia, et
propria Ecclesiae doctrina^ respondente M,
lohanne Aurifahro Vratislavien. y/««o 1550.

die 19. luni. (Piodllt sic inscripta: ,,Disputatio

Magistri lolianuis Aurifabri Vratislaviensis de Ecclesia et

propria Ecclesiae doctrina. Witebergae. Ex oITic. loli.

Lufft. M. D. L." 2 pl. 8.)

Testlmonia de Deo multa et illustrla impressa
sunt et hominum mentibus et reliquae naturae,
quae considerare utile est. Sed nos in Ecclesia
singulares patefactioncs Dei intueamur, et causas
conslderemus, cur se Deus humano gcneri cle-
mentissime patefecerlt, et quam doctrinam tradi-
derlt, quomodo Eccleslam a caeterls gentibus se-
greget, et quae beneficia proprla Ecclesiae donet.

2. Vult Dens se agnosci , vult notum esse
fillum , vult intelligl genus humanum non frustra
conditum esse, nec tantum ad has miserias nascl,
sed colligl Ecclesiam cui in omni aeternitate com-
municet suam bonitalem. Ideoqne doctrinam
quam tradidit, vult exaudiri a toto genere hu-
mano.

3. Semper igltur poslquam receptl sunt
Adam etHeva, fuit, est, et erit aliqua visibllis
Ecclesla, distincta a reliqua multitudlne generls
humani, voce Evangclii et Sacramentis, conli-
nens coetura recte sentlentem et recte invocantem,
allas maicrem, alias mlnorem. Sicut in symbolo
affirmamus nos credere, gs&q sanctam Ecclesiam
cathoHcam.

4. Nec cogltandum est, Eccleslam esse ideara
Platonicam, id est, coetum, qui nusquam cernl,
et nusquam audiri posslt. Consplcltur enlm et
audiri mlnlsterlum oportct, et exaudlri confessio-
nem, slcut ') scriptum est: In omnem terram exi-
vit sonus eorum.

5. Et semper Deus segregavit Ecclesiam ab
allls hominlbus doctrlna de essenllaDei, de re-
demtlone generls hiimani, et vera invocatione.
Item Sacramenlis significanlibus decretum redem-

1) Peuc, edidlt: cortfessionem. «f/c ; mendoie.

36 *

567

DISPUTATIONES

568

tlonis. Et quanquam in Ecclesla semper etiam
notam esse oportet legem moralem, tamen dislin-
ctio Ecclesiae et aliarum gentinm , sumenda est a
voce Evangelii , iuxta illud : Fundamentum aliud
poneie nemo potest, praeter id quod positum est,
quoJ est lesus Christus,

6. Et quanquam saepe ingens multltudo im-
piorum tenet et depravat ministerlum, ut depra-
vabant Pharisaei et Sadducaei, tamen servatDeus
aliquas reliquias, ut tunc Zacharlam , Simeonem,
Elisabeth, Annam, Mariam, sororem Mariae,
loseph , et haud duble multos allos. Sicut scri-
ptum est : Nisl Dominus rellqulsset nobls semen,
slcut Sodoma factl essemus,

7. Hae rellqulae retlnent fundamentum et
veram invocationem, Et sunt vera et vlsibllis
Ecclesia , non Pharisaei et Sadducaei aperte do-
centes pugnantia cum fundamento, et furenter
stabilientes idola,

8. Et quanquamPharlsael etSadducaei titu-
lumEccIesiaesibi arrogant, et dominantur, tameii
confessio dlstlngult veram Ecclesiam , non solum
ab ethnicis, sed etiam ab illis ipsls adversarlis,
qui dominantur in loco mlnlsterll. Sicut conspi-
ciebatur discrlmen cum Pharisaei Zachariara inter-
fecerunt.

9. Et slne ulla dubltatlone Deus est efficax
voceEvangelli incorrupta. luxta Illa dicta: Evan-
geliura est potentla Del ad salutem omni credentl,
Item : Evangellum est ministerium Splritus, Item :
Pater sanctifica eos in verltate tua, sermo tuus est
veritas. Itera, Si quis diligit me, sermonem
meum servablt, et pater meus diliget eum, et
ad eum veniemus, et mansionem apud eum fa-
ciemus.

10. Et in hoc coelu vocatorum semper ali-
qul sunt elecli. Nec cogitandum est, alibi esse
EccIesIamDei, exlra hunc coetum vocatorura, aut
alibi esse electos, qul nunquam inseruntur huic
coetui. Ideo dicitur: Quos elegit hos et vocavlt.

11. Haec consolatio piis mentibus utilis est.
Et cum sua cuique patrla nota esse debeat, multo
magis sciri oportet, quld sltEccIesia, quae verlus
est patria, quam locus qui nascentem excepit.

12. Sit igitur haec descriptio vlsibills Eccle-
siae. Ecclesia vislbills est coetus ampleclentium
Evangelium , et utentlum Sacramentis iuxta insti-
tutionem, In quo coetu certisslmum est, Deum
efficacem esse per minlsterlum Evangelii , et mul-
tos sanctificare, Sunfque in eodem coelu in hac |

vlta raulti non renati, qui tamen de doctrlna con-
sentiunt.

13. Et ne sit ambigultas de genere doctri-
nae , certlssimum est Eccieslam oportere araplecti
scrlpta prophetlca et apostollca , et in hls senten-
tiam retinere , quam exprlmunt Symbola Aposto-
licum et Nlcenum,

14. Eius doctrlnae summa cum comprehensa
sit in ea confesslone, quam Eccleslae nostrae ex-
hlbuere Augustae, Anno 1530. Hanc confesslo-
nem araplectl rae quoque profiteor, Ut plane et
slne ambiguitate ostendam quid sentlam, et aliis
ostendam in hac dlssipatlone, quld araplecti de-
beant, et consensu multorum cognito sciamus,
quae et ubi sit vera et una Dei Ecclesla , et ad
hanc se slnguli aggregent. Qula scire oportet sln-
gulos, se veraeEccIesIaecIves esse, UtPsalmo 26,
dlcltur: Unum hoc petll aDomino, ut habitem in
domo Doralnl omnibus diebus vitae meae, Item
Psalm.25.: Gum implis non sedebo. EtPsal. 83.:
Beatl qui habltant in domo tua Domine. Et
Psal. 91.: Plantati in domo Domini in atrils do-
mus Dei nostrl florebunt,

15. In hac vera Ecclesla intelllgl oportet
dlscrimen Invocationls verae et falsae. Quia scrl-
ptum est: Dominum Deum tuura adorabls, et ei
soli servies,

16. Ac dilTert invocatlo praeclpue agnltione
essentlae et voluntatls Dei,

17. Mens alloquatur verum Deum , et cogl-
tatione tuam invocatlonem siraul seiungas ab
oranibus daranatis invocationibus, et cum verae
Ecclesiae invocatione coniungas. Slcut usitatum
fuit Patrlbus: Deus patrum nostrorum Abraham,
Isaac, lacob,

18. Agnoscl autem oporlet, hunc esse ve-
rum Deum qul se in Ecclesia patefecit, edlta sua
voce testlmonils illustribus, et misso filio, cruci-
fixo et resuscltato , qui nolult vagari mentes in
quaerendo Deo, sed iubet se agnoscl, et addit:
Nerao venit ad patrem, nlsi per filium.

19. Invocamus igitur aeternum palrem Do-
mlni nostri lesu Christi, etlesumChrlstum fillum
eius, crucifixum pro nobis et resuscitatum , et
Spirltum sanctum. Slcut et professlo InBaptismo
nos docet,

20, Nec alia est ulla natura omnlpotens, nec
alla res Invocanda, non homines mortui, non sta-
tuae , non signa, Sicut saepe homines slgna ver-

669

PHILIPPI MELANTHONIS.

570

terunt In numina, ul Chaldaei et Persae ignem
adorabant.

21. Et conservelur in Ecclesia veritas de
tribus Personis , aeterno Patre , Filio , et Spiritu
sancto.

22. FJlius loyog y.al elaojy acdiog aCdiov
natQog est viva, et intelligens hypostasis genita ex
substantia patris. Et vera est propositio : Filius
est essentia genita.

23. Et nequaquam huic doctrinae miscean-
tur fabulae de ideaPlatonica, aut ahi furores, quos
diabolus sparglt ad obruendam vocem Evangelii
de filio Dei. Sicut scripsit quidam loyov addi
Deo , sicut €ljuaQ,uer7] sit addita lovi. Et similla
portenta recitari possent, quae execranda sunt.

24. Slmul in invocatione voluntas Dei cogi-
tanda est, an et cur exaudiat, Hic quoque ne-
cesse est filium et promissiones Jntueri. Filius
est summus Sacerdos noster , propter quem certo
recipimur et exaudimur,

25. Cogitemus etlam in invocatione, hanc
ipsam ob causam Splritu sancto iuvari corda in-
vocantium. Quia non apprehenditur Deus, nisi
mentes attrahat suo Spiritu. Ideo dlctum est:
Effundam super domum David Spiritum gratiae
et precum.

26. DIiTert doctrlna Ecclesiae etlam ab alia-
rum gentium doctrlnls de peccato et iusticia.

27. Peccata sunt, non tantum actiones in
voluntate, autexternae, pugnantes cum lege Dei,
slcut monachi docent, sed etiam callgo in mente
et aversio voluntatis a Deo , et dlssidium cordis et
legis Dei. Sicut Paulus inquit: Sensus carnls
inlmicicia est adversus Deum. Et lereraias aJt:
Perversum est cor homlnis et aerumnosum.

28. Et quanquam discerni naturam a raorbo
oportet, hoc est, opus Dei quod conditum est,
quatenus reliquum est a corruptione, ut rellqui
suntoculi, et lumen in ocuh's, sic mens, et Jn
mente notlciae numerorum, legls, et aliae etc.
tamen faiso extenuant monachi peccatum , cum
vociferantur concupiscenliam non esse malum
pugnans cum lege Dei.

29. Necesse est in conversione allquam esse
contritionem , id est* aliquam agnitionem irae
Dei et dolorem verum ac non simulatura. Sed hi
errores monachorum execrandi sunt, cum dicunt
contritionem mereri remissionem peccatorum.
Item, oportere contritionem sufficienlem esse,
cum nullus dolor possit esse par irae Dei, et

homo subito extlngueretar, sl Deus totam Jram
suam accenderet. luxtaillud; Deus est Jgnis con-
sumens.

30, Ac mlnlsterium evangellcum arguit
omnia peccata, et voce legis ostendens humanam
naturam sub lege et ream esse, et voce Evangelii
damnans totum genus humanum, quod non cre-
dat in filium.

31. Impietas est igltur quod confirmant du-
bltationem monacbi et Synodus Tridentina, cum
iubent singulos semper manere in hac dubitatlone
an propter medlatorem a Deo receptl sint,

SS. Ideo accusat hoc peccatum Spiritus san-
ctus quia vult nos credere, nos reclpi propter me-
diatorem,

33. Ac mors hominum, morbi, furores cu-
piditatum , et horrendae calamitates , bella , exci-
diaurbiura, gentium vastationes , sunt testimonia
iraeDei adversus multiplicia peccata, et hurtanlur
ut cogltemus, quae sit causa harum poenarum, et
quaeramus reraedium,

34. Itaque in his pavoribus , Jn qulbus ali-
quo modo ira Dei agnoscitur, audienda est pro-
misslo Evangelii propria , de remissione peccato-
rum, iusticia et vita aeterna. Quae propter fillum
mediatorem gratls donatur iis, qui vere credunt,
se iuxta hanc promissionem recipi.

35. Hic conspici oportet discrimen legis et
Evangelii, ignotum omnibus hominibus extraEc-
clesiaraDei, quod et adversarii nostrarumEccle-
slarum multis modis corrumpunt. Sed nos tenea-
mus incorruptam vocem decreti arcani, de recon-
ciliatione gratuita propter mediatorera , et sinuis
discipuli Dei, non affingamus conclonibus Chri-
sti, Prophetarum et Apostolorum peregrinas sen-
tentias,

36. Verum, aeternura et immotum decre-
tum Dei est, cerlo accipere remissionem peccato-
rura, et reputari iustum coram Deo, propter rae-
diatorem gratis, et donari Spirltu sancto, et fieri
haeredem vitae aeternae, credentera se recipi et
placere Deo "} propter filiura Dei gratis, non pro-
pter ullara propriam dignitatem aut merita, Sic
dicitPaulus: lustificati fide pacera habemus,

37. Sed hic dicunt adversaril, controver-
slara esse, an sit tenendum to (jj^Toy aut diavoia,
Negant fide hominem iustificari. Et affingunt in-

23 Peuc, edidit mendose: Deo^ et prnptcr.

571

DISPUTATIONES

572

terprelationem, fide formala, Id est, propter di-
leclionera homo iustus est.

38. Discedunt igitur a Christo et a Paulo, et
noUint esse discipuli vocis divinae. Nos retinemus
proprietatem sermonis sine sophistica, cum qui-
dem ipse Paulus addiderit exclusivam particulam
Gratis, non igitur sentit propter dilectionem ho-
mines iustos esse.

39. Sed huic imaginationi opponit hoc de-
cretum: Homo fide iustificalur gratis, id est,
fiducla misericordiae propter mediatorem.

40. Haec fides complectitur omnes articulos
fidei, et in his hunc: Credo remissionem peccato-
rum , scilicet non aliis tantura dari, Petro aut
David, sed raihl quoque.

41. Manifestum est, promissionem univer-
salem esse, et mandatum Dei aeternum et immo-
tum esse, ut omnes filio Dei adsentiamur pro-
mittenti reraissionem peccatorum, imputationem
iusticiae , donationem Spiritus sancti et vitae
aeternae.

42. Hac ipsa fide.petente et accipiente re-
missionem peccatorum accipitur Spiritus sanctus,
et fit regeneratio , et corda in pavoribus erecta,
agnita misericordia Dei, incipiunt se subiicere
Deo, invocare et diligere eum , et habere bonum
proposilum, spcm et alios motus legi Del con-
gruentes.

43. Et quidem necessarlo sequl oportet in
conversione novamobedientiam, et iusticlam bo-
nae conscientiae. Sicut scriptum est: Qul non
diligit, manet in morte. Et taraen vera est pro-
posilio: Conversus est iustus propter mediatorem
fide gratis non propter propriara dignitatera, Sicut
scriptum est: Non iustificabitur in conspectu tuo
omnis vivens,

44. Apud Esaiam dicltur: Gaudens gau-
deho in Domino, et exultabit anlraa mea in Deo
meo. Qula induit me vestlmentis salutis, et tu-
riica salutis circundedit rae. Ipse erit sicut Spon-
sus in sacerdotali ornatu, et ut sponsa ornata In
suis monilibus, erit Ecclesla videlicet,

45. Affirmat Dei opus et ingens beneficium
csse, hanc reconclliatlonem, imputationem iustl-
ciae, et donationem salulis. Vestit, inquit, me
vestimenfo iusticiae, In hac vita imputatione, cura
nos quasi involuti vulneribus filii Dei, tegiraur
ipsius iusticia, et In hac infirraitate propter eum
placeraus, et simul Inchoat novitatem in nobls, ut

postea integra veste lustlclae et salutls amlcli in
tota aeternitate fulgearaus,

46. Ipse vero Sponsus noster, amplectens
nos, sacerdotis officio fungitur In ornatu sacerdo-
tali, docet Evangelium inde usque a priraa reve-
latione promisslonis, sacrificat cruore madens et
sacrificlumapplicans, ac seraper pro nobis inter-
cedensseraper conservans Evangelii rainisterlura,
et colligens et defendens aeternam Ecclesiara.

47. Adstat et Ecclesla ornata ut Sponsa,
hunc unicum sponsum amplectens, et vitans
aliam doctrinam, et alla nuraina. Et quanquam
In hac vita valde languida est, et ingentibus
aerumnis onerata , et dlabolicls latrocinils clrcun-
data, tamen hic sponsus eam complexus tuetur,
inqulens: Nemo rapiet oves meas ex manibus
meis,

48. In hanc dulclssimam Iraaglnem oculis et
mentlbuslntueamur, et doctrlnara de fide exercea-
mus. Credamus nos placere et exaudiri propter
hunc Sacerdotem et Sponsura, etoreraus, ut Ipse
suos coetus servet.

49. Cltat Paulus ex Genesl dlctum de Irapu-
tatlone: Credidit Abraham Deo, et reputatum est
ei ad iusticiam. Unde extruit hanc doctrinam re-
missione peccatorum et imputatlone propter filium
credentes iustos esse, non nostra dignitate, etlamsi
novltas Inchoata est,

50. Nec omisiraus hanc doctrinam de impu-
tatione iusticiae, nec oraittendara esse censeraus.
Ut fingunt allqui horainera iustum esse coramDeo
propter proprias virtutes.

De honis operibus,

51. In horaine renato per fidera, Spirltus
sanctus inchoat obedientlara. De qua hae praeci-
puae sunt quaestiones. Quae opera facienda slnt?
Quoraodo fieri possint? Quoraodo placeant Deo?
et quod sit discriraen peccatorura?

52. Philosophia loquitur de externa discl-
plina, et de gubernatlone potentiae locomotivae.
Ecclesia vero non tantum de externls operlbus
concionatur, sed etlam de Inleriorlbus cultibus,
de vera Invocatione, Fide, Spe, dilectione, pa-
tientia, castitate, et allis virlutibus.

53. Et utraque opera, externa el interiora
comprehensa sunt certa norma, scilicet raanda-
tis divinis, quae ad unlversam Ecclesiam perti-
nent. Nec fingantur cultus huraana audacia, sicut
scriptura : Frustra colunt me mandatis hominum.

573

PHILIPPI MELANTHONIS.

574

54. Et Ezech. 20. dicltur: In praeceptis
patrum vestrorurn nolite incedere, nec idolis eo-
rum polluamini. Ego Dominus Deus vester, In
praeceptis meis ambulate,

55. Sic initio et deinceps obruta est vera
doctrina, cum superstitio humana adderet et fin-
geret novos cultus, nova sacrificia, et alia opera,
donec secutae sunt mactationes hominum, et alia
horrenda scelera, Ita in hac postrema senecla
mundi excogitata et cumulata sunt idola multipli-
cia, etiam in hac ipsa parte generishumani, quae
titulumhabetEcclesiae. Ut invocatio mortuorum,
adoratio statuarum, prophanatio coenae Domini,
rnonachatus, falsa opinio meriti, dubitalio^), com-
mentum satisfactionum, Adversus haec omnia
tenenda estvox divina: EgoDominusDeus vester,
In praeceptis meis ambulate,

5Q. Fieri autem bona opera possunt in re-
natis, externa ex interiora, quia iara certissimum
cst, petentes iuvari a Spiritu sancto. Sicut scri-
ptum est: Quanto magis pater vester coelestis da-
bit Spiritum sanctum petentibus.

57. Hic vero utrunque considerandum est.
Imraensa bonitas Del est, qui ut agnosci et appre-
hendi possit, propter filiura effundit in pectora
nostra Spiritum sanctum. Et agendae gratiae
sunt, quod hoc munere divinae essentiae nos sibi
copulat, nos infirmos docet, gubernat et custodit
contra multas Diaboli insldias,

58. Valde etiam et detestanda et deploranda
est segnities noslra, quod pericula leviter cura-
mus, quod non ardenter petimus gubernalionem,
quod negllgcnter pugnamus, quod diffidimus nos
exaudiri, quod ingratlDeo tam clementer promit-
tenti auxillum, suspicamur tamen nos frustrarl.
Denique profundum chaos est negh*gentiae et du-
bitationum in humano pectore, Haec mala emen-
danda sunt, et cogitatione promisslonum Dei, et
exemplorum accendenda fides, spes, invocatio, et
gratiarum actio etc.

59. Etsi autem in renatls in hac vita manet*)
ingens infirmitas, et manent peccata, tamen discri-
raen peccatorum sclre necesse est. Manet mor-
bus, qui nascitur nobiscum, et multi; viciosi ad-
fectus, quibus cura repugnant renati fide et timor,
non effunditur Spiritus sanctus, nec amittuDlur ^*)

3) Peucerus mendose dedit: meriti debUl.

4) Peuc. manent.

5) Archelypon: amiltitur.

iusticia, et haereditas vltae aefernae, iuxta iJhid:
Nulla nunc condemnatio est his, qui in Christo
lesu ambulant.

60, Sed ruentes contra conscienliara , aut
errore aut levitate amplectentes falsum dogma,
pugnans cum fundamento, contristant et efTun-
dunt Spiritum sanctum, ct amittunt iusliciam et
haereditatem vitae aeternae.

61, Sed qui rursus convertuntur ad Deum,
vera poenitenlia rursus tiunl iustl ethaeredes vltae
aeternae, sicut Adam, Aaron *),

62, Cognitio dlscrlmine peccatorum , qualis
sit obedientia in renatis iudicari potest, Et quan-
quam haec obedientia in renatis procul abest a
perfectlone legls, et magna infirmitas adhuc in
nobishaeret, et multae sordes ac peccata, tamen
placet persona fide propter mediatorem. Et pla-
cet obedientia in tah persona propter mediatorem
fide. Sicut Petrus inquit: Offerte hostias spiri-
tuales, acceptas Deo per lesum Christum.

€3. Et haec obedlentia ornatur praemiis in
vita aeterna , et in hac vita, iuxta consilium Dei,
Quia omnino docendi sunt homines, etiamsi Ec-
clesia cruci subiecta est, tamen servari eara et in
hacvita, iuxta illud: Non mortui laudabunt te
Domine.

64. Custos est igitur Deus et huius corpora-
lis vitae, et tuetur hospltia , victura, educatio-
nera, et alla vitae necessaria, Et vult haec a se
peti, vult fidera exerceri petitione rerura necessa-
riarum etiam corpori, iuxta illud : Invoca me in
dle tribulationis.

65. Conspicltur Ecclesiae discrimen a caetc-
ris hominibus, ut dictum est, etiara in usu legi-
tlmo Sacramcntorura , quae sunt signa visibilia,
dlvinitus addita promissionl graliae, ut sint com-
monefactiones et testimonia de promissione, et
sint nervi congregationls.

66. Usltatum est humanae superstltioni de-
pravare et cumulare ceremonias hac opinione,
quod mereantur remissionem peccatorum, et alia
bona. Sic Ethnici et ludaei maclationes cumula-
runt, adeo , ut saepisslme etiam homiues tan-
quam hostlae mactarentur,

67. Et exempla horrenda, quae dlabolus in
illa sapientum et sanctorum palrum posteritate
sparslt, perterrefaciant nos, ne securi existime-
mus non esse viclosos cultus aul idola in hac

6) Archetyp. Aharon.

575

DISPUTATIONES

576

postreraa et delira mundi senecta, in qua natura
hominum languidior est, et intentio in studiis
doctrinaeminor, et disciplina laxior, et rabies in
diabolis sentientibus instare iudicium multo sae-

vior est.

68. Ac propter idola non dubium est, toti
generi humano poenas et calamitates cumulari, ut
ostendunt ruinae regnorum in toto orbe terrarum.
Sed oremus filium Dei, ne sinat funditus deleri
Ecclesiam suam, et ut servet rellquias, et parcat
gementibus et dolenlibus propter illa idola, sicut
iubet Deusparci gemenlibus, Ezechielis 9.

69. Extra usum institutum rnanifestum est
nullos ritus posse habere rationem Sacramenli.

70. Ostendit autem narratio in Matthaeo,
Marco, Luca etPaulo, coenara Domini ad sum-
ptionem institutam esse.

71. De oblatione ibi nihil diciiur. Ac ne
quidem vetustiCanones, qui sic vocantur, dicunt
offerri fillum Dei. Sed ipse filius Dei sese obtulit
ingrediens in sancta sanctorum, id est, in arca-
num consllium divinitatis, sentiens horrendam
iram Dei adversus nostra peccata, cuius magnitu-
dinem nulla creatura intcHIgere aut sustinere
posset.

72. Monachi dicunt, illam oblationem me-
reri remissionem peccatorura facienti et aliis,
Haec oplnio falsa et impla est.

73. Nunc sophistice pro vocabulo Meritl,
subiiciunt vocabulum adplicationis, ut fures signa
rerum mutant, et dicunt adplicari sacrificium
Chrlsti omnlbus per opus Sacerdotis,

74. At applicatio beneficiorum Christi fit
fide, verbo et usu Sacramentorum proprio , sicut
et singulis dictum est : Accipite, manducate.

75. Legimus de oblatione et adplicatione in
Missa multa vociferantem quendam cpolriy.a tqw-
xtTjV, ut Homerica cdpellatione horainem Sido-
nium ornemus. Sed prorsus, ut Horaerus in-
quit, nollot anaxrikm ftcA^ei. Stat filius Dei co-
ram aeterno patre in sanclo sanctorum sese offe-
rens. Nos homines Granias , ut sese offerens ipse,
sit umbraculum et intercessor pro nobis. Nec fieri
adplicationem alieno operc certum est.

76. De his magnis rebus pil et docti In Ec-
clesia assiduis gemitibus et lacrimis petant, ne
veri cultus obruantur sophistica , sed ut gubernet
nos Deus, ut vera invocatione, vera gratiarum
actione , et vera obedientia eum celebremus.

77. In sumptlone fide statuas te tuere mem-
brum fieri filii Dei, et vere ad te pertinere bene-
ficia , quae et morte sua meruit , et sanguine ob-
signato testaraento nobis cleraenter largitur.

78. Hic et totaEcclesia gratias agit, Et ipse
ritus sit nervus publicae congregationis, vult enim
Deus semper honeslos et publicos Ecclesiae con-
gressus esse , et eos immensa raisericordia in ge-
nere humano tuetur, et vult ut nos quoque ame-
mus, et oranibus honestis officlls fovearaus con-
gregationera , ut unum siraus in ipso.

79. Ac nunc magis in his tantis'ruinis im-
periorum studeamus tueri coniunctionem , ot
etlarasi distrahuntur imperia, tamen vox doctri-
nae, et invocatioDei incorrupta et eadem maneat.

80.' Cogiteraus nos uni capiti fillo Dei ad-
iunctos esse oportere, et merabra in genere hu-
raano avulsa a Deo et disslpata, rursus coniungi
per ipsum et ad unura aeternum patrem copulari,
aal avaxBcpaXaiovG&ai, ut ipse els suam sapien-
tiam et bonitatera in orani aeternltate corarauni-
cet, et nos vicissim eum una voce grati celebre-
mus. Ttkoz, 06cp (To^cf,

(LXIII.) De discrimine legis et Evangelii pro"
positiones, de quibiis disputavit vir nohilis
Georgius Venetus Pruienusy Anno 1550. die

19. Septemhris. (Prodiit archetypon, quod contu-
limus , sic inscriptum : De discrimine legis et Evang,
propositioues , de quibus Deo iuvante, disputabit vir
nobilis Georgius Venetus Prutenus , die 19. Sept. Wit-
teb, ex ofiic. lohannis LufFt. 1550. 2 pl. 8.)

Initio in narratione lohannls, dlscrlmen legis et
Evangehi proponltur, cura dicitur: Lex per Moi-
sen data est , gratla et veritas per lesura Christum
facta est. Et apud Paulura : Nunc sine lege iusti-
cia Dei raanlfestata est.

2. Ac necesse est, semper in conspectu esse
hoc insigne discriraen , quo extincto tenebrae sunt
horrendae, ut saepe etiara in ea parte generis hu-
mani accidit, quae nominatur Ecclesia, ut apud
Pharlsaeos et Papistas.

3. Et cognitio huius discriminis , revera ad
fundamentum pertlnet, de quo Paulus inquit:
Fuudamentum aliud ponere nemo potest, praeter
id quod positum est, quod est lesus Christus,

4. Manifestum est aliud esse doctrinam prae-
cipientem et condemnantem , aliud promissio-

$77

PHILIPPI MELANTHONIS.

578

nem offerentem remisslonem peccatorum, impu-
tatlonem iustlclae, Spiritum sanctum, et vitam
aeternam propter fillam Dei mediatorem, non
propter ulla nostra merita.

5. Sint igitur initio notae definltiones. Lex
Dei est doctrina a Deo tradlta, praeciplens quales
nos esse, et quae facere et omittere oporteat, et
promlttens bona praestantibus integram obedien-
liam, et condemnans omnes non prjiestantes inte-
gram obedlentiam , hocest, adfirmans vere ii-ascl
Deum omnibus non praestantibus integram obe-
dientiam, iuxta hoc dictum: Maledictus qni non
permanet in omnibus, quae scripta sunt in libro
legis.

6. Habet lex promissiones, sed non gratui-
tas, verum postulantes integram obedientiam.

7. Sed promissio Evangelii propria est pro-
misslo, in qua propter filium Deo mediatorem
offeruntur gratis, non propter nostra merita, re-
missio peccatorum, donatio Spiritus sancti, Im-
putatlo iusticiae, et haereditas iustlciae et vllae
aeternae, omnibus qui in filium Dei credunt,

8. Ideo in lohanne scriptum est: Lex per
Moisen data est, quasl dlcat: Alia vox est lex et
aliae res, quae per Moisen institutae sunt, per
quem haec politia et hi ritus instituti sunt, quae
omnia sunt umbrae aliarum aeternarum rerum,
Nondura sunt Ula summa bona , quae per Mes-
siam exhibebuntur, Sed gratia, id est, remlssio
peccatorum gratuita et imputatio lustlclae, et ve-
ritas, id est, vera et aeterna hix inmentibus, et
agnitlo Del, et vera ac aeterna iusticia et vita ad-
feruntur per hunc lesum natum ex vlrglne, qui
est Messias, de quo promlssiones traditae patrl-
bus conclonatae sunt. Sicut et Petrus omnium
Prophetarum consentlcntem vocem esse dixit:
Hulf omnes Propbetae testimonium perbibent re-
misslonem peccatorum accipere per nomen eius,
omnes qul credunt in eurn,

9. Duae sunt IHustres differentiae promlssio-
num legaliuin , et promissionis quae est Evange-
lil propria , scilicet expressa mentio redenitorls
et partlcula exchisiva gratis.

10. Mirando temperamento lusticlae et mi-
sericordiae, lolhintnr peccatum et aeterna ira.
Reclpimur enim immensa misericordia, propter
filium deprecantem pro nobls. Sed tamen vohiit
Deus legem suam non esse irritam, voluit iusti-
ciae suae satisfieri, et solvi poenam per aliquefn
in genere humano. Ita in filiura effusa est ingens

Melanth. Oper. Vol. XII.

ira, cuius magnitudinem nulla creatura vel intel-
ligit, vel sustinere posset,

11. Pro hoc ingenti amore tuo erga nos, et
pro tua passione, tibi fili Dei Domine lesu Chri-
ste, crucifixe pro nobis et resuscitate, gratlas agi-
mus ardentibus pectoribus, et te oramus , ut pro
nobis intercedas apud aeternum patrem , et nos
Splrltu sancto accendas, ut tua beneficia intelli-
gamus et grati celebremus.

12. Itaque quod ad nostra merlta attinet,
gratis tolluntur peccatum et ira aeterna , non pro-
pter uUa nostra merita, sed simulintueamur filium
Dei, qui poenam pro nobis persolvit, slcut Pro-
pheta inquit: Quia ponet animam suam hostiam
pro peccato, et ipse inquit Matthael20.: Venlt
filius hominis, ut det animam suam Xvtqov pro
multis etc,

13. Impius error est, fingere tresfuisse leges:
primam , Naturae, secundam, Mosaicam , ter-
tiam, Evangelicam, et salvatos esse homines in
singulis , propter opera legis,

14. Impie et Latomus Lovaniensis Theolo-
gus scripsit, non aliam fuisse noticlam Del in
Abraham, quam qualis in Cicerone aut Xeno-
phonte fuit, cum fiHus Del expresse dicat: Abra-
ham expetlvlt videre diem meum. Agnovit igi-
tur Abraham mediatorem, ostensum in promis-
sione.

15. Nec patres nec alii ullo tempore acce-
perunt remissionem peccatorum propter sua opera,
nec fuerunt iustl, nec haeredes vltae aeternae,
operibus legis, sed propter fiHum Dei gratis fide,
acceperunt haec beneficia redemtoris.

16. Etsi ceremoniae allis temporibus aliae
fuerunt , tamen leges morales eaedem sunt in
omnl aeternitate, qula sunt ipsa sapientia Del et
rectitudo voluntatis, in Deo immota , sicut sem-

I per eadem est noticia numerorum, Et ea pars
legis, quae dlcitur moralis, praeclpua est. Cere-
moniae et poHticae leges fuerunt signa et exercitia
certi temporis, sed neque morales, neque aliae
leges tollebant peccatum,

17. Et lex moralis natura nota est, ac simul
voce divina statim initio patribus repetita, quia
in hac caligine mentis humanae, etiam naturales
noticiae sunt obscuriores. Ideo et vocem suam
addiditDeus, ut in illa ipsa legis doctrina retra-
heret vagabundas mentes, ad veri Dei agnitionem
et invocationem.

579

DISPUTATIONES

580

18. Norunt ntcnnqne legem moralem Socra-
tes, Xenophon et similes. Sed tamen a vero Deo
aberrant, ut Euripides inquit: Invoco te Deus,
quidquid es, sive hoc coelum sive mens, quae
vehitur in hac mole. Lex igitur et voce Dei edita
est, ut ad hunc verum Deum nos retrahat, qui se
in Ecclesia data promissione de me(h"atore pate-
fecit. Sicutinquit: Ego sum Dominus Deus tuus,
qui te eduxi ex Aegypto. Teslimonium et ver-
bum proponit, quo discernit verum Deum a com-
raenticiis numinibus.

19. Et tamen , semper manet vera regula:
Ex operibus legis non iuslificabitur omnis caro
toram Deo.

20. Statim aufem post lapsum et promissio
gratiae edita est, qua vere colhgitur, et distin-
guitur deinde Ecclesia Dei a caeteris gentibus.
Adam et Eva audientes promissionem de venturo
semine, de quo dictumest: Semen mulieris con-
teret caput serpentis, sentiebant se vivificari ex
morte, et credebant se iam recipi, et rursus
placere Deo propter venturum semen. Hac fide
gratis propter hunc venturum victorem, erant
iusti et haeredes vitae aeternae , non propter le-
gem, qiiia utrunque perspicue norant, se non
fuisse revicturos ex pavoribus et morte , cum ac-
cusarentur a Deo, si non audivissent promissio-
nem. Et videbant deinde in sua natura destru-
ctam esse harmoniam cordis et legis.

21. Hanc horrendam destructionem, quia
magis intelligebant, quam nos, adsiduis lachry-
rois deplorabant, et sciebant se non esse iustos
sua dignitate aut suis meritis.

22. Imo et antea didicerunt, se sapientia
legis tantum condemnari , priusquam edita esset
promissio. Necesse enim fuit eos sic ratiocinari,
lusticiae est abiicere inobedientes, Deus est im-
rriutabiliter iustus. Abiiciemur igitur immutabi-
liter.

23. Huius argumenti solulionem, nullius
creturae sapientia cernebat. Sed fih*us Dei poe-
nam in sese derivans, ut iusticiae divinae satis-
fieret, huius argumenti solutionem ostendit.

24. Sic et postea edita promissione, se sus-
tentabant contra saplentiam legis, quae consclen-
tlae vulnera subinde rescindebat.

25. Igitur postquam recepti sunt Adam et
Eva, semper hic coetus deinceps certo fuit, est et
erlt Ecclesia Dei , In qua sonat non sola vox legis,

sed etlam promlsslo gratlae propter fillum Dei,
recte intellecta, id est, ubi fundamenlum incor-
ruptum retinetur, hoc est, ubl retinentur, omnes
articull fidei, et usus Sacramentorum, sicut fue-
runt Instituta.

26. Usus Igltur legls praecipuus est, in toto
genere humano ostendere, iudicare et damnare
peccata, et damnare reos peccati, Et ut Paulus
Inquit: Aculeus mortls peccatum est, potentia
peccati lex est.

27. Qula lex est ludlcium Dei Irascentis pec-
cato, et punientis reos peccati. Et ut Paulus in-
quit: Per legem peccatum fit excellenter pecca-
tum, id est, rea natura opprimltur hoc iudicio,
ut sentiat horrendam IramDel adversus peccatum.

28. Etsi autem multl diu securl vivunt, sine
sensu Irae Dei, ut et Pauhjs inqult: Ego aliquan-
do slne lege vixl, tamen tandem etlam prophani
hoc iudicium sentiunt, ac ruunt in aeternas poe-
nas, qui non convertuntur nec servantur agni-
tione fihi Dei,

29. Vult autem Deus maxime in Ecclesla,
in hac vita Intelh"gi Iram adversus peccatum, si-
cut dlcltur: ludicium a domo Dei inclpit. Ideo
et semper vult audlri vocem arguentem peccata,
et insania est iraaglnarl peccata in Ecclesia non
accusarl lege Dei, et non proponendam esse in
Ecclesla vocem legls, ostendentera iram Del,

30. Sed tamen et liberatlo a lege et ut Pau-
lus Inquit, a maledictione legls, cognoscenda est,
Haec liberatlo proponltur In Evangeh*o , ut Pau-
lus inqult: Christus vos redemlt a maledictione
legls, factus pro vobls maledlctum. Observan-
dum est autera in verbo rederatlonls comprehen-
di, et llberationem et compensatlonem.

31. Ita liberamur a iudicio et raaledlctlone
legls , cnm credlraus nobis certo propter filium
Dei, donari remlsslonem peccatorum, imputatlo-
nem iusticiae, Spirltum sancfum, et vitam aeter-
nam, gratis, non propter dlgnltatem nostram.

32. Longe ah'ter fit haec liberatio, a lege et
iudiclo Dei , quara abrogatlo legls de nummo fer-
reo facta est Spartae, ubi lex ipsa mortua est,
spernentlbus eam clvibus.

33. Sed lex morah's est ludicium Dei , quod
non mutatur, nlsl fide fillum Dei apprehenden-
tlbus. Utlohan.3. dlcltur: Qui credit In eum,
non iudlcatur.

34. Et quanquam haerent in reconclliato
multa peccata et raagnae sordes, tamen persona

581

PHILIPPI MELANTHONIS.

582

iusla est, propler filium Dei, sola fide, id est, 1 haec opera mereri remissionem peccatorum. Et

per misericordiam donata remissione peccatorum,
et imputata iusticia, propter filium Del, non est
iusta propter legem, aut nostram dlgnitatem. Si-
cut Psalmus inquit: Non iustificabilur in conspe-
ctu tuo omnis vivens. Ac de talibus credenlibus
dicitur: Non estis sub lege, sed sub gratia.

34 Sic hi liberati sunt, a maledictione le-
gis, Et tamen manet haec lucta assidua, agno-
scitur haerens in nobis peccatum, et fide appre-
henditur liberatio et consolatio.

35. Hac fide sustentante corda in vero agone,
Spiritus sanctus, vere accendit novam lucem, vi-
tam et obedientiam, sicut dictum est: Effundam
super domum David Spiritum gratiae et precum,

36. Condonatur ergo praesens immundities
cum vincit fides, non cum regnat peccatum, id
est, non cum cedit fides tentationi contra con-
scientiam , ut cum Eva vel Aaron cesserunt ten-
tationi ruentes contra conscientiam.

37. Tales excutiunt et contristant Spiritum
sanctum, et fidem, quae est fiducia misericordiae
amittunt.

38. Manifestum est enim discerni in Paulo
regnans peccatum , et non regnans.

39. Non igitur inteUigenda est libertas , li-
centia violandi legem Dei contra conscientiam.

40. Sed libertas est in retinente Spiritum
sauctum, et fide vincenfe tentationem. Haec
sunt certamina magna piorum, in qnibus crescit
fides victrix Diaboli. Et filius Dei sic declarat
suam potentiiim, adiuvansnos, ut destruat opera
Diabob*. SIc vincit in loseph repugnante ille-
cebris adulterae, in lob repugnante desperatio-
ni etc.

41. Est autem deinde et hlc usus legis in re-
conciliato. Manet ordo sempiternus, ut creatura
obediat creatori. Et ostendit lex, quae opera et
qui cultus Deo placeant. Oportet autem et opera
sanctorum regi expresso verbo Dei, iuxta illud:
Lucerna pedibus meis verbum tuum.

42. Nec licet ulli creaturae instituere cultus
Dei, sicut scrlptum est: Frustra colunt me man-
datis homlnum. Et hi cultus, quos Deus tradl-
dit, sine corruptells, vigilanter, et pie retinendi
sunt, semper in mundo, exemph's patrum male
intellectis, impil abusi sunt, et paulatim xaxoi^r]-
lia addldit plura idola , ut cum piimi patres recte

adfinxerunt abominandos errores, hunc ignem
sumtum ab igne patrum accenso divinitus , esse
nuraen, esse Deum ipsum. Deinde hunc ignem
pubhce circumferentes adoraverunt. Postea ahi
alia numina , et alios cultus h^rrenda audacia fin-
xerunt.

43. Haec cum acciderint antea cum saplen-
tia, disciplina, doctrinae studia, et aliae virtutes
malores essent, et cum Ecclesia tantos monitores
haberet, Sem, Abraham, et deinceps multos,
non cogitemus nihil irrepsisse viciorum in Eccle-
siam , in hac infirma et delira mundi senecta , et
in tantis gentium dlssipationibus et confusionibus,
et neglectione doctrinae et disciplinae.

44. Imo cilo obscurata estdoctrina, de iu-
stlcla fidei, ut ostendunt Orlgenis et allorum scri-
pta, et natl suntmonachi, qnorum exemplis con-
firmata est persuasio, mereri homines remissio-
nem peccatorum operibus, et quidem non man-
datis a Deo.

45. Postea ministerlum Evangelii ab Epi-
scopis conversum est inregnum, et nervus addi-
tus, Mlssa papistica, et multiplex depravatio coe-
nae Domini omnium piorum lacrymis deploranda.

46. Et cahgo ethnlca secuta est, fuit igno-
tum discrimen legis et Evangelil, confirmata est
persuasio, mereri homines remisslonem peccato-
rum, et iustos esse propriis operibus. Deinde
additum est: Cum nemo sclat quando satis ope-
rum habeat, manendum esse in dubltatlone, nec
fide vincendam esse dubitationem.

47. Haec dubltatio prohlbet conspici bene-
ficia mediatoris, et consolationem firmam con-
scientlis eripit, et prorsus corrumpit veram invo-
cationem. Non enim potest mens accedere ad
Deum, petere et expectare bona, nisi fide aliquo
modo acquiescere inceperlt, et se quasi duci sta-
tuat a medlatore filio Del, slcut inquit Paulus:
Per hunc habemus accessum fide etc.

48. Et tamen decretum Synodi Tridentinae
iubet manere in dubitatione. Et postea inSynodo
Bononiensi decreta facta sunt, quorum manife-
stior est impietas, quae adfirmant satisfactlones,
ut ipsi vocant, Canonicas necessarlas esse. Item,
in circumgestatione panis faciendam esse adora-
tionem etc.

49. Et sicut apud Ethnicos multa numina

sacrificassent , postea Chaldaei et alii finxerunt excogltata sunt, ita pervasit in Ecclesiam invoca-

37*

583

DISPUTATIONES

584

tio hominum, qui ex hac vita dlscesserunt, cum
horrendura cogit;itu sit, compellare homines ab-
sentes, quasi moti^s cordlum inspiciant, quod so-
lius est omnipotentis naturae, et expresse dictum
slt: Dominum Deum tuum ador^ibis.

50. Omninofiecessaria est cura singulis ho-
minibus, quaerere veram Ecclesiam Dei, et ei se
adiungere, et in ea audire doctrinam a Deo tra-
ditam , et cum huius verae Ecclesiae invocatione
et confesslone coniungere suam invocationem et
confessionem , sicut David inquit, Psalm. £6.:
Unum petii a Domino, hoc requiro, ut habitem
in domo Domini omnlbus diebus vitae meae, etc.
Et Psabii. 83.: Beati qui habitant in domo tua
Domine. Et Psalmo91.: Plantati in domo Do-
mini, in atriis domus Del nostri florebunt.

51. Et cum velit Deus, fillum agnosci , et
exaudiri in toto genere humano, vult et Eccle-
siam conspici , et coetum visibiiem esse. Estque
vera Dei Ecclesia, coetus visibills, retinens fun-
damentum, id est, doctrinam Evangelii incorru-
ptam, iuxta omnes articulos fidei, praecepta, pro-
missiones, legitimum usum Sacramentorum et
reverentiam ministerio debitam, nec defendens
idola.

52. Nec allbi sunt electi nlsi in hoc coetu
vocatorum, iuxta illud: Quos elegit, hos et voca-
vit. Nec libertas illa pia est, quam slbi raulti su-
munt, qui more Academicorum vagantur, et con-
tradicunt oranibus, et nullius Ecclesiae cives esse
vohint, de quibus dicitur: Qui non coUIglt me-
cum , dlsperglt.

53. Et fillus Del in agone precatur aeter-
num patrem , ut faciat ut unum simus in Deo.
Adiungamus igitur nos ad veram Ecclesiam, ubi-
cunque sumus, votls et confesslone. Quare con-
■fiteor me amplectl consensum calhollcae Ecclesiae
Dei expressura in confesslone, quam haec Eccle-
sia exhibuit Imperatori Garolo Augustae Anno
1550. et in societate corum, qui hanc doctrinae
vocem amplectuntur: Verum Deum , fiducia filii
Dei Domini nostri lesu Christi Invoco.

54. Gum dicitur apud Zacharlam: EflFun-
dam super domum David , et super habitatores
lerusalem Splritum gratiae et precum , discerni-
tur carcer Irgis a liberatione donata per redem-
torem fillum Dei. Lex mlnlsterium est horren-
dae irae Del , et in hac ingenti consternatione et
fuga conticescit invocatio. Sed cum voce Evan-
gelii annunciatur remissio peccatorum, Spiritu

gratiae vivificantur corda, agnoscunt gratiam , id
est, misericordlam Del, propter redemtorem pro-
missum, et se recipi credunt. Et cum hac fide
Spiritus sanctus accendit veram invocationem,
quae fit tantum in vera Ecclesia.

55. NamEthnici, Turci et similes, etiamsi
adfirmant se invocare verum Deum, et illud vide-
licet numen, quod condidit coelum et terram,
tamen a vero Deo aberrant, quia negant esse
aeternum patrem, et filium imaginem de aeterni
patris essentia genitam, et Spiritum sanctum ab
aeterno patre et filio procedentem.

56. Non igltur adorant verum Deum, sed
sculpunt sibi ipsis simulacrum in sua cogilatione,
quod compellant, fingentes aliquid esse Deum,
quod non est Deus.

57. Alii postea alia multa simulacra scul-
punt, ut Athenienses in belio Xerxis sacrlficabant
Boreae, tanquara veteri adfini propter Orithyam,
et petebant, ut classem Xerxls suo flatu pelleret.
Talis est invocatio compellantium homines ab-
sentes.

58. Deinde accedunt Ethnicl ad illud nu-
men sine promlsslonibus, sine mediatore, cum
perpetua dubitatione. Ita medlatorem nunc quo-
que removent, qui iubent manere in dubltatione,
aut qui fiducia sui sacrlficii, aut allorum proprio-
rum operum ad Deum accedunt.

59. At cum vera Invocatione coniunctae sunt
caeterae vlrtutes, Dilectlo, bonum propositum,
Spes, Patlentla, et aliae, ita cum Spiritus san-
ctus corda fide vivificat, siraul inchoat in hac
consolatlone interiorem obedientiam, quod voce
legls nequaquara efficl potuit.

60. Sed haec obedientia nondum est perfecta
legis impletio, quia verlssimura est, peccatum in
natura huraana reliquura in hac vita, etsi morti-
ficari ceplt, taraen nondum prorsus mortuum
esse. Tegltur autem a filio Dei , qui est umbra-
culum, et Ilberavit credentes a maledlctione legis.

61. Philosophica imaginatio est, heroicis
donis infusis, propterea hominem iustura esse,
sicut et Cicero inquit , NuIIam exlstere virtutera
magnam sine adflatu divino. Et quldem Ethni-
cis illae ipsae heroicae virtutes, ut Achillis et
Alexandri fortlludo, illuslria testimonia de Deo
fuerunt. Sed in Ecclesla necesse est, dlci de re-
raissione peccatorum, de iraputatlone iusticiae
propter filium Dei, et de fide, id est, fiducia
misericordiae intuente filium Dei, qua liberaraur

585

PHILIPPI MELANTHONIS.

586

a makdlctione legis, ab IraDei, et a morte aeter-
na, sicut Paiilus inquit: lustificati fide pacem
habemus.

62. Quanquam Igltur inchoata est ohedien-
tla, tamen in hac mortah vita, persona iusta est,
id est, accepta Deo ad vitam aeternam, immensa
misericordla propter mediatorem sola fide , non
propter propriam dignitatem, Et in tah persona,
praelucente fide, placet obedlentia, et fit cuUus
Dei propter mediatorem , et hahet praeiriia in hac
vita, et post hanc vitam, sicut Petrus Inquit:
Offerte hostias spirituales, acce[)tas Deo per le-
sum Christuni.

63. Ahus usus est legis pohticus, coher-
cens externa membra in omnibus hominibus, etiam
non renatis. Sed etiam hanc mutilam hbertatem
saepissime horribihtcr vincunt flammae pravorum
adfectuum , et DiaboK hanc miserrimam naturam,
odlo Dei omnibus contumeHis adficientes, sed ad-
versus haec ingentia mala, filius Dei reconcihatis
et eum invocantibus, vuU opem ferre, et conte-
rere caput serpentis, et iubet petere auxiHum, et
adfirmat vere pljicere Deo, hanc petilionem, nec
irritam esse, iuxta illud : Quanto magis pater
vester coelestis dabit Spiritum sanctum petenti-
bus. Tales promissiones intueamur, et nos ad
petendum auxihum, contra saevissimum hostem
et contra infirmitatem nostram exuscitemus.

(LXIV. ) T)e creationis actione disputatio,

autore Matthia Lauterw alt Elhingensi.

Disputata Witebergae , Anno 155L

die 14. Martii.

Creatio proprie loquendo est Dei actlo ad exfra
ipsi propria, procedens ex iiigenti amore erga
creaturas, ad Ecclesiae sakitera et conservatio-
nem, ut ipse in ea innotescat et cplehrefur in filio,
fitque a Deo immediate Hbera eins electione non
coactione uHius necessitatis: absque adminiculo
etiam omnis creaturae ex nihilo totum producens,
aut aHquid ex nihilo In aliquod inducens, IHud-
que creatum ita conservans , fovens et sustentans,
ut vestigia divini amoris et praesentiae vel mani-
bus contrectari posslnt, eo autem ordine et modo
conservat quodque, quo IHud est creatum, Ita
tamen ut Deus retlneat et consIHum et Hbertatem,
maneatque Dominus IHius ordinis, et Hniltator
ac vlndex confusionis, quae aHunde accedit, ut-
que confusum et coUapsum ordinem instauret.

per fihum Hbere Intercedentem , non pro iustis,
sed pro mlseris peccatoribus reciplendis, ac inte-
gritatl restituendis , quatenus ipsl moventi non
repugnant sua increduHtate.

2. Haec actio est inorganica, ac fit absque
omni motu et passione creatotis, actionisque re-
ciprocatione seu retaHatione a creato , differtque
ab Ipsa essentia divina, ut effectus a causa , sive
potius ut actio a suo prlncipio Intrinseco.

3. Haec aclio (ut aHae ad extra) etsi ab
aeterno semper fuit in Deo, ut proprlum , tamen
actu coepit in principio a Mose descripto.

4. Actiones igitur Dei, ad extra In hoc mun-
do, fiunt in tempore et coeperunt cum tempore.
Sed apud Deum extra hanc vitam , et extra hunc
vislbiiem raundum , miHe dies sunt slcut dies he-
sternus. Ideo perfectam Del beatitudinem , ante
creatum mundura , et futura gaudia sanctorum,
post hanc vitam, non InteHiglt mens capax tan-
tum temporaHum, ocuhisque ea nec vldit, nec
auris audlvlt, nec in cor hominls descenderunt.

5. Actiones veroDei, ad intra slmpHciter in
Ipsa dlvinitate, supra captum humanum, prorsus
non subiacent tempori , nec unquam facta sunt,
nec fient , nec fiunt in tempore uHo roodo, quia
in divlna essentia, nihil unquam coepit fierl, aut
saUem esse. Quapropter gignere patris, et gigni
fiHi, et procedere Spiritus sanctJ: sunt actiones
Dei internae, quibus realiter semper distinctae
fuerunt , raanentque tres personae divinitatis in
una essentia numero.

6. Hae distinctiones reaHter constitutae in-
ternis actionibus, declaratae et patefactae sunt
Ecclesiae externis acfionibus ad extra , vphit in
baptismo Christi, pater suaviter compeHat fiHum,
filius volens patri obediens baptizafur, Spiritus
sanctus cohmibae specie movetur, et fiHum arden-
ter amplectifur.

7. Sed sicut in nafuramSpirilus sanctus non
cadit latio, ita neque haec latio aut colurahae spe-
cies reaHter euni distinguit, muUo minus eundem
separat a patre et fiHo.

8. Eodem raodo descensus fiHi in veterum
beatae virglnis Mariae, minlme separat fih'um a
patre et Spiritu sancto.

9. Imo IHa ipsa Incarnatio, quatenus proce-
dlt ad extra et existit in motu, est opus omnium
trlum personarum, De patre enlm dlserte dlci-
tur Esalae 45,: Ego Domlnus creavi inum, nem-

587

DISPUTATIONES

588

pe non simpHciter creaturam, sed novo modo, si- ?
cut dicitur leremiae 31.: Greavit Dominus no-
vum siiper terram , foemina circundabit virum.
Ideo ipsa conceptio signum dicitur Esaiae 7. De
Spiritu vero sancto affirmat syrabolum Aposto-
licum : Conceptus est de Spiritu sancto.

10. Sed in hac societate trium personarum
filius Dei cooperans ad extra, sibi soli ad inlra
unit humanitatem ocojiiaTr/iajg , sive personaliter,
vinculo indissolubili etmysterio abditissimo, quod
nulla creatura perspicere potest. Diabolus enim
etsi ex Scriptura novit, quod fih"us Dei sit incar-
natus, tamen quomodo incarnatus sit ignorat,
nec potest illud raysterium comprehendere, ma-
xime vero humihato Christo non agnoscil Domi-
num gloriae, ideo eo magis furit contra eum, nec
cessat ab isto furore , etiamsi saepe eius potentiam
sentiat, suo magno cum raalo, ita incarnatio filii
Dei fit Diabolo lapis offensionis, Angeh vero Dei
in illud admirandum speculum unionis prospicere
cupiunt, nec saciari eo poterunt in orani aeter-
nitate.

11. Haec unio personalis nullo modo dici
potest creatio, quia propria est uni tantum per-
sonae, et neque fit ordine creationis, neque ex
nihilo.

12. Creatio enim est opus omnium trium
personarum. De patre enim diserte inquit sym-
bolum Apostolicum: Credo in Deura patrem
omnipotentem, creatorem coeh* et terrae. Et de
filio lohan. 1. dicitur: Omnia per ipsum facta
sunt. De Spiritu vero sancto Psalm. 32. dicitur:
Verbo Domini coeli firmati sunt , et Spiritu oris
pius, omnis virtus eorum.

13. Deus igiturPater, Filius et Spiritus san-
ctus : creatis ex nihilo coelo et terra, absolutoque
omni ornatu eorum et bestiis, creavit hominera,
formans eum ex limo terrae, et ex nihilo produ-
cens spirltum, inflavit eum in faciem eius, ut
esset in animam viventera , secundum imaginem
et similitudinem eius, Evam vero aedificavit se-
cundum eandem imaginera ex costa ipsius Adam.

14. Secundum hanc igitur iraaginem trini-
tatis, viviraus, movemur et sumus in Deo, sicut
tota rerum natura et ordo conservatur praesentia
et libera administratione divina, imo pro sua mi-
sericordia auget saepissime naturae bona , osten-
dit etiam se non praesente et gubernante naturam
nihil agere.

15. Prophana igitur e&t opinio fingere,
Deum, velut fabrum a suo opificio, intra suum
quasi cubile discessisse. Hominem vero et natu-
rara ferri sine Deo , ut eiectum lapidem extra ma-
num iacientis. Aut fingere hominum prorsus alli-
gatum esse loris immutabilis necessitatis, inter
Deum et secundas causas. Aut absque secundis
causis hominem divinae praescientiae et praede-
stinationis catenis aeternis, ne quidem Deo sol-
vendis detineri constrictum , et coarctatum per
omnia immutabiliter, ut in Ecclesia quidam fana-
lici , nolentes videri Stoici, petulanler et impie
fingunt, existunt vero Stoici^. multipliciter dete-
riores: praesertim cum diserte dicant, Deum per
se ordinasse et praedestinasse immania scelera, ac
eadem etiamdum velle eum non tantum permittere.

(LXV.) Propositiones y de quibus disputa-
vit Magister Tilemannus Heshusius We-
saliensis, vocatus ad gubernationem Ecclesiae
Goslariensis. Witebergae, anno 1553. die quin-
toMaii, quo ante annos 1519 filius Dei ad-
mivando triumpho spectante magno coetu Apo~
stolorum et discipulorum in coelum ascendit.

Ideo Deus ordinem in nalura, et ordinatos motus
et effectus instituit, et homini indidit mentem,
quae intelligeret numeros, ordinem, discrimen
honestorum et turpium , ut hic ipse ordo et hae
noticiae sint testimonia de ipso, et oslendant esse
Deum, et doceant qualis sit, et quod sit mens sa-
piens, verax, bona , beuefica, iusta, casta, vin-
dcx scelerum.

Etsi autera haec consideratio nunc obscurior
est in hac depravatione naturae, tamen non est
negligenda.

2. Postea patefecit se extraordlnariis operi-
bus, et addidit suam vocem, ut ostenderet, Deum
non esse ivzeltxsicty infusam creaturis, aHigatam
causis secundis, utStoici et alii finxerunt, sed ut
conspici posset, Deum esse aliud agens, distln-
ctum a creaturis, inteUigeus, bonum et liberum,
et quod possit alller agere, quam cient causae se-
cundae, et scirent homines quomodo et ubi velit
sibi coHigere aeternam Ecclesiam.

3. Agnoscenda est igitur magniludo bonita-
tis Dei, et vera gratitudine celebranda, quod utro-
que inodo se patefeclt , ordinariis operibus, et ex-
tra ordinariis, transfusis radiis suae saplentiae et
legibus in mentes humanas , et ostensa creatione,

589

PHILIPPI MELANTHONIS.

590

quae est surnmum miraculum , deinde vero edita
promissione de mediatore, et addito novo mira-
culo , conservatione vitae primorum parentum,
et postea aliis multis testimoniis, inflammatione
victimarum, conservatione, Nohae in diluvio,
et aliis.

4. Necesse est autem teneri discrimen inter
noticiam legis et promissionem gratiae propter
mediatorem filium Dei. Et necesse est agnosci
Deum , sicut se patefecit, non tantum ut humana
ratio cogitat , sed ut discrimina trium personarum
et earum proprietates pie inteHigantur, ut Deus
recle invocetur et colatur.

5. Lex est aeterna et immota sapientia et re-
gula iusticiae in Deo, discernens recta et non re-
cta, et horribiliter irascens contumaciae, quae
repugnat huic normae in ipso, et patefacta est ho-
minibus in creatione, et postea saepe repetita et
declarata voce divina, ut sciamus, quod sit Deus,
et qualis sit, obligans omnes creaturas rationales,
et postulans ut omnes sint conformes ipsi et
damnans ac destruens omnes non conformes, nisi
fiat remissio et reconciliatio propter filium media-
torem.

6. Evangelium est praedicatio poenitentiae
et promissionis, quae non est naturali luce nota,
sed ex arcano consilio divinitatis per filium pro-
lata est, qua Deus exhibet remissionem peccato-
rum, reconciliationem, donationem Spiritus san-
cti, iusticiae et vitae aeternae propter medialorem
et per eum gratis, fide accipientibus promissionem.
Haec diversa genera doctrinae palam discernun-
tur, in 1. cap. loh.m. : Lex per Moisen data est,
gratia et veritas per lesum Christum facta est. Et
Rom. 3.: Nunc sine lege iusticia Dei manifestata
est, testificata in lege et Prophetis, iusticia vero
Dei per fidem lesu Christi. Et Gal. 3.: Si ex lege
esset haereditas, non esset ex promissione etc.

7. Firmlssime igitur tenenda est sententia et
vere colligi Ecclesiam Dei aeternam, voce Evan-
gelii et agnitione mediatoris, et nunquam Eccle-
siam Deifuisse, nec esse, nec futuram esse, ho-
mines ignorantes vocem Evangelii et mediatorem.
Sed tenenda est vox Pauli : Fundamentum aliud
nemo ponere potest, praeter id, quod positum
est, quod est lesus Christus.

8. Quare Thammerus, qui confusionem fa-
cit Ethnicorum et Ecclesiae, legis et Evangelii,
cum scribitEthnicos novisseChristum, quia legem
norunt, execrandus est.

9. Et Lovaniensis Latomus execrandus est,
qui scripsit, Non aliam fuisse noticiam de Deo in
Abraham , quam qualis fuit in Platone et Xeno-
phonte. Adversus tales fnrores muniendi sunt
omniura animi , nec dubium est Diabolum has
blasphemias serere, ut sint in hac extrema senecla
mundi semina et 7ia()aGX8V^ Turciae impietatis,

10. Notissima est vox filii Dei, in qua dici-
tur: Abraham vidit diem meura, et laetatus est.
Et lacob inquit: Non auferetur sceptrum a luda
donec venerit Silo, ad ipsum gentes congregabun-
tur. Et postea extant testimonia in Prophetis il-
lustriora de filio Dei mediatore, Psal. 2.: Oscula-
mini filium, et apud Esaiam: Noticia servi mei
iusti iustificabit multos, etc.

11. Semper igitur vera Ecclesia suam invo-
cationem distinxit ab ethnica , praecipue his arti-
culis agnitione doctrinae de essentia Dei et de
voluntate.

12. Vera Ecclesia intuetur patefactiones di-
vinas, et agnoscit unam esse divinara essenliam
conditricem, aeternum patrem, filium, de quo lo-
quuntur promissiones, et Spiritura sanctura, pro-
cedentem ab aeterno patre, et coaeterno filio , et
scit se recipi, exaudiri, et salvari propter filium,
qui constitutus est mediator, Sed vagantur Eth-
nici horribili et deploranda amentia, quia fingunt
alii aliud esse Deum , et alii plures comminiscun-
tur, et omnes dubitant, an et quomodo exaudian-
tur. Denique tetri sunt furores omniura extra ve-
ram Dei Ecclesiam, quorum consideratio moveat
pias mentes, ut Deo gratias agant, quod se in
Ecclesia sua patefecit, et eum recte invocare
discant, iuxta dictum: Dominum Deum tuum
ador.diis, et ei soli servies,

13. Est igitur in invocatione et descriptio
Dei cogitanda, ut discernatur Deus ab omnibus
creaturis, et a commenticiis numinibus. Deus
est essenlia spiritualis, intelligens, aeterna , alia
a creaturis oninibus, ver^x , bona, iusta, casta,
misericors, benefica , liberritna, iminensae sa-
pientiae et potentiae, irascens peccatis, pater
aeternus, qiii filium imaginem suam ab aeterno
genuit, et filius im.igo patris coaeterna, et Spiri-
tus sanctus procedens a patre et filio, sicut pate-
facta est divinitas certo verbo et testlmoniis divi-
nis, quod pnter aeternus cum fillo et Spiritu san-
rto condiderit, et conservet coelum et terrara et
omnes cre.ttnras, et adsit omnibus creaturls quo
ad conservationem , et colligat sibi in genere hu-

591

DISPUTATIONES

592

mano Ecclesiam propter fillum, et sit iudex iusto-
rum et iniustorum.

14. Agnoscamus antem aeternum patrem,
filium, et Spiritum sanctum, ut in verbis baptismi
traditum est, et ut discrimina traduntur in sym-
bolis, et sciamus non tantum esse nomina diversa
unius personae, sicut fingunt aliqui ludaisantes,
et sicut Servetus, qui furens Lutetiae mortuus est,
scripsit. Sed tres esse personas ut Latini loquun-
tur, seu magis perspicue, ut Graeci tres vcpiara-
fjLtvovQ^ qui tamen sunt o/uoovoioi, sicut de filio
expresse dicitur in symbolo Niceno, et de Spiritu
sanclo inquit Epipbanius : jivsvjLia ovrwg ix &bov
xal oi/x alloTiyiov najQog zal vlov aX)^ 6,uoovaiov
naTQi y.al vlw.

15. Pater est prima persona divinitatis, non
nata nec procedens ab alia, sed a qua ab aeterno
genitus est filius imago patris , et procedit Spiri-
tus sanctus, quae cuni filio et Spirltu sancto con-
didit coelum et terram , et omnes creaturas, et
eas conservat.

' 16. Filius est secunda persona dlvinit^tls,
quae est substantialis et integra irnago aeterni pa-
tris, quam pater sese intuens et considerans glgnlt,
quae nobis quldem slc manifestatur, quod sit per-
sona, per quam pater dicit decretum et tot\im or-
dinem creatlonls et reparationis bominum, et mlt-
titur ut patefaciat Evangellnm, et adsumat buma-
nam naturam, et sltMediator, Redemtor et Sal-
vator.

17. Spirltus sanctus est tertla persona divi-
nitatls, procedens a patre et filio, et est substan-
tialls amor et laetlcla coaeterna Inter patrem et
filium, et nobis slc raanlfestata est, quod mittatur
in corda credentium , ut tales motus, amorem et
laetlclam acqnlescentem in Deo in els accendat,
qualls est Ipse, slcut 2. Tim. 1. expresse scriptum
est : Non dedlt nobis Deus Splrltum timldltatls,
sed roborls, et dilectlonis et castlficatlonis.

18. Qula Deus agnosci voluit, aliquo modo
pinxit baec dIscrIrT)ina in natura bomlnls, in qua
haec tria sunt praecipua: mens, cogltatio quae
pst imago rei cogit;>tae, seu verbum proferens co-
gitatas imaglnes. Item motus, amor, laetlcia in
voluntate, et Spirltus in corde nascentes, qui
sunt flammae cientes motum.

19. Et in boc domlcillo fulslt ante lapsum
illustrls noticia Dei, accensa per verbum, osten-
dens creatorero , ac vohmtas et corda habebant

ardentes motus erga Deum, accensos per Spiritum
sanctum.

20. Ita tunc erat homo imago Dei nondum
corrupta, quo ad substantiam, et quo ad dona
addita substantiae ,[nunc post lapsum tamen mens
et verae noticiae in mente testimonia sunt, quod
sit Deus, et quod sit essentia intelligens, vera,
bona, iusta, benefica, casta, vindex, scele-
rum etc.

21. Et amor in Deo erga naturam humanam
in his beneficils etlam considerandus est, quod ea,
quae in ipso Deo sunt optima, nobis comrnunica-
vit, scilicet sapientiam, iusticiam , laetlciam,
et libertatem voluntatis, imo se ipsum nobis tri-
buit , quia in nobis ut in templo suo habitaturus
erat,

22. Sed magls conspicitur amor In beneficio
reconciliationls, quia post lapsum misertus nostri,
mittit filium et Spiritum sanctum ad nos salvan-
dos. Duae sunt enlm personae missae.

23. nilus statim ab initio profert decretum
de redemtione, cuminquit: Semen mulieris con-
culcabit caput serpentis, ac dicitur filius loyog^
non tantum respectu patris, qula cum sit integra
imago patris, cogitatione nascitur, sed etiam di-
citur loyog respectu nostri , quia profert Evange-
lium, ex arcano consilio aeterni patris, conservat
minlsteriumEvangelii, dicit consolatlonem in cor-
dibus creder»tium voce Evangelii , et ostendit pa-
trem, slcut lob. 1. scriptum est : Fillus qui est in
sinu palris, ipse enarravit nobis , et ipse inquit:
TTjV d^xv^ OTi y.al lalio v,ulv, Item: Nerao no-
vlt patrem nisi filius, et cui fillus voluerit re-
velare.

24. Hic filius admlrando consllio et amore
nostri adsurasit humanam naturam, et constltu-
tus estMediator, Redemtor, lustificator et Sal-
vator.

25. Nec adest naturae huraanae quam ad-
sumsit tantum societate, sicut adest Abrahae, la-
cob , Propbetis, sicut dicit lacob: Bfnedicat his
puerlsDeus, et Angelus qui me ex oranlbus malis
redemit, sed unio est hypostatica zov Xoyov et
humanae naturae adsumtae, ut gestetur humana
natura a verbo non solum inseparablllter, sed ita
etlam, ut nisi sic sustentaretur, illa massa pror-
sus interiret.

26. Etsi exemplum prorsus simile monstrari
non potest, tamen vestutas usa est hac slroilltudine
Qss,e xxnnvci vcpiardfiEVov ^ Xoyov et adsumtam na-

593

PHILIPPI MELANTHONIS.

594

turam humanam , sicut homo est unum ixpiaTa-
jusror, hahens animam et corpus. Hac similitu-
dine nsi sunt Athanasius, Cyrilkis, et lustinns qui
tamen addit correctionem : rirtg fxtv ttjv bvio-
oiv i wg ifjvxxig nQog Gd)f,va vorjOarTeg , ovTOjg ix
dsdur/.aoiv , y.al a^i^odLov ye to naQadeiy^a, tl
jLi?] y.aTa navTa , y.aTO. tI yovv.

27. Ut igitur discernatur Christus ab aliis
sanctis, retinentur hae propositiones in Ecclesia,
Deiis est passus, Deus est mortuus. Paulo adest
Dens soc5etate, seu ut opitulator, et adest sepa-
rabiliter, nec Pauli persona est Dens, Ideo non
dicimus Deum pati patienle Paulo, scd paliente
Christo patitur persona, quae est Deus. Haec
forrna loquendi noniinatur communicatio iSiWjLia-
TOjy . quae el in scrmone divino in propheticis et
evang^elicis narrationihus usurpatur, ut Zach. 12.
dicit filius Dei ante adsumtionem humanae na-
turae: Adspicient ad me, quem confixerunt. Et
lohan. 8.: Antequam Abraham nasceretur, Ego
suro. Nequaquam vero dicitur: Divinitas est pas-
sa , seu divinitas est mortua.

28. Haec discrimina pie et reverenter cogi-
tanda sunt, et retinenda phrasis Ecclesiae veris
causis et gravi autoritate recepta, etiarasi nostra
infirmitas hoc admirandum foedus verbi et ad-
sumtae naturae nec satis inteUigere, nec satis elo-
qni potest. Tanluvn vero discamus, quantum in
Ecclesia huins vitae profiteri nos Deus voluit.
Postea in coelesti Ecclesia discemus, et modum
huius copulalionis et causas.

29. Prodest aulem aliquo modo et causas
considerare, quare Deus voluerit hoc modo re-
dimi et salvjiri genus humanuni, rnirando tempe-
ramento iusticiae et misericordiae recipit Deus
genus humanum. Recipit homines propter firuirn
per misericordiam, sed ne iusticia negligeretur,
poenam nostri peccati persolvi voluit. Et quia
genus humanum peccaverat, hominem esse qni
sustineret poenam, congruebat.

30. Nec vero esse horno poterat, nisi fuisset
adsumta rnassa a filio Dei. Et ut aeqnivahms pre-
cium esset, haec persona propiciiitrix conslitnta
est. Nec sustinere iram sola creatura poterat, nec
vincere morlem et restituere vitam et iusticiam,
et congruit hunc esse mediatorem et deprecato-
rem , qui videt pectus patris et corda invocan-
tium. Item naturae omnipotentis est assidue ad-
esse Ecclesiae , et eam protegere.

OIelaxth. OrKK, VoL. XII.

31. Ilaec cura reverenter cogitantur, accen-
dunt piarn raentem ad gratitudinem et ad invoca-
tionem.

32. Discernenda sunt vocabula propria na-
turarum a vocabulis officii. Posse mori proprium
est unius naturae, scilicet humanae. Sed Mcdia-
tor, Fiex, Sacerdos, noraina sunt officii , quod
proprium est tolius personae. Filius Dei orat pro
nobis, el protegit Ecclesiam, etlain anie assum-
tionem humanae naturae, nt Psal. 2. dicitur: Po-
stula a me, ct dabo libi gentes haeroditatem. Da-
nielis 3. Adest in fornace Babylonica , ubi dici-
tur: Sppcies quarti similis filio Dei.

33. Invocamus igitur Dominum nostrum le-
sum Christum , Deum et hominem medlatorern,
sacerdotem et regem nostrum. Quia Deus est,
videt gemitus cordium nostrorum. Nec Neslorii
arginnento turbamur, quod expresse recitat Cyril-
ius et refutat. Haec enim erat cavillatioNestorii :
Si Chrislus esset sacerdos sccundum naturam di-
vinam, offerret sibi ipsi. Nec distinxitNestorius
inler missum filiurn et divinitatem mittentem.

34. De hoc filio Dei Domino nostro lesu
Christo, Deo et homine dicitur: Noticia servi mei
iusti iustificabit multos.

35. Impietas est contumeliosa contra aeter-
num patrem, filium et Spiritum sanctum , Pa-
pae et monachoriaTi doctrina asseverantium , hc-
mines mereri remissionem peccatorum et reconci-
liationem seu iustificationem et vitam aeternam
propriis operibus, sed firmissime retinenda est
voxEvangelii, quae toties repetit exclusivam Gra-
tis, propter propiciatorem Christum,

36. Dulcissime dictum est Esa. 52.: Gratis
venundati estis, et sine argento redifnemini, nbi
non hoc vult vox divina, nostrura lapsum non
esse causam seu rneritum condemnationis. Sed
Diiibolura et horaines accusatDeus tanquam prae-
dones, quod rem alienam transtulerint , videlicet
genns humanum, quod erat Dei possessio. Hanc
possessionera praecipue Diabolus insidiator eripuit
Deo, et nec Deo, nec homini aliquid boni reddi-
dit. lustum est autem a praedone rem sine pre-
cio retrahere.

Inde igilur argumentatur a iure usltato, cum
inquit: Mihi sine precio meara possessionem eri-
pneritis, retraham magna gloria, et nec Diaholo
precium dabo, sed potius latronum poena eum
adficiam, et homines inopes mihi precium dare
non possunt.

595

DISPUTATIONES

596

S7. UtProphetae et Paulus nominantExclu-
sivam gratis, ita in Ecclesiis nostris dicitur sola
fide iustificamur, id est propter mediatorem Deum
et hominem, fide, gratis non propter legem aut
uUa nostra opera aut merita, accipimus remissio-
nem peccatorum et reconciliationem seu imputa-
tionem iusticiae, regenerationem per verhum et
Spiritum sanctum, et haereditatem vitae aeternae.

38. Haec est promissio Evangehi propria,
quam vult Deus in Ecclesia sonare, et qua colli-
git Ecclesiam, et discernit eam a caeteris hominl-
bus. Etsi aulem in toto genere humano horrihi-
liter argvn't Deus peccata tristissimis exemplis poe-
narum et agnitione legis in cuiusque conscienlia,
sicut Psal. 57. dicitur: Ulique est Deus iudicans
eos in terra, tamen in Ecclesia aiiter etiam peccata
arguit Deus voce ministerii evangelici , accusat
caliginem de Deo in natura hominum et ohlivio-
nem promissionis de filio Dei mediatore, et alia
horrihilia interiora mala. Ideo inquit Dominus:
Spiritus sanctus arguet mundum de peccato quod
non credunt in me.

39. Diserte autem dicitur: Spiritus sanctus
arguet , quia Deus adest ministerio evangelico,
per vocem EvangehM est cfficax ut convertantur
homines ad eum, sicut scrlptum est: Evangehum
est ministerium Spirltus.

40. Utrumque igitur clamnt vox divina, aglte
poenitentiam, et credite Evangeho , iitrumque
comprehendltur in iureiurando: Vivo ego, dicit
Domlnus, nolo mortem peccatoris, sed ut con-
vertatur et vivat. Utrunque in hoc dicto Esai.
comprehendltur : Ad quem respiciam, nisi ad ad-
flictum et trementem sermones meos. Agnoscen-
tes Igitur veram et horrlbilem iram Dei adversus
peccata quam ostendit ct iri voce Evangehl, et in
tristissimis exemplis poenarum in Ecclesia et ah-
bi, quia iudicium a domo Del incipit, expavesca-
mus et clamemus adDeum: Converte me, et con-
vertar. In lioc vero dolore confuglentes ad filium
Dei mediatorem, et fide acciplentes remlsslonem
et reconclhafionem dlscent Intelllgere hanc vocem
Pauh*: lustificamur gratis, fide propler filium,
quem posult Deus propiciatorem,

41. Ibi inteHIgentur vocabula fidei, gratiae,
iustlficationis, quorum intellectum et oh*m ino-
nachi corruperunt, et nunc corrumpunt Anabapti-
stae, et alii enthusiastlca iactitantes.

42. Semper adversantur verae sententlae de
iusticia fidei, duo genera hominum, Pharlsaei et

Enthuslastae, Pharisaei condendunt dlsciplinam
suam esse merita remissionis, et iustlciam coram
Deo sicut Pelagiani, Papistae, Monachi docent.
Enthusiastae volunt excellere et dicunt se iustos
sua novitate et afflatlbus. Hinc illa vetus defini-
tio est: diyMioGvrr] loxl y.oivcorla &eov jtiexa lao-
T7]rog, Et nunc Funccius magis Inepte huc trans-
fert definitionem lurisconsultorum, iustlcia est
constans et perpetua voluntas, suum culque tri-
buens. Haec dicta de legali iusticia , non con-
gruunt ad dicta: Nolicla servi meilustificabit mul-
tos, Itera : lustificati fide pacem habemus erga
Deum.

43. Certissimum est semper in conversione,
et in quotidiana consolallone primum oportere
accipi fide remissloncm peccatorum, sicut Apo-
stoli expresse dicunt: Huic omnesProphetae testi-
monium perhib<?nt, accipere remlssionem pecca-
torum per nomen eius omnes qui credunt in eum.
Item loh. 3.: Qui nou credit in filium, ira Dei
manet super eum.

44. De hac fide inquit Paulus ad Ephesios:
Per quem audemus accedere in fiducla, per fidem
eius.

45. Itaque et slgnificat fides fiduclam media-
toris ac miserlcordlae promissae propter mediato-
rem , et hac fide acclpitur remissio peccatorum et
reconciliatio.

46. Quod vero inqult Oslander, peccata in
passlone Chrlsti remlssa esse, sed damnari non
credentes, qula nondum habeant iusticiara essen-
tlalem, si exisllmat eos habere rernissionem, hor-
ribills furor esf, et pugnat cum hoc dlcto, qui non
cedit in fillum, ira Dei manet super eum. Et
modus iusllficatlonis aliusEnthuslasticusproponi-
tur, extra hanc luctam qua In converslone acci-
pltur rernisslo, cum universallter hic modus in
scrlplura proponatur, ut in poenitentia David,
Ezechlae, mulleris merelricis, Publlcani, Latro-
nis, et magnae multlludinis in actis Apostolorum.
Et hic modus communls proponitur in dlcto:
Agite poenltentiatn, et credite Evangelio, Et in
PsaL: Dixi confitebor adversus me in iusliclam
meam Domino, et tu remiltis iniquitatem pec-
cati mei.

47. rit haec remisslo propter mediatorem,
et simul est reconcillatio et imputatio lustlciae
propter mediatorem. Fit autem cum fide appre-
henditur promissio in Evangclio proposita, qua

597

PHILIPPI MELANTHONIS.

598

fide cum erlgunlur corda, et ex dolore inferorum
retrahunlur, filius Dei ipse vivificat cord.i, dicens
hanc consolationerfi in nobis voce Evangelii,
ostendens patris misericordiam, ct Spiritu sancto
accendens laetitiarn acquiescentem in Deo, invo-
cationern , dilectionem Dei et alios motus.

48. Nequaquam humana cogitatione aut hu-
manis viribus liberatur homo a pecc^to et a mor-
te, sed haec liberatio Dei opus est, qui nos reci-
pit propter filium, et per eum voce Evangelii et
datoSpiritu sancto nos vivificat. Tres enirn per-
sonas in hac consolatione intueri nos oportet, si-
cut Paulus inquit 1. Corinfh. l5. : Acnleus mortis
peccatum est , potentia peccati lex est, Deo aulem
gratia, qui dat nobis victoriam per dominnm no-
strum lesum Christtim. Et recte inquit Athana-
sius: Ouandocunque est in homine Spiritus san-
ctus, est in eo per verbum , ac jde persona lo-
quitur.

49. In verho iustificandi necesse est intelHgi
relationem, scilicet absolvi a peccatis, seu rccon-
ciliari seu Deo acceptum esse ad vitam aeternam.
Sic enim Paulus loquitur: lustificati fide pa-
cem habemus apud Deum. Item Rom. 5. pro-
miscue utitur verbis iustificati et reconciliati,
iustificati sanguine ipsius. Item : reconciliati su-
mus Deo per mortem. Et de hac reconciliatione
anguntur perterrefactae mentes, in sensu irae
Dei , ubi etiamsi haberent iusticiam Angelorum,
et nescirent se recipi, quid illa iusticia eis pro-
desset? Ideo edita est vox Evangelii , in qua an-
nunciatur gratia. Et Rom. 5. dicitur: Gratia
Dei et donum per gratiam, quae est per unum lio-
minem lesum Christum, in multos exuberavit,
Hanc gratiam, id est gratuitam reconciliationem
cum fide accipimus, habemus pacem erga Deum,
id est, sumus accepti Deo propter mediatorem,
simul autem donamur per filium Dei Spiritu san-
clo, regeneramur, vivificamur et efficimur tem-
pla Dei.

50. Etiam postquam renati suraus, tamen
semper quaerit mens quomodo placeat Deo, et
omnes Prophetae fatentur se non placere propter
propriam novitatem, sicut Moises inquit: Inno-
cens non est innocens coram te. Et lob ait cap. 9.:

tuam. Ita sancti accedunt ad Deum, non fiducia
suae novitatis , aut iusticiae essentialis in ipsis,
sed fiducia mediatoris et sacerdotis, qui aeternum
patrem suo saciificio placavit, et assidue pro no-
bis inferpeilat, el clamat ad aelernum patrem :
Dilectio tua qua me dih'gis sil in eis. Hac fide et
delnceps sancti sunt iusti, id est, habentes rernis-
sionerr» , accepti Deo seu placentes.

51. Quantacunque est novitas, obedienfia
raediatoris et intercessio, iuileferenda est ilh*s
ipsis actionibus Dei habit;intis in te.

52. Nec turbemur praestigiis sophismalurr),
cum vociferatur Osiander, relatio nihil est nisi
cogitatio, at iusticiam oportet rern ah*quam esse
in nobis. Plana et perspicua responsio est, hor-
ribile est ita abiici gratiam Dei , quae certe est re-
latio, nec dicendum est relationem nihll esse,
cum sit adplicatio fundamenti ad terminurn, fun-
damentumhuius imputatae iusticiae est, iusticia in
filioDei, quae est velie obedire patri, ut dictum
est Psal. 40.: In cap. libri scriptum est de me, ut
faciam voluntatem tuam, Deus meus volo, et lex
tua in medio cordis iTiei. Et Ebraeos 10. : Qua
voluntate sanctificati sumus per oblationem cor-
poris lesu Chrisli semel. Propter hanc fiiii obe-
dientiam, cum Deus remittit tibi peccata , et im-
putat iusticiam, remissio et imputatio non sunt
Dciosae imaginationes, sed sunt ipse Deus remit-
tens et imputans propter filium, ut scriptum est :
Pater meus dih'get eos. Haec misericordia Dei
erga nos propter fihurn promissa , prius agno-
sceirda est. Postea sequitur hoc quod Paulus in-
quit: Retecta facie claritatemDomini speculantes,
in eandem imaginem transformamur a claritate in
claritatem tanquam a Domini Spiritu, id est, ut
Israelitae non ferebant fulgorem sparsum a facie
Moisi , sic nostra corda non ferunt iram et iudi-
ciumDei, sed cum miserlcordia donata propter
filium agnoscitur et fide apprehenditur, iam bo-
nitas et praesentia Dei in ea consolatione sentitur,
et transformarnur, ut sit in nobis vera noficiaDei,
et firma adsensio, quasi lux a verbo in nos sparsa,
et accendantur per Spiritum sancturn dilectio Dei
et laetitia in Deo acquiescens, et alii tales motus
qualis est ipss Spiritus sanctus. Haec non fiunt

Vere scio, quod non est homo iuslus coram Deo. ; nisi primum adprehensa misericordia per fidem,

Et rursus: Timeo on)nes dolores meos, sciens
quod non invenis innocentem. Et David: Non

qune nititur mediatore Deo et homine.

53. Hanc doctrinam de filio mediatore vnlt

iustificabitur in conspectu luo omnis vivens in j Deus sonare in Ecclesia sua, et vult Ecclesiam
Psal. 6.: Salvum me fac propter misericordiam ! suam discerni a caeleris hominibus, ac vult certo

38*

599

DISPUTATIONES

600

statui, nequaquam esse electos ad vitam aeternam
eos, qui nnnquara fiunt membra Ecclesiae in hac
vita raortali , iuxta dictuni: Quos elegit, hos et
vocavit.

54. Vult et exaudiri et conspici Ecclesiam in
genere hum;ino, iuxta dictum : In omnem terram
exivit sonus eorum. Et recte definitur Ecclesia
visibilis in hac mortali vita. Ecclesia visibilis
est coetus visibilis hominum amplectentiumEvan-
gelium sine corrnptelis, et recte ulentium Sacra-
mentis, in quo coetu fih'us Dei est efficax per mi-
nisterium Evangelii, et multos regenerat ad vitam
aelernam: suntque in eo coetu muhi non sancti
in hac vita mortali, qui tamen de doctrina cum
recte sentientibus consentiunt.

55. Signa per quae agnosci Ecclesia potest,
sunt vox Evangehi incorrupta, legitimus visusSa-
crameutorurn, ministerium ipsum recte docens, et
obedientia ministerio iuxta EvangeHum debita.

56. Quanquam autera magnae sunt generis
humani et politiarum confusiones, tamen sciamus
certo filium Dei inter ipsas ruinas imperiorum
conservaturum esse Ecclesiam, donec resuscitabit
mortuos, et iudicabit totum g?nus humanum,
iuxta haec dicta Matth. 24. : Sicut in diebus No-
hae , ita erit advenlus fihi hominis. Unus adsu-
metur et unus relinquetur.

57. Idem profitemur et in articulo symboli:
Credo psse Ecclesiam sanclam catholicam, sancto-
rum communionem.

58. Hac nos consolatione sustentemus, et
sciamus mandatum Dei esse immutabile, ut sin-
guli se ad veram Ecclesiam adiungant, iuxta haec

magna multitudine retinentur errores et idola,
tamen sciamus necessarium mandatum esse: Fu-
gite idola. Cumque Papa , et plurimi Episcopi,
pertinaciter propugnent idola, et errores pugnan-
tes cum Evangelio, sciamus eos nequaquam esse
raembraEcclesiae. Interea vero tamen a filioDei
servari Ecclesiam et ministerium Evjmgelii, iuxta
dictum Eph, 4.: Dat dona hominibus Pastores et
Doctores.

62. Etsi regnum filii Dei aeternum est, ta-
men discrimen est inter modum regni in hac vita
et ventura, de hoc discrimine inquitPauIus: Tra-
det regnumDeo et patri, quasi dicat: Nunc regnat
filius, cuius propria officia sunt, patefacere pro-
missionem , conservare rainistetium Evangelii,
efficacem esse per ministerium Evangelii, colli-
gere aeternam Ecclesiam, vivificare credentes voce
Evangelii , et dare eis Spirilum sanctum, prote-
gere eos in hac vita, et resuscitatos adducere ad
aeternum patrem. Postea Deus regnabit ita, ut
conspiciatur non per ministerium Evangehi, sed
qualis est ipsius essentia. Et agnoscet Ecclesia
se accepisse haec omnia beneficia per filium, qui
ideo adsumsit humanam naturam, ut haec bene-
ficia nobis praestaret, et semper erit summa per-
sona in genere humano.

(LXVI.) Propositiones
de quibus disputavH vir reverendus 31, Hen-
ricus Sthenius Mund erus, vocalus ad gu-
bernationem Ecclesiarum in ditione Illustriss.
Principis Erici, Ducis Brunsvicensis. Die
conversione Pauli anno 1554.

dicta: Unum petii a Domino, hoc requiro, ut ha- | ^^^ ^^^^ j^^^^ pulcerrima rerum natura ex De-
bitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae.

Item: Beati qui habit.mt in domo Domini etc.

59. Et oportet Ecclesiam veram retinere
fundamentum, id est, articulos fidei, etiamsi
alii aurnm, alii stipulas supra fundamentum ex-
truunt, ut erat in ApostoHs quoque infirmitas et
caligo. Sed infirmi sint dociles,

60. Nequaquam pendet Ecclesia a succes-
sione ovdinaria Episcoporum, ut nominant, sed
de omnibus tenenda est regula , qui vel totum

mocriti atomis confluxit, sed ipse ordo corporum
mundi, et in mentibus humanis, notlcia ordinis
et discrimen honestorum et tnrpinm, et dolor in
corde vindex scelerum , item conservatio specie-
rum, societas humana , publicae poenae homici-
darum et aliorum, et alia multa, sunt illustria
testimonia de Deo et de providentia, quae vult
Deus reverenter aspici, ut nos de ipso commone-
faciant, Rom. 1.

2. Sed miranda bonitate addidit Deus his

Evangelium, vel aliquos Evangelii arliculos delere ordinariis operibus alia testimonia, videlicet mi-
conantur. Si quis aliud Evangelium docet, ana- racula, id esl, extraordinaria opera, in quibus
thema sit. : se patefecit et tradidlt suam doctrlnam, legem et

61. Haec consolatio pils nccessHria est. Etsi \ Evangelium, ut Ecclesiam acfernam in genere
enim dolorem adfert seiunctio ab Episcopls, et a j humano colHgat: vult enim habere creaturas qui-

601

PHILIPPI MELANTHONIS.

602

bus se commiinicet, et in quibus sua lux , sapien-
tia et iusticia fulgeant sine fine.

3. Hjis patefactiones vult praecipue aspicl
Deus et audiri suam vocem , iuxta dicta: Deum
nemo vidit uiiquam, unigenitus filius, qui est in
sinu patris, ipse enarravit. Item: Lucerna pe-
dibus ineis verbum tuum. Item: PostquamDeum
in sapientia non novit mundus per saplentiam,
placuit Deo per stultam praedicationem salvos fa-
cere credentes.

4. Itaque ne tolum genus bumanum perlret,
missus est tilius Dei, qui edita promlssione Evan-
gelii statim post lapsum cepit colligere Ecclesi;im
suara. Et hanc deinceps mirabiliter inter Diaho-
lorum et hominum furores, et inter imperiorum
tumultus, servavit, et saepe attenuatam restituit,
et servabit in hac mortali vita, donec universam
post resuscitationera ex morte collectam ornabit
aeterna gloria, tradens regnum Deo patri , id est,
non iam regnans per ministerium Evangelii, sed
coram ostendens patrem, qui immediate conspi-
cietur , et erit omnia in omnibus, id est, vivifi-
cabit eos aeterna vlta , et donabit els lucem , sa-
pientiam, iusticiam, quae erlt sine peccato.

5. Cum autem de Ecclesia , quae colligitur
in hac vita, loquimur, non iraaginamur ideam
Platonlcam, sed nomlnamus Ecclesiam, quae et
exaudiri potest in genere humano, et conspici, et
discerni ab omnibus aliis gentlbus et sectis, iuxta
dictum: In omnem terram exivit sonus eorum.

6. Exaudiri et coiispici Ecclesia potuit tunc
quoque, cum dissipata et exlgua esset, et non es-
set imperio distincta a caeteris gentibus, ut cum
Abraham, Isaac, lacob vagarentur in exilils , et
postea cum ludaei dissipati exularent In Chaldaea
et Persla, item cum in ipsa ludaea regnarent im-
pii Sacerdotes et Pharlsaei. Erant enim aliquae
reliquiae vera Ecclesla, ut Zacharlas, Slraeon,
loseph, Elisabeth, Maria, soror Mariae Hanna,
et alii multi, qui horum doctrinam amplecte-
banlur.

7. Est Igitur Ecclesia vlsibilis coetus vlsibi-
lis amplectentium Evangelium sine corruptclis, et
recte utentium Sncramentls, in quo coetn filius
Dei certo efficax est per ministerium Evangelii, et
multos ad vitam aeternam regenerat, et tamen
sunt in eo coetu simul in hac vita rnulti non san-
cti, sed de doctrina consentientes.

8. Huius vislbilis Ecclesiac membra fieri
oportel in hac vita omnes electos, iuxta dictum:

Quos elegit, hos et vocavit. Et mandatum divi-
num est, ut se omnes horaines ad verani Eccle-
siam adiungant, iuxta haec dicta, Psalmo 26.:
Unum hoc petii a Doniino, hoc requirani , ut in-
habitem in domo Domini omnibus diebus vitae
meae, ut videam voluntalem Domini , et visitem
lemplum eius. Et Psalm. 25. : Odi Ecclesiam
malignantiura, et cum impiis non sedebo. Psalm.
83.: Beati qui habitant in domo tua Domine.
Psalm. 102.: Plantati in domo Domini, in atriis
domus Dei nostri florebunt.

9. Ut igitur adiungere se singuli ad verarn
Ecclesiam posslnt, signa discernentia eam a cae-
teris considerentur, quae sunt, vox Evangelii in-
corrupta, legitimus usus Sacramentorum, et obe-
dientia populi erga ministeriumEvangelii, de qua
Paulus inquit: Non sint inter vos schlsmata.

10. Nec pendet Ecclesia a successione ordi-
naria Episcoporum , sed necesse est regulam tene-
ri: Si quis aliud Evangelium docet, anathema sit.
Cumque raanifestum sit, Piornanum Episcopum
et Episcopos cum eo conlunctos pertlnaciter pro-
pugnare idola et Impiam doctrinam, et ad hanc
pertinaciam addere saevitiam , necesse est ab eis
dissentire et ostendere veram confessionera,

11. Nec simllitudo rltuum, qui ab homini-
bus institutl sunt, ad unitatem Ecclesiae necessa-
ria est, iuxta diclura ad Colos. : Nemo vos iudi-
cet in clbo aut potu, aut parle diei festi etc.

12. Haec tota doctrlna de Ecclesia saepe co-
gltanda est, praesertlm curn confessionem In sym-
holo coram Deo et coram Ecclesia recitarnus:
Credo esse sanctara Ecclesiam calholicam , san-
ctorum commuiiionera. Hic consolatlo teneatur,
quod certum est esse et servarl Ecclesiam a filio
Dei, et doclrina conslderetur, quae sit Ecclesia,
et circuraspiciant mentes atque oculi ubi sit, nt
te eam adiungas confessione et invocatlone , sicut
dicitur in Psalmo 149.: Laus elus in Ecclesia
sanctorum.

Edidit Stenkefeldius scrlpta , in quibus atro-
cissime accusat et paplsticos coetus, et Ecclesias
nostras, et cum ipse velut tectus orci galea haec
edat latitans, nullam monstrat Ecclesiam, et falsa
dogmata comminlscltur. Cum autem alicubi ho-
mines pii turbentur elus praestigiis, necesse est
confirmare pios in Ecclesiis recle institutis, et re-
futare eius errores.

14. Ut si quis reti ventos venari conelur,
ita fit in refutandis Sophistis. Semper inveniunt,

603

DISPUTATIONES

604

qua evadant. Ideo difficilia nunc sunt certamina.
Sed piae mentes sint dociles, et agnita veritale
non faciant sibi nova vulnera, verum obtemperent
Deo, et in vera laetitia et gratitudine eum cele-
brent, sicut scriptum est: Si non credetis, non
. eritis securi.

15. Cum toties voclferetur Stenkefeldius ho-
mines converti, renasci , consolatione erigi, san-
ctificari Deo agente in cordibus sine medio, nec
ministerium Evangelii seu cogitationem scripti
verbi medium esse, per quod agat Deus, miratus
sum , cur sentiat traditam esse externam vocem,
e.t tantis testimoniis institutum , confirmatum et
mandatum esse ministerium Evangelii. Hic bre-
vissime respondet, ideo externum ministerium
institutum esse, ut homo exterior habeat occupa-
tionem aliquam, qua et haec pars Deo serviat,
sicut abstinentia a suilla carne fuit tantum occu-
patio exterioris hominis. Hanc impiam et fana-
ticam imaginationem necesse est taxari et damna-
ri, quia et muUas falsas opiniones continet, et
penitus abolet vera exercitia fidei et invocationis.

16. Prius autem adseverationem nostram
perspicuis testimoniis confirmemus. Adfirmamus
Deum trahere, convertere, regenerare, consola-
ri, sanctificare homines per medium ab ipso tra-
ditum, scilicet per Evangelii vocem, auditam seu
lectam et cogitatam. Et propler hanc tantam cau-
sam institutum est ministerium Evangeiii, ut sit
medium, quo Deus sit in nobis efficax. Et per
Evangelii cognitionem Deus convertit homines
et non aliter.

17. Testlmonia haec slnt in conspectu.

Rom. 1.: Evangelium est potentiaDei ad sa-
lutem omni credenti. Et loqui Paulum de ex-
terna voce manifestura est ex cap. 10. ad Pvom.:
Quomodo credent , nisi audierlnt? Quomodo au-
dient slne praedicante?

Fiom. 15. : Lt per patientlam et consolatio-
nem scripturarum speni habeamus. Vult Pauhis
deduci corda ad hanc vocem in scripturis tradi-
tam. Hanc vult fide accipl , et ita nos acquie-
scere adsentientes hulc voci, ac sl audiremus no-
viim de coelo vocem inter nova et ilhistria mlra-
cula. Haec exercitia fidel et Invocationis pii in-
telligunt.

2. Corinth. 3.: Evangellum est mlnisterlum
spirltus, idest, per quod est efficax Deus. lam
si esset tanlum occupatio externi hominis , ut

Stenckfeldius Inqult, non esset minlsterium spi-
ritus.

2. Corinth. 5. : Pro Christo legatlone fungi-
mur tanquam Deo adhortante seu consolante per
nos. Sicut et 1. Corinth, 3. dicitur: d^€OV yaQ
hofitv Gvve^yoi,

2. Corinth. 10.: Arma mllitlae nostrae non
sunt carnalia, sed potentia Deo ad deslruendam
omnem altitudinem , quae attoliitur contra cogni-
tionem Del, et ad captivandas omnes cogitatlones
ad obedientiam Christl.

lohan. 17.: Sanctlfica eos in veritate tua,
sermo tuus est veritas,

Psalm. 118.: Haec est consolatio mea in ad-
flictlone mea , eloquium tuum vivificat me.

Psalm. 129,: Expectavlt Domlnum, expecta-
vit aniina mea, et In verbo elus speravi.

18, Sed respondet Stenckfeldius: Sanctlfica
verbo, scllicet ipso filio Dei. Neque nos sola
humana cogitatione scripti verbi diclmus fieri vi-
vificationem et sanctificatlonem, sed adfirmamus
filium Dei "koyov efficacem esse cogitatlone verbl
scriptl, et colligere aeternam Ecciesiam externo
ministerio, et ostendere credentibus voluntatem
aeterni patris, et perSpirltum sanctum accendere
in eis laetitiam et Invocationem , et alios motus
congruentes cum Deo. Quare ad Eph. dicitur:
mitti a filio doctores, ut aedificetur corpus Christi.
Et eodem modo de fiHo et externo ministerlo sl-
mul concionatur Salomon, inqulens de filio: Et
fui cum eo artifex , el deliciae quotidiiinap ludens
coram eo omni tempore, ludens In orbe terrae
suae, et delectatlones meae cum filiis homlnum.
Ludit in orbe terrae, ostendens mirandam sapien-
tiam Dei In ordine creatlonis, Item in mlranda
gubernatione et liberationibus Eccleslae, cura
profert vocem promissionis ex sinu aeterni patris,
et tradit eam primis parentibus, et retrahit eos
ex morle , cum servat Ecclesiam In diluvio, in
mari rubro etc. Hanc eandem sapientiam inquit
Salomon clamare In porlis et platels. Ita signi-
ficat rpgi Eccleslam a fillo Dei per mlnisterlum
Evangelium.

19. Expresse autem diclt Stenckefeldlus
pag. 111.: Fides iustlficans non est ex concione,
sed ex Deo; deinde citat dlctum Cyrllli, Deum
dare sese non per medlum , ubi Cyrillus excludit
raedia non ordinata a Deo, Sed vuItDeus audiri
et cogltari verbum scriptum, et In hac cogitatione
dat sese credenli, slcut in veris consolationibus

605

PHILIPPI MELANTHONIS.

606

res ipsa ostendit. Et dictnm est: Fides ex auditu
est etc. ac docendae sunt mentes, ut verbo scripto
adsentianlur, nec sine verbo scripto quaerant alias
illuminationes, ut Enthusiastae, et muiti similes,
et recens Anabaptistae somniarunt.

20. Malti sunt labyrinthi in Stenckefeldii
scriptis, ait Deum se non dare per verbum, et
tamen ait per ministros Evangelii dari Spiritum
sanctum, si tamen ipsi habebant Sp ir itum
sanctum. Et ait conciones aliorum, qui non sunt
sancti, utiles esse. Haec donalistica etiam reiici
necesse est.

21. Toties contendit naturam humanam in
Christo non esse creaturam postea addit interpre-
tationem, se loqui de glorificatione naturae. Nos
dicimus naturam humanam non amissam esse glo-
rificatione, quanquam accessit excellens et ineffa-
bilis gloria, immortalitas, conspectus essentiae
divinae et laetitia superans omnium beatorum
dona, Impassibilitas, Regnum et Sacerdolium,
quia haec persona, quae est Deus et homo, colligit
Ecclesiam, defendit et servat, et pro ea semper
intercedit, depellit Diabolos et iudicat mundum,
neque tamen facienda est confusio naturarum, ne-
que abiecto alterius naturae.

22. Recte docet Synodus Ephesina, una
Latria invocari dominum nostrum lesum Chri-
stum Deum et hominem, qui adsidue pro Eccle-
sia intercedit, et eam colligit, protegit , servat,
et salvabit.

23. Fieprehendit Stenkefeldius et hoc di-
ctum in Ecclesiis nostris, quod impossibile sit ho-
mines in hac vita mortali, legi Dei satisfacere.
Hoc dlctum expresse traditum est Rom. 8. et
in multis aliis sententiis, et notae sunt explica-
tissimae et planissimae distinctiones nostrae de
lege. Non renati possunt aliquo raodo externa
legis opera facere. In renatis vero est inchoata
obedientia etiam interior. Sed nequaquam est
perfecta legis impletio. Ideo dicitur in Psalmo ;
Non iiislificabitur in conspectu tuo omnis vivens.

24. Cumulat et alia falsa crimina mulla, sed
mjinifesla calumnia est, quod vociferatur, non
doceri doctrinam de nova obedienlia in nostris
Ecclesiis. Dissenlit autem de iustiiicatione, quia
contendlt homines iustos esse propter novam obe-
dienliam, quae in eis inchoatur, cui tribuit etiam
Osiander nomen iusticiae essentialis et alias en-
thusiasticas adpellationes.

25. Etsi autem illa fanatica grandiloquentia
turbat multos, tamen sciamus talia scmper fuisse
et fore in Ecclesia certamina , et nos perspicuis
testimoniis propheticis et apostolicis muniamus,
sicut scriptum est: Lucerna pedibus meis verbura
tuura. Deinde aspiciamus nos quoque, quid in
vera invocatione et in consolatione fiat. Saepe
iaclitat Stenckfeldius suos Enthusiasmos. His op-
ponamus veros dolores in conversione seu poeni-
tentia, et veras consolationes, quae fiunt fide. Hi
motus noti sunt omnibus piis, et concioiiari de
eis vocem divinara raanifestura est.

26. Neqnaquara dicunt Ecclesiae nostrae
iustos esse eos, qui securi et sine poenitentia
vivunt, ebrii voluptatibus aut fascinati hypocrisi
eterroribus, aut indulgentes cupiditatibus contra
conscienliam. Sed adfirmamus in voce divina
severissima praecipi conversionem seu poeniten-
tiam , et scimus in conversione veros dolores esse
oportere, ut in loei scriptura est: Scindite corda
vestra, et convertiraini ad Dominum Deum ve-
strura. Item: Spiritus arguit mundum de pec-
cato, quod non credunt in me. Horrendae tene-
brae sunt in genere humano, retinere idola , aut
epicureas opiniones, et non velle audire filium
Dei etc. Esaiae ultimo : Ad quem respiciam,
nisi ad contritum spiritu et trementera sermones
raeos.

27. Tales in quibus sunt initia poenitentiae,
iustificantur sola fide inChristura, id est, acci-
piunt remissionem peccatorura et reconciliationem
seu imputationem iusticiae, et vivificantur per
filium Dei, et donantur Spiritu sancto, et fiunt
haeredes vitae aeternae gratis propter filiura Dei,
non propter propriara dignitatera.

28. Hac fide in mente agnoscente filiura Dei
misericordiam promissam propter ipsura accedit
cor ad Deura, ct acquiescit ac laetatur in Deo,
sicut scriplum est Rom. cap. 5. : luslificati fide
pacera habemus apud Deura , per Doriiinura no-
strum lesura Christum, per quem accessum habe-
raus fide in gratiara hanc. Et Ephes. 3.: Per
quera auderaus acccdere confidenter, per fidera
eius. Idera prorsus docent Prophetae Psalmo 6.:
Anima mea turbata est valde. Et tu Domine
usquequo? Salvum me fac propter misericordiara
tuam. Et Daniel inquit: Non in iusticia no-
stra , sed misericordia tua propter Dominum ex-
audi nos.

607

DISPUTATIONES

608

29. Haec fides accenditur audita voce Evan-
gelii , cum qua filius Dei Xoyog aeterni patris,
ostendens voluntatem patris et colligens Eccle-
siam, efficax est in corde, et dat Spiritum san-
ctura , qui laetitiam et invocationem in nobis ex-
uscitat, ac fit regeneratio, sicut 1. Petri 1. dicitur:
Regenerati per verbum vivum Dei et manens in
seculum.

30. Sed tamen regeneratus est iustus, id
est, habens remissionem peccatorum et placens
Deo hac fide , quae statuit nos propter obedien-
tiam mediatoris per misericordiam recipi et pla-
cere. Sic accedlt ad Deum fide, intuens media-
torem, et eius obedientiam et intercessionem. Sic
ad Deum accedunt Prophetae, ut David inquit:
Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens,
sed beati quorum remissae sunt iniquitates. Hanc
consolationem teneas inter tam varios opinionum
tumultus. Non errabis, cum sic invocabisDeum,
sicut invocant Prophetae.

31. Et quanquam sunt accensi novi motus
in corde, tamen in infinitum anteferenda est
obedientia mediatoris sanctificationi, quae fit in
nobis. In hac consolatione deducit nosPaulus ad
obedientiam mediatoris, et intercessionem : quis
est qui condemnet? cum Christus mortuus sit, et
sit in dextra Dei, et intercedat pro nobis. Et
certe semper primum petenda est remissio pecca-
lorum et reconcihatio. Haec vera , certa et per-
spicua sunt, iuxta testimonia in scriptis prophe-
ticis et apostolicis, et iuxta exercitia omnium pio-
rurn in Ecclesia.

32. Has veras et aalutares consolationes non
sinant sibi exculi homines pii ullis sophismatum
praestlgiis, nec contemnant ministerium Evange-
lii, nec abdnci se ab Ecclesils recte docentibus
sinant per homines TeTVcpwjuerovgy et errones,
qui splendidls verbis iactitant religiones Angelo-
rum, et neque corpus doctrinae integrum tradunt,
neque quid senliant audent exponere. Sed tan-
tum ah"orum dicta reprehendunt , neque prodeunt
ipsi ex latebris, neque suam Ecclesiam ostendunt,
et sciunt plausibilem esse vituperationemEcclesia-
rum nostrarura apud m\iltos, qui vohmt essePyr-
rhonii, et non cur.^nt dictum ad Ebraeos 10.:
Non deserentes congregationem nostram.

33. Taxat Stenkefeldius etiam quaedam
horridiora dicta de stoica necessitate, quae non
sunt in confessione communi harum Ecclesiarum,

sed alibi in privatis scriptis sparsa sunt, de qui-
bus breviter respondemus, nos doctrinam , quae
in communi confessione harum Ecclesiarum extat,
amplecti reverenter profiteri, nos esse, et Deo
Juvante mansuros esse cives harum Ecclesiarum
iuxta communem confessionem earum quae extat,
nec disputare nos iam de privatis scriptis, quan-
quam non facit candide Stenkefeldius, quod eo
etiam criminatur, quos scit illaStoica fideliter re-
futasse.

34. Necessaria dih*gentia est considerare,
qui sint hostes verae Ecclesiae, et raimire pios
contra corruptelas, sicut scriptum est: Cavete a
Pseudoprophelis. Papistae stabiHunt sua idola,
Missam in quaestum collatam invocationes mor-
tuorum, monachorum hypocrisin et muhas faJsas
opiniones, de peccato , de iusticia, de Ecclesia,
de cultibus humana autoritate institutis Anabapti-
stae vaganlur spreto ministerio , et circumfe-
runt magnum Chaos fanalicarum opinionum, et
damnant totum pohticum ordinem , nunc et Sa-
mosateni furor renovatur scriptis Serveti , recens
iterum editis et auctis, in quibus cum aha falsa
dogmata traduntur, tum vero maxima conten-
tione oppugnatur doctrina symboli Niceni de filio
Dei et de Spiritu sancto. Saepe vociferatur Ser-
vetus nos Latinam vocem personae acute intelli-
gere, dici tres personas, ut in scena, quia unus
et idem qui nominatur pater alias aliter se osten-
derit.

35. Sed nos, ut et confessio harum Eccle-
siarum pie adfirmal, symbola, Apostohcum, Ni-
cenum, et Athanasianum constanter retinemus,
et congruere ea cum scriptis propheticis et aposto-
licis non dubitamus.

36. In dicto loh. : 'Er &i)yji rjV 6 "Koyog, ad-
firmamus Xoyov inteUigendum esse filium, qui est
integra et coaeterna imago aeterni patris vipioxa-
uerog , y.al o/uoovoiog rcp aCdiip narfjl, qui qui-
dem semper adfuit Ecclesiae, ut et Irenaeus lo-
quitui".

37. Et ipse inquit: AnlequamAbraham na-
tus est, ego sum, Et de hoc fiUo iudico loqui
senem lacob cap. 48. Genes. cum ait: Deus coram
quo ambulaverunt patres mei , Abraham et Isaac.
Deus qui pascit me ab adolescentia usque ad hunc
diem, Angelus qui eripuit me ex omnibus malis.
Sic et in Michea dicitur: Egressiones eius ante
dies mundi.

609

PHILIPPI MELANTHONIS.

610

38. Est autem integra et substanlialis imago
patris y.al iKpiaiajLityt] , et koyov ideo dlci scri-
pserunt veteres , quia cogltatione nascltur. Sed
recte sic dlcitur, qula nobis sic patefactus est,
quod per eum dictum est decretum de ordine crea-
tlonis et reparatlonis humani generls, et quod
profert ex arcano sinu aeterni patrls Evangelii vo-
cem alloquens primos parentes, et dinceps Pro-
phetas, et conigitEcclesIam aeternam, et est effi-
cax per mlnlsterlum Evangelii,

39. Ecclesia Latlna allter usa est nomlne
personae quam vetus lingua , graecls vocabulum
vfpidTaixEvog magls proprium et perspicuum est.
Et definitlo tradita est a scriptorlbus In Ecclesia,
persona est subslstens indlviduum intelllgens, in-
communicabile, non sustentatum in alio.

40. Tanta cum sint certamlna, oro ipsum
fillum Dei Domlnum nostrum lesum Chrlstum,
qui dlxlt: Venlte ad me omnes, qul laboratls et
cneratl estls, et ego reficiam vos, ut nos gubernet,
et copulet mentes et corda plurlmorum in nostrls
Eccleslls, ut unum simus in Ipso, et slcut in Da-
niele scrlptum est, in tantls praeliis stet pro fillls
populi sui et adiuvet nos, nec slnat extlngui lucem
veritatis.

41. Nlhll haec curae sunt Papistis, qui sua
idola propugnant , docent invocatlonem creatura-
rum absentlum, quae horribiliter obscurat invo-
cationem filii Dei.

42. Et colunt Maozim auro et argento. Ner-
vus est enim potentiae et opum pontlficiarum opi-
nlo, quod missa mereatur remissionem peccato-
rum , et omnia boua ils pro quibus fit. Cum au-
tem mulllplex slt idolorum cultus, in missa papl-
stlca, necesse est obedlre huic dlcto: Fuglte idola.
Nec ullus rltus habet rationem Sacramentl, ut in
Ecclesla loquimur, nisi in ipso usu , qui divlnitus
institutus est.

43. Dlscamus doctrlnam de vera invocatlone,
et tueamur verae Ecclesiae societatem et conlun-
ctionem , etlamsi est allqua membromm dlsslmlli-
tndo, quae tamen de fundamento vere consen-
tiunt, et simus vlgllantes in vitandis idolis et fa-
natlcis oplnlonibus. Semper Ecclesiam praeci-
pue dno genera hostlum exercuerunt. Ab una
parte Pharlsaei sequentes rationls humanae imagi-
nationes. Ab altera aulem parte fanatici homi-
nes qui et enlhusiasmos iactitarunt, quales ipsi

Melanth. Oper. Vol. XII.

audlvlmus allquot Anabapllstas gloriari, quorum
vanltatem postea trlsllssimi eventus ostenderunt.

44. Omnes pil suam invocatlonem cogita-
tlone dlscernere debent ab ethnlca et omniura
allarum sectarum invocatione. Necesse est igitur
intueri Deum patefactum illustribus testimonlls in
Ecclesia, et cogltare edltas promlsslones, slcut la-
cob precatur: Deus patrum meorum Abraham et
Isaac, id est, qni te patefeclsli Illustrlbus testi-
monils mels patribus et tradldlsti els hanc promls-
sionem. Et postea dicItEccIesIa , Deus pater Do-
mini nostri lesu Christi, et cogltatlonem promis-
slonls adfert adDeum: Qulcquid petierltis patrem
in nomine meo, dablt vobis. Ita et in invocalione
mens cogitans quem Deum, ubi patefactum, et
dlstlnctum a comraentltlls numinibus invocet, in-
tuetur scripta prophetica, et simul promlssionem
cogltat, ut fides accendatur. Haec exercltla invo-
cationls norunt omnes pii.

45. Quare nemo sinat se abduci a cogitatlone
scripti verbi et a mlnlsterlo Evangelil propter
grandlloquentiam Stenkefeldlanam , sed Pauli
vocem audiamus, qni alt: Sermo Dei habltet in
vobis abunde In omni saplentla, et docete et com-
monefacite vos mutuo. Ubi loqui eum de externa
doctrina testantur haec verba , quod iubet et alli
alios doceant, item postea mentionem facil Psal-
morum. Simul autem sclamus verlsslmum esse,
ubl voxEvangelli fide acclpltur, ibl vere filiusDei
Xoyog \n corde est efficax , ostendit patrls volunta-
tem, et datSpIritum sanctum , qui In corde laetl-
tlam et invocationem accendlt. Haec In quoti-
dlana invocatione et consolatione discuntur, unde
et verae Ecclesiae testimonla adversos homlnes fa-
nallcos suml possunt. Oro autem fillum Dei Do-
mlnum nostrum lesumChrlstum, ut slcut in agone
precatus est: Pater, dilige eos ea dllectlone qua me
dlligis, ita pro nobis quoque semper precetur, et
nos doceat et gubernet, Amen.

Ex secunda oratione Nazianzeni de filio Dei,

^AlXa Inv rag rov viov xXrjasig kl&couev doy.st
yaQ /iiOL Xsysa&ai^ vlbg f-itv , ozi xm TiaT^l yax'
ovalav /nsv , ofioovaiog ioTl, Xoyog ^s ort ovrwg
sxsL TiQog rov naTSQa, wg TjQog vovv Xoyog dia to
anad^sg rijg ysvrjaswg, y.al siayysXriy.ov , dvva-
ILiig ^s wg avvrriQy.riy.6g rwv ysvousvwv , y.al rr^v
rov avvs/^saS-ai ravra /OQrjywv dvvafxiv,
39

611

DISPUTATIONES

612

(LXVI.) Proposiiiones
de quihus responderunt Magister Georgius
Ae mylius Mansfeldensis et Simon Mu saeuSy
et M. Petrus Pr aetoriiis Cotbusianus. Anno
1554. die quinfo Maii , quo ante annos 1520
filiusDei adniirando triumpho spectante magno
coetu Apostolorum et Discipulorum in coelum

ascendit.

In omni vera InvocationeDei cogitandiim est quid
alloqnamur, et quem Deum , ubi patefactum in-
vocemus, et (|nalis sit, an et quare exaudiat, et
segreganda est invocatio nostra in Ecclesia ab elh-
nlca et ab aliis, et cogitatione discernenda est vera
Ecclesia ab aliis sectis. Quare et gratis mentibus
intuendae sunt patefacliones divinae, et hic verus
Dt^ns invocandus est, qui se patefecit misso filio,
er edita lege, et editoEvangeb*o , sicut inquit Do-
minus: Quidqnid petetis patrem in nomine meo,
dabit vobis. Item: Nemo venit adpatrem, nisi
per filium etc.

2. Hic cum discernantnr personae, necesse
est Intelligi, et quid sit hoc loco Persona, et quare
tres nec plures, nec pauciores agnoscendae sint.
Ut igitur in Ecclesia loquimur, Persona est sub-
stanlia individua, intelligens, incoramunicabilis,
non sustentata in alio. Graeci magis perspicue
dixerunt hypostasln , seu vcpiOTdjiLerov. Nam hoc
queritur: An )^6yog ante nativitatem ex virgine sil
imago aeterni patris vcpiarajutri] , aut evanescens
cogitatio, seu vox, aut propositum, non vivum,
non intelligens? Item: An jivaviia sit ipse pater
movens, seu motus creatus, aut an sit agitalio,
seu flamma vcpiaraf^iivri , viva et intelligens?

3. Talis est autem essentia divina, sapiens,
et volens talJa , qualia praecipit in lege, et miseri-
cors, sicnt se in Evangelio patefecil, Et sciamus
essentiam divinam distinguendam esseab omnibus
creaturis, et rcpudlandas esse philosophlcas ima-
ginationes, quae fingunt Deum esse ivdtktyuav
infusam omnibus creaturis, ita, ut sine his non
possit esse. Sed adest creaturis liberrime, sicut
vult, et quatenns vult, ac pia cogitatione discer-
namus Denm ab omnibus malis et immundis na-
turis, id est, quarura voluntas non congruit cura
ordine, qui in lege proponltur.

4. Et mens ;iIIoquensDeum condiforem , co-
gltet aelernum patrem Domlni noslri lesu Christi,
patefactum voce sua , ut in baptismo Chrlsti et
alibi, et cogitet ipsura Filium, imaglnem y.al Ao-

^o^ aeterni palris, patefactum In promlssionibus,
et in adsumta humana natura et miraculls, etSpl-
ritum sanctum patefactum in Pentecoste et alibi.
Delnde sciat Xoyov esse personara missara ad Ec-
clesiain ab initio, et protulisse Evangelium ex
sinu aeterni patris, et semper adfuisse Ecclesiae
j)ro ea deprecatum esse, et adsumta huraana na-
tura, placasse iram aelerni patris, et propter hunc
mediatorem Deum et hominera, nos certo acci-
pere remissionera peccatorura, et reconciliationem
et exaudiri, "ac nunc quoque sacerdotura esse Ixunc
filium conservantem minlsterium Evangelii, et
colligentem ac servantera Ecclesiara sua potentia,
et interpellantera pro nobis, et voce Evangelii di-
cere eam consolatlonem et monstrare patrem, et
per eum dari Spiritura sanctura in corda, qul lae-
tlliam et invocationem exuscitat, utPaulus inquit:
Misit Deus Spiritura filii sui in corda.

5. Haec invocatio fuit notaPatribus, ut scrl-
ptura est: Abraham vidit diem meum, et laetatus
est. Inteliigebant enim traditara proraissionem
de gralia et de bonis aeternls.

6. Qiiare Latomus Lovaniensis imple scri-
pslt, non aliam fuisse noticiam Dei in Abraham,
quam qualls fult inXenophonte etCicerone. Ta-
lis confusio Ecclesiae etEthnicorum execranda est.

7. Execr;inda est etiam confuslo, quara
Thammerus facit, qnl semper ait, notum fuisse
omnlbus gentibus Chrislum, qula lex nota fuit.
Et his praesllglls suam impietatem confirmare co-
natur. Cum Paulus ad Komanos dicat: Poten-
tiam Dei notara fulsse gentlbus, Christus autem
nominetur potentiaDel adCorlnthios, sequi Chri-
stnm notum fulsse. In hoc argumento non videt
Paidum ad Romanos loqui de potentia ostensa in
opiticlo creatlonls. Ad Corinlhios vero nomina-
tur Cluistus, Potentla non solius creationls, sed
reparationis et salvationis hominum.

8. Execranda est et Samosateni et Serveti
impietas, similis Mahoraeticae, qui negant in hoc
dicto: iv aQxfi W ^ ^oyog^ oportere intelllgl, rov
"koyov personam esse seu {(pioxai.i8Vov. Damnan-
dus est et Arius, qul negat filium esse of.ioovaiov
patri.

Sint igltur nota discrlmina personarura, et
in Invocatione cogltentur. Pater aeternus est
prlma persona divinitatis, neque nata aliunde,
neque allunde procedens, neque creala , scd quae
ab aeterno filiura genuit, imaginem suam, et una

613

PHILIPPI MELANTIIONIS.

614

cum filio et Spiritu sancto condidlt omnes creatu-
ras, et conservat earum substantias,

9. Filius aeternus est secunda persona divi-
nitatis, non creata ex nihilo, sed a patre ah
aeterno genita, de ipsius substantia, et est sub-
stantialis et integra imago aeterni patris, 6f,ioov-
oiog patri, quam pater sese intuens et considerans
gignit, quae nobis sic manifestata est, quod sit
loyog, ac persona, per quam pater dicit decretum,
et totum ordinem creationis et reparationis homi-
num, et quod hic filius missus immediate patefe-
cerit Evangelium , et adsumserit humanam natu-
ram, et sit mediator, redemtor et salvator, col-

JigensEcclesiam in genere humano, et resuscitans
eam ad vitam aeternam.

10. Spiritus sanctus est persona terlia divl-
nitatis, procedens ab aeterno patre et filio, et
ctxoovaiog eis, et est amor et laelicia substantialis,
et mittitur voceEvangelii in corda credentium, ut
adsensionem in eis confirmet et accendat raotus
congruentes Deo, et excitet invocalionem et lae-
ticiam in Deo acquiescentem,

11. Filius nominatur 7.0^05 non tantum re-
spectu patris, quia cogitatione nascitur, sed eliam
ideo, quia nobiscum loquitur, profert arcanum et
admirandum decretum de nostra salute ex sinu
aeterni patris, sustentat ministerium Evangelii,
et ei adest, est efficax per vocem Evangelii, mon-
strat in cordlbus aeternum patrem, sicut inquit:
Nemo novit patrem nisi filius, et cui volet filius
revelare. Et per eura datur Spirilus sanctus, ac
recte dictum est ab Athanasio: In quocunque ho-
mine dicitur esse Spiritus sanctus, in eo est per
verbum. Laetari in Deo, et in eo acquiescere,
et eum invocare, motus sunt quos antecedit vera
Dei noticia, et agnitio misericordiae per filium
cstensa.

12. Nec potest fierl vera invocatlo, nisi be-
neficla mediatoris nota sint, et fide, id est, fidu-
cia mediatoris corda ad Deum accedant, sicut
scriptum est: Quomodo invocabunt, nisi credent?
Et Ephesios 3.: Per quem audemus accedere in
fiducia, quae est per fidem in ipsum.

13. Necesse est igitur scire discrimen legis
et Evangelii, in quo admirandura decretura de
remissione peccatorum, de restitutione naturae
Immanae, et de iusticla aeterna patefecit per
filium, qui mlssus est, et ut sit Angelus huius
magni consilii, et ut sitmediator, rederator et

salvator, raerito et efficacia, quem ullnam recle
agnoscamus, et laeti in tota aeternltate cele-
bremus.

14. Cum de lege cogitamus, valde impe-
dluntur omnes homlnes puerllibus imaginationi-
bus in hac nostra infirmitate, ut magnltudinem et
amplitudlnera hulus dlvlnae sapientiae non satls
conslderemus, sed quasl Solonis aut Decemvira-
les tabulas aspicientes, exlstimemus legem Del,
tantum hulus polltlcae consuetudlnls carcerera et
rautabile vinculura esse. Hanc nostram callglnem
taxatPauIus, inqulens: Lex spirllualis est, Ego
autem carnalis sura venundatus sub peccatura , id
est: Lex non est tantum polilicum frenura, sed
est aeterna ct immota saplentia in Deo, et norma
iustlclae in voluntate Dei, dlsceniens bona et
mala, quae cst patefacta ratlonali creaturae in
crealione, et postea saepe repetita et snnclta voce
divina in Ecclcsla, ostendens quod slt Deus et
qualls sit, et quod sit iudex, obligans omnes ra-
tionales creaturas, ut sint conformes illi normae
Dei, et damnans omnes ac denuncians horribilem
destructlonem oranibus, quae non congruunt ad
illam norraara , nisi sit facta reconclliatlo propter
Mediatorem, quae allbi in promissionlbus reve-
lata est, non est noticia nascens noblscum.

15. Etsi non satls est legem in Ecclesia do-
cere, taraen semper vult Deus et vocem legis mo-
ralls in Ecclesia sonare, et semper retinuit eam in
vera Ecclesla, et illustre testimonium et demon-
stratio est, ostendens, qui coetus sit populusDei.
Gum enim Ethnici, Mrthometistae et Paplstae
leges aliquas habeant contrarias Decalogo, ira-
possibile est eos esse Ecclesiam Dei. Ut enim Eth-
nlci finxerunt nova numina, sic Papistae iubent
invocare boraines raorluos, Instituerunt falsa sa-
crificia et falsas adorationes. Itera , legem ha-
bent de coellbatu sacerdotum, contrariara divi-
nae. Ilera, prorsus delent praeceptum de concu-
piscentia sicut Pharisaei.

16. Hoc testlraonlum de Ecclesia gratum est
piis mentibus, et roagnum Ecclesiae decus est,
quod in solo eo coetu semper mansit lex Dei in-
corrupta.

17. Per legem agnitio est peccati. Necesse
est igitur legem in Ecclesla sonare, ut semper in-
telligant homines ordlnem et dlscrimen inter recta
placenliaDeo , et non recta, quibus vere et horri-
biliter irascilur Deus, et expavescant agnitlone
peccatorum. Et hac ipsa noticia legis utiturDeus

39*

615

DISPUTATIONES

616

tanquam fulmine, cum ccrda ludlcat, ut scrlptum
est: Aculeus mortis peccatum est. Potentia vero
peccatl lex est. Item: Sicut leo contiivlt omnla
ossa mea.

18. Sed non salls est In Ecclesla legem do-
cere, qua Deus omnium peccata iudicat, etiam
illorum, qul sunt extra Eccleslam. Verum ne-
cesse est agnosci filium Dei mediatorem et eius
beneficia , sicut pater coelestls clamat: Hic est
filius meus dilectus, hunc audite. Et in Psalm.
diclt: Osculamlni filium. Et in Esala scrlptum
est: Noticia servi mei , lusti, iustificablt multos.
Goliigltur ergo EccIesIaDei, mlnlsterloEvangelil,
in quo et argultur peccatum, et monstratur filius
Del, Dominus noster lesus Chrlstus, immensa
ralsericordla mlssus, ut propter eum ct per eum
gratls reddantur nobls lusticia et vita aeterna.

19. Est IgiturEvangellum, praedicatio poe-
nltentiae, et promlsslo, quam ratio non tenet na-
turaliter, sed revelata dlvlnltus, in qua Deus ad-
firmat se propter filium mediatorem, Dominum
nostrum lesum Chrlstum, gratls, non pfopter
ulla nostra opera, aut virtutes nostras remlttere
peccata, et imputare iustlciam credentlbus in
fiHum, ac simul vivificare nos per filium, et san-
ctificare dato Splritu sancto, et facere nos haere-
des vltae aeternae. Haec bona omnla complexus
estPaulus, cumlnqult: Gratia Dei et donum per
gratiam unlus hominis lesu Christi in muUos
exuberavlt.

20, Mirando conslllo decretum est, ut hlc
medlator sit Deus et homo, et causas In tota aeter-
nltate considerabimus. Inchoari tamen hanc sa-
pientiam vult Deus In hac vlta, vult nos cogitare
non frustra hoc foedus cum natura humana factum
esse, vult gratos celebrare hunc summum amo-
rem erga nos. Cum diabolus horribill odio Del
avulsisset genus humanum aDeo, et vicisset ho-
mines, rursus hoc modo redditur Deo genus hu-
mantim facto decreto, ut filius adsumeret massam
naturae humanae. Et rursus per homlnem vin-
citur potentia dlaboli , sicut statim in prima pro-
missione dictum est: Semen mulieris conteret ca-
put serpentis.

21. Nec adest naturae humanae loyog quam
adsumsit, tantum societate , slcut adesl Ahrahae,
lacob, Prophetls, sicut Nt^storiani fingebant: sed
unio est hypostatica tov loyov et hutnanne natu-
rae assumtae, ut gestetur humana natura a verbo
non solum inseparabiliter, sed ita etiam, ut nisi

sic sustentaretur, illa raassa prorsus interlret.
Non enlm esset unum v^iordjtieyor , nlsi sic ge-
staretur haec massa,

22. Etsl exemplum prorsus slmlle monstrari
nonpotest, tamen vetustas usa est hac simlHtu-
dlne. Esse unum vcpLoraf.ievov , rbv "koyov et
adsumtam naturam humanam, slcut homo est
unum vcfLGtdatvov , habens animam et corpus.
Hac simllltudine usl sunt Athanasius, Cyrillus,
et lustinus qui tamen addit correctionem: rLvig
fitv rijv tvwGiv cvg yjvxrjg n^og ocvfia vo^oavregy
ovrcvg Ixdedcoy.aoLV, y.al d^fio^Lov ye rb naQa-
deiyfiay el y.al f^iri y.ard ndvra^ y.ard rl yovv,

£3, Causae autem cogitentur huius mirandi
consllli. Nisi decretum fuisset, ut massa ex ge-
nere humano adsumeretur, et slc rursus vivifica-
retur per verbum , qt^o conditum erat, prorsus
fuisset extinctum genus humanum, et rellquum
mundi opificlum frustra condltum esset. Ita pro-
pter hanc massam adsumendam servatur natura.

Cumque immensa mlserlcordia deprecante
fih'o servaretur genus humanum , et Deus tamen
vellet lustlclae suae satisfieri, congruebat poenam
persolvi per aliquem in genere humano, ac ut
aequivalens precium esset, in hanc personam
poena derlvata est. Nec potuisset iram Del susti-
nere sola creatura , nec vincere mortem , et restl-
tuere lustlciam et vltam. Ideo hic redemtor et
salvator, Deus et homo est. Et congruit hunc
esse medlatorem et deprecatorem, qul videt pectus
patrls et corda Invocantlum. Item naturae omnl-
potentls est, assidue adesse Eccleslae et eam pro-
tegere. Et cum verbo condita sit natura, quod
est imago aeterni patris, rursus per verbum vlvi-
ficatur, et restitultur in nobls imago Dei. Ilaec
cum reverenter cogitantur, accendunt gratitudi-
nem et Invocationem.

24. Considerata doctrlna de persona media-
torls, beneficia etlam scire necesse est. Grati
agnoscamus et celebremus hoc Ingens beneficiiim
Dei , quod vult Ecclesiam colligl minlsterlo Evan-
gehi, sclllcet voce Evangelli audita, seu lecta et
cogitata, quia expresse scriptum est: Quomodo
audient sine praedicante? Item: Quam speciosi
sunt pedes Evangelizantium pacem? Id autem
ministerium immedlate inchoavit filius Dei loyog,
proferens Evangelium exsinu aeterni patris, et
ut tunc slmul et forls sonabat vocem, et corda
perterrefacta vivificabat monstrans volunt^tem
(leterni patris, et Spiritus sanctus accendebat lae-

617

PHILIPPI MELANTHONIS.

618

tiliam et invocatlonem , ita et deinceps servat Ec-
clesiam, adest ei, et est efficax voce Evangelii.
Execrandus est autem error Slenckefeldii, qui
abducit homines ab externa voce, et contendit,
Deum sine externa voce sanctificare homines,

25. Dominus iubet praedicari poenitentiam
et remissionem peccatorum in nomine suo. Cum
igitur corda perterrefacta praedicatione poeniten-
tiae, audiunt promissionem, et ei vere credunt,
hac fide gratis propter filium Dei mediatorem iu-
stificantur, id est, accipiunt remissionem pecca-
torum, et imputationem iustlciae ac reconciliatio-
nem, et vivificantur per filium Dei, qui et voce
Evangelii dicit in cordibus cred^ntfum consolatio-
nem, et effundit in ea Spiritum sanctum, et ,facit
eos haeredes vitae aeternae.

26. Papistae corrumpunt doctrinam Pauli,
cum ait: Fide iustificamur, quia dicunt synecdo-
chen esse, et interpretantur, fide praeparamur ad
iusticiam: Et iusti sumus, id est, accepti Deo
propter noticiam historiae et dilectionem et alias
virtutes.

27. Addunt et hoc, hominem semper de-
bere dubitare, an sit in gratia, et hanc dubitatio-
nem non esse peccatum,

28. Haec impia deliraraenta sunt execranda.
Ac sciendum est fidem non tantum esse ndticiam
historiae, cum Paulus inquit: lustificati fide pa-
cem habcmus.

29. Sed fides, de qua Paulus loquitur, est
adsentiri omni verbo Dei nobis tradito, atque ita
promissioni gratiae, et est fiducia acquiescens in
Deo propter medlatorem, et clamans Abba pater.

30. Ait et Osiander fidem esse praeparatio-
nem ad iusticiam, quia fide accipitur divinitas,
quae postea movet ad iusta facienda, Ita re ipsa
hocdicit, hominem novitate iustum esse, scilicet
quia divinitas in eo novas actiones efficit. Non
enim iam alia absurdiora recitamus, quae scribit.

31. Ecclesiae nostrae cum Prophetis et Apo-
stolis dicunt, non esse hominem iustum, id est,
habenlem remissionem, et acceptumDeo ad vltam
aeternam propter propriam dilectionem , aut pro-
pter novitatem propriam, quia scriptum est: Non
iustlficabitur in conspectu tuo omnis vivens. Et
lob 9.: Vere scio, quod homo non est iustus co-
ram Deo.

32. Sed qnanquam in renatis habltat dlvi-
nltas, tamen semper oportet nos retinere hanc
consolationem, quod propter obedientiam media-

toris slmus iusti , id est, habentes remlssionem
et imputalionem iusticiae, fide, id est, fiducia
misericordiae promissae propter filium , gralis,
sicut Pauhis inquit: lustificati sanguine ipsius.
Item: Per obedientiam unius iusti conslituentur
multi.

33. Aeternus pater per fillum voce Evange-
lii consolantem corda dat Spiritum sanctum. Ita
vere habltat divinitas in credentibus, et accen-
dit novas actiones. Et tamen hls actlonlbus iii
infinltum anteferenda est obedientla et intercessio
filli Dei. Hanc semper iramedlate intuetur fides,
et agnoscit mediatorem esse umbraculum et iiiter-
cessorem inter patrem et nos, et accipit remisslo-
nem peccatorum et imputationem iustlclae. Vera
est igltur proposllio: Propter obedienliam filii
Dei, sola fide sumus iusli , id est, habentes re-
missionem peccatorum et imputationem iusticlae
et vivificationera, slcut scriptum est: luslus fide
sua vivet.

34. In hac ipsa consolatione cum erigimur,
fillus Dei vere est efficax in credente, et liberat
eum a doloribus inferorum, slcut inqult: O mors,
ero mors tua, o inferne, ero pestls tua. Et san-
ctificatio inchoatur, qua imago Dei in credentibus
renovatur, et adsimilatlo sit ad fillnm , ut con-
gruant mens et voluntas accensa Splrltu sancto ad
verbura et filium Dei,

35. Manet ordo in tota aeternitate, ul crea-
tura Deo obedlat, ideoque fillus Dei missus est,
ut obedientla in nobis restltuatur, non ut confir-
metur peccatum. Non ideo filius Dei sudavit
sanguinem, et crucifixus est, ut horrendis furo-
ribus licentia concedatur. Sed ut Ecclesia colli-
gatur in genere humano, cui Deus suam sapien-
tiam, iusticiam et laetitiam in tota aeternitate vult
communicare, in qua erit Deus omnla In omni-
bus. Cum igitur dicitur: Non estis sub lege, Id
solis conversis ad Deum et fide liberatis a con-
demnatione dlcltur. Nec deletur lex ipsa, quae
est aeterna sapientia Dei, sed sub lege esse, est
condemnatum esse lege.

36. Et tamen cum semper in hac vlta reli-
quum slt peccatum in renatis, fide sunt iusti et
liberati a lege, id est, a condemnaiione et dolo-
rlbus inferorum, propter mediatoris obedientiam.
Hac fide accedunt Prophetae ad Deum, sicut in-
quit Daniel: Non in iusticia nostra , sed miseri-
cordia tua, propter Domlnum exaudl nos. Et in
hoc ipso Pauli dicto, Estis sub gratia, idem signi-

619

DISPUTATIONES

620

ficatur, sic ad Denm accedendum esse, agnitione
gratiae, id est, gratuitae iriisericordiae certo do-
natae propter mediatoris obedientiam et interces-
sionem. Haec vera consolatio semper praeluceat
invocationi, nec obruatur impia doctrina Papi-
slarum ct concilii Tridentini, quae iubet conver-
sos dubitare, an sint in gratia, nec obscuretur
Enlhusiastarura et Anabaptistarum praestigiis,
qui iubent te aspicere novitatem, et abducunt
mentes a conspectu mediatoris.

37. Manifestum est, cum Paulus ait: iusti-
ficamur fide, in verbo iustificationis eum compre-
hendere hanc relatlonera , accipere remissionem
et reconciliationem. Deinde quae obedientia, et
quoraodo pbTceat, et nominetur iustitia et sancti-
tas, suo loco dicitur.

38. Ipsa symboH recitatio: Credo esse Ec-
clesiam sanctam catholicam , testatur praeceptum
Dei esse, ut quaeramus, quae et ubi sit vera Dei
Ecclesia , et ut slnguli se ad eam adiungant fide,
invocatlone, confessione et dliectione , iuxta haec
dicta, Psalm. 25.: Odi Ecclesiam raalignanllum,
circumdabo altare tuum Doraine. Et Psalm. 26.:
Unum petii a Doraino, hoc requlrara, ut habitem
in domo Doraini oranibus diebus vitae mene.
Psal. 83.: Beati qui habltant in domo tua Doralnl,
in atriis domus Dei nostrl fiorebunt. Psal. 121.:
Rogate quae ad pacem sunt lerusalem.

39. Est autem vera Ecclesia vlslbih*s In hac
vita , coetus amplectentium incorruptam Evange-
lii doctrlnam, rccte utentium Sacramentis, in
quo fiHusDei per rainisterIutnEvangeh'i est efficax
et muUos regenerat, el facit haeredes vitae aeter-
nae. Et sunt in eo coetu multi non sancli, sed
tamen de doctrina consentientes,

40. Non loquimur de Ecclesia, ut de idea
Plalonica, sed monstramus eam, quae et ubi sit,
et signa non fallacla ostendlmus, ut discerni vera
Ecclesia ab alils congregatlonibus possit, quae
sunt hostes verae doctrinae. Recens Bavarici
Eplscopi, et alii alibi leges sanguine scrlptas edi-
derunt, in quibus praeciplunt impios cultus et
impia onera. Taliura legum autores ac propugna-
tores nequaquam sunt membra verae Eccleslae
Dei. Tenenda est enim regula: Si quis aliud
Evangelium docel, anathema sit.

41. Manifeslum est autem papisticos defen-
dere multos tetros errores. Non recte docent de
peccato, et de iustlficatlone, et de fide, confir-

mant impium dograa de dubltatione. Non recte
docent, quae opera sint cultusDei, et quomodo
placeant Deo : fingunt homines posse instltuere cul-
tusDei, et eos cultus necessario servandos esse:
corrumpunt totam doctrinam de poenltentia, dl-
cunt contritionem oportere sufficientem esse, et
mereri remissionem: dicunt necessariam esse enu-
raerationera oraniura delictorum in petenda abso-
lullone: fingunt satisfactiones canonlcas, et aiunt
esse compensationes poenarum purgatorli : defen-
dunt invocatlones horainum mortuorum , praeci-
plunt adoralionem falsam signorum, cum nihil ha-
beat rationem Sacramenti extra usum institutum
dlvlnltus, horrlbill prophanatlonecoenamDoralni
conferuut In quaestuni, et prorsus elhnlco more
fingunt sacrlficulos mereri facienti et alils, et qui-
dem ex opere operato slne bono raotu utentis etc.
Prohibent coniuglum ils qui sunt idonei ad coeli-
batura. Pingunt Ecclesiam velut regnum, in
quo doralnari dicunt Piomanum Eplscopum , et
habere autorilatem inslituendi cultus et trans-
fere'ndl imperia politlca.

42. Dc hls tantls rebus cum papistici Epi-
scopi defendant impios et perniciosos errores, non
sunt Ecclesia Dei, et regula tenenda est: Fugite
idola.

43. Servat autem filius Dei semper allquos
qui retinent fudamentum, nec probant errores
pugnantes cum artlculls fidei, et admonlti non
defendunt idola, quanquam in hac infirmitate
alias plus, alias minus lucls est. Et immensa
bonltate fillus Dei subinde tenebris depulsis reddlt
doctrlnae lucem, sicut Psalra. 15. dicitur: Tu
sustentas haereditatem meam. Funes ceciderunt
mlhi in praeclarls. Haereditas mea praeclara est
mihi. Simus igltur clves hulus veme Ecclesiae.
In hac cum sit ministerium Evangelil, certissi-
raum est eam el raandatura habere vocandi et or-
dinandi rainistros Evangelil, sicut Paulus Tito
praeclpit, ut ministros constituat. Et usitatum
fult in Ecclesia veteri eligere mlnistros Evangelii
XfiQOTOVHV naorig ovjinpricpov ixaXrjoiag, quod
non de hostibus Evangelii, sed de verae Ecclesiae
suflraglis intelligi necesse est. Quare non ter-
rearaur claraoribus illorum, qui ritum ordina-
tionis ministrorum Evangelii ad hosles verae Ec-
clesiae retrahere conantur.

44. Et in ritu ordinatlonis, quo nunc pa-
pistlci Episcopl utuntur, adduntur impia et tyran-
nica vincula, petitur verae doctrinae improbatio,

621

PHILIPPI MELANTHONIS.

622

et promisslo coellbatus, et lubentur ordinati sa-
crificare pro vivis et mortuls. Ac nemo medlo-
criter institutus In Ecclesla non intelllglt quan-
tum raali sit In his vlnculls, Propter has eliam
nianlfestas et gravisslmas causas fuglendus est hlc
ritus Eplscoporum,

45. Graeca Ecclesla vetus totam admlnl-
strationem coenae Domlni nominat leiTOV()yLar,
quod non slgnlficat sacrlficlum, scd publicum nii-
nisterium, et apte congruit ad totara actlonem.
Vult Deus immensa bonltate filium exaudiri et
agnosci in toto genere humano. Ideo vult nostros
congressus non esse simlles Eleusiniis, sed vult
honestam et publlcam congregatlonem fieri, ut
late doctrina propagari posslt, vult consplci hone-
sta exempla in ordine congressuum , vult audiri
et iudicari doctores. Ac servat Deus aliquas po-
litias, ut congregatlones honestae fieri posslnt.
Vult autem horum congressuum nervum esse coe-
nam Domlni. Fiunt ergo haec minlsteria, docet
Pastor Evangellum , hortatur omnes ad precatlo-
nera et ad gratiarura actlonera, et simul cura po-
pulo dicit precatlonera et aglt gratias, delnde piis
exhlbet corpus et sangulnera Christi. Haec omnla
vetustas nomlnavlt XeitovQylav, Et accessit col-
latlo eleemosynae ad iuvandos pauperes.

46. Papistae mutato veteri more, dlcunt sa-
crlficulum offerre pro vivls et mortuls, et hac
oblatione mereri facienti et allls, et prorsus etli-
nlco more addlderunt, mereri eura , ex opere
operato, ut loquuntur, sine bono raotu utentis,
Haec idolatrica execranda sunt.

47. Nunc astute allqui haec portenta tegunt,
et ut rem et consuetudlnem retlneant , novls fucis
plngunt morem , dicunt sacrificulum non raereri,
sed adplicare Ecclesiae beneficia Chrlsti.

48. Nos dlclmus, in novo Testamento nul-
lara fieri adpllcationera alienoopere, sed proprlo
usu Sacraraenti et fide, quia scriptum est: Veri
adoratores adorabuntpatrem insplrilu et veritate.

49. El recte diclmus, Sacramentum esse ad-
pHcationem generalls promisslonis ad slngulos,
qui fide utuntur. Accedens igitur consolatlonem
quaeras, et credas te hoc plgnore confirmari, quod
vere sls membrura Chrlsti , et quod pro te quo-
que Christus fuderit sanguinero. Postea acce-
dunt et hi usus, quod sumtlo est testlmonlum de
confesslone doctrinae, ostendlt quam Ecclesiam
probes, obligat etiam omnes ad mutuam dilectio-

nera, et quasi foedus est, quo paciscuntur omnes,
se pacem et concordiam Ecclesiae non turbatu-
ros esse.

Ex Gregorio Nazianzeno de appellalionibns

filii Dei.

Joxtl yaQ 1.101 Ityea&ai vtog .wfV, otl rav-
ToV tGTL T(p nuTQL y.aTO. ovolav , loyoQ fTfc otl ov~
Twg txtL 7i()og Tov naTtQU, ujg n^og vovv loyog,
ov jiiovov (^ia t6 ana&tg t% ytvr^otujg-t alXa
y.al To Gvva(ptg y.al To i^ayytlTiyov , dvvauigdt
(Jog ovvTr](jXTiy(x)g tujv ytvo^utvcov , alri&tia de.
(xtg y.a&a(ja tov naTQog 0(pQaylg y.al yjj{jay.Tr^Qy
(fdog (^t (ug laf.inQ6zrig ipvx(Jov , xal yvtoois.

(LXVn.) Propositiones de discrimine verae
Ecclesiae Dei et alioriim hominum^ (luibiis dis-
putavit 31. Paulus de Eizen llamburgen-
siSy Superintendens Ecclesiae Dei in inclyfa
urbe Saxoniae Hamburga. Anno 155G.
Die Maii 18.

Quanquara demonstratlones sunt natura notae,
quae testantur esse Deum, et docent qualis sit,
tamen assensio languefit, et multi et assidui sunt
aestus et Euripi dubitatlonum , et qula in menli-
bus caligo est, et quia raagna est iropiorum multi-
tudo, et magls floret. Contra vero Ecclesia coe-
tus est exiguus, miser, spretus, sine imperlo,
sine humanls praesldils, aeger, dissipatus, exu-
lans In mundo, et qui saevitia tyrannorum et fa-
natlcorum furorlbus assidue laceratur.

2. Haec trlstla spectacula cura Intuentur in-
firmae mentes, cohorrescunt et disputant, An hic
miser coetus slt Ecclesla Del: sed confirraandae
sunt testlmoniis et patefactionibus divlnis.

3. Esse allquara Del Ecclesiam in gcnere
huraano manlfestura est ex patefactionibus divl-
nls, quibus Deus addldit testimonia, resuscita-
tionem mortuorura , et alla miracula. Ipsa etiam
magnitudo calamltatum humanarura et lex, osten-
dunt genus humanura non tantura ad huius vltae
aerumnas condltura esse, quia et fieri allquando
legera oportet, et finera esse calamitatum, cum
fiet lex. Non enira frustra lex et insita est men-
tlbus, et repetita voce divlna.

4. Quae et qualls sit Ecclesla Dei ostendunt
etlara illae ipsae patefactiones. Nara ille coetus

I est Ecclesia, in quo Deus se patefecit In membris

623

DISPUTATIONES

624

cerlis, et qui vocem doctrinae Dei Incorruptam
et integram legem et promissionem de mediatore
amplectitur. Et talis est Ecclesia, qualia sunt
illa raembra, et qualis est coetus amplectens vo-
cem doctrinae integram, etiamsi est aerumnosus,
dispersus, et oppressus multiplici tyrannlde.

5. Nec fingimus ideam Platonicam, cum
Ecclesiam in hac vita nominamus, sed monstra-
rous Ecclesiam visibilem, quae conspici et exau-
dlri potest, luxta dictum: In omnem terram exi-
vit sonus eorum. Eslque visibilis Ecclesia coetus
amplectenlium incorruptam Evangelii doctrlnam,
et recte utentlum Sacramentis, in quo fiHus Dei
vere est efficax, et multos regenerat voce Evan-
gelii et Spiritu sancto, et facit baeredes vltae
aeternae. Et sunt tamen in eo coetu multi non
sanctl, sed tamen de doctrina consenlientes.

6. Duo sunt genera doctrinae in Ecclesia,
Inde usque ab initio , cum Adam et Hcva recepti
gunt, lex et Evangelium, Una est lex moralis in
tota aeternitate, quae est sapientia aeterna et im-
mota norma iusticiae In Deo , discernens recta
et non recta, patefacta rationali creaturae, in
creatione, et postea voce divina saepe repetita in
Ecclesia, ostendens quod sitDeus, et qualis sit,
et obligans omnes rationoles creatiiras, et prae-
cipiens, ut sint omnes conformcs Deo, et denun-
cians iustam et horrendam iram Dei adversus pec-
cata, quae Deus damnat, et destruit omnes non
conformes, nisi fiat remissio et reconcilialio pro-
pter filium mediatorem.

7. Evangelium est praedlcatlo poenitentiae
et promissionis, quae non est naturali luce nota,
sed ex arcano consilio dlvinitatis per fillum pro-
lata est, qui missus est, ut propter eum et per
eum Immediate colligatur Ecclesia, ostendatur
inlsericordia Dei voce Evangelli, et dentur re-
roissio peccatorura, reconciliatio, Imputatio lu-
sliciae, vivificatio et donatio Spiritus sancti, hae-
reditas vltae aeternae, iusticiae et gloriae aeter-
nae, gratis, fide acciplentibus promissionem pro-
pter mediatorem.

8. Etsi lex quoque tesllmonium est de Ec-
clesia nam In sola vera Ecclesia semper retenta
est integra et Incorrupta legis doctrina, caeterae
sectae omnes eam corruperunt et mutllaverunt:
tamen vox Evangelil proprie faclt discriraen Ec-
clesiae et aliarum gentlum, slcut inquit Paulus:
Fundamentum aliud ponl non potest, praeter id,
quod positum est , quod est lesus Ghristus,

9. Non invocant verum Deum Mahometi-
stae, et omnes alii ignari et hostes Christi, ut hoc
tempore defensores Serveti et similes, quia qui
filium non honorat, non honorat patrem.

10. Universa scriptura veteris et novl Testa-
menti praecipit invocare Messiara. Et igitur
Messias omnipotens. Hic perpetuus consensus
universae scripturae sit in conspectu et ad confir-
raandum dogma, quod fihus, qul est imago aeterni
patris, sit Deus, et ad exuscitandam invocalio-
nem,

11. Filius nominatur luyog, non solum ^
quia cogitatione patris nascilur, sed etiam quia
est persona missa, ut per eam Immediate colli-
gatur Ecclesia , proferens Evangehum ex slnu ae-
terni patris , quae semper adest Ecclesiae, osten-
dlt credentibus patris misericordiam voce Evan-
gelii , et vivificat eos, et dat Spiritum sanctum,
servat minlsterium Evangelii et Ecclesiam. Haec
facit inde usque ab initio et antequam assumsit
humanam naturam , et nunc In natura assumta.
Haec Interpretatlo adpellatlonis ^^o^yog dulcissima
est, et commonefacit nos de perpetua praesentla
et efficacia filii Dei in Ecclesia. Congruit autem
cum dicto: Filius qui est in slnu patris ipse enar-
ravlt nobis. Item : r^y ctQ/j]^ ori y.al laXw vfih'.
Item: Nemo novit patrem nisi fillus, et cui volet
filius revelare.

12. Esse autem ?Myov vcpiaTafjievov ^ seu
personam, multa dicta testantur, quae adfirmant
eum esse antequam assumsit humanam naturam,
Antequam Abrabam natus est, ego sum. Item,
Paulus ad Corinthios: Blbebant ex spirltuali co-
mitante eos petra, Petra autem eratChristus, Et
lohan. 17.: Glorlfica me pater apud te ea gloria,
quam habui apud te, antequam fuit mundus. Et
in Epistola ad Ebraeos nominatur filius, per quem
omnia condita sunt. Et hic filius dicitur esse
anavyaGua gloriae et character substantiae patrls.
Et ad Colossenses dicltur, omnia per ipsura con-
dita esse. Itera, dicta lohannis primo et lohan-
nis quinto : Pater meus usque modo operatur,
et ego operor. Denique sint in conspectu illustria
testimonia, ut fides et invocatlo in nobis confir-
mentur, et celebremus hancmirandam bonitatera,
quod vere filius Dei missus sit ad Ecclesiam ab
Inllio, et quod vere sit custos Ecclesiae, et sit
efficax voce doclrinae, et agamus gratias, quod
hoc mirando foedere amorem testatus est, quod

625

PHILIPPI MELANTHONIS.

626

nssnmsit humanam nnlnram, et ut nos redimpret
inenarrabill humililale se voluntati aeterni patris
subiecit. Tu fili Del Domine lesu Cliriste accende
jn nobis veram agnitionem tui, et eam in nobis
confirma contra Diabolos, qui verilatem horrlbill
odio lul oppugnant, constltulis maximis imperiis
Mahomelicis in genere humano, et excltatis aliis
organis contra glorlam fihl Dei.

13. Sed teneatur haec firmlssima regula:
Imposslblle est ullos coetus reilclentes scrlpta pro-
phetlca et apostollca esse Eccleslam Dei. Quare
non frangamur conspectu mullltudinis et poten-
tlae Mahometlcae, etsl Irlste et horrendum spe-
ctaculum est.

14. Papa etsl videri vult retinere llbros pro-
phetlcos et aposloHcos, tamen et idola manlfeste
contraria contra legemDei, et dogmata falsa de-
fendit, et manifestis mendaciis addlt parrlcidia,
ut agnoscl possit, regl consllia pontlficla a Dla-
bolo, qul est mendax et homlclda.

15. Lex divina et immutabilis inquil: Do-
mlnum Deum luum adorabls et el soli servles.
Papa iubet invocare homines mortuos, et circum-
fert panem adorandum, cum extra institutura
usum nihil habeat ratlonem Sacramenti, et mul-
tiplex est in Mlssa pontificia idolorum cultus.

16. Nunc etiam factlo pontificla fingit no-
vum dellramentum. Alt sanctos Invocandos esse
ut medlalores, Christum tantum ut Deum , qula j gelico , tradlllonibus humanis, unde IntelHgi po-

Omnipolens Deus, aeterne pater Dominl noslri
lesu Christi. Et iisltafe dlcltur: Pater noster qui
es in coelis, hoc loco Paler est essenllae nomen,
non tantum unius personae.

21. Semper IgiturFIlius utroque modolnvo-
candus est, et cum Patre ac Spiritu sancto, ut
Deus dator bonorum. Et ut mediator, mlssus
ac Intercedens. Idque servamus In forma usltata:
Omnlpotens Dcus, aeterne Patcr Dominl nostrl
lesuChrlstl, creator cum niio et Spirltu sancto,
sapiens, verax, bone, mlsericors, niiserere mei
propter fillum tuum, Dominum nostrum lesum
Christum, cruclfixum pro nobis et resuscitatum,
quem volulsti pro nobls esse vlcllnam, //«atTTyV
'/:al l/chriV , et lustifica me propter eum et per
eum , et sanctifica me Spirltu sancto Ino etc. Sic
ipse dicit: Quidquld petieritis palrem in nomine
meo, id est, me nominato, credentcs vos propler
nie exaudiri etc. Certe vult agnoscl et Invocari
eliam, ut sacerdos et assidnus deprecator pro no-
bls, et nominatim hoc dicl, da Deus propler
fillum.

22. Sic etDaniel precatur: Exaudl nosDeus,
non propter iiistlciam nostram , sed per mJseri-
cordlam , propter Dominum,

23. Multae sunt etiam allae corruplelae pon-
lificlae In doctrina de lege, peccato, gratia, fide,
Insllcla, poenitentia, Ecclesia, mlnisteiio evan-

tanlum fuerit mediator in passlone.

17. Huic deHramento opponlmus dlcta Pio-
ma. 8.: Qui est in dextra Del, qui et interpcllat
pro nobir. EtEbre.7.: Semper vivens, ut inter-
pellet pro eis. Et in Psalmo: Tu es Sacerdos In
aeternum secundum ordinem Melchizedech. Et
ipse Inquit: Quicquld petieritis palrem In nomlne
meo , dabit vobis.

18. Medlator est persona dlvinllus consti-
tuta, ut sua merlta pro nobis offerat, et sit de-
precatrlx, et habeat promissionem quod exau-

diatur.

19. Solus igitur fillus Del Domlnus noster
lesus Chrlstus est mediator, et nomen medlatoris
personae competit, quae est Deus et homo.

20. Omnls vera invocatlo, quae fit adDeum,
semper inteUigatur complecti Patrem, Fllium et
Spiritum sanctum, iuxta dlctum: Pater meus us-
que modo operatur, et Ego operor. Et non
agnoscltur pater, nisi et filius agnoscatur. Et
sic dlscernlmus nostram invocatlonem ab ethnlca:

Melajjth. OrER. YoL. XII.

test, tallum errorum defensores, non esse Eccle-
slam Del.

24. Manlfesta Evangelii deletio est, fingere
hominem in hac vita esse iustum lege, seu pro-
priis operlbus, et in hac imaglnatione mulll sunt
invohiti errores.

25. Manlfesta Evangclil deletlo est, dkere
semper dubitandum esse, an sis in gratia.

26. Falsa interpretatlo est: Fide sumus
iusti , scllicet formata , quasi hoc velit Paulus,
Non fide, sed propter sequentem dilectionem, vi-
delicet, propter proprias vlrtutes homo est Iiistus.
Simllis corruplela est Oslandrlcorum, Fide iusti-
ficamur, scllicet praeparative.

27. Unlversa prophetica et apostoUca scrl-
ptura perpetuo consensu hoc adfirmat, hominein
in conversione acclpere remisslonem peccatorum,
reconciliationem, imputationem iustlciae, vlvlfi-
cationem, Splrllum sanctum et haeredilatem vltae
aeternae, proptermedlatorem gratls, fide, nonpro-

627

DISPUTATIONES

pler nostram dignitaterti, aut noslra raerita, aut
noslras virtutes. Hanc et Pauli sententiam esse
adfirmamus, qui quidem et prophetica tJstimonia
eo citat, nt Ecclcsia videat eum non discedere a
doctrina Prophetarum.

28. Hanc perpetuam sententiam Propheta-
nim et Apostolorura Dei beneficio retinent et no-
8lrae Ecclesiae, cura dicimus: Sola fide iustifica-
mur, et reiiciunt Papisticam et Osiandricam sy-
necdochen , qnae cum splendidissime defenditur,
tantura hoc dicit, renatos novitate iustos esse,
ISam Osiander expresse definit iusticiam his ver-
bis: lusticia est quod efficit nos iusta facere: quod
quid aliud est, quara homines iusta faciendo iu-
stos esse? At Psalmus inquit: Non iustificabi-
tur in conspectu tuo omnis vivens.

£9. Verissimura est habitare Deum In san-
ctis, et in eis efficacera esse, et illas pulcerrimas
virtutes In loseph, Daniele et similibus, sine ulla
dubitatione esse motus divinos , iusticiam , et sa-
crificia Deo grata, sed propter haec quanquam
dlvina bona, persona non est iusta coram Deo,
id est, habens remissionem peccatorum et recon-
ciliationem. Imo haec bona ne esse quidem pos-
sunt, nisi praelucente fide, quae credit personam
recipi et placere propter filii Dei obedientiam, et
illium Dei vehit umbraculum esse quo tegimur in
indicioDei, sicut dicitur: Sumus diiecti in dile-
ctiono. Item : lustus fide sua vivet. -

30. Norninantur autem illae virtules, lusll-
cirie et Sacrificia, quia in reconcih*ato sunt, res
congruentes cum voluntate Dei , imo sunt opera
Dei et testimonia de Deo in cordibus, et in Ec-
olesia. Et sunt sacrificia quibus vult Deus cele-
brari. Et longe superant Philosophorum virtn-
tes, quia in phiiosophicis non hicet agnitio Dei,
et nou sunt loyiyr] Ir/.TQfla ^ id est, cultus in
quibus lucent noticia Dei , timor, fides.

31. Et severissime execraiuJus et funglendus
est furor Antinomorum, qui lingunt non contri-
slari et non excuti Spiritum sanctum sceleribus
contra conscienliam, cum clarissime dictum sit
1 Corinth. 6.: Ne erretis, scort.stoies, idolorum
cultores, moechi elc. non possidebunt regnum
Dei. Item: Milita bonain miliiiaui, retinens
fidem et bonara conscienfiam.

32. Non ideo filius Dei mis.sns est, et tantis
njiraculis collegit et servavit Ecclesiatn, servata
farnilia Nohae in diluvio, educto popnlo exAegy-
pio el Bal«ylone. Non Idco adsutnsit humanarn

naturara, sensit Iram'aelernl patrls, sudans san-
guinem, et victima in cruce factus est, ut tu
omnibus furoribus opinionum, libidinum, cru-
delitatis indulgeas, ut David rapiat alterius con-
iugem, interficiat virum , irritet iram Dei, ut se-
dilio sequatur plena scelerum et calamitatum.
Sed ideo immensa misericordia nos redemit, ut
deleat peccatum et mortem, et nos vivificet, ac
sibi adsimilet et aeternam iusticiam In nobis re-
slitnat, sicut Paulus inquit: Transformamur in
eandem imaglnem, idest, adsimilamur filio, qui
est imago aeterni patris, sapientia seuhice, quae
est agnitio Dei, et motibus congruentibus verbo
Dei.

38. Filius dicens consobitionem in mentibus
nostris voce Evangelii , ostendit praesentiara pa-
tris, et vivificat credentera, et dat Spiritum san-
ctum , ut confirmet cor, et accendat invocatio-
nein et alios motus tales, qualis ipse est, slcut
1 lohan. 4. dicitur: In hoc cognosrimus, quod
in eo manemus, et ipse in nobis, qnia de spiritu
sno dat nobis. Et digna est consideratione sen-
tentia Athanasii: In quocunque dicitur esse Spi-
ritus sanclus, ibi est per verbum, id est, per
filium, efficacem voce EvangeHi,

34. Ilaec transformatio in nobis est nova
obedientia, quae non est meritum vitae aeternae.
Sed ideo quia manet ordo immutabilis, ut crea-
tura rationalis Deo obediat, et quiti ad aelernam
iusliciam reslituimur, necessaria est. Et tamen
retinenda est exclusiva, sola fide^ idest, fidu-
cia misericordiae propter mediatorem iusti sumus,
et haeredes vitae aeternae. Non enim habemus
in hac vita legis impletionem, de qua dicitPaulus:
Nos spiritu ex fide spem iusticiae expectamus,

35. Hanc totam doctrinara cura Paplstae
muhipliciter corrumpant, et errores sophismatura
praestigiis et tyrannica crudehtate defendant, noii
sunt vera Dei Ecclesia.

S6. Ecclesiara intelligunt Papistae esse re-
gnum Episcoporura alligatuni ad ordinariam suc-
cessionem, ut ipsi nornitjant, et ad traditiones
humanas, ut si Regnum Gallicura describerent,
alligatum ad ordinariam regum successionem , et
ad certas [regni leges et iudicia. Ilaec Pohtica
•/My.oQt ilia plena est niultorura errorum.

37, AUigata est autem Ecclesla ad Incorru-
ptam Evangelii doctrinam, quae et ministerinm
Evangelii, ct usum Sacramenturum ordinat, ct

629

PHILIPPI MELANTHONIS.

630

hoc modo Dens aelernaTn Eccleslam per fillnm
cuUIglt, et voce Kvangelil est efficax, ut cxpresse
clicItiM": Evangelium est potentia Del ad salufcm
omni credenti. Et Paulus slc describlt regnum
Christl In hac vlta, cum ait: Tradet regnum
Deo et palrl.

38. Rcgnum Chrlstl aeternum est, ut In
Luca dlcltur: Piegni eius non erll finls. Sed qula
modus alius est regnl in hac vita , alius post lu-
dicium, ideo Paulus inquit: Tradet regnum Deo
et patrl. In hac vita regnum Christi, est iillum
njissum esse, ut proferat Evangellum ex slnu
«elerni patrls, antea ignotum omnibus creaturis,
et assumta humana natura redlmat Ecclesiam, et
c.mi voce Evangelli immediate colh'gat et vivllicet
dato Spiritu sancto, sit redemtor et salvator,
protegat el servet Ecclesiam, et slt caput omnia
in omnibus perficiens , et post mortem resuscitet
nos, et vestlat munda natura, ut delnde vlslbill-
ler liabltet in nobis Deus, ut sit omnla in beatis
omnibus. Iiegnat igitur Christus in hac vila in
Ecclesia per ministerlum EvangclII. Post hanc
vitam, etsi manet Fiex et caput Eccleslae, tamen
modus ah*us erit , scilicet vlsibills conspectus.

39. Cum igifur unlvcrsa scriptura prophe-
llca et aposlohca adfirrnet, voce Evangelii coUigl
Eccleslam, et cum hac voce et cogllatlone scrlpti
verbl Deum efficacem esso, non est audlendus
Stenckefeldius, qui non deslnlt voclferarl, Deum
sc sinc mcdio coromunicare, sine voce mlnisterll,
sine cogllatione scriptae doctrinae. Ilis fanatlcls
clamoribus abducit homlnes a lectione, et cogi-
tatione scrlptae doctrinae, ut manifestissima exem-
pla multorum ostendunt, qui Pastores aut pellunt,
aut audire nohint, et iactant illa enthusiastlca
oracula Slenckefeldii.

40. Opponamus autem cerllssima testlmonla
divlnitus tradlta, Roma. 1.: Evangellum est po-
tenlla Dei ad salulem omni credentl. Roma, 10 :
Fides ex anditu est, anditus per verbutn Del. lo-
han. 1.: Unigcnilus filius qui est in slnu patris
cnarravit nobis. Quam ob causam filiusDel Xoyog
ir.issus est? quare Deus tam arcani et mirandl de-
creli nuncium vult fillum esse? si non huins vo-
cis cogltallone homlnes convertlt, et vivificat.
PsahTi. 118.: Haec est consolalio mea in adfli-
ctione mea, quod eloquium tuum vivificat me.
Vult nos Deus in trepidationibus et pavoribus in-
tueri promissionem revelatam. Ibi vult nos quae-

rere ct agnoscere suam voiunlalem, el adsentlrl
promlssloni. Et ccrtlsslmum est ipsum fillumDei
kuyov in adscntientibus efficacem esse. IdeoPsal-
mus 129. dicit: Expectavi Dominum, expectavit
anima mea, et in verbo elus speravi.

41. Tota scrlplura prophetica et apostollca
plena est testlmonlorum, quae non solum pracci-
piunt ut dlscamus, au<Iiamus, coglfemus scripfa
dlvinltus tradita, sed etlarn ut sclamus Deum hac
ipsa cogltatlone efficacem esse, ut Piomanorum
declmo: Prope est verbum In ore tuo etc. Et ad
Corinlhlos nominatur Evangelium ministerium
Splrltus, id est, quo Splrltus sanctus datur et est
efficax.

42. Et quld opus est longa refutatlone?
Cum Paulus de lectlone praeciplat, et dlcat inde
consolatlonem pefendam esse, anleferaturStencke-
feldlo, qui removet lecllonem, et lubef expectare
enlhuslasmos simulatione torvltatis, ut multos
vidimus imposfores abiiclentes doctrinae metas,
qni postea et oplniones tetras sparseruut, et sedi-
tiones moverunt.

43. Retlneamus potlus dlclum PauII: Sis
assiduus ct atlenfus In lcctione, consolatione et
doctrina. Ordltur Paulus a lecllone, quia Evan-
gelium non est natura notum , ut docfrlnae phi-
losophicae, sed discendum est ex scriptls, quae
Deus voluit per Prophefas et Apostolos mandari
liferls. Et lectloni addit consolatlonem. Deus
Igitur ea lectlone efficax est. Doctrlna est enarra-
tio lectlonls seu scripti, cum vox doccnfls ostendit
argumenta, membra, exltns In proposita materia.
Et ad Colossenses inqult: Sermo Christl habitet
iu vobls ahunde in omni sapienlia, el docefe, et
emendete vos mutuo.

44. EJudit haec dicta Stenckefeldios sermo,
Id est, Ipse fillus. Sed In his dictis expresse Ct
mentlo lectionis, et doctrlnac, et commonefactio-
nis. Ac detestentur bonae mentes pelulanliam et
sophlstlcam in eludendis manifestis testimoniis.
Sclmus cogitationem sine actlone divlna , Htcram
esse, sed simul hoc dicimus, Fillum Dei pcr co-
gitationem scriptae docfrlnae efficacem esse. Et
hunc ordinem immensa sapientia et bonitafe Dei
conslitutam csse. Nec aliter senserunt pii un-
quam in Ecclesia, sed semper fuerunt homines
fanatlci et enihusi.istici, qui coeca ambitlone moli
icat r£TV(pa>f.iBVoi similia dellramenta clrcumtule-
runt, quia opinlone enthusiasmi et colloquiorum

40*

631

DISPUTATIONES

63^

divinorum terrentur homines et adducuntur, ut
tales impostores magnifaciant , quales fuerunt no-
stra aetate multis notiPelargus, Monetarius, Mo-
nasterienses, Campanus, et multi alii,

45. Salomon simul de ministerio externo et
de filio Dei concionatur: Fui coram eo artifex , et
deliciae quotldianae, ludens coram eo omni tem-
pore, ludens in orbe terrae suae, et delectatio-
nes meae cum filiis horainum. Spectacula nobis
oranium pulcerriraa proponit, adfirmat filium Dei
formatorera fuisse immediatum ordinis et oecono-
miae in crealione operum mundi. Et hunc ipsum
filiumDei delectari hominum consuetudine. Quid
potest dlci dulcius? Significat autem filium Dei
missum esse ad homines, et adiungit externum
verbum, ait hanc sapientiam clamare in portis ci-
vitatis. Ita et nos diciraus filium Dei adesse Ec-
ciesiae, et efficacera esse voce Evangelii, sicut et
in lohanne scriptum est: Ego sura vilis, vos pal-
mites. Et ad Ephesios: Christus est caput Eccle-
siae omnia perficiens in omnibus.

46. Praeterea in opinionibus Papislarum
magnum chaos est errorum, de traditionibus hu-
manis in Ecclesia , eorura errorura defensio etiam
(h'8cernit veram Ecclesiam ab impiis congregatio-
iiibus.

47. Opera non mandata divlnitus nequa-
quam sunt cultus Dei, iuxta dictum: Frustra co-
hmt me mandatis hominum. Talia sunt mona-
cbornmvola, discrimina ciborum, coehbatus sa-
cerdotura , et sirailia.

48. Nunc Cynicus Austrlacus renovat deli-
ramenla de perfectlone. Nominat perfecllonem,
simulationem paupertatis, cura sit parasitus au-
licus,

49. Impossiblle est opera non mandata a
Deo, perfectionem esse, cum non slnt cultus Dei.
Et manifesle dicat vox divina: In praeceptis meis
anibulale, non in praeceplis p.itrum vestrorum,
Et cum nuUus homo in hac pravitate naturae pos-
slt satisfacere legi Dei, raanifestum est, non esse
in hominibus perfectam obedienlidm. Sed Pau-
lus inquil, In Chrlsto consurainati estis, videlicet
imputatione. Et postea in vita aeterna erit per-
feclio re ipsa in nobls, cum erlt Deus omnia in
omnibus beatis, id est, cum ila fulgebit in nobls
Deus, ut non sit slmul peccatum , sicut in hac
vita in sanctis etiamsi sunt Templum Dei, tamen
adhuc haeret in eis peccatum.

50. Certlssimum est, duo genera esse operum
in Ecclesia, slgna promlsslonum, quae nomlnan-
tur Sacramenta et Sacrificia. Ac insulse cogi-
tant de Sacramentis in novo Testamento , qui
imaglnantur, baptismum et coenam Domlni ritu5
esse princlpallter ad hoc institutos, ut dlscernant
Christianos ab aliis coram horainibus, sicut Toga
discernebat Romanum a. Graeco. Sicut aliqui
scrlpserunt.

51. Sed Sacramenta novl Testamenti 'sunt
slgna voluntatis Dei erga nos, id est, sunt ritus
a Deo instituti, ut slnt testimonla seu pignora,
quod Deus exhibeat nobis promissa beneficia in
Evangelio. Hic primus finis est, postea possunt
accedere alii fines et slgnificationes , ut hic est
callx novi Testamentl, id est, novae promlssio-
nls, qui erit pignus testificans dari vobis prpraissa
in novo Testamento , et proralsslo est acclpiendat
fide. Sic igitur utendura estSacraraento, ut credas
tibi exhiberi proraissa in Evangello, reralsslonem
peccatorum et reconciliatlonem. Recte etiara
dlcitur, esse ea testimonla adplicatlonis, ut cum
promissio generalis sit, ususSacramenti est plgnus
testificans promlssionem ad te pertlnere. lllc pri-
mus et proximus finis est coenae Dominl. Postea
est nervus congregatlonls, testiraonium confes-
sionis, foedus benevolentlae erga Eccleslam, et
privatim erga omnes cives eiusdemEcclcsiae. Pos-
sunt enim unius operis plures esse fines. Haec in
genere de ratione Sacramenti scire necesse est.

52. At Sacrificla sunt opera a Deo mandata,
faclenda in fide, in quibusDeo nos aliquld offeri-
mus, videllcet obedlentiam, qua testamur hunc
vere Deum esse, quera sic colimus, et ostendi-
mus eum sic velle coli, ut castltas loseph est opus
a Deo mandatum, fit vera fide, et praestat Deo
obedlentiam, qua testatur hunc vere esse Deum,
qui sic colitur, et ostendit eum slc velle coll,
Obedientia Slephanl in supplicio, est opus man-
datum a Deo, fit vera fide, et praestat hunc ho-
norem Deo, testatur hunc vere Deum esse qui sic
colitur, et ostendit eura sic velle coli.

53. Oslander tres gradus feclt sacrlficlorum :
Typica, Propiciatorlum, et AlimentaSacerdotura.
Altera distinctio raagis persplcua est , quae facit
duas species, Propiciatorlura et svxaQiOTixm^
Unlcum est autem re ipsa proplciatorlum, videli-
cet obedientla filllDel, quae est Xvtqov pro nobls,
et meretur nobis reconciliationem. Nec esse plura

635

PHILIPPI MELANTHONIS.

634

testatur dlctum: Unica oblalione consummavit
sanclos. Ac Paulus Roma. 8. nominavit 71E()1
ajLtaQzlag, ubi haec vera Syntaxis est, condemna-
vit peccatum, scilicet, nostrum in carne nostra,
TiE^l afjua^niag, id est, perhostiam, quae nomi-
nabalur tieqI ajuaQtlag. Quod autem in lege
quaedam nominabantur Propiciatoria , habebant
id nomen propter ,typum, nec merebantur re-
missionem, sed cum pii offerebant, erant «^/c-

QlGTiyM.

54. Sunt autem omnla caetera piorum sacri-
ficla svxccQiOTiyM, videlicet omnia opera a Deo
mandala, facta in fide, ut in eisDeo olferant obe-
dientiam, et testentur hunc vere esseDeum, quem
sic colunt, et ostendant eum sic velle coli. Sic
sacrificia sunt castitas loseph, obedientiaStephani
in supplicio, hibor Pauli in docendo, beneficen-
lia quam exercet Sareptaua praebens hospitlum
EUae.

55. Ilac dlstribullone considerata, manl-
iestum est horrendam ^impielatem esse, quod fin-
guntPapistae, Mlssam esse sacrificlum , quod me-
reatur remissionem peccatorum facienti et aliis,

56. Nec esse sacrificium evxaQiOrtxdv inde
adparet, quia non instilulum est, ut offerantChri-
stum. Cumque offerre sit ingredi in Sanctum
sanctorum, et derivare in sese iram Dei , haec
ipsi tantum fiho competunt, non alils. Unde Igl-
tur haec audacia est , quod sacrlficull dicunt sese
offerre Chrlstum? Neque haec sunt iu veteri
Graeco Canone.

57. Nec minor est impietas, qnod phirlmi
sacrlficuli ventris causa ritum imitanlur, pror-
sus ignorantes quid agant. Tales colunt Deum
Maozim.

58. Haec ingentia mala satis deplorari non
possunt, etiamsi tantum lacrymarum singuh* fun-
deremus, quantum undarum vehunt magna flu-
mina. Sed orandus est filius Dei, ut Ipse deleat
omnia idola et nos doceat, et ad veros cultus
omnium pectora flectat. Cum autem tantum ido-
lorum et errorum sit in secta papistica, et accedat
inlusta crudelitas, manifestum est Papam et Epi-
fccopos non esse Ecclesiam Dei, et scrlptores qui
praetexunt nomen Ecclesiae, his tanlis sceleribus,
Polum, Osium, Roardum, Canisium, Staphylum,
ct similes decipere ignaros, et horribiliter Deum
offendere. Tenenda est enim regula: Si quls
aliud Evangelium docet, anathema sit, Cum igi-

tur Ecclesia sit coetus recte docens, vera gratlfu-
dineDeum celebremus, quod nos feclt cives verae
Ecclesiae, et propter hoc. ingens beneficlum, pie
fovere nostros coetus studeamus.

(LXVni.) Propositiones
de quihus disputavit Ma gisier Conradus B e ch e r
Brunsvicensis , vocatus ad gubcrnationem Ec-
clesiae Stadensis. Witehergae Anno 1556. Die
uUimo Octohris, quo die ante annos 39, vide-
licet anno 1517, Reverendus vir D. Martinus
Lutherus primum edidit Propositiones plenas
eruditionis et pietatisy de Poenitentia contra
ienebras papisticas, et contra aucupia in-

dulgentiarum.

In tantls confusionlbus generis humani teneamus
hanc veram consolatlonern, cerlo cohlgl aeternam
a fillo Dei Domlno nostro lesu Chrlslo, eiiam in-
ter has horrlbiles Imperlorum rulnas, et quidem
coUIgl voce Evangehi, et non allter. Et sic fieri
Eccleslae collectlonem ab ipso filio Dei , donec
resuscltabit omnes homines mortuos, iuxta haec
dicta, Matthaei capite vlcesimo quarlo: Sic erit
adventus filii hominis. Tunc duo erunt in agro,
unus adsumetur, et alter rellnquetur. Et Mat-
thaei ultimo : Ecce, ego vobiscum sum omnibus
diebus usque ad consummationem secull. Et in
ipsis coenae Domlnicae verbis 1, Corlnth. 11.
promisslo comprehensa est: Hoc facile donec ve-
niet. Quid potest dlci dulcius, quam promitti
duraturum esse ministerium Evangelii , donec
fillus Del resuscltatls morluls ostendet se in iudi-
cio universo generl huniano. Et Esaiae quinqua-
geslmonono: Hoc foedus meum cum eis, dicit
Dominus, Spirltus meus, quiestinte, et verba
mea, quae posui in ore tuo, non recedent ab ore
tuo, et ab ore seminls tul, et posterorum seminis
tui in aeternum, diclt Dominus,

2. Quotidie in recitatione symboli, cum dl-
cimus, Credo esse Ecclesiam sanctum cathollcam,
hac cogllatlone confirmemur. Etsi sunt magnae
confusiones generis humanl, tamen est aliqua Dei
Ecclesla, in qua |soIa sunt electi propter filium
haeredes dulcissimae consuetudinis cum eo, in
quaDeus erit oranii In omnlbus. Et haec veraEc-
clesla, non casu, sed certo consillo Dei sublecta
est cruci mullipllclter, iuxta dlctum : Dedi dile-
ctara animam raeam in raanus inimicorum eius,
leremiae 12.

635

DISPUTATIONES

636

3. Elsi aulem species Ecclesiae valde moesta f
esl, tamen et quaeramus, quae sit Ecclesia Dei,
et ubi sit, et sciamus esse immotam voluntatem
Dei ut singuli nos in eam simili invocatione et
confessione includamus, et eam diligamus, iuxta
dictum: Rogate quae ad pacem sunt lerusalem.

4. Vult Dcus conspici et exaudiri Ecclesiam
in "-enere humano , sicut scriptum est : In omnem
terram exivit sonus eorum. Et tradidit slgna,
per quae agnosci potest, quae sunt tria, voxEvan-
gelil incorrapta, legitimus usus Sacramentorum,
et obedientia debita mlnlsterlo. Ideo visibilem
Ecclesiam in hac vita sic definimus, Ecclesia vi-
sibilis est coetus amplectentium IncorruptamEvau-
gehi doctrinam, et habens legitlmum usumSacra-
inenlorum, in quo coetu fillusDei per ministerlum
Evangelli certo est efficax, et in multls noliclam
aelerni patris accendlt, qui credunt se propter
filium recipi, et eos sanctlficat Splrltu suo sancto,
et tamen sunt in eodem coetu muUi non sancli,
sed de doctrlna consentlentes. SIc de Ecclesla
loqultur Dominus in simihtudinlbus, Matth. 13.

5. Hac definltione confirmati, scimus Im-
possibile esse INIahometlcam colluvlem esse Eccle-
siam Dei, quanquam et magna est, et habet po-
tenllssima imperia. Qula Impossibile est esse Ec-
clesiam Dei eos, qul fatentur se Prophetarum et

'Apostolorum llbros nec legere, nec probare, et
palam contendunt in hoc lesu, qui ierosolymae
crucifixus est et ex morte revlxit, tantum esse na-
turam humanam, et rldent, tanquam fabulas, ea
quae adfirmamus, de persona missa ad Eccleslam
ab initlo, item de hostia pro genere humano, et
de iusticia fidel.

6. Et Imposslbile est esse membra Eccleslae
Dei alios similiter contumeliosos adversus fillum
Del/ quales multi et sunt et erunt, ut Servetus
et Peti-us Conyza Liluanus, qula scrlptum est:
Qui non houorat fillum, non honorat patrem,

7. Malor Thammeri rabies est, qui nomen
filii Dei et Splritus sanctl transformat in allego-
rias, perlnde ac sl Hesiodl theogonlam Interpre-
taretur, et facit religionum confuslones, quasi
gentes ignaraeEvangelll, semper et fuerlnt et sint
Ecclesla Dei, quia Chrlstum norint, id est, ali-
quam habeant legis noliciam. Hanc enlm inler-
pretatur esseChristum, saplentlam Del.

8. Interea et Stenckefeldlani hlasphemas
cantilenas edunt, in quibus ut furiae diabollcae,
cauunl, nihll opus esse ministcrio evangellco, ad-

flatus divinos fierl sine voce et cogltatione serlptae
doctrloae.

9. Nec membra sunt Ecclesiae Del Paplslae
pertlnaclter defendentes idola, quorum muUi con-
tra consclentiam assentantur potentlbus, muUi
fascinati sua saplentla, nolunt considerare roani-
festa testlmonla dlvina in scrlptis prophetlcis et
apostolicis tradita. Et slbi praetextus fingunt,
dicunt scrlpla prophetica et apostoHca ambigua
esse, sumendam interpretatlonem ex autoritate
Pontlficum, ut in iudlcils clvilibus, regla vel
praetoria aulorltas estlnterpres legum.

10. Tenenda est regula : SI qnis aliud Evan-
gellnm docet, anathema slt. Cum iglturPapIstae
mullos magnos errores contra manlfesta testlrao-
nia EvangelH et symbolorum defcndant, necesse
est ab els dlssentire et dlscedere. Qui slnt autem
errores papistici, confesslo communls harum Ec-
clesiarum ostendit, ad quam nos referimus, quia
totum corpus doctrlnae complectl docentes in Ec-
clesia oportet. Nec satls est excerpere unum atque
allerum membrum, quod plauslblllter exagltetur,
et in caeterls, astute occuUare sententlam, ut
Stancarus et muUi errones faclunt. Eacile esl,
iuquit Nazianzenus, reprehendere, sed recta do-
cere difficlle, sIcutDemosthenes Inqult: imrifiar
navTog iorl, ovpiSovlevBLv di ov navjbg,

11. Utrumque vuU Paulus doclorem facere,
ut ad Tltum scrlblt: av%t)(^io9a.i rov yMta TTjy
SLda^tjV TTiOTOv Xoyov, xa.l Tovg avTiXiyovTag
UAyyiiv, Adfirmamus igltur nos de toto corpore
doctrlnae amplecti scrlpta prophetica et aposto-
lica, et quidem In ea sententla, quae in symbolls
expressa est, et quae recitatur in communi con-
fesslone edlta cum subscrlptlonlbus docentium in
hac Ecclesia et viclnis, et contrarlas sectas et opi-
nlones reliclmus.

12. Non est alllgata Ecclesla ad ordlnarlam
Successlonem Episcoporum , sed ad Evangellum,
Ibl est Ecclesla Dei, ubl vox Evangelil est incor-
rupla, iuxta dlctum : Oves raeae vocem meam au-
diunf. Et manlfeste dicltur confra blasphem.os
Iicliintes ordlnarlum succcsslonem : Vos ex patre
Dlabolo estls. Quanquam nomen ordlnarlae suc-
cessionls nihll est, nisi ox^uoi, Xoyov, cum collegia
sint sine antiquls monumentis, sine studiis doctrl-
nae et plelatis, slne legltlma electione, slrrillla cen-
taurorum exerclllbus. Basllius alt, se Ecclesias
praecipuas adlisse, ut testlmonla et monuraenta

637

PHILIPPI MELANTHONIS.

638

veteris doclrlnae Inquireret. Quid nunc oslendi
monumentoruni aut doctrinae ab Episcopis et Ca-
nonicis potest?

13. rontcs igitur quaeramus, sicut Esaias
praecipit: Ad legem et ad testimonium, si qms
non dixerit iuxta verbum lioc, non erit ei matu-
tina lux. luvamur autem et symbolis et teslimo-
niis primae et purioris Ecclesiae, quia vult Deus
Ecclesiam edere testimonia, et dictum est: Sedet
filius Dei ad dextrara aeterni patris, dans dona
hominibus, Apostolos, Projjbetas, Evangelistas,
Paslores et Doctores, ut non circumferamur omni
vento doctrinae, inter praestiglas bominum etc.
Filius Dei ko^yog aeterni patris, inde usque ab
initio ade&t Ecclesiae suae, alloqultur eam, et
mitlit Propbetas. Deinde in carne concionatur,
nutlit Apostolos, et subinde post Apostolos, eorum
auditores, Polycarpum, Irenaeum, ct paucos alios
deinceps, qui doctrinae puritatem quaesiverunt,
cum simul omnibus temporibus magna agmina
fuerint fanaticorum et lyrannorum, ot ardello-
num , qui doctrinam ad n:i>ilos adftctus bominum
inflexerunt. Sicut nunc valde muhi sunt, non
solum tyrannl, qui barbarica crudeb'tate slabi-
liuntidola, sed eliam rbetorcuh* , qui novos colo-
res illinunt idolis, ut defendant errores, ut sunt
Polus, Osius, Groperus, et alii multi.

14. VeraEcclcsia semper inde usque aPatrl-
bus sensit, filium Dei loyov esse missum adEccle-
siam, et es&e vcpiardjLieroi^f non esse sonum crea-
tum, evanescentcm. Ideo lacob inquit de filio
Gene. 48. : Deus patrum meorum, et Angelus,
qui eripuit me ex cunctis malis , benedicat pueris
istis. Ac sunt illustria testimonia, quod sit loyog
vcfiGrajiieyog, quae adfirmant anle assumlionem
humanae n;iturae, missum esse ad Ecclesiam, et
quae loqu-.inlur de omnipotentia et de invocalione,
utDominus inquit: Antequam Abrabam natus est,
Ego sum. EtPaulus expresse adfirmat, Cbristum
adfuisse populo in deserto. Ilem, ad Coloss.:
Qui est ante omnia. lob 19.: Scio quod redem-
lor meus vivit. De omnipotenlia sint in con~
spectu haec dicta: Ego vitam aeternam do eis,
pTjler meus usque modo operatur, et Ego operor.
Ego sum vilis, vos palmiles, sine rae nibil pote-
«tis facere. DeSpirltu suo dat nobis etc. De in-
vocatione: V^enite ad me omnes qui hiboratis et
onerati eslis, et Ego reficiara vos. PsaImo2. :
Osculamini filium. Beati omnes qui confidunt
in eo, Esaiaell. : Stat radixlcssae, ut sit siguum

populis, ad eam gentes confuglent. Psalmo 72.:
Orabitur coram eo semper, Et leremiae trige-
slmotertlo: Hoc est nomen quo vocabunt eum,
lehova iusticia nostra, id est, hoc praedicabitur
de Messia , quod ipse sit lehova iusticia nostra, et
propterea sic invocabitur. Et Paidus directa in-
vocatione utltur 2. Tbess. 2. : Ipse Dominus no-
ster lesus Chrlstus, et Deus et Pater noster con-
firmet vos in omni sermone et opere bono.

15. Haec et similia testimonia quolidie iri
invocatione cogitemus, ut nos contra furias dia-
bclicas Mahometi, Samosateni, Serveti, Cony-
zae, Tbammeri et slmilium confirmemus, et con-
sideremus quid invocemus, et filio Dei verum bo-
norum tribuamus, agnoscamus eum etiam ante
assumtlonem humanae naturae missum esse ad
Ecclesiam, et loyop esse immediate alloqueniem
nos, et semper adesse Ecclesiae, sicut inquit :
Ego sum vitis, vos palmites. Ilem: ttjv ccQ/ijV
OTL xal laluj viLuv.

16. Alloquimur autem filium duplidter, et
ut datorem bonorum simul cum Palre et Spiritii
sancto , slculPaulus ad Tbessalohicenses loquitur:
et ut medlatorem missum ad Ecclesiam, ct sem-
per intercedentem pro nobis, de quo modo invo-
cationis ipse inquit: Quidquld petieritls patrem in
nomlne meo, dabit vobis. Vult peli se nominato,
id est, fiducia proplciationis per ipsura factae, et
fiducia assiduae intercesslonis. Haec omnia in in-
vocatione cogltanda sunt, atque ita dulcessit do-
ctrina TieQt Xoyov , et de mediatore.

17. Nec Cynici clamores probandi sunt, qnl
negat Cluistum nunc intercessorem esse, negat
item rccte dici : nii Dei Doraine lesu Christe, in-
tercede pro nobls apud aeternum patrem, cum
tamen filius sit Sacerdos in aeternum. Et nota
sint testimonia Fioma. 8. et Ebrae. 7. Et slt nota
dulcis sententia Eusebii, quae extat libro decimo
historiae Ecclesiastlcae pag. 112.:

'O /iityag twv oXcjv dQ/ifQsvg avrdg Irjaovg
6 jLiovoyevrjg tov S^eov, t6 na^a ndvTWv evdi^fg
&viuajLta, xal Tag dtd ev/cov dvaitiovg y.al dv-
lovg ^voiag, (fat^^xp TOi [SXeftjLtaTi xat vnTiaig
vnode/o!.ievog yjQot T(p yMTa ovQavov naTfjt xat
&eu} Ttjjv olwv na^aneuneTai n(jWTog avTog n^o-
oyvvtvv , xat /uovog Ttp na.TQt t6 xara^iav dno~
veuwv aeftag' ena (^e y.at naaiv ^/.ur evfievi] Jta-
fieveiv, y.at de§t6v elg det naQaiTovjiievog.

18. Confundunt et obruunt Papistae discri-
men I^^gis etEvnngch^I, et honibiliter furitTiiam-

639

DISPUTATIONES

640

merus, cum finglt Evangellum tantum esse noti-
ciam naturalem legis, et omnes homlnes habentes
disclplinarn iuxla legem, iustos esse coram Deo.
Sciaraus autem necessarlam esse InEcclesia doctri-
nam de dlstinctione legls et Evangelil, et utrum-
que genus doctrinae recte et sine sophistica intel-
ligatur.

19. Ut Igltur dlscrlmen legls et Evangelll slt
in conspectu, defmltlones tradimus, quas recte et
non calumniose Intelligi vohimus, aut magis con-
clnnas tradi. Nec iam de poHtla Moysi, de cere-
monlis aut de foro loquimur, sed de lege aeterna,
quae puerili appellatlone nominatur Lex Morahs.
Hanc definimus hoc modo.

JL&x moralis est aeterna et immota sa-
plenlla et regula lustlciae in Deo, discernens recta
et non recta, volens recta, et horribili ira de-
struens contraria, cuius noticia in creatione ratio-
nalibus creaturis insita est , et postea saepe repe-
tita et declarata voce divina, iit sciamus quod sit
Deus, et qualis slt, et quod sit iudex, obligans
omnes creaturas ratlonales, et praeclplens, ut
omncs sint conformes ipsl, et habeant integram
obedlentlara luxta totam legem, et accusans ac de-
struens omnes non conformes, iuxta dictum : Ma-
ledictus qui non permanserlt In omnibus, quae
scripta sunt In lege. Cnm autem in defmilione sit
vocabulum, Immota, ex Evangelio adilcitur inter-
prelatlo, nisi fiat remissio et reconciliatlo propfer
filium medlatorem. Nam ante promissionem ali-
ter iudicarl non potult, nisl iram prorsus immuta-
bilem esse, et sic est immutabills, quod Deus
peccato semper irascitur et non sine poena remit-
tit, quam In filiura mediatorem Immensa bonitate
et mirando consllio, transtulit: recipit autem
creaturam suam propter filium. Suntque exe-
crandi furores Stolcorum et Anllnoraorum, qui
fingnnt Deum velle peccata.

20. Definltio peccati apud lohannem recte
tradlta est, a.(.iaQTia aarlv arojula. Et insaniunt
P^pistae, qui negant malara concuplscentlam esse
aroaiai^. Et Insulsissime dicunt, legem tantum
de actionibus concionarl, non de defectibus in na-
tura , quae sunt tristisslma vulnera , videlicet, ca-
rere InceDei, fluctuare horrendls dubitationlbus,
vagari coecls affectlbus, de qulbus malis inqult
Paulus: Omnes carent gloriaDei, id est, Deo lu-
cente In Ipsls, et complente eos sua iustlcia, ne
sit peccatum in eis. Et sycophantice ludit Syno-
dus Trldentina , confirmans errorem paplsticum

de hls ingentlbus morbls in hac mlsera natura ho-
mlnum. Cum Paulus usus slt atrocissima de-
scrlptlone: Sensus carnis inlmicicia est adversus
Deum.

21. Evangellum est praedlcatlo poenltentlae,
et promlsslo quam non novit ratio naturaliter,
sed revelata dlvlnltus, in qua Deus adfirmat se
gratls, non propter nlla nostra merlta , ant digni-
tateni nostram, sed propter obedientiam filH, cre-
dentibus in filium, certo remitlere peccata, et do-
nare els imputationem iustlciae et reconclliatlo-
nem , in qua filius Dei voce Evangelli consolatur
et vivificat corda credentlum , et liberat eos a
morte aeterna, et facit eos templa Del, dato Spi-
ritu sancto sanctlficante eos, et accendente tales
molus, qualls est ipse Splritus sanctus , et donat
haereditatem vitae aeternae credenllbus, qund
propter ipsum gratls habeant remlsslonem pecca-
torum, imputationem iusticlae, reconcILiatlonem,
et haereditatem vitae aeternao.

22. Falsa est Imaglnatlo Pharlsaeorum , Pa-
pae, Monachorum, quae finglt, homines in hac
iraraunditle naturae mereri remlssionem peccato-
rum, et iustos csse hac obedientla, quam homlnes
ntcunque praestare possunt legi. Hoc somnlum
humanae rationls clarissirae refutatur hoc dlcto:
Ex operibns legis non lusllficabitur omnls caro.

23. Sed Deus immensa bonltate instltult ml-
nisterium Evangelli, et ul ipse agnoscatnr, el ut
homines salventur, in quo ministerlo vult argui
peccata omnium hominum, qui nascuntur in hac
immunditie naturae, vult et sonare promlssionem
de beneficiis filii. Et quidem vult argul cum cae-
tera peccata, quae lex ostendlt, tura hoc tvistissi-
raum peccatum quod in Evangello ostenditur,
qnod mundus ignorat et contemnit fillum Del , et
sicut impius latro in cruce eum deridet, sicut
maxima potentla In genere humano, mahometlca
et papistica , conlumeliis adficit filium Dei. Et
rabies ingeniorum InEpIcurels, et praestlglatori-
bus qulbuscunqiie, ut in Eblone, Mahometo,
Serveto, Thammero, et allis mnltis, furentur
oppugnat eum.

24. Oppugnat eum et Stenckfeldlus, cnm
non deslnlt voclferari, Deum comraimicare sese
sine cogitatlone doctrinae scrlptae, atque ita ah-
duclt homines a publico ministerio, el a lectlone
et cogltatlohe doctrinae, quasi frustra filius Dei
protulerlt externam Evangelll vocem ex slnu
aeterni palris, et quac-i frustra dlctum sit in Psalm,:

641

PHILIPPI MELANTHONIS.

642

Praedlcabo praeceptum, Dominus dixit ad me: |
Filius meus es tu. Item, cum fides nitatur pro-
inulgato verbo, qualis potest esse fides sine cogi-
tatlone scriptae doctrinae? Tales Enthnslnsmi
fuerunt inilia furorum Anabaptistlcorum, ut Pe-
laro-um et Monetarlum audlvimus iactantes suos
adflatus, et adspernantes doctrinam scriptam.

25. In mlnlsterlo dlvinitus instituto, prlmus
Sacerdos fuit ipse fillus Dei loyog alloquens
Adam etHevam, arguens peccatum, et iram Dei
ostendens, delnde et promlssione edlta revocans
morlturos ex morle. IIIc summus Sacerdos et
delnceps adest minlsterio Evangelii, et est in eo
efficax, iuxta dlctum: Evangeilum est potentia
Dei ad salutera omni credenti, Roma. capite

primo.

26. Ostendit Deus iram suam adversus pec-
cala, voce mlnisterli et terroribus, de quibus di-
citur: Sicut leo contrivit omnia ossa mea. Et in
Psalm.: Veniet Deus noster, et non silebit, ignis
devorans antecedit eum. Ostendit item iram in
horrendis spectaculis poenarum allenarum et no-
strarum , ac maxime in morte filll. Vult igltur
nos expavescere agnltione irae suae, vult nos assi-
dueclamare: Converte me Domine, et convertar.
Ne illudalis, inquit Esaias vicesimo octavo, ne
poenae vestrae fiant duriores. Non est enim con-
verslo ad Deum, nec fides in bls, qui perseverant
in sceleribus contra consclentiam , et securi velut
perpetua Baccbanalia agunt in tantis Eccleslae do-
loribus et aerumnis, Item, qui taxari idola no-
lunt, sive intelilgant quod agunt, sive non intel-
llgant. 1. Corintb. 6. : Ne erretls, scortatores,
adulteri, idolatrae etc. regnum Dei non possi-
debunt. Et Esaiae ultimo : Ad quem respiciam?
ad adflictum contritum spiritu, et treraentem ser-
mones meos.

27. Nec vero tantum arguuntur peccata voce
mlnisterll et iudicio Dei, sed offertur etiam voce
Evangelii promissio graliae, et quidem severis-
$ime praecipitur vera agnitio filii Dei , et praeci-
pitur perterrefaclis, ne fugiant Deura, nec ruant
in aeternas blaspberaias, sed ut credant sibi pro-
pter obedientiam filii gratis certo donari remissio-
nem peccatorum, imputationem iusticiae, recon-
ciliationem, liberationem a morte aeterna, et vi-
vificationera, quae fit per filium, per quem et
Spiritus sanctus datur, et haereditatem aeternae
iusticiae et vitae. Ac vera est propositio : S o la
fide iuslificaraur corara Deo.

Mklahth. Ofer. Vol. XII.

28. Idem dicit Paulus cum ait: Gralis fide
iustlficamur, et damnandae sunt corruptelae pa-
pistlcae, Osiandrlcae, Thamraerlcae, quae omnes
re ipsa slmllem synecdocben fingunt: Flde prae-
paramur, ut postea alla re iusta simus. Monacbi
dlcunt: dllectlone. Oslander nomlnat non vir-
tules, seu effectus, sed causam efficientem, ait
homlnem fide praeparari , ut postea iustus slt Deo
ipso efficiente in eo novas virtutes. Sic interpre-
tatur ipse iusticiam essentlalem.

29. Etsi renatus est templum Dei, et veris-
simum est eum gubernari aDeo, etineo Inchoatam
essenovam obedienllam, sicut scrlptum est: Dabo
legem meam In corda eorura: tamen renati in hac
vita procul absunt a perfectione legls, et haeret
adhuc in eis magna moles peccati, multlplex igno-
rantia, magni fluctus dubitationum, multi erran-
tes adfectus, alias stulta securitas, allas stulta tre-
pidatio, multi lapsus ignorantiae, turpis ingratl-
tudo. Denlque magnitudo peccata adhuc in nobls
haerentis non penitus persplcitur, sed crescit agni-
tlo in exercltlis poenitentiae et in cruce. Et fa-
tentur sancti suam iinmimditlera, et eam deplo-
rant gemillbus inenarrabilibus. Sicul Psalmus
inqult: Non intres in iudicium cum servo tuo,
qula non est iustus coram te omnis vivens. Ilaec
mala extenuare, et fingere hominem iustum ess»;
coram Deo, propler novitatem, seu propter iusti-
clam inhaerentera, ut nominat liber Interim,
coeca hypocrlsls est.

30. Sed retlnenda est vera consolatlo, quod
eliam post converslonem homo sit iustus coram
Deo sola fide per misericordiam gratis propter
obedlentiam mediatoris, sicut Paulus hanc con-
solationem proponit, Fioma. 8,: Quls condemna-
blt? Chrlstus intercedit pro nobis etc. Non iubet
nos confidere propter novltatem, aut essentialem
iustlciam. Ita vera humllltas et poenitentia cre-
scant in agnltione nostrae infirmitatis, sicut Do-
minus inquit: Nisi egerltis poenltentiam, omnes
similiter peribitis. Et retineantur certa consola-
tio et invocatlo, iuxta dictum: lustlficati fide
pacem habemus. Item ad Ephesios: Per quera
auderaus accodere in fiducia per fidem ipsius etc.
Et recte diclum est ab Augustino: Totius fiduciae
certitudo est in precioso sanguine Christi.

31. Ut autem coeca arrogantiaHypocrltarum
taxanda est, qui fingunt se iustos e&SQ coram Deo
propter suam novitatem , sic et furor Antinomo-
rum execrandus est, qui, ut scriptum est, trans-

643

DISPUTATIONES

644

ferunt gratiamDei elg aaeXyEiav , fingunt se lustos
esse fide, etiamsi ruant in scelera contra conscien-
tiam , et talibus sceleribus negant excuti Spiritum
sanctum. His furoribus opponenda est sententia:
Milita bonam militiam retinens fidem et bonam
conscientiam, Non ideo fillusDei sudavit sangui-
nem, non ideo in cruce mortuus est, ut licentia
et audacia in sceleribus confirmentur.

32. Vera est utraque proposltio: Non estis
sub lege, sed sub gratia. Et: Manifesta sunt
opera carnis. Qui talia faclunt, regnum Dei non
possidebunt, Et cum Paulus dicat, debitores su-
mus, non carni etc, nihil dubium est, novam
obedientiam necessarlam esse eo ipso, qnia hic
ordo divinus immutablh's est, ut creatura ratlona-
lis Deo obtemperet, Et vocabula, necessarium
et debitum, proprie inteHIguntur de divino or-
dine, non de extortis melu ab invitis, quae inter-
pretatlo peregrina est, ut non proprie dicitur:
debes latroni pecuniam, Qu4is incertitudo et vi-
tae confusio esset, dlcere novam obedlentiam non
esse necessariam , et serere imaglnationem , qnasi
foncedatur licentia violandi legem Dei^ contra
conscientiam ?

33. Nec tamen nova obedlentla est meritum
vitae aeternae: sed est sacrificium Deo debitum,
et placens in his qui fide iusti sunt, et quidem
placens propter mediatorem, slcut aitPetrus, et
liabet ingentia praeraia splrltualla et corporalia
iuxta consillum Dei, slcut inqult Paulus: Pietas
habet promissiones praesentis et futurae vitae.

34. Sacrificlum Spiritus est opus mandatum
a Deo, factum in agnitione et fiducia filli Dei, ad
hunc finem, ut Deo honorem tribuamus, id est,
ut et testemur ea obedientia, nos agnoscere hunc
vere esse Deum iudlcera et salvatorem quem invo-
caraus , et quem dicimus sic velle coli, ut castitas
loseph fuit sacrificium,

85. Mlssa paplstica non solum non est sacrl-
ficium , sed slne ulia dubitatione raultiplex Hdco-
XoXaTQHa est, propter quam Deus horribiliter
irascitur mundo.

36. Negari non potest veram esse proposftio-
nera, nihil habere rationem Sacramenti nlsi in
usu instltuto. Non igltur oblatio papistica et cir-
cumgestatlo ad coenam Domini pertlnent.

37. Horrendaimpietasest, quodPapadictum
ex epistola ad Ebraeos ad suam potentiam detor-

quet. Translato sacerdotio fit legis translatio,
unde racionatur, Papam posse instituere| cultus,
et peccatum esse violare traditiones factas in Ec-
clesia autoritate humana.

38. Vox divina adfirmat talla opera excogi-
tata humana autoritate non esse cultus Dei, iuxta
dictum : Frustra colunt me mandatis hominura.

39. Et cum oplnio cultus assuitur ut in votls
monachorum et similibus, manifesta et ethnica
ddujlolaTQua est.

40. Nec necessitatis opinio addenda est. Sed
retinenda est doctrina firmissima Pauli : Nemo
vos iudicet in cibo et potu etc.

41. Hanc doctrinara in Ecclesia retineri ne-
cesse est , ne ethnico more curaulentur supersti-
tiones, et ne laquei conscientiis iniiciantur, et ne
obscurentur beneficia filii Dei , et ne deleatur vera
Dei invocatio,

42. Totus ordo polltlcus est opusDei et testi-
monium de Deo, quod sit Deus conditor sapiens
et iustus, discernens recta, et non recta, et de-
struens non recta, et quod vere sit custos legiti-
mae societatis, Est autem Maglstratus vindex,
id est, executor a Deo constltutus, ut externa
scelera puniat, non tantum pugnantia contra se-
cundam tabulara , sed etiam contra primara: sicut
et lex Moisi periuros et blasphemos punit in sua
politia.

43. Debent igitur Reges et Princlpes, suo
qulsque loco, abolere impios cultus et blasphe-
mias, et severe punire blasphemos, ac removere
eos, ne contagla aliis noceant. Sed iudicia Ec-
clesiae constituantur, in quibus pii et docti Ma-
gistratus sese membra Ecclesiae esse sciant, et iu-
dices omnes regulam teneant, ut iudicent iuxta
verbum Dei, sicut Deut. 17. praeceptum est, nec
stabiliant idola et errores propter viciosam con-
suetudinera et coecam cpilavTlav et propter alios
errantes adfectus,

44. Haec cura Magistratibus mandata est In
Psalmo secundo: Et nunc Reges inteliigite, Et
Psalmo vicesimo tertio: Aperite portas Princi-
pes vestras, et aperiamini portae mundi, 0ea

do^a.

645

PHILIPPI MELANTHONIS.

646

(LXIX.) De his propositionihus Deo iuvante
respondebunt Reverendi viri Paulus Eberus
Kittingensis , Pastor Ecclesiae Dei in oppido
Witeberga, Cimbrius, Erasmus Laetus,
M. lohannes Cogelerus Ouedelburgensis,
et M. Paulus Crellius Islebiensis , Die vi-
cesimo ociavo Novembris* Anno 1559.

Propositio.

Professio, quae notninatnr Apostollcum Symbo-
lum, commonefactio est ad confirmandas et con-
solandas pias mentes utllissima. Ut autem in aliis
articulis allae commonefactlones proposltae sunt,
ita in hoc artlculo: Credo esse Eccleslam san-
ctam catholicam, asseveralio est opposlta multis
horrlbllibus scandalis, quae turhant homines, ut
dubitent, an slt aliquls coetus Deo placens, di-
stlnctus a caeterls hominibus, et ubi et in qua
porte generis humani sit iilud agmen a Deo ele-
ctum.

2. In tantis confuslonlbus hominum et opi-
nionum, et cum ubique simllla vlcla, et simih's
fortunae varietas sit, dlsputant multi, fortassls
omnes parlter casu nascl et occldere, et oplniones
teraere ortas et receptas esse.

3. Deinde in eo ipso coetu, qui Chrlstianus
nominatur, quantum semper fuit, est, et erit
horribillum dlstractlonum , odlorum et furorum ?
Statim post Apostolos , quam portentosae oplnlo-
nes vagatae sunt? Praeter Elhnlcos et ludaeos
fueruntEblonltae, Marcionis colluvles, obscoena
factlo Carpocratls, et ahl multl. Postea magls
distractum est genus humanum in Samosatenl,
Manicheorum, Arii, Pelaglanorum sectas. Hoc
tempore quam ternbllls est yiyavrojLiaxla. Haec
scandala intuens homo non ferreus, ita cohorre-
sclt , vix ut erigere se posslt.

4. Sed tamen adversus ea consolatlonem
quaeramus, et fides, ut immota rupes conslstat,
inquiens: Credo esse Eccleslam sanctam catholl-
cam, et veris gemitibus clamemus ad fillum Dei:
Credo Domine, opem fer imbeciilltatl raeae, si-
mul etiam quaeramus, quae et ubl sit vera Eccle-
sla, in qua certum est esse electos, qui slnt hae-
redes aeternae salutis, et nos In veram Ecclesiam
includamus, iuxta haec dlcta, 2Iohan. 1.: Qui
non manet in doctrlna Chrlsti, Deum non habet.

Psalm. 26. : Unum hoc requiro a Domlno , ut
habltem in domo Domini omnlbus dlebus vitae
meae.

Psalmo 83.: Beati qui habitant in domo tua
Domine.

Psalm. 91.: Plantall in ' domo Domlni in
atriis domus Del nostrl florebunt.

2. Corlntb. 6.: Ne dlstrahamlni in diversa
luga cum gentlbvis.

1 Corlnth. 10.: Fuglle Idola.

5. Nec loquimur de Ecclesia, ut de Idea
Platonica, sed vislbilem Eccleslam quaerl volu-
mus, quae in hac vita est vislblils congregatlo
omnlum amplectentlum Evangelii doctrinam in-
corruptam, et legitlmum usum Sacramentorum,
In qua congregatione fillus Dei est efficax voce
Evangelil, et multos regenerat, et haeredes aeler-
nae salutls efficlt, etsi slmul In hac vislbili con-
gregatlone multl sunt non sancti, sed tamen do-
ctrlnam eandem profitentes. Haec descriptlo con-
gruit ad slmilltudines, Matth. 13. de sagena
mlssa in mare etc.

6. Sunt et valde multi Infirmi, qul habent
contagla errorum, sed tamen sunt dociles, nec
pertlnaciter defendunt Idola aut pravas opiniones,
evertentes fundamentum. Jdeo dicltur: Infirmum
In fide adsumite, ne turbatus obruatur flucllbus
dubltationum.

7. Hac definltlone Eccleslae constltuta, raa-
nifestum est, excludi omnes homines et omnes
coetus, ublcunque sunt, qui profitentur doctri-
nam pugnantem cum fundamento, id est, qui
aut paiam abllciunt scrlpta prophetlca et aposto-
lica , et symbola , aut Ethnicl , blasphemi ludael,
Mahometlstae, et slmlles, aut cum vlderi volunt
amplecti scripta prophetlca et apostollca et sym-
bola , tamen sanciunt et defendunt contraria , ut
Haeretlcl, Pontificil, Anabaptistae, Servetus,
Stenckfeldlus, et alil angell enlhusiastlci.

8. Norma slt iudlcil scripta prophetlca et
apostollca , et symbola , quae re ipsa sunt breves
dogmatum recltatlones, quae in scriptls propbe-
ticls et aposlolicis sparsa sunt dlversis locis, nec
sunt alla doctrlna extra illos fontes.

9. Pontificli normam faclunt Indicii consue-
tudinem suam, ut Ethnici consueludinem mul-
torum seculorum opponebant Christianis, quia
confirmatae temporlbus falsae oplniones difficulter
evelluntur ex animls, slcut vere Inqult Arlstoie-
les: wg HVjdai.m^ ovrojg aiiov^usv XsyfoOai, y.al
TO. jiaQc/ TavTU ov/, oi-ioia cpaiveTa.i.

10. Sed nos InEccIesIa sclre oportet, hanc
vocem divlnam anteferendam esse omnium homi-
41*

647

DISPUTATIONES

648

num et seculorum exemplls et autoritati : Hic est
filics meus dilectus, hunc audlte. Item, qui-
cunque allud Evangelium docet, anathema sit.

11. Mullum adluvamur verae Eccleslae le-
stimoniis, slcut praeceptum est, ut infirmlores
a firmioribus doceantur, et erigantur, ac manda-
tura divinura est, ut Ecclesiam audiamus doctri-
cem, sicut scriptum est: Nlsi vitula mea arasse-
tis, non invenissetis. Sed tamen conferenda est
vox docentium adnormara, et fides nltitur verbo
Dei. Nec tantum haec recens et barbarica coUu-
vies sacriiiculorum et monachorum consideranda
pst, sed universa antiquitas Eccleslae, et delectus
adhibendus est.

12. Sciunt Slaphylus, Canisius, Hosius et
alli plurimi, qui defendunt idola pontificia, fal-
sissimum esse, quod iactitant, consuetudinem
huius temporls in suo coelu, consensum perpe-
tuum esse Ecclesiae, sciunt nova idola excogitata
esse et stabiliri, quae vetustas vicina Apostolis
prorsus ignoravit, in quorura defensione cum ma-
nifeste contra consclentiam suam agant, deplo-
randi sunt.

13. Cum praediclum sit, magnas opinlonum
jconfusiones in ultima et delira mundi senecta fore,
necesse est consull scripta prophetica et aposto-
lica, luxta dictum lohannis 14.: Si quis dih*git
me, sermonem meura servabit, et pater meus di-
liget eum, et ad eum veniemus, et manslonem
apud eum faciemus.

14. Et agnitam verilalem amplectl necesse
cst, quia terrlbllis sententia prolata est contra
blasphemos, Matth. 12.: BlasphemiaSpiritus non
remittetur hominibus.

15. Et contumeliosum est adversus Deum,
dicere, Legem moralem, Articulos fidei, promis-
sionem gratiae et aeternae salutis in sermone pro-
phetico et apostolico esse ambigua et incerta di-
cta, ut notae confusae erant in foliis Sibyllae,
sicut Staphylus vociferatur.

16. Adfirmamus igitur nos amplecti scripta
prophelica et apostolica, et quidem in hac ipsa
sententia , quae in symbolis expressa est, et nos
vere cives esse Ecclesiae Christi , et vere Ecclesias
nostras, quarum extat confessio exhibita a Duce
Saxoniae Electore lohanne et Marchlone Brande-
burgensi Georgio, et aliis quibusdam in conventu
Augustano, Anni 1530. esse partem Ecclesiae ca-
thoh'cae Christi, et iniuste nobis obiici, nos esse
desertores Ecclesiae et schismalum autores.

17. Sunt enim schismalum el scandalorum
autores, etiamsi ordinariam habent autoritatem,
plurium seculorum et multitudinis suffragia, qui
voci divinae adversantur, sicut Ellas dicit: Non
ego turbo Israel, sed tu.

18. Haec praefati sumus ad consolationem
multorum , qui praestigiis Pontificiorum turban-
tur de ordinaria autoritate, de longi temporis
consuetudine et de schismatum calamitatibu»
multa tragice vociferantium,

Nunc et capita quaedam doctrinae reclta-
blmus.

19. Confitemur in fillo Del Domino nostro
lesu Christo nato ex virgine , duas esse naturas,
Tov loyov aeterni patris coaeternum, et huma-
nam naturam assumtam ex virgine, et adfirmamus
inlohanne, cum dicitur: ^Ev ci(ixfi W ^ ^oyog, in-
telligi oportere Xoyov v(piGTdf.iEyov , viventem et
intelligentem, ct constanter damnamus Samosa-
tenum , Servetum, Conyzara , et similes, qui
astute elndunt dicta lohannis , et negant oporlere
intelligi Xoyov vcfiOTdusvov*

20. Duae sunt adpellatlones filli, Xoyog x«i
eIxwv , quarum altera declarat alteram, Cum
enim sit tly.ihv , statuendum est, esse T.oyor'^ quia
Xoyog est imago cogitatione genita,

21. Hac declaratlone saepius usl sunt vete-
res scriptores, sed extat et haec apud Nazianze-
num, dicl loyov , quia sit persona immediate
proferensEvangelium ex sinu patris, quod Ange-
lis et hominibus ignotura erat. Haec declaralio
illustris est, et magis intelligi potest, et docet nos
de iramenso beneficio Del, qnod filius ab initio
adEcclesiam missus sit, et allocutus sit patres, et
promissionem patefecerit. Quare et ipse inquit:
TTiv d^XTjV oTi xal laluj vjuTv,

22. Damnamus et Arianos, qul dixerunl:
jov Xoyov Eivai ix jurj bvrior, ac laeti invocamus
filium Dei coaeternura patri xal 6/Lioovaiov ^ sicut
ipse inqult: Venite ad me omnes qui laboratis.
Et prophetica et apostolica scriptura docet invo-
candum esse filium,

23. Qualis sit copulatio in Chrlsto , rov
Ao^of et humanae naturae, in coelesti consuetu-
dine discemus. Sed cerlo damnamus Nestorium,
qui contendit tantura societate auxllii, tov loyoy
in Christo esse, ut fuit InEiia, aut ah'is sanctis.
Sed unio est hypostatica rov Xoyov et humanae
naturae adsumptae, ut gestetur humana nalura a

649

PHILIPPI MELANTHONIS.

650

verbo, non solum inseparabiliter, sed ita etiaro,
ut nisi sic sustentaretur, illa massa prorsus in-
teriret.

24. Etsi exemplum prorsus simile nullum
est, tamen velustas usa est liac similltudine: Sicut
homo est unum vcpiaTafitvov , habens animam et
corpus, ita loyos et assumpta nalura sunt unum
vcfiaTdjiisvov , cum gestetur humana natura a di-
vina. Hac similltudine usi sunt Athanasius, Cy-
rlllus ct lustlnus, qui tamen addlt correctionem :
Tivsg f.itv rrjV tvcoaiv , wg tpvxrjg nQog awfxa
voijaavTsg ovicog ty.dsd(.6yMaiv , xal a.Qfiodiov ye
xb naQu.dtiyfia, ei /cat utj xaza ndvxa , y,aid j\
yovv,

25. Damnamus et Eutychen , qui confuslo-
nem naturam finxit, dixit dlvlnitatem mortuam
esse.

2Q. Canitur nunc quoque in Graeca Litur-
gia precatlo opposita Samosateno, Ario, Nestorio,
et Eutychi , his verbis : Movoytvi]g vlog xal l6-
yogxov&tov, d&dvaxog vndQx,^v , y.al y.axadt-
^djusvog ^id xrjv ^utxtQav acoxrjQLav aaQXo&fjvaL
ly, xTjg dyviag &sox6yov y.al dtl nag&ivov jLiaQiag,
dxQtnxcog ivav&Q(oni]aag axavQCodtig xs xQK^T^bg
6 dsdg, S^avdxcp x)dva.xov naxi^aag, ovv^o^a^6-
fxsvog x(p naxQl y.al dyicp nvtvjiiaxi^ ocjaov rjuag,
Eam precationem recte intellectam et nos pro-
bamus.

27. Splrllus sanctus, de quo dlcitur: EPFun-
dam de Spiiltu meo super omnem carnem etc,
Item, Act, 2.: Dextera Dei exaltatus, promlsslo-
nemSpIritus sancti acclplens a patre, effudlt etc,
non est motus creatus , sed est vcpiazdjLisrov pro-
cedens a patre et filio, ouoovaiav patri et filio.

28. Hanc confessionem opponimus non so-
lum Servellcis et Stancaro, qui falsas et vlrnlen-
tas calumnlas de nostris Ecclesiis spargit, sed
etiam ipsis Diaboh's, ut asseveratio nostra ad po-
ftterltatem ostendat, nos constanter amplecti et
retlnere symbolum Apostohcum, Nlcenum et
Alhanasianum.

29. Non casu , nec tantum ad ingentes mi-
serias huius aerumnosae vitae nascimur, sed im-
mensa bonitate Deus propter fillum, et per eum
coUIglt aelernam Eccleslam, edlta promisslone
gratiae, quam ignotam omnibus creaturis filius
protulit ex sinu aeterni patrls.

30. Idem filius Dei Domlnus noster lesus
Christus mittens Apostolos, iubet eos in suo no-
miae praedlcare poenitenliam et remissionem pec-

calorura. Vult igilur argul omnia peccata, et
legem enarrari in minlsterio evangellco, sicut ipse
Domlnns, qul est finis et interpres legis interpre-
tatur Matthaei 5. et allblj et vult hoc horrendum
peccatum accusari , quod homines non norunt
fiUum, nec credunt In eum, slcut inquit: Spiri-
tus arguet mundum de peccato, quod non cre-
dunt in me. Manlfestum est autem proprle in
Evangello doceri, quis sit filius, et quare mis-
sus sit.

31. Deinde vult et promisslonem gratiae, el
salutls aeternae proponl, qua fit consolatio, quia
credenti certo donantur gratls propter fillum re-
mlssio peccatorum, imputatio iusticiae, Spiritus
sanctus, et haereditas aeternae salutis, Haec sola
fide acclpluntur, et cum acclpluntur, Spiritus
sanctus exuscitat in cordlbus laeticiam acquiescen-
temlnDeo, invocationem et allas virtutes, sicut
scriptum est : lustificatl fide pacem habemus erga
Deum, Item : EfFundam super domum David
Spiritum gratiae et precum,

32. Haec fiunt verbo Dei cogitato, sive
lectum, sive audllum slt. Nec communicat se
Deus in lustlficatlone sine suo verbo , ut fanatica
Stenckfeldil turba finglt adflatus sine cogitatione
verbiDei, cum Paulus expresse dicat: Eides ex
auditu est.

33. Et qnldem saepe comperlmus monstrosa
ingenla falso iactare adflatus, et qula domlcllia
sunt Dlabolorum,- furlae et dldaxoQtg fiunt ur-
bium et gentlum, Tales erant Monetarius, multi
in urbe Monasteriensi, et alii multl slmiles ve-
terum illorum Carpocratis, Marcionls, Mon-
tani etc,

34. Utraque concio imlversalis est, concio
arguens peccata, et promlssio gratlae, De peccato
inqult Paulus Pvoma. 3. : Ut omne os obstruatur,
et reus slt totus mundus Deo. Promissio univer-
salls est: Venlte ad me omnes, qui laboratls et
onerali estls, et ego reficiam vos. Et nihil du-
bium est, summum et severlssimum praeceptum
esse, ut omnes homlnes credant fillo Dei, iuxta
dictum: Spirltus arguet mundum de peccato, quod
non credunt in me.

35. Utrumque severissime mandatum est,
ut dolentlbus consolationem proponamus, iuxta
Evangellum de fillo Dei, et ut ipsi audlant et se
sustentent cogitationeEvangelli, et repugnent du-
bitationi. Hoc cum faciunt, vere trahuntur a
Deo. NamDeus verbo trahit, non ut herbae sine

651

DISPUTATIONES

652

cogitatione medenlur. Et veri dolores et sensus
consolationis discernunt hypocrisin a vera con-

versione.

36. Utrumque sit certissimum, sensum con-
solationis testimonium esse praesentiae Splrltus
sancti, qui est Arrabo gratiae, et assidue confir-
mandam esse certltudinem in invocatione, sicut
meminimus sanctam matronam non multo ante
mortem dicere, non se petere longam vitam, sed
bacc se petere, ne extinguatur haec consolatio,
quam Deus cordi tribuisset.

37. Nititur autem haec fides nec dignitate
propria, nec qualitatibus propriis, sed ipso Deo
et mediatore agnlto per verbum. Sicut inPsalmo
dicilur: Spero in verbo eius, spero in Dominum.

38. Horrenda vox est, docere homines vo-
catos et dolentes, ut maneant in dubitatlone, do-
nec vi cogantur credere, sed doceantur potlus,
ut confuglant ad filium Dei assidua invocatlone:
Converte me Domine, el convertar. Credo Do-
niine, opem fer imbeclllitati meae. Petite et ac-
cipietis. Ephe. 3.: In Christo habemus 7rcf^(5/j(7tW
xal nQOoaya>yi]V Ir nenoiO-rjaH ^ia Trjg niGzews
nviov. Cum talibus consolatlonibus erlgiraur,
iit hoc, quod vetus dictum inquit: Praecedente
gratia, comitante voluntate. Nec voluntas quae
sanari incipit, iam se ut truncus habet, aut sco-
pulus. Sed recte dictum est, et quidem vere-
cunde, quod Nazianzenus scripsit: Ilav to y.ar-
OQd-ov/nerov naQa &eov earl/ dedoTat, de roTg
y.alov,uevoig , xal ovrvj vevovau

39. Hic processus a verbo inltlum sumens,
et intelligi potest, et usum habet in docendls et
consolandis iis, qui anguntur. Prlus de electlone
disputare, est quaerere non mandata, et impli-
care mentes incertitudini.

40. Nec sequitur ex hoc processu meritum
slabiliri, imo fides non accenderetur, nlsi gratui-
tam misericordiam intueremur.

41. Reraovemus Igltur illa tum manichaea,
tum enthusiastica , quae fingunt violentam im-
pressionem adflatuum expectandam esse, et in-
terea dubitandum de gratia, quod cum dlcunt,
pugnant cum hoc dicto: Sola fide iustificamur.

42. Simul eliam damnamus Pelaglanos, qui
sunt blasphemi contra Spirltum sanctum , et rc
ipsa tollunt articulura fidei: Credo in Spiritum
sanctum. Imo grali hoc summumDei beneficium,
et agnoscimus, et expetimus, et celebramus.

Quld enim dare maius potest quam se ipsum?
sicutinquit: Effundam de meo Spiritu. Et quanta
consolatio est in tanta infirmitate nostra , habere
hunc JTaQdy.lrjrov gubernatorem et opltulatorem,

43. Datur autem cogitatione Evangelli, ut
saepe adfirmant dicta divina Gal. 3. , ut promis-
sionem Spiritus acciplamus per fidem,

44. Imaginatio stoicae necessitatis , est
abyssus horrlbilium errorum et confuslonum ani-
mi, Deum contumelia adficit, delet invocationem,
exlingult dillgentlam in regendis moribus, et
praeclpitat mentes in desperationem.

45. Elsi igitur pie et constanter proiltemur,
Deum adesse omnlbus creaturls generali actione,
ut nominatur, id est, conservatione substantia-
rura, donec conservantur, sicut dulcissime con-
cionatur Psalmus: Domine probasti me etc. Et
quanquam multa sunt fatalia, ut poenae scele-
rum , et translationes imperlorura, et multa in
privatis mirabiliter gubernantur, tamen regula
constantissime tenenda est: Deum non esse cau-
sam peccati, nec velle, nec efficere , nec adpro-
bare peccatum, nec impellere voluntales ad pec-
candum.

46. Etiam in non renatis reliqua est aliqua
llbertas regendae locomotivae, ut usitate nomi-
namus, quia etiam post depravationem generis
humani manet nervorum talis natura , ut coglta-
tlone impelli possint, ut cleant externa membra
vel coerceant, ut Achilles quanquam ardet ira,
tamen potest manus frenare, ne interficiant Aga-
meranonem.

47. Ac severissiraepraecipitDeus etlam non
renatis, ut disciplinam praeslent, quae est regere
externos gestus, ut congruant ad externa opera
Decalogl, et declarat iram suam adversus violan-
tes dlsciplinam horribilibus poenis in hac vita, et
nisi fiat conversio, aeternis post hanc vitara.

48. Nec taraen haec disclplina est impletio
legis Dei, nec iusticia coram Deo, nec meritum
remlssionls peccatoruraet gratiae.

49. Tristissiraa etiam sunt huius libertalls
impediraenta, imbecillitas, quam nascentes no-
biscum adferlmus, et diabollcae insldiae et ira-
pulsiones, quae mala conslderare debent conversi
ad Deum, ut confuglant ad filium Dei, et auxi-
lium petant. Sic scriptum est : Vigllate et orate,
ne intretis in tentalionem.

50. Quanquara valde multa Deus in omni-
bus renalis ita agit, ut voluntas humana se tan-

653

PHILIPPI MELANTHONIS.

654

tnm ut sublectum patiens liabeat, ut Paulus inquit
2. Corinlh. 1.: Excellenter onerati fuimus supra
vires, ut desperaverimus devita. Item lerem. 10. :
Scio Domine, quod non est hominis via eius. Et
manifestum est humanam naturam imparem esse
magnitudini certaminum et periculorum: tamen
regulae tenendae sunt de plerisque actionibus,
quae testantur, aliquid esse loci diligentiae no-
strae seu vohmtati comitanti Spiritum sanctum,
ut Ephesios 5. : Videle quomodo accurate ambu-
letis, non ut fatui etc.

51. Et certe manet nalura nervorum in re-
natis, et quidem cor iuvatur et accenditur Spiritu
sancto. Scipio abstinens ab aliena sponsa, regit
tantum locomotivam. loseph regit locomotivam,
sed iuvatur cogitatione verbi Dei, et Spiritu san-
cto incendente cor ad invocationem Dei , et peti-
tionem auxilii, et ad intellectum ac amorem casti-
tatis. In hac lucta , etsi caro sentiebat infirmita-
tera, tamen mente servit iegi Dei, et volens vitat
illecebras. David volens indulget illecebris, et
effundit Spiritum sanctum, Haec necessaria do-
clrina adsidue cogitanda est, ut et diligentia et
invocatio accend;intur, sicut mandatum est: Petite,
et accipietis. Et Timotheum iubet Paulus ava-
'C,u}7iVQHV donum Dei. Et ad Ebrae. 12. dicitur:
Teneamus gratiam , per quam serviamus bene
placentes Deo cum reverentia et cautione. Nam
Deus noster ignis consumens est. Hae commo-
nefactioncs sunt utiles vitae, et intelligi possunt.
Praestigiae sophismatum de coactione, ne intelli-
guntur, nec sunt utiles vitae.

52. Damnamus et Pelagianos et Pontificios.
Utrique enim fingunt posse legi Dei in hac vita
satisfieri, et homines mereri remissionem pecca-
torum , et istus esse coram Deo propter propria
opera, seu propter propriam obedientiam. Et
adfirmamus verae Ecclesiae doctrinam semper
fuisse, esse et futuram esse hanc, Hominera sola
fide coram Deo iustificari, propter filium Dei
gratis.

5d, Eadera est enim vox Prophetarum et
Apostolorum , quod accipiant remissionem pecca-
torum et imputationem iusticlae, et sint iusti im-
putata iusticia, et accepti Deo ad vitam aeternam,
propter mediatorem filium Dei per misericordiam
gratis, sola fide, id est, fiducia misericordiae,
propter raediatorem promissae, non propter pro-
prias qualitates aut virtutes, aut propter iusticiam
essentialem. Ideo Daniel inquit: Non propter

iusticiam nostram, sed per misericordiam propter
Dominum exaudi nos. Et David inquit: Eripe
anlmam meam, salvum me fac propter misericor-
diam tuam. Et hacc fides accenditur per Spiri-
tum sanctum cogitatione promissionis, iuxta di-
ctum: Fides ex audilu cst,

54. Hanc esse sententiam Pauli in acerrima
contentione de iustificatione, in Epistola ad Pio-
manos, nihii dubium est, et hanc esse necessa-
riam et vere salutarem consoiationem omnes pil
intelligere possunt. Damnamus igitur corruptelas,
quae contra imnc articnlum variae excogitatae
sunt omnibus temporibus. Origenes, Tiiomas,
et alii multi synecdoclien fingunt, fidem intelll-
gunt noticiam historiae, et addunt hominem iu-
stum esse coram Deo, propter sequentem obedien-
tiam, quam nominantdilectlonem, Osianderetiam
synecdochen facit, ut ipse nominat, sed spiendi-
dius ioquitur, ait fide praeparari hominem, ut
fiat iustus ipso Deo in eo agente, quod idem est,
ac si diceret, iiominem iustum esse sequente no-
vitate.

55, Verissimura est in regeneratione seu
conversione, fide accipi Spirltum sanctum, et in-
choari novam obedientlam, slcut Pauius inquit:
Per Christum haijemus gratiam et donum. Sed
etiam de renato haec necessaria consoiatio semper
in iiac vita retlnenda est, quod slt iustus soia fide,
id est, liabens remissionem peccatorum, et acce-
ptus Deo ad vitam aeternam propter mediatorem
fiiiumDei, quiacertum est inchoatam obedientiam
nequaquam satisfacere iegi Dei, et nondum in re-
natis in hac vita restitutam esse conformitatem
cum iege , de qua dicltur: Deus erit omnia in
omnibus beatis. Fatentur ergo et depiorant omnes
sancti peccatum in eis adhuc iiaerens, ut Pio-
raan. 7. : Video allam legera in membris meis re-
pugnantem legi mentis meae, etc. Et in Psaimo
dlcitur: Non iustificabitur in conspectu tuo omnis
vivens. EtIob9. : Verescio, quod hoc certum
sit, quod non sit iustus iiomo coram Deo. Et
cap, 14.: Quis dabit purum de polluto, ubl nul-
lus est purus? Hanc moiem peccati in corde se-
curi hypocritae ievem esse somniant, sed pii, qui
habent exercitia poenitentiae, qui et dubitationi-
bus et multis errantibus motlbus repugnant, hi
aliquo modo et sentiunt et deplorant naturae vul-
nera. Ideo confugiunt ad fillum Dei medialorem,
et statuunt se sola misericordia propter ipsum iu-
stos reputari, et haeredes esse vitae aeternae.

655

DISPUTATIONES

656

5Q. Falsum esl igitur, quod Pontlficii di-
cunt, bona opera esse merita vitae aeternae.

57. Manet tamen aeternus et immutabilis
ordo sapientiae et iusticiae in Deo, ut creatura ra-
tionalis Deo obtemperet. Ideo vera proposltio:
Nova obedientia est necessaria. Non addiraus
hanc particulam ad salutem, sed diclmus: sine
ulla sophislica necessariam esse, quia hunc ordi-
Bem sanxit Deus. Et qualis barbarles est, offun-
dere populo hanc imaglnatlonem, quod licitum
sit ruere contra conscientiam In omnia scelera?

58. Damnamus et hanc falsam et barbarl-
cam imaginationem Antinomorum, qua fingunt,
non effundiSpIrltum sanctum dellctls contra con-
sclentiam, cum Paulus expresse dlcat: Scortato-
res, adulterl etc. non possldebunt regnum Dei,
et ludae 1. : Transferunt gratlam Dei in aotk-

59. Quomodo autem placeat Deo inchoata
obedlentia , quanquam valde langulda est, recte
in Eccleslis nostrls exponltur. Nam utrumque
scire necesse est, et quomodo persona slt accepta,
et quomodo placeant opera. Nam hae quoque
barbaricae voces execrandae sunt, Deus non cu-
rat opera. Item : Bona opera obsvmt saluti. An
Deus non curat opera, cum horrendam iram suam
adversus peccata in toto genere humano ingentl-
bus calamltatlbus declaret? Quare etlam hoc do-
cemus: Etsl bona opera non sunt merlta vltae
aeternae, tamen mereri ea mltlgationem multa-
rum poenarum publlcarum et prlvatarum In hac
vlta, et donorum Incrementa, iuxta haec dlcta:
Si nos iudlcaremus ipsl, non ludlcaremur a Do-
inino. Item : Date et dabitur vobis.

60. Cum igitur manlfestum sit, Pontificlos
magna errata contra legem Dei et contra Evan-
gelium defendere, et addere manifesta idola et
parricidia, necesse est selungl ab els, luxta dl-
ctam: Fuglte idola. Nec tamen simus errones,
»ed ostendamus nos conlunctos esse cum eo coetu,
qui recte docet, et non defendit pertlnaclter Ido-
la, et opinlones cum fundamento pugnantes, quia
Deus vult esse Ecclesiam, et consociationem cum
Ecclesia, et in hanc includamus nos, slcut dul-
cissime dictum est in versu Nazianzeni: Zrixuj
Nd)6 ZL^ojTov, onios lnoQov alvbv alvio), Haec,
ut supra dictum est, quotidle cogitanda sunt, cum
dicimus: Gredo esse Ecclesiam sanctara catho-
llcam.

61. Solebat dlcere senex non a&Bog Faber
Stapulensis, illud Catonls: Quem fuglam habeo,
quem sequar, non habeo. Fatebatur manlfeste
et fuglenda esse Idola pontlficla, sed vldebat nae-
vos In nobis, propter quos conlunctlonem metue-
bat. Sed sclamus dlctum filil Del: Beatus qui in
me non fuerlt offensus. Etlamsl est magna infir-
mltas in nobis, tamen Eccleslae consoclatio ex-
petenda est, et certum est, defensores idolorum
et parricldas non esse Ecclesiam, et eorum socle-
tatem fuglendam esse. Erant et In ludaea trlstls-
slmae dilacerntiones tempore Zacharlae, Slmeo-
nls, lohannls Baptisfae, et tamen horum conlun-
ctlo expetenda erat, etiamsi in horum auditoribus
magna fuit infirmitas.

62. Manifestum est, esse cultus idolorum
invocationem hominum mortuorum, et adoratlo-
nem panis In clrcumgestatlone, et in sacrificiis
pontificlorum. Haec Idola perlnde fuglenda sunt,
ut ethnlca.

63. Piefutat Invocatlonem homlnum mortuo-
rum haec vox expresse: Dominum Deum tuum
adorabis, et Ipsl soll servies. Et qualls amentla
est, Invocare aliquld, a quo nescias te cerni et
audlrl?

64. Dlgnum memorla est Lutherl dicfum,
Invocationem liomlnum mortuorum eo quoque
detestandam esse, quia obscurat hoc illuslre ar-
gumentum de Chrlsto : Prophetlca et apostob'ca
dlcta docent Invocandum esse Messlam. Est igl-
tur in eo natura dlvlna.

65. Caeterum hlstorlam universae Eccleslae,
serlem patefactlonum Del, per quos, ubl, quibus
testimonlls doctrlna repetita slt, quomodo Deus
praesentlam suam in Ecclesla ostenderit, nosse
necessarium est, quantum haec inquirl possunt.
In ea conslderatione gratlarum actlo fiat adDeum,
confirmetur et fides exhlbitis testimonils, et co-
gnltls plorum confessionibus. Expavescamus
etlam intuentes horribllia vasa irae, Saulem, Ab-
solonem, fanatlcos doclores, tyrannos, et veris
gemitibus petamus, ut Deus faciat nos vasa mlse-
rlcordiae, propter filium et per eum, sicut inquit:
Ego sum vltls, vos palmites. Denlque amplls-
sima sapientla est consideratlo historiae Sancto-
rum , remota eorum invocatione.

66. Fremant licet omnes hypocrltae et pot-
tae inferorum, tamen hanc veram doctrinam pro-
poni necesse est: Non habet panis rationem Sa-
cramenti extra institutum usum, quia Sacramenta

657

PHILIPPI MELANTHONIS.

658

sunt actiones certo modo tlivinilus institutae,
quam sententiam cura Eccius refutare in colloquio
Piegensbnrgensi non posset, incensus ira, postea
tantum vini hausit, ut mox secuta sit saevissima
febris.

67. Totum chaos rituum ecclesiasticorum,
qui hominum autoritate instituti sunt apud Pon-
lificios, plenum est errorum, et fuit carnificina
conscientiarum impediensfidem et invocationem,
finxcrunt necessariam esse enumerationem delicto-
rum, satisfactiones canonicas, discrimina cibo-
rum et similes ritus esse cultus Dei et merita, con-
tenderunt peccata esse violationes traditionum,
quae humana autoritate in Ecclesia conditae
sunt. Haec deb*ramenta manifeste pugnant cum
his dlclis : Frustra cohmt me mandatis hominum.
Et ncmo vos arguat in cibo etc. Et tamen impu-
denlia tanta est Esauitarum, ut taies ineptias de-
fendant editis sycophanticis scriptis.

68. Manifeste inquitPauhis: Prohibitionem
coniugii esse doctrinam Daemoniorum. Et hanc
prohibitionem Pontificii tuentur barbarica saevi-
tia, pellunt in exilia pias familias sacerdotum,
qui in coniugio vivere malunt, alicubi etiam in-
terficiunt eos. Talium scelerum defensores non
esse Ecclesiam Dei, manifeslum est, quia sunt
organa Diabolorum, qui libidinum confusiones
odio Dei confirmari volunt, et sunt homicidae.

69. Talium scelerum et factionum nos non
esse socios laetemur, quia scriptiim est : Non com-
raunices alienis peccatis. Et opponamus mandata
Dei adversariis vociferantibus, nos esse schisma-
tum et scandalorum autores. Difficile est non
languefieri talibus crirainationibus, et ingens ra-
bies est Diaboli, qui circumit ut leo rugiens,
quaerens, quem devoret, qui et tyrannos et fana-
ticos spiritus armat, ut raaiores dissipationes fa-
ciant. Sed credimus hos nostros coetus sonantes
vocem Evangelii, esse Ecclesiam Dei, et eum pre-
camur, ut nos gubernet et protegat. Amen.

(LXX.) Propositiones de iudiciis Ecclesiae,

de quihus disputahit Magister David Voit y

Lector Academiae Regiomontanae , die

15. Martii, Anno 1560.

Certisslmum est filium Dei velle in Ecclesia iudi-
cia esse de doclrina et de moribus, et nequaquam
velle infinitam licentiam esse ludendl deliciis opi-
Melanth. Ofer. Vol. XII.

nionum, et praesligiis cavillatlonum, nec velle
exempla vitae sine censura esse. De his iudicIJs
loquitur Dominus, inquiens: DIc Eccleslae, et
Paulus In secunda epistola ad Corinlhios et.
1. Timoth. 5. Et exemplum Synodi in Actls
extat.

2. Recte dicltur normam ludlclorum in Ec-
clesia esse scrlpta prophetlca et apostoilca, et
symbola, quae quidem sunt breves recitatlones
articulorum fidei, ex scrlplis propheticls et apo-
stollcls collectae, ut slmul iu conspectu slt doctrl-
nae summa. Necesse est enim relinerl diclura
Pauli: SI quls aliudEvangelium docet, anathema
sit. Et dictum lohannis: Qui non manet in
doctrina Christl, Deum non habet. Item : Fru-
stra colunt me raandatis hominum.

3. Vlennensis Esauita impudenter dicit,
ineptum et ridiculum esse, aScrlptura petere cer-
tara sententiara de difficillbus religlonis contro-
versiis. Tales voces conturaeliosas haud dubie
punlet Deus, et ostendere nos contrarlara confes-
slonem necesse est.

4. Nos dicimus veram Ecclesiam doctricem
audiendam esse , sed taraen fidem niti verbo Dei
expresso in scriplls propheticis et apostolicis,
Vult enim Deus in Ecclesia ministeriura docendi
esse, vult legi illa scripta, et raoneri rudlores de
genere sermonis, et ostendi raerabra et ordlnem
in universa doctrina, non vult interpretes alia
dogrnata extra scripta prophetica et apostolica
gignere.

5. Et manifestum est, collatione locorum,
intentione et studio opus esse, sicut Paulus in-
quit : Sis assiduus et intentus in lectlone, doctrlna
et consolatione. Item: Sermo Chrlsti habltet in
vobis abunde in omni sapientia, et docete et com-
monefacite vos mutuo.

6. Hulus studll rectrlx est vox verae Eccle-
slae In docendo, sicut dictum est: Nisi arasselis
vitulamea, non invenissetis.

7. Ac loquimur de verae Eccleslae voce, ut
cum in ludaea essent Pharisaei et Zadducaei, qui
peregrinas interpretationes commlnlscebantur, et
quldem vocabulum Pharisaei significat interpre-
tem, adeo gloriosum titulum illi sibi sumserunt,
tamen praeter hos erant vera Ecclesia visibilis,
Zacharias, Elisabeth, Simeon, Anna , loseph,
Maria, soror Mariae, et horum audltores multi.

659

DISPUTATIONES

660

lli cuni audlebanlur, iudlcari potuit, ipsi ne re-
tinerent nativam senlentiam Prophetarum, an
Pharisaei et Sadducael. Ita nunc iudicari potest,
an Pontificil, Anabaptlstae et alii haeretici reti-
neant nativam sententiam in scriptis prophetlcls
et apostolicls, an vero nos: quanquam cum Pon-
tificiis paucae controversiae sunt tov (trjrov xal
diavorag, quia in plerisque controversils Pontifi-
cii manifeste pugnant cum expressis praeceptls di-
vlnls. Ut cum iubent Invocare homines raortuos,
cum iubent fieri adorallonem panls In circum-
gestatione, cum iubent raanere in dubltatlone de
gratia, cum affirmant homlnes satlsfacere leglDei
externa obedientia, et iustos esse proprla legis
impletlone, cum prohlbent conlugium magnae
parli hominura, qui non sunt idonei ad coellba-
tura, cum contendunt cultusDei esse opera a Deo
non mandata, imo perfectiones esse, ritus mona-
stlcos, ut desertionem propriarum facultatum, ut
scriblt Canislus.

8. Denlque multa sunt, ubi facillma est
diiudicatlo, volenlibus sine sophistlca ludlcare,
qualla et haecsunt: Nova obedientla non est ne~
cessaria, seu bona opera non sunt necessaria.
Homo habet se pure passlve in mah's et honis ope-
ribus. Has portentosas et dlaholicas voces dete-
stamur, et dolemus tantam ah'qnorum audaciam
esse, ut in Ecclesla Dei haec sonare audeant.

9. Nec tantum docet audltores vera Ecclesia,
sed ellam testimonio suo confirmat, slcut Doml-
nus inqult: Et tu conversus confirma fratres tuos.
Item: Infirmum In fide assumite, ne dubltatlone
opprimatur.

10. Quanquam Igltur opponunt Pontlficli
scrlpta prophetica , obscura et incerla esse, tamen
adfirmamus legentibus et adhihentibus piam col-
lationem certa esse, slcut P.iuhis inquit: Evan-
gelium nostrurn non est velatum, nisi in his qui
pereunt. Et cum aeternus pater de coelo ediderlt
boc mandatum de filio: hunc audite, et filius
proferat Evangelium ex sinu aeterni patris, non
existlraemus nobis offerri amblgua folia Sibyllae.

11. Graviter scrlpsit Epiphanlus: ra &eta
^riiia.ra ov TKxvxa aXXr]yo()i,ag dnxai, a.lla wg
I3f«. O^scoQiag ^s ^fXrai y.al alo&iiatwg dg zb d-
^ivdv ixacfTrjg vno&eoeuog dvvauiv.

12. Certe nativa verborum slgnificatlo in
lege morali in promlsslone gratiae et salulis aeter-

nae, et In artlculis fidei in symbolis, et allbi, ubi
proprio serraone recltantur, retinenda est.

13. Quod autem dlclt Eplphanius sensu et
speculatlone opus esse, sensu intelllgit singula
vocabula declarari. Sensu , id est, experientla
(lisclraus quld slt dolor, pavor, mors, consolatio,
fides, laeticla, vita. Speculationem nomlnat dia-
lecllcum ordinem membrorum, definltiones, di-
vislones, distinctiones, iudlclum de consequen-
tils. Haec non gignunt peregrlnas sententias, sed
natlvas recte ordinant.

14. Quanquam Igltur incldunt controverslae
^rjTOV y.al didvoiag , tamen hae diiudicandae sunt
ex scriptis prophetlcis et apostollcis, et ex his
dliudlcari possunt a pHs, qui doctrinam Eccleslae
didlcerunt, qui quidem et testlraonlis veterls Ec-
cleslae, quae nondum discesserat ab Apostolorum
vestigils adluvantur.

15. Cum Anabaptlstae tollunt distlncllonem
Domlniorum et Politlcum ordlnem, propter haec
dicta: Da omni petenti te. Item: ISon vindlcan-
tes vosmetipsi, refutantur collatione locorum.
Allbl enim expresse comprobantur, politicus ordo
et distinctlo dominiorura, et recte Instituti in Ec-
clesla norunt dlscrlmen legis et Evangelli , et dls-
crimen aeternae lusticlae et polltlcae. Et valet
vera sententla propter doctrlnam certo a Deo tra-
ditam, qua fides nltitur, non propter autorltalem
personarum iudicantium seuordinis, ut arrogan-
ter fingltEsauita, valere deterrainatlones In quae-
stionibus dubiis, propter Pontificum et Episcopo-
rum ordlnem,

16. Dissimilia sunt iudlcia polltica , et
dogmatum iudlcla in Ecclesia. In politicis valet
determinatlo in quaestione dubia, autoritate regla
seu praetorla, quia Deus armavit raaglstratus hac
potestate. Et necesse est obteraperare propter
ordlnis gradum, qui mandatum etiam liabet tuen-
dae suae sententiae gladlo.

17. Et tamen nec poh'tica potestas habet au-
toritatem pronunciandl contra ius naturae, seu
divinura nobis traditura. Sed cum Incldunt quae-
stiones de ils, quae non possunt demonstrationi-
bus extrul ex iure naturali, ibi propter probabl-
lem rationem et autorltalem magistratus valet
sententia, qula negocia polltlca ratlone iudlcari
possunt.

18. Sed in iudlclis dogmatum non valet sen-
tenlia propter autoritatem ordinis, sed propter

661

PHILIPPI MELANTIIONIS.

662

certa testimonia tllvlna. Quia necesse est regu-
lam retiiieri: Si quis aliud Evangelium docet,
anatliema sit.

19. Fuerunt Synodi allquot quarum magna
fuit froquentia, quae scelerate erraverunt. InSy-
nodo Svrmiensi et Antiochena praesens fuit lin-
perator Constantinus, ubl magna frequentia Epi-
scoporum decrevit in Christo nato ex virgine non
psse divinam naturam. Sic errarunt et Arminen-
sis et Seleuciensis Synodus. In Ephesina se-
cunda tanli fuerunt tumultus, ut Antiochenus
Byzanlino defendenli veritatem calces ilhserit, ex
quo ictu intra tridnum Byzantinus mortuus est,
qnam ob causam illa Synodus nominatur Irj-
OTQr/rj,

20. Et multae pontificiae Synodi confirma-
runt manifesta idola, invocationes hominum mor-
tuorum , et adorationem panis in circumgesta-
tione, etc.

21. Cum igitur manifestum sit errare Syno-
dosposse, necesse est quaerere normam iudicio-
rum non errantem, scilicet scripta prophetica et
apostolica , et symbola. Et quanquam aliquando
erranlium m^ior est multitudo, tamen veritas in
Ecclesia in ah'quibus manet, iuxta dictum: Nisi
Dominus reh'quisset nobis semen elc. Cum Apo-
sloll Christo pendente in cruce consternati tacent,
relinent tamen lucem veritatis mater, et soror
matris, et conversus latro in cruce, et pauci ahi.
Tahbns exemplis consolemur nos nunc quoque
adversus muhitudinem eorum , qui crudehtatem
conlra veramEcclesiam exercent, et confirmemus
nos testimoniis divinis.

22. Veram confessionem edidlt Synodus Ni-
cena de filio Dei, quae adfirmavit, intelHgi opor-
tere loyov vcfiozdiiieyoy , cum dicitur: ir di)xu
rjy 6 loyog. Etsi huiusSynodi testimonlo et simi-
libus admonemur et confirmamur, tamen fides
nltitur testimoniis, quae extant in scriptls pro-
pheticls et apostoHcis, quae sine ambiguilate
idem adfirmant.

23. Monachi conlendunt in Paulo non esse
retlnendum To (J/^Toy, cum dicitur: lustificamur
fide, gratls sine operibus legls, sed adfingunt
peregrlnam sententiam contrariam Paulo, dicunt
esse synecdochen : praeparamur fide, ut dilectione
iusti simus. Haec synecdoche refutatur perpe-
tuo consensu propheticae et apostolicae scriplu-
rae, quia expresse dicitur: Non iustificabitur iu

conspectu tuo omnis vivens. Etlob 9.: Vere scio
quod non sit homo iustus coram Deo. Et ad
Roma. 3.: Ut onme os obstruatur, et totus mun-
dus reus sit Deo. Ilac posita perspicua antithesf,
sequitur excluslva: Sola mlsericordia propter me-
diatorem coram Deo sumus iusti, quod dicimus:
Sola fide. SicutPiiuhis inquit: Ideo ex fide gratis,
ut sit firma promissio.

24. Hanc veram, necessarlam et dulclssl-
mam consohitlonem delent Ponlificii, Hosius et
similes, qui adfingunt Piiulo synecdochen con-
trariam contlnuae ipsius disputationi.

25. Slmul autem cum fide accipitur conso-
latlo, Splrltus sanctus est arrabo gratiae, accen-
dit in corde laeticiam acquiescentem in Deo et in-
vocationem , qua clamamus: Abba pater, iuxta
dictum- Efl:undam super domum Davld Splritum
gratiae et precum.

26. Manichaei adfingnnt peregrlnam senten-
tlam huic dicto: ScIoDomine, non est honiinis
via eius: ergo Inqulunt, nec bona nec mala agunt
homines, sed impelluntur coacti. At collatio
perpetuae doctrlnae In scrlptis prophetlcls et apo-
stoh'cis ostendit, Deum nec velJe, nec efficere
peccata, slcut expresse dicilur: Non Deus volens
iinpietatem tu es. Et dicitur ah*qua esse carnis
iusticia ; est ergo delectus et libertas ah'qua re-
gcndae locomotivae. Nec necesse est Davidem
rapere alterius coniugem. Et quanquam bonae
acliones fiunt ducenle mentem et corda Spiritu
sancto, non tamen prorsus ociosa est humana
voluntas. Et tamen multa Deus in omnibus
sanctis aglt, in quibus voluntas eorum tantum
est subiectum patiens. Et Deus mirabiliter reoit
eventus.

27. Ideo in leremlae dlcto non comprehen-
dantur malae actiones, et in bonis non excluda-
tur cogitatio verbi, et diligentia, de qua dicitur:
dxQi/Scjs mQinaxtirs, ju^ cog aoocpoi.

28. Enthuslastica et Stenckfeldiana sunt,
dicere manendum esse in diffidentia et fremitu
adversus Deum, donec rapi et cogi te sentias et
credas. Imo regula tenenda est: Fides ex auditu
est. A verbo Dei exordiendum est, et in veris
dolorlbus sustentemus nos promissione gratiae
intueamur filii Dei sacrificliim, et opponamus
dubltationi consolationes divinitus tradltas, et
simul misceamus precationes, sicut scrlptum est:
Petite et accipietls. Haec cum fiunt, certum est

42*

663

DISPUTATIONES

664

Irahl menles a Deo, el verl dolores, et verae
consolationes discernunt pios ab hypocritis.

29. Hac in vita usum habent, et a piis in-
telligi possunt, ad quorum iudicia provocamus.
Sicut docet Psalmus: Expectavi Dominum. In
verbo eius speravi.

30. Haerent In omnium animis tristissimae
dubitationes, quibus non repugnare est profun-
dura et magnum peccatum , quod gignit tetros fre-
mitus adversus Deum, qui tela ignita Diabolorum
invitant, contra quae iubet Deus opponi cogita-
tionem verbi et precationem, sicut in Salomone
dicitur: Omnis sermo Dei clipeus est igni purga-
lus sperantibus propter ipsum. Item: Orate, ne
intrelis in tentationem. Haec lucta sit assidua,
semper in conspeclu sint dicta certa et illustria,
et misceatur precatioj ut Dominus inquit: Opor-
tet semper orare.

31. Tentationibus de indignitate opponenda
est doctrina de gratuita reconciliatione. Tenta-
tionibus vero de electione opponantur promissio-
iies unlversales, nec labefactemus fidel initla alie-
nis disputationibus non mandatis a Deo, sed
simus meraores dicti Syracldae: Quae Deus tibi
praecepit, sancte cogita. Non agit verbum Del
sine cogitatlone, ut fiunt magicae actiones.

32. Horrenda impietas est Pontificii dogma-
tis, quod iubet dubitare de remissione peccato-
rum , sicut et Synodus Tridentina decrevlt.

33. Multae controverslae diiudicarl possunt
exGrammalica cognita pbrasi. Hosius argumen-
tatur de sacrificio: Graecl nominant admlnistra-
tionem Coenae Dominl XsnovQyiav , igitur est sa-
crificium. At XEnovQyia significat proprle mlnl-
sterium publicum, et maxime conveniens nomen,
t^st ad nostrarum Ecclesiarum consuetudinem , in
qua minister publice exhibet sumentibus.

34. Piegula firmissima est, Nihil habere ra-
tlonem Sacramenti extra usum institutum, qula
nulla creatura habet autoritatem instituendi Sa-
cramenta. Ergo pontificlae adorationes in obla-
tione et circumgestatione sunt idolorum cultus.
Et regula tenenda est: Fugite idola. Necesse est
autem et veros usus discere, ct in sumtione agno-
scere nos Christo Insitos esse, tanquam surculos
et vere partlcipes esse summorum beneficlorura,
quae Ecclesiae raeruit, et pro eis gratias agere.
Ideo dlctum est: Hoc faclte In mel recorda-
tionera.

(LXXI.) DISPUTATIONES DUAE,

prima de iusticia fidei, Secunda de bonis

operibus, Habitae a Bernhardo Zigleroy

D. Tlieologlae.

Di s p utati 0 p r im a:
De iusticia ftdei,

Hulus proposllionls : Fide lustlficamur, varlae
corruplelae non solum hoc tempore, sed etiam
olim excogitatae sunt, quae magna vigilantia ca-
vendae et refutandae sunt, ne praestlgiis so-
phismatum inducantur tenebrae simplicl verltati,
et obscuretur glorla filll Del , et vera ac necessarla
consolatlo conscientiis eriplatur,

II. Cum autera de lustificatlone loqulraur,
necesse est haec tria coraplecti, reralssionera pec-
catorum, et Imputatlonem lusticiae, et donatio-
nem Spiritus sancti, vivlficantis corda fide, id
est, fiducia mediatoris, In quo motu vere fit hoc
In nobls, quod dicit Christus: Spiritus sanctus
glorificabit me. Tunc vere agnoscitur raediator,
et simul fit Inchoatlo novae obedientiae.

III. Perspicua, aeterna et ImmotaEvangelli
sententia est, Agentibus poenitentiam remlttl pec-
cata, non propter propria benefacta, sed propter
filium Dei gratis per fidem, qua 'et articulos
oranes fidelcredunt, et sibi applicant artlculum
de remissione, ac sibi ipsis reraitti peccata cre-
dunt.

IV. Actor. 10. dicltur: Huic oranes Prophe-
tae testimonium perhibent, accipere remissionem
peccatorum per noraen eius oranes, qul credunt
In eura. Et adKoraan. 3.: lustificamur gratls per
gratlara Ipsius , per jrederationera , quae est in
Christo lesu , quem proposuit Deus proplciatorem
per fidera in sangulne eius.

V. Nec obscura sunt haec intelligenti, quid
sit Evangellura, et quod slt discriraen legis et
Evangelii.

YI, Cum Adam et Eva lapsl essent, norant
legem, et inde ratioclnabantur, se damnatos esse:
lustlcia Del est Iramutabilis, daranarl Inobedien-
tes est lustlcla Dei , ergo non mutabitur sententia
de damnatlone.

VII. Hoc arguraentura nulla creatura sol-
vere potuit, sed filius Dei Inenarrabiii consilio et
immensa bonitate, motus misericordia generis
huraani, faclus est deprecator, el illi arguraento
sic respondit, ut iusticiae Dei satisfieret, quia

665

PIIILIPPl MELANTHONIS.

666

oporlebat allquem in genere humano poenam sol-
vere, fit decretum, ut ipse adsumat humanam
jiaturam, et fiat viclima. Ita ipso deprecante, et
in sese derivante poenam, mirabili sapientia,
mixta misericordia et iusticia pater rcconcilia-
tus est.

VIII. Cum igitur audirent vocem promissio-
nis de semine, intelligebant se recipi, et sibi re-
mitti peccata, propter illud venturum semen, non
propter aliquam propriam compensationera aut
dignitatem.

IX. Et particula exclusiva, Graiisy quam
saepe repetit Paulus, sic inteHIgenda est, ut ex-
cludat nostra merita a remissione peccatorum :
non autem meritum Christi, quia oportuit iusti-
ciae Dei satisfierl, poena in mediatorem derivata,

X. Ac necesse est exclusivam retineri pro-
pter has necessarias causas.

XI. Primum ut tribuatur debitus honor
filio Dei.

XII. Secundo, nt conscientiae in vera poe-
nitenlia certam et/irmam consolationem teneant.
Quia si remissio penderet ex conditione nostrae
dignitatis , fieret incerta.

XIII. Tertio, ut invocatio ad Deum fierl
possit, quia conscientia dubitans an simus receptl,
fugit Deum et non invocat. Ideo scriptum est:
Accedamus cum fiducia ad thronum gratiae.

XIV. Sunt qui improprie exclusivam inter-
pretantur, quasi nihll agat voluntas, Gralis, id
est, Deus sine aliquo nostro motu concurrente,
sine contritione, sine fide, infundit novas qua-
litates.

XV. Haec interpretatio impropria est, non
enim ideo tollltur meritum, quia nihii agamus,
sed ut mediatori debitus tribuatur honos, et sit
certa promlssio,

XVI. Quare non excluduntur contritlo et
caeterae virtules, quae existunt in conversione,
sed hoc adimitur eis, ne sint meritum, seu causae
irapulsivae remisslonis peccatorum , et reconcilia-
tionis et iustificationis.

XVII. Necesse est enim in conversione ali-
quara esse contritionem, id est, allquos pavores,
et agnitionem irae Dei adversus peccata, Ideo
dicitur: Agite poenitentiam. Et apud lesaiam:
Ubi habitabit Dominus? In spiritu contrito, etc.
Vere enim et horribiliter irascitur Deus omnlum
peccatis, Et hanc suam iusticlam vult aliquo
modo agnosci: ideo et ingentibus calamitatibus

oneravlt totum genus humanum, ut ira conspl-
ciatur, et ipsa voce mlnlsterii Spiritus sanctus
arguit peccata. Certlsslmum slt igitur Deura
valde detestari carnalem securltatem , et velle ut
expavescamus agnitione iustisslmae irae adversus
peccata.

XVIII, Adversarll verba quldem hulus pro-
posltionis retinent, quia toties a Paulo repetita et
inculcata sunt: Gralis iustificamur pro-
ter Christum per fidem : sed aliam sententiam af-
fingunt contrariamEvangeh'o. Negant enim hanc
propositionem, de qua Paulus proprie dimicat,
Agentem poenltentiam oportere credere, se ipsum
recipi a Deo, propter medlatorem gratis, et ex-
presse iubent dubitare: Anathema inquiunt sit,
qui docet agentem poenitentiam debere statuere,
quod vere acciplat remissionem peccatorum , et
placeat Deo.

XIX, Hulc doctrlnae de dubltatlone necesse
est constanter adversari, quia manifeste delet pro-
mlsslonem Evangelii, et postea multae corrupte-
lae sequuntur.

XX, Sic inte]h'gunt, gratls fide iustificamur,
id est, aliqulbus gratis Infunduntur novae qua-
lltates, sed ita, si habeant professlonem doctrinae
de Chrlsto, qualem habent etDacmones, nemo
tamen statuat se iustum esse, aut placere Deo.

XXI, Haec tota imaginatlo est ociosae men-
tls phllosophica speculatio, Sicut enim Philoso-
phi discernunt heroicas virtutes a communibus:
sic isti dlcunt in conversis accendi novas et ar-
dentlores vlrtutes, quam sunt in alils.

XXII, Hoc quldem verum est, sed non satis
est hoc docere; nam conscientia non docetur in
pavoribus, quid statuere de voluntate Dei debeat.

XXIII, Promissio autem ideo tradita est, et
ministerium Evangelii ideo instllutum est, et ser-
vatur divlnltus, ut nos voluntatem Dei sciamus,
et agnilione miserlcordiae Dei reclpiamur, et ex
pavorlbus erecti donemur nova luce et vita.

XXIV, Affirmamus igltur agentera poeni-
tentiara oportere non solura mutilara quandam
fidemhabere, hoc est , nosse et credere articulos
fidei veros esse, sicut credunt Daemones, sed
oportere sibi appllcare articulum de remisslone:
Credo remissionem peccatorum, non tantum aliis
dari Petro etPauIo, sed credo etiam, mihi ipsi
vere remitti omnia peccata propter mediatorera.

XXV, In hac consolatione simul datur Spi-
ritus sanctus, et accenditur nova lux, iusticia et

667

DISPUTATIONES

668

vita, sicut ad Galatas dlcitur, ut promissio Spi-
ritus donelur per fidem.

XXVI. Affirmarnus igilur eliam hoc, dari
Splritum sanctnm, et uovam iusticiam seu novam
obedientiam inchoari in hac vita,

XXVII. Status autem huius controversiae
est, an cum dicitur: Fide iastificamur^ in-
teMigi necesse sit fidem , quia sibi quisque propter
inediatorem remitti peccala credit. De hac fide
speciali din)icalio est.

XXVIII. Hanc reiiciunt adversarll, et prae-
cipiunt dubitare, Haec corruptela multos alios
errores confirmat, nihil esse imputalionem iusti-
ciae. Item, homines iustos esse propria legis
impletione. Item, promissionemEvangehi inanem
sonitumesse, nec editam esse, ut mentes conso-
letur aut fide accipiatur, quia necesse aut pium
sitdubitare. Item, quanquam promissio est uni-
versalis, tamen cum dubitalio praecipitur, tolli-
tur haec consolatio, cum mens in dubitatlone
ethnico more cogitat: fortasse ad me nihil perti-
net promissio. Item, non intuetur mens media-
torem, nec eo utitur, cum existimat in dubita-
lione raanendum esse. Denique muUi errores
impliciti sunt doctrinae adversariorum de dubita-
tione.

XXIX. Cura igitur doctrina iila praeciplens
dubitare, et falsa sit , et deleat necessariam con-
solationem, et excutiat veram invocationem : ne-
cesse est errorera iliura refutari.

XXX. Tcneamus igitur haec praeclpua et
firma argumenta de fide, qua sibi quisque appli-
cat prornissionem.

Primum, quod recitat Paulus ad Roma. 4.:
Promissionem fide accipere necessarium est, ut
Paulus clare affirraat: Ideo ex fide gratis, ut sit
firma promissio. Acclpere autem promissionem
fide, est repugnare dubitationi, et nos slngulos
de nobis slatuere, pertinere ad nos reconclhatio-
nem. Ergorepngnare dubitationi necessarium est,

Secundum : Si non est facienda applicatio,
frustra est edita proralsslo , et frustra sonat in Ec-
clesia vox absolutionis. Cur enim autoritate di-
vlna pronunciatur haec sententia: Remittuntur
tibi peccata, si simul praecipitur dubitatio. loh. 5.
dlcitur: Qui non creditDeo, accusat eum men-
dacii. Quid aliud fit ab ipsis praeclpientibus du-
bitatlonera? Certe Davidera oportuit credere
voci Nathan: Domlnus abstulit peccatura tuum:

loni

ita et nos in Ecclesia vere debemus absolul
credere, tanquam voci Dei de coelo sonanti

Terliura: lustificati fide pacem haberaus.
Manifestum est dubitatione non effici pacem con-
scientiae, sed magis augeri pavorem. Vult autem
Paulus talem esse fidem , quae pacem efficiat in
conscientia, et qnidem accedat ad Deura, ut Ro-
raa 5. dicltur. Necesse est igitur hanc fidera in-
telJigi de speci.ili, quae repugnat dubitationi, et
perterrefactis raentibus lenit dolorem, cum ac-
quiescunt in mediatore.

Quartum: Tollens hanc fidem specialem,
tolhtusura raediatoris, quia dubitans an recipia-
tur, non amplectiturbeneficium mediatoris, sed
relmquit eum tanquam otlosum, nec accedit ad
eum, confugiens ad ipslus intercessionem. Haec
autem fuga mentis pugnat manifeste cum his
dictis, ad Roma. 5.: Per hunc habemus accessura
etc. Ad Ephes. 3.: Per quera audemus accedere
et fiduciam habemus per fidem in ipsum. HaeJ
descriptio satis perspicue ostendit postulari talem
fidem, quae sit fiducia accedens adDeum, et mul-
tis insignibus verbis eam illustrat, ut mens pavida
et dubitans attrahatur ad Deum adiuncta me-
diatori.

XXXI. Haec argumenta perr.plcua sunt
ommbus, qui norunt exercitia poenitentiae et
fidei. Qui vero tam manifestis argumentis et te-
stimoniis Pauli repugnant, ostendunt se velut
Ethnicos , nec poenitentiae nec fidei exercitia no-
visse, etindulgeredubitationibus, quarum plena
sunt hominum pectora, ut clamores raultorura in
aerumnis ostendunt, qui tunc ostendunt suas du-
bitationes, ut 4. Aeneid. inquit rex impius;

Nos muuera templis,
Quippe tuis ferimus: famamque lovemus manem.
Tahs est invocatio removentium mediatorem
filium Dei et fidem.

XXXII. Etsi autem sanctorura animi etiam
in hac vita ingentibus dubitationum fluctibus
saepe concutiuntur, tamen pii promisslonera divi-
nara opponunt, et repugnant dubitationi, et in
raediatore acquiescunt.

Disputatio secunda:
De bonis operibus,

I. Ideo iraraensa bonilateDei et conditum est
genus huraanum, et redemtura, ut sitEcclesia, cui

669

PIIILIPPI MELANTHONIS.

670

Deus suam saplentlam et mstlclam communlcet,
et in qua viclssim agnoscalur, et In onml aeter-
nitate celebietur. Postquam igitur fide raediato-
ris recepli siiinus, restituuntur in nobls obedien-
tia congruens cum voluntate Dei et vita aeterna,
ut celebremusDeum in laelitia et graliarum aclio-
iie in omni aeternltate.

II. Quare nequaquam exlstlmandum est, ita
nos receptos esse, ut nulbi in nobis conversio ad
Deum et mutatio fiat, sed adhuc regnet peccatum,
et securl laxemus frenos cupiditatibus. Sed ne-
cesse est in bac vita incboari novitatem Splrltus,
8lcut expresse affinnatPaulus, inquiens: Superln-
duemur, si tamen non nudi Invenlemur.

III. Nec ideo filius aeterni patris Dominus
noster lesus Cbristus cruclfixus est, et Iram bor-
rendam in sese derivavit, ut nos furenter ruamus
in omnia scelera, et soinniernus libertatem, quae
sit ayojnla, cum potius vellt nos ad imaglnem
suam restltui, slcut Paubis inquit: Oportet nos
fieri similes imaginis filii Del.

IV. Cum latro in cruce conversus est, et fide
receptus, simul inchoata est in eo nova obedientia,
et multa bona opera simul extiterunt, poenitentia
seu contriiio , fides et agnitlo Dei , et agnilio
huius Messlae ibi pendentis, agnitio irae Dei ad-
versus peccata, ingens dolor animi deploranlis
sua scelera et multiplicem contumaclaro, fides
accipiens remlsslonem peccatorum, et vitae aeter-
nae haeredltatem propter Messiam, fiducia mise-
ricordiae et praesentiae Dei in iis aerumnis quas
sustinebat, dilectlo Dei, et n^oalQsaig bona
obediendi Deo, quae est iusticia universalis, spes
liberationls, patientia subiiciens anlmum Deo in
hac tristi poena, invocatio, confessio , refutatlo
blasphemiiirum. Denlque huius latronis conver-
sio insigne exemplum est unlversae Ecclesiae pro-
posltum , ut multa inde discamus omnes. Pri-
mum ut cogltemus nos quoque tanquam ibi pen-
dentes reos esse, damnatoset calamitosos. Deinde,
ut statuamusgratls nobis donarl remlssionem pec-
catorum, nos vere recipi, et fieri haeredes vitae
aeternae propter fillum Dei, et fides In hac con-
solatione in corde laetitiam pariat, exuscilet nos
ad invocationem, patlentiam, confessionem , et
refutationem malorum dograatum. Hoc modo
latronis exemplum intuentes, reiiclamus inerudi-
torura cbmores, qui dicunt in latrone converso
non fuisse bona opera.

V. Semper autem In hoc capite de nova
obedlentla, seu de bonls operibus, hae sex quae-
stiones comprehendendae sunt:

Quae bona opera fierl necesse sit.

Quomodo fierl posslnt, et quae causae con-
currant.

Quomodo placeat Deo nova obedlenlia.

Quae slnt causae necessltatls,

An maneant peccata iii bac mortall vlta In re-
natls.

De dlscrlmine peccatorum.

D e prima qiiaestione,

VJ. Lucerna pedlbus mels verbum tuum,
inquit Proplieta. Vult enim Deus Immensa boni-.
tate sua nos voce regl , non vult nos nostrls Ima-
ginatlonibus, opera et cultus excogltare, ut bor-
rlblll audacia fecerunt Etbnlci , qui subinde nova
numina excogitarunt, deleverunt et leges morHles,
ut lege Laconica llcuit de alterlus uxore cum elus
marito pacisci. Et omnlbus aetatibus Dihbolus
aIi(juos incitat ad excogitanda nova dogmata et
cultus novos, ut in ea mullitudine, quae nomeii
habet Ecclesiae, saepe falsa dogmata sparsa sunt,
et excogitatae pravae invocationes, ut invocatio
mortuorum etidolorum, leges coelibatus, et mo-
nastici cultus. Adversus hanc audaciam humani
generis tenenda est doclrlna : Frustra me colunt
mandatis hominum. Et sciendiuu est, norrnam
in( hoatae obedientiae oportere esse praecepta Dei,
quorum summa in Decalogo comprehensa est,
quem sapienter intelllgi, iuxta declarationem a
Cbristo et Apostolis expressam oportet. Ideo
dlctumesl: Si vis in vitam ingredi, serva man-
data.

VII. Haec nova obedlentla non est tantum
externa dlsciplina , sed etlam in corde nova lux,
vera Dei agnitio , fides, tlmor Dei , fiducia, di-
lectio, spes, vera invocatlo, constantla seu fir-
mitas in vera sententia, fortitudo, temperantia,
amor, caslitas, et aliae virlutes: Etsi autem in
hac mortali vita simul in nobis inultum est Ciiligi-
nis et sordium, tamen Inchoari vlrtufes, quas no-
minavimus, et esse in nobis iustlciam bonae con-
scienllae necesse est. Nec possunt vera invocatio,
et fides, quae est fiducia ralserlcordiae, siraul esse
cum mala conscientia, Id esl , cum 7i()oa.i()ta(i de-
HnquenJi,

671

DISPUTATIONES

675

De secunda quaestionei
videlicet de causis.

VIII. IUustria testlmonia sunt vcri et magni
amorls in Deo erga genus humanum, quod et in
creatione in nos transfudit suae sapientiae et iu-
stlciae radios, et deinde filium pro nobis victi-
maro esse voluit, ne totum genus humanum perl-
ret, et quod in nos effundlt Splritum sanctum,
qui est o^oovGiog aeterno patri et filio eius Do-
raino nostro lesu Christo.

IX. Nec vero malus ac meh*us quicquam dare
Deus potest, quam hanc talera societatem sui Spi-
ritus, quo nos cum divinitate copulat, et accen-
dit in nobis veram lucem, iusticiam et vitam.
Suntque execrandi furores Pelagianorum, qul
horrenda impletate et ingratitudine negant Eccle-
siae dari Spiritum sanctum , et superbe affirmant
liomines legl Dei satisfacere posse propriis huius
miserae et languefactae naturae viribus,

X. Etsi et non renati aliquo modo possunt
externa legis opera facere, quia ut dlsciplina in
toto genere humano servetur, et servari possit,
voluit Deus hanc llbertatem reh'quam esse, qua
voluntas humana regit externa membra, sen lo-
comolivam, ut usitate loquimur, tamen sine au-
xilio Spirltus sancti non inchoatur interlor obe-
dientia.

XI. Datur autem Spiritus sanctus, cum in
conversione seu poenltentla vocem Evangelii au-
dimus et cogitamus, et corda fide erlguntur, et
in ea consoLitione sustentantur agnitione miseri-
cordlae Del, et inciplunt acqulescere inDeo, eum
invocare, et ut Paulus inquit, clamare Abba pa-
ter. Ideo Paulus nominat Evangelium mlniste-
rium Spirltus. Item: Evangellum est potenlia
Dei ad sahitem omnl credenti. Et in Zacharia
dicitur: Effundam super domum David Spiritum
gratlae et precum, videlicet quo moveamur, ut
assentientes voci Evangelli statuamus nos esse in
gratia, et hac fide accedentes ad Deum invoce-
TOus, etc,

XII. Concurrunt itaque hae causae, ver-
bumDei, et Splritus sanctus ilhistrans mentem,
et adiuvans voluntatem, et vohmtas non repu-
gnans, sed assentiens, et quidem cum iam iuve-
tur Spirltu sancto, hictans et ipsa cum infirmltate
nostra, et non indulgens dlffidentiae, et ahis vi-
tiosis affectlbus.

XIII. Nequaquam enim ita cogitandum est:
Indulgebo diffidentiae aut pravae cupiditati, do-
nec sensero mihi velut coacto, ahos novos motus
insitos esse, sed hictetur vohmtas, ne repellat
Spiritum sanctum. Nec sensus seu experientia
praecurrat fidem, ut cum exploras an aqua calida
sit aut frigida, sed fides antecedat sensum aut
laetltiam in corde. Recte igitur dictum est: ilxn
ILUV 6 d^sog, PovlofAsvov ds sly.si. Et Istud Au-
gustini: Praeeunte gratia , comitante voluntate.

XIV. Non sit Igitur ignava voluntas, prae-
sertim cum Spirltus sanctus restltuere hbertatem
coeperit, severe imperet externis membrls, pugnet
ut retineat Dei donum. Quare Pauhis praecipit:
Ambulate accurate, nonutfatui, id est, qulbus-
libet oplnionibus slne iudicio applaudentes et
ruentes quo impellunt errantes cupiditates. Et in
Psalmo dicltnr: Nollte fieri sicut equus et mulus,
Et cum vere dictum sit: Vitare peccata, est vltare
occasiones peccatorum, ahquis est locus dlHgen-
tlae humanae in vitandis occasionibus, ut loseph
vitabat colloquia famlHaria dominae, Agamus
autem Deo gratias totis pectoribus, quod in hac
magna imbecilHtate nos luctantes suo Spiritu ad-
iuvat, reglt consIHa in muUis rebus, quae hu-
mana prudentia regi non possunt, flectit volunta-
tem ad bona, reprlmit temerarios impetus cordis,
dat bonos exitus in negociis InextrlcabiHbus, et
confirmat mentes et voluntates, ne a Deo defi-
ciant. Sicut Paulus inquit, Roma. 8.: t6 nvsv-
jLia 0vvavTiXajul3dvsT(XL ratg aG&svslag -^jlkSv,

De tertia quaestione:
Quomodo placeat nova ohedientia,

XV. Cum in hac mortali vita nobis in con-
speclu sint multae nostrae sordes, excruciant ani-
mos et impediunt invocationem hae dubitationes
assiduae, an placeamus Deo, an tales exaudiat,
an tales fecerlt haeredes vitae aeternae. Necesse
est autem discrimen csseEccIesIaeDel, et omnium
ahorum hominum, qui non sunl vera membra
Ecclesiae Dei. Dubitant de vohmtate Dei erga
se viri praeslantes virtute, Aristides, Xenophon,
Atticus. Sed Abraham, Petrum, Paulum , ne-
cesse est non dubitare, an Deo placeant, an sint
In gratia, an exaudiantur a Deo, iuxta illud:
Omne quod non est ex fide peccatum est.

XVI. Quare maxime necessarium est, in
tanta dissImiHtudine et infirmitate virtutum, certo
scire, quomodo placeant Deo membra Ecclesiae»

673

PHILIPPI MELANTHONIS.

674

Quanta dlssimilitudo est Ellae, et mulierls mere-
tricis conversae? Et tamen mulierem conversam
quoque necesse est statuerc, se receptam esse,
placere Deo, et exaudiri a Deo. Nlsi enim haec
fides In ea luceat, non accedlt ad Deum nec in-
vocat.

XVII. Ut Igltur haec doctrlna persplcua slt,
hoc ordine praeclpua membra comprehendi pos-
sunt. Primum sciamus mandatum Dei aeternum
et immotum esse, ut singuli conversi ad Deum
statuamus reclpi et placere personam propter
filium Dei mediatorem, gratis, etiamsl adhuc in
nobis reh'qua est magna infirmitas, et multae sor-
des. Secundo, agnoscamus nos nequaquam satis-
facere legi Dei, et adhuc circumferre in nobls pec-
cata, et hanc nostram Infirmitatem veris gemlti-
bus deploremus. Tertlo, et tamen sciamusDeum
postulare, ut sit in nobis inchoata obedientia,
fides et iustlcia bonae consclentiae, et haec opera
ipsi placere in reconciliatis propter mediato-
rem fide.

XVIII. Horum trlum membrorum conslde-
ratlo necessarlamdoctrlnam et consolatlonem con-
tlnet. Prohibet arrogantlam propriae dignltatis,
et tamen ostendlt portum, scillcet medlatorem, ac
iubet eluctari ex dubltatione, ac statuere nos esse
in gratla propter mediatorem. Et de amplitudine
miserlcordiae Dei nos commonefacit, cum afnr-
mat etiam hanc inchoatam et mendicam obedlen-
tlam in reconclllatis, quorum magna dissimillludo
est, Deo placere.

XIX. Multae pernlclosae aluclnatlones sunt
eorum , quorum scripta extant de hac quaestione.
Alii iubent semper in dubitatione manere , an
placeamus Deo , alii signa coUigere docent in no-
stris operibus, Sed utrique errant, Ignorantes
discrimen legis etEvangelli. Promlssloni credere
necesse est, et mentes deducendae sunt, ad in-
tuendum medlatorem, et ad promlssionem firma
tide et spe amplectendam, non ad mundltlem no-
stram raagnlfaciendam , de qua Psalmus dlcit:
Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens.

De quarta quaestione:
Scilicet de causis^ cur necessaria sit nova

ohedientia.

XX. Et tamen semper manet sententia verls-
sima, necessariam esse inchoatam obedientiam, ct
ut supra dlxi, cum fide iusticiam bonae conscien-
tiae. Et necessitatis causa est, non tantum ut

Melanth. Oper, Voi,. XII.

servlatur proximo, ut quorundam fult agrestls
oratio, sed ah'a prlnclpah*s est , videlicet debili,
qnod non significat coactionem seu violentiam, sed
aeternum et immolum ordinem, quo creatura ra-
tionahs universaliter Deo ad obedientiam obh*gata
est. Ideo et PauUis inqult: Debitores sumus.

XXI. Delnde accedunt et plures causae. Ne-
cessitas a causa forraaH sumta est, quod cum con-
versio revera complectatur hos motus, tlmorem
Dei, consolatlonem, novam lucem, agnitionem
Del et Domini nostri lesu Christi, et fiduclam
acquiescenlem in mediatore, dilectionem, invo-
cationem, spem, nec potest quidem esse et reti-
neri fides, quae est fiducia mlserlcordiae, nisl
simul sint aliae multac virtutes. Haec non sunt
obscura mediocriter eruditls, et non ignorantibus
vera exercltia poenltentlae et Invocationis,

XXII. Datur vita aeterna propler fillumDel,
non propter nostram dignltatem. Et spes vitae
aeternae sit certa propter mediatorem, non pro-
pter nostram dignitatem, iuxta illud : Qui glorla-
tur, in Domino glorletur. Item : Non iustlfica-
bitur in conspectu tuo omnls vivens. Et tamen
bona opera merentur multa praemia splrltualia et
corporalia, quae dantur tum in hac vita, tum
post hanc vitam , ut raultae tristes poenae publi-
cae et privatae ralligantur propter poenitentlam,
et bona opera aliquorum in Ecclesia, iuxta iliud :
Convertiminl ad me, et ego convertar advos.

XXIII. Non dubium est comminationes dl-
vlnas ratas esse, ac Deum vere irasci peccatis,
iuxta illud : Deus Ignis consumens est. Et haud
dubie punit peccata in hac vita , et post hanc vi-
tam, in his qui non convertuntur. Rursus etiam
promissiones legales, id est, quae promittunt
praemia pro operibus, ratae sunt reconciiiatis,
etiarasi legi non satisfaciraus :' sed qula pl^cet;
obedientia in reconclllatls, meretur praemla in
illls legalibus promissionibus proposita, ut: Dale
et dabitur vobis. Item: Qiii dederit potum aquae
uni ex minimls meorum propter doctrlnam, ha-
bebit mercedem. Vult Deus et talibus promissio-
nibus exerceri fidem. Nec dubium est haec pro-
missa praestari.

D e quinta quaestione :
An sint peccata in renatis, in hac moriali vita.

XXIV. Manifestum est callginem et magnos
dubitationura fluctus in mentibus esse, raani-
feslum est ct multa magna incendia essc vicio-.a-

43 .

675

DISPUTATIONES

676

rum cupidilalum in renatis: Manent igitur pec-
cata in renatis in hac raortali vita, videlicet radix,
de qua dicit Paulus: Sensus carnis inimicicia est
adversus Deum, et bulus radicis fructus, dubi-
tationes et vitiosi affectus, et multa errata, quae
per ignorantiam accidunt, et magnae neglectio-
nes seu omissiones, ut usitate loquimur, in
omnibus,

XXV. Sed donec reconciliati repugnant pra-
vis motibus, et non ruunt contra conscientiam, ac
relinent fundamentum , et fide propter mediato-
rem statuunt tegi haec mala , manent in gratia, et
non effundunt Spiritum sanctum. Suntque hae-
redes vitae aeternae, sicut inquit Pauhis: Nulla
nunc condemnatio est his qui in Christo lesu am-
bulant.

XXVI. Sed qui scientes ruunt contra con-
scientiam, aut qui non retinent fundamentum, et
impia dogmata amplectuntur , et perlinaciter sta-
biliunt, etiamsi coeco errore peccant ignorantes,
ut mnlti ab Arianis sedncti , tales effundunt et
contristant Spiritum sanctum , et nisi convertan-
tur, ruunt in aeternum exitium, sicut Paulus in-
quit: Si secundum carnem vivetis, moriemini.
Item : Qui facit peccatum ex Diabolo est.

De sexta quaestione,
vidclicet : de discrimine peccatorum.

XXVII. Nequaquam igitur fingenda est aro-
ula, et confirmandi furores multorum, qui cum
audiunt fide homines iustos esse, et manere in re-
natis peccata, sibi indulgent, et ruunt contra con-
scientiam , ac interea sibi blandientes, somniant
se i;.'slos esse, et placereDeo, cum non sint simul
mala conscienlia, id est, propositum delinquendi,
etfides, quae est fiducia misericordiae: Et con-
tristent et effundant Spiritum sanctum, ruentes
contra conscientiam.

XXVIII. Manifestum est ex dicto Evangelii
Matth. 12.: Tuncvadit, et assumit alios septera
spiritus etc. Item: Qui stat, videat ne cadat, et
ex aliis raultis testlmoniis et exemplis, renatos
labi posse, et lapsos amittere gratlam et Spiritum
sanctum, et reos fieri aeternae poenae, Et de
Aaron dlcitur Deut. 9.: Adversus Aaron quoque
vehementer iratus est Dominus, et voluit eum
conterere.

XXIX. Gradus aPauIo constitulus est, cum
inquil: IVHlita bonam miliiiam , hahens fidera et
bonam conscientlam. Item : Mjmifesta sunt opera

carnis , etc. Talia facientes regnum Dei non pos-
sidebunt. Vocat manifesta, quod in quolibet iu-
dicio conscienliae agnosci et damnari possint.

XXX. Itaque propter lapsus contra con-
scienliam gratia amittitur, et excutitur Spiritus
sanctus. Ac dlstantia infinita est inter lapsus
contra conscientiam , et alia peccata, quae non
excutiunt Spiritum sanctum.

XXXI. Usitatae sunt appellationes, nomi-
nare neccata mortalia, quibus admissis amittitur
gratia: Venialia vero callginem et aTa^lav, quae
nobiscum nascuntur, et vitiosos affectus, quibus
tamen repugnamus.

XXXII. Errant autem furenter monachi,
qui dicunt venlalla esse parvas ordinis conturba-
tiones praeter legem , non contra legem. Nam
certum est, vitia rellqua in nobls esse mala pu-
gnantia cum lege Dei, ut Paulus Fiom. 7. per-
spicue affirmat. Nec extenuanda est turpitudo
huius axa^iag, sed agnoscendum et celebrandum
beneficlum raedlatoris, qui est umbraculum , quo
haec peccata teguntur.

XXXIII. Hanc distinctlonem peccatorum
exlstimo apte hls appellationibus illustrari posse,
si dlstlnguatur peccatum In peccatum regnans, el
non regnans , quae nomlna congruunt cum phrasi
Pauli, quiait: Non regnet peccatura. Et videtur
phrasis ex Genesi et Psalrals sumta esse, ut 4, ca-
pite Genesls dlcitur: Tu domlnerls eius. Et
Psalm. 119.: Non dominetur mei omnis ini-
quitas,

Conclusio,

Ilanc explicationem doctrinae de fide et bo-
nls operlbus, iudico verara esse, et consensum
cathollcae Ecclesiae Dei perpetuum, quem qul-
dem et Ecclesiae in his regionlbus sonant uno spi-
ritu et una voce, cum vera Dei Ecclesia oranuim
temporum, meque semper ad declarationem piam
coram nostris Ecclesiis offero, si quld forte ob-
scurlus, aut nondum satis expllcate dlctum est,
ut videmus rem difficllem esse, persplcue tantam
rerum amplitudlnem exponere. Quare et in ve-
terum scriptis sparsa sunt multa non satls proprie
dicta, et taraen perpetuara sententiara Ambroslf,
Augustinl, Bernardl, Taulerl, Wesseli, et mul-
torura allorum congruere noblscum certum est:
ac filium Dei oro, ut mentes nostras regat, ut
vera invocatione et vera obedientia eum celebre-

677

PHILIPPI MELANTHONIS.

678

mus , ac colligat sibi inter nos haereditatem , cul
Deus suam bonltatem in omni aeternitale coramu-
nicet, Amen,

(LXXH.)

CAPITA DISPUTATIONIS

deEcclesia, lusticia, Fide ac minisierio eiusy
ex lesaia proposita aD.BernardoZiglero.
Ad diem quartum ApriliSy praesidente sacrae
Theologiae Doctore Bernardo Ziglero,
proponetur ad disputandum locus lesaiae ex
capite 26. secundum quasdam sententias illius
certo numero thematum comprehensas , ut

sequitur.

lesaiae XXVI.

In die illa cantabitur canticum novum in terra
luda, est nobis civltas firma, salutem posult
(Deus) muros et copias (]elus). Aperite portas et
ingredletur gens iusta, custodlens fidem, Cogl-
tatio suffulta (boc est, firma et immota, sclllcet
quod) servabls pacem. Quia in te speratur. Spe-
rate in Domino in aeternum , quia in TT' Deo est
petra aeterna.

Themata,

I. Luculenla descrlptio est Eccleslae Del, et
promissio , quae testatur mansuram esse Dei Ec-
cleslam etiam ruentibus imperiis. Hac consola-
tlone et tunc Propheta ipse et alll pii se susten-
tabant, et nos in tantls tumultlbus regnorum con-
firmemus nos, ne fracti desperatlone studlum do-
cendi et dlscendi Evangelii abiiciamus. Ideo sic
orditur Propheta: In dle illa cantabitur canticum
novum in terraluda. Id est, hoc cantlcum, (hanc
consolationem teneamus, mansuram esse Eccle-
siam Dei.

II, Qualls autem coetus est? Est civitas
firma, culus muri sunt salus, in quam apertls
porlis ingredltur gens iusta, custodlens fidem.
Haec definitio dextre intellecta recte descrlblt Ec-
cleslam, et convenlt cum dlcto Psalml: Haec
porta Domini, iusti intrabunt in eam. Estque
sentenlia : Ecclesla est coetus, quem Deus servat,
vocatus praedlcatloneEvangelii, iustus ac placens
Deo, cuslodiens fidem, idest, assensnm quo am-
plectitur verbumDei, hoc est, verecredens, esse
Deum, esse ei curae genus humanum, dedisse

eum promissiones, et has servare, et hac fide in-
vocandum esse, etc.

III. In hac definltione tantum ponuntur re-
nati, slcut Ephes. 5. : Ecclesiam non habentem
maculam. NamSpirltus sanclus loquitur de vivls
membris.

IV. Et tamen haec ipsa renalorum Ecclesia
nusquam collocanda est, nisl in Ecclesla visiblli
vocatorum, iuxta illud Pauli: Quos elegit, hos
et vocavlt.

V. Quoties de Ecclesla cogltamus, veniat
in menlem huiusPaulinae vocls: Quos eleglt, hos
vocavit. Nulli sunt electi nlsl In coetu vocato-
rum. Sunt autem vocati audlentes, dlscentes, et
profilentes puram Evangehi doctrinam. Nulia
extra hunc coetum electlo, nulla iUumlnatlo fin-
galur. Sed sciamus in hoc coetu vocatorum sem-
per aliquos esse electos. Haec magna plis conso-
latlo est, et eos invitat , ut se ad hunc coetum
vocatorum adiungant, hunc foveant, cum hoc
Deum invocent,

VI. Muhae traduntur dlstinctiones de Eccle-
sia, obscurae et interdum tanquam ideam Plato-
nicam describcntes, sed plum et verum est, unam
dici Eccleslam coetum vocatorum vlslbllem. In
quo etlamsi magna turba est non renatorum , ta-
men in hoc solo coetu sunt renali et haeredes
vitae aeternae.

VH. Etsl quaerunt viri politici Ecclesiam
slmilem imperlls mundi, quae habent unum ali-
quem princlpem vlsibiiem, instructum potentia
et praesidiis, et legibus ac rilibus distinguentem
suum coelum a caeteris regnls, ut Imperium pon-
tificlum ad hanc humanorum imperiorum formam
constltutum est, tamen Ecclesia vislbills seu vo-
catorum, est dissimih's imperlis mundi. Habet
caput Christum, et colllgata est voce et confes-
slone Evangelii, et cura sit sine humanis praesl-
dlis, mlrablliter servatur a Deo omnibus aetati-
bus. Sic in lesaia dlcitur caplte46. : Qul gesta-
mlni in utero meo. Senescentem Ecclesiam ego
portabo, ego feci , ego gestabo, ego salvabo. Et
cap. 51.: Posui verba mea in ore tuo, et umbra
manus meae protexi te, ut plantes coelos etc. Hic
quoque deducit nos lesaias adEcclesiam vislljllem,
in qua sonat vox Evangelii. Ideo dlclt: Posui
verba mea in ore tuo. Et hanc divinitus defendi
inquit.

VIII. Idera vult lesaias in hoc capite 26.:
Ecclesia est civitas firma , cuius muri sunt salus,

43*

679

DISPUTATIONES

680

jd est, quam fiHus Dei colligU, servat, defendit,
liberat, resuscilat ex raorte,

IX. Itaque cum angimur animis et quaeri-
mus ubi Ecclesia Dei roansura sit, cum videmus
imperiorura ruinas, Principum distractiones, et
varias confusioues rerum huraanarum, respicia-
raus ad baec dicta : In alvo Dei erit Ecclesia.
Certo mansura est, et Deo curae erit, ubicunque
erit. Sic non solum de universo corpore cogltan-
dum est, sed singuli nohis in omnibus periculis,
et in ipsa morte hanc consolationem proponamus.
Expelleris ex patria, discedis ex vita? Quonam?
Cogita te gestari in alvo Dei , cogita hoc dictum
lesaiae: Muros Ecclesiae salutem esse. Aderit
filius Dei, qui est caput Ecclesi?,e, et invocantem
servabit, sicut scriptum est: Oves meae vocem
meam audiunt, et ego vitam aeternam do eis.
Nemo rapiet eas de mann mea.

X. Additum est in definitione Eccleslae,
coelum esse, qui ingreditur apertis portis, iustum,
custodientem fidem. Haec differentia plane dis-
cernit hunc coetum ab omnibus imperiis et poli-
tiis mundi. Attica civitas seu Romana, coetus
est devinctus legibus ad certo officia civilia, sed
xion est iustus coetus, id est, placens Deo, et
custodiens fidem, scilicet erga Deum,

XI. Brevis est descriptio, ut sunt membra
in Prophetis, sed plura loca conferenda sunt.
Vocat iustam gentem quae custodit fidem, scilicet
erga Deum. Non loquitur Propheta de fide, aut
veritate lavittim ut homines prophani loquuntur,
intelligentes fidem seu veritalem, virtutem ser-
vanlem pacta inter homines: sed deDei agnltione
et invociitione hic dicitur, sicut postea clare ad-
dit: In te sper^itur seu confiditur. Sperate seu
confidite in Domino.

XII. Est ergo iustlcia, custodlre fidem erga
Deum, id est, agnoscere et statuere quod sit Deus,
quod se p.itefecerit, dederit promissiones de filio,
quod iuxta has promissiones velit exaudlre et sal-
vare. Haec fides est fiducia misericordiae propter
Chrlstum proraissae, de qua Paulas concionatur,
cum tolies ait iustlficari nos fide.

XIII. Congruit ergo lesaiae dictum cum
Pauli doctrina, Ecclesiam esse iustam , id est, ac-
ceptam Deo ad vitam aeternam fide, id est, fidu-
cia misericordiae propter Christum promissae.
Estque vera propositio: lustificamur fide, id est,
fiducia mediatoris Christi , non propter opera no-
stra aut dignitatem nostram.

XIV. Hanc fidem texlus ipse definlt: Fides
est cogitatio firma, statuens de Deo, dare eum
pacem, id est, reconclliationem, nec effundere
ingentem iram adversus nos, sed parcere nobis
propter filium et dare salutem.

XV. Haec fides non tantura noticia est in
intellectu, ut vocant, sed etiam est fiducia in vo-
luntate, nitens proposito mediatore, per quem
pax restituta est. Et est firmus assensus, vincens
Epicureas tentationes, et legis iudicium, accusans
nos propter nostram indignitatem. Etsi vidcnt
suos lapsus ingentes, Adam, Aaron, David, Ma-
nasse, Petrus et similes, tamen erigunt se pro-
missione donatae remissionis peccatorurn, et sta-
tuunt se placere Deo propter mediatorem , quan-
quam horrlbiliter lapsi sint, et tenent regulam
aeternam et immotara. Gratia exuberat supra
delictum. In hac consolatione cum fides ex ma-
gnis dubitatlonlbus eluctatur, satis intelligi potest,
cur Propheta dixerit cogitationem firmam esse,

XVI. Haec fides luceat in invocatione, spe,
dilectlone et allis suis exercitiis. Ac ne intelligi
quidem potest quid dicatur, uisi accedant exerci-
tia invocationis.

XV^II. Cum autem sola Ecclesia slt populus
invocans Deum , caeteri enim homines omnes
aberrant a Deo, docenda est Ecclesia de hac fide,
narn slne ea nulla fit vera aut salutaris invoca-
tlo Deu

XVIII. Horrendas Igltur tenebras stabiliunt
multi, qui hanc doctrlnam de iide oppugnant, et
docent semper dubltandum esse, an simus in gra-
tia. Haec dubitatio est fugere Deum , non invo-
care. SIc invocabat Saul, sed corde fugiente
Deum. Sic invocant Ethnici, quos si interroges
quld agant, an exlstlment se exaudirl, dicent pro-
lecto suos animos plane oppressos esse dublta-
lione. Slcut saepe in tragoediis tales voces erum-
punt calamitosis,

XIX. Hlnc sunt et lenebrae in enarratione
Prophetarum, quod dicta de fide et invocatione
vera non IntelHgantur ab illis interpretibus, qui
obruta hac parte doctrinae de promisslone et fide,
tantum putant concionari Prophetas de dlsciplina,
ut Heslodum aut Theognldem, et doctrinam Ec-
cleslae tantum putant legem esse.

XX. Hi errores taxandi sunt, ut illuslren-
tur ingentia beneficia donata nobis per filium Dei,
et vere celebretur filiusDcI, et fiat vera invocatio,
el discernatur ab ethnlca iiivocaticne, denique

681

PHILIPPI MELANTHONIS.

682

ut verum dlscrimen consplcialur, Eccleslae Dei
et aliornm coetuum.

XXI, Memlneiint ergo omnes studiosl per-
petuo hanc eruditam definltionem fidei hoc loco
in textuEsaiae cap. 26. traditam. Fides est firma
cogitatlo statuens Deura dare pacem , scilicet pro-
pter filium promissum, et accendens fiduciam, ut
hic dlcitur, ut confidamus Domino. Congruit
autem haec definitio cura dictis Paub'. Fides est
motus, quo statuimus nobis remitti peccata pro-
pler mediatorem, et accedimus adDcum et clama-
mus AbbaPater. Haec definitio traditurRom.5. :
lustificati fide pacem habemus erga Deum perDo-
minum noslrum lesura Christum, per quem ha-
bemus accessum etc, Et Iiom. 8.: Accepistis
Spiritum adoptionls fih'orum, quo claraamusAbba
Pater. Et Ephes. 3. : Per quera audemus acce-
derc in fiducia. EtEbrae. 4.: Accedamus cum
fiducia ad thronum gratiae.

XXII. Etsi cum hac fide acclpiente remlsslo-
nem semper coniunctae sunt aliae virtvites, di-
leclio et spes, tamen ideo dicitur: Fide iustifica-
mur, ut inteUigamus nos non propter nostras vir-
tutes , sed propter fih*um Dei recipi a Deo,

XXIII. Interim prodest tenere differentias
et definitiones harura virtntum. Fides est adsen-
tiri omni verbo Dei et promlssloni gratiae , et
confidere nos luxta promissionem a Deo recipl et
exaudiri. Spes est expectatio futurae hberatlonis.
Differunt perspicue fides et spes , eo quod fide
agnoscimus verbum Dei , et accipimus praesens
heneficium, scillcet remlsslonem peccatorum. At
spe expectamus futuram integram liberatlonem.
Quod igitur cavillantur aliqui , fiduciara esse
actum spei, plane respondeo fiduciam praesentis
reconciliationis esse actura fidei, sed fiduciam ex-
pectantem futuram liberationem esse actum spei.
Dilectlonem lohan. definit in Epistola cap. 5.:
Haec est dilectio Dei, ut mandata eius servemus.
Est igltur dilectio Dei, servare mandata eius cum-
quadara laetitia, quae oritur ex agnitione miseri-
cordlae, beneficiorum et praesentiae Dei curantis
et reclpieniis nos propter filium. Propter hunc
lohannis locum scholastici doctores de dilectione,
ul Philosophi de iuslicia , universali locuti sunt.

Sed haec lustitla dilectlonis etsl hlc Inchoanda cst,
tamen adhuc valde imbecilla et exigua est, idco
oportet consolationera illara alterara proponi, quod
fide propter filium Dei placearnus, sicut Galat. 5.
dicltur: Nos spiritu exlide, spem iusticiae expe-
clamus. Item nulla nunc conderanatio, quasi dicat,
etsi nondura suraus sine peccato, tamen nulla con-
demnatlo est ambulanlibus in Christo I esii.

XXIV. Haec doctrina vera est, pia et utills
Ecclesiae, sed quia ab ociosis et non exercentibus
invocationera in veris doloribus, non intcUigitur,
ideo multi reclamant.

XXV. Ecclesia Intelllglt cur sublecta slt
cruci, et agnoscit irara Dei adversus peccata, et
clamitat cura lesala: Inlquitates nostrae ut venti
dissipaverunt nos, qua voce quid significetur me-
lius intelliges, si iam Hungarlae dissipationes aspi-
cias, aut miserandas Eccleslarnm dilacerationes.
Moveamur ergo nostris et communibus miseriis,
et discamus veram invocationem , et petamus
fiducia fililDel remisslonem peccatorum , ct facia-
mus fructus dignos poenitentia. Haec si faciemus,
haec doctrina et illustrlor erit et dulcior.

XXVI. Cum lesaias nominat fidem, item
definit, fidem esse cogitationem firmam , certe
requlrlt praedicationera verbi Dei seu ministerlum
Evangelii. Nam fides ex auditu est, ut Paulus
inquit. Ideo iubet In textu aperiri portas, id est,
ministerlum Evangelii exerceri: et hic locus rur-
sus admonet, quod supra dlctum est Eccleslam
lustorum oportere collocari in hac visibili Eccle-
sia vocatorum , in qua pura vox Evangelii sonat,
et non defenduntur pertinaciter errores pugnantes
cum Evangelio,

XXVII. Commendatur etlam nobls minlste-
ril evangelicl efficacla et dlgnitas. Tantum per
mlnlsterium evangelicum Deus est efficax, iuxta
illud: Evangelium est potentla Dei ad salutem
omni credenti. Damneraus ergo furores ana-
baplisdcos, qui ministeriura damnant, et quae-
runt novos adflatus suis speculationibus. Vene-
remur etiam raalore studio et adiuvemus mlnlste-
rlum in Ecclesiis et scholls , et sciamus hoc offi-
cium Deo gratum esse et Deum propter ministe-
rium aliquas politias servaturum esse.

683

DISPUTATIONES

684

B) PROPOSITIONES

Tomo III. opernm Melantli. Basil. qnae in operibns Melantli. "Witenbergensibus uon snnt recnsae.

(I.) De rehus poUticis,
(Opp. Mel. Basil. T. III. p. 294.)

Maxime prodest homlni Chrlstiano tenere dlscrl-
men Evangelll et doctrinae polltlcae.

Quod vldellcet Evangellum doceat iustltlam
aeternam cordls et vltam aeternam. Interim vero
neque oeconomlam neque polltiam aboleat,

Nec satis est hoc nosse, sed ellam sclre opor-
tet, quod oeconomia et polltia, raagistratus, leges,
iudlcia, poenae, capltalla suppllcla, TOllItla, bella,
distlncllo domlnlorum, contractus et slmiles ordi-
nationes politicae sint vere ordlnatlones dlvinae.

Prodest hac sententia homlnum anlmos con-
firraare, qula qui sic senllunt, magls reverentur
magistratus et leges.

Haec reverentla parlt tranquillitatem rebus-
publlcls.

Et hae ordlnatlones non tantum permlsslve
a Deo proficlscuntur, sicut mala dlciturDeus per-
mittere.

Quanquam sunt ordlnationes rationls huma-
nae, tamen ratio huraana non posset retlnere pa-
cem In rebuspublicis, in tanto furore diaboll ,et
impiorum homlnum, nisi singularl opere Dei
conservarentur respubllcae , et quorundum men-
tes gubernarentur ad illas res ac leges invenien-
das, qnae rauniunt pacem,

Ideo Saloraon inqult, ut oculus videat, ut
auris audiat, Deus faclt, Id est, ut saplunt prln-
cipes , ut pareant popull Deus facit.

Et recte ait Augustinus: iura huraana per
Imperatores et rectores seculi Deus dlstrlbuit hu-
mano generi.

Itaque polltiae vere sunt opera Dei, slcut
vices teraporum, cursus solis, terrae foecunditas.
Neque solura condlditDeus has ordlnationes, sed
perpetuo conservat. Postrerao eliara approbavlt
verbo suo, Ego dixl, Dil estis, Id est mea autho-
ritale regnatis et meum officiura adrainlstratls.

Ergo pollticae ordlnatlones sunt bonae crea-
lurae Del.

Praeclare et saplenter ait Xenophon, quod
sicut bestlae non possunt regi nlsi a natura supe-
riore, videllcet huraana, ita homines non pos-
sunt regi nlsl a quadam dlvlna natura.

lus naturae vere est ius divlnura, scrlplum
divlnltus in raente hominls, sicut luraen oculis
dlvlnltus Indltura est. Et recte alt Iraperator,
naturalla iura dlvina provldentla constltuta esse.

Leges ita approbantur, si non pugnent cum
iure naturae.

Impla et sedltlosa opinlo est, quod Chri-
stlano non liceat tenere proprlura, aut quod de-
sertio facultatura sit cultus aut perfectio chri-
stiana.

Error est sentire, quod Chrlstus Matth. 5.
de vindicta, consilium, non praeceptum dederit.

Quod dlcitur, mihl vlndictam, ego retri-
buam, slgnificat, vindlctam opus esse ad gloriam
Dei pertlnens.

Itaque cum maglstratus exercet vindictam,
admlnistrat allenum officlum.

Maglstratus praecepto Dei coguntur vin-
dictam exercere Romanorura 13. Vindex Dei est.

Aliis omnibus prohlbetur vindicta praecepto
Del, Itaque Chrlstl verba slc accipi necesse est,
ne detorqueantur ad tollendos magistratus. Non
enlm volebat Ibi abrogare polltlcas ordinationes,
sed singulos docebat de puritate cordls ergaDeum.

Sicut Gigantes finguntnr Intuh'sse bellum
coelo, ita cum tota natura belhim gerunt mona-
chl , qul senliunt perfectlonem esse in desertlone
facultatum, et praeferunt suura vltae genus fun-
ctionlbus clvllibus, quae habent mandatura et
verbum Del. Item Anabaptistae , qul sentiunt,
non licere maglstratus gerere, mUitare, iudicla
exercere, iurare.

Sicut llcet Chrlstiano utl hac luce , hoc aere,
et aliis bonis creaturis Dei, ita licet utl poh*licis

685

PHILIPPI MELANTHONIS.

686

ordinationlbiis , qiiia] perlnde creaturae Dei sunt
atque lux, aer elc.

Licet igitur Christiano magistratus gerere,
exercere iudicia, iurare, litigare in foro, accu-
sare et defendere militare, Et alibi aliis politiis
ac legibus uti potest, sicut alibi aliis dierum spa-
ciis utitur. Non enim sumus ad certam formam
politiae alligati sicut ludaei, quia Evangelium
non institult politiam externam sicut lex, sed tra-
dit iustitiam aeternam cordis,

Errant qui iudicant, edicta magistratuum
lantum habere poenam temporalem. Paukis enim
iubet obedire non tantum propter poenam, sed
propter conscientiam. Quare ct Deus minatur
poenas aeternis his , qui violant edicta magistra-
tuum.

Yere et sapienter dictum est a Druso^ rem-
publicam sacram esse, quare ab omnlbus ei poe-
nae solvantur, qui eam violant.

Causa rotunditatis in Iride non est proprle
figura solis relucens ut in speculo, sed figura
nubis.

(IL) Alia,
(Opp. Mel. Basil. T. III. p. 299.)

jdLristoiehs recte «entlt, usuras esse contra na-
turam.

Porro non dubia regula est de politica iusli-
tia , ius naturale vere esse ius dlvinum,

Et tamen Moyses conceditHebraels, ut usu-
ras exigant ab alienigenis.

Permiserunt olim leges Imperatorum exigere
usuras. Nec peccasse iudicamus Imperatorem,
cum permislt usuras exlgi.

Sicut approbat Evangellum 'maglstratum,
ita approbat contractus, quos iudicat magistratus
esse honestos et utiles reipubl.

Et perlinet iudicium de contractlbus ad ma-
gistratus, non ad Evangelli ministros, Quare
viderint minlstri Evangelii, ne temere pronun-
cient, qul contractus sint vitiosi, ne iudicentur
in alieno negotio nolvTiQayi.LovHV,

Peccatum est usuras exigere, sed quas magi-
stratus iudicat usuras esse. Peccatum est non sol-
vere pactas usuras, etiam cum peccant isti qui
exigunt.

Cum maxlma slt dlsslmllltudo contracluum,
longe errant isti, qui oranes reditus iuxta damnant.

Pactum de redlmendo nonviclat emptlonem,
ut testatur L. Si fundum, C, de pacto inter empt.
et vendit,

Quotles autem vera emptlo constltultur, !e-
gltlmus est contractus, etiam si accesserit paclum
de redimendo,

Duo genera sunt in usu, aut emilur fandiis
aut emitur servitus In bonis venditorls, cum pacto
revendendi. In ulroque casu vera emptio consti-
tui potest. Utroque igitur genere Christianus uti
potest, ut allls politicis ordinaiionlbus.

ludicium de contractlbus non pertlnet ad
illos, qui docenlEvangellum, sed ad magistratus,

Et convenlt, magistratum non esse liloov-
&Q(jjJiov , sed leges ad aequltatem flectere, et
multa temporibus concedere.

Et Theologo satis est docere, quod Chrl-
stlano liceat uti politicls ordinationibus. ?Vec
quaerat ay.QL[^odiy.aLOV in tallbus, nec alllget con-
scientias ad certam formam et prorsus exactam.

Utllis est regula, in moralibus negociis sufti-
cere moralem certltudinem, hoc est, non esse ra-
tionem exactlssimam quaerendam , sed medium
iv nlazeL acciplendum est.

(HI.) Tfe contracht redemptionis,
(Opp. 3Iel. Basil. T. III. p. 300.)

Bona opera debent habere testimonlum verbl Dei,
ut tota noslra vita regatur verboDei et fide, iuxta
illud: Quidquid non est ex fide peccatum est.

Quare et de contractibus quaerendum est
verbum Dei, ut certo sciamus, utrum Deus pro-
bet eos,

Tantum haec regula satis munlt conscien-
tlam de contracllbus , vldellcet, quod Deus ap-
probet distlnctionem dominlorum in praecepto:
Non furtum facles, ubi necesse est, contractus
slmul probari. Et allo loco scriptura approbat
politlas. Romanorum 11. In summa: Evange-
Ilum non abolet legem , sed maxlme approbat et
requlrlt in vita corporall ac politica,

Itaque contractus tales liciti sunt, quos ma-
glstratus et leges approbant.

Periculose docent, qui hac regula omijfsa
quaerunt ex nalura operls, non ex lege totam cau-
sam quare contractus sit bonum opus. Magls est
lex conslderanda quam natura operis, quia lex
habet authorltatem propter tesliraonlum Dei, ra-

687

DISPUTATIONES

6S8

tio, eliam si non fallit, tamen non habet testi-
monium Dei,

Qaidam sine fine disputavit, qui contractus
sint probandi. Neque finis ullus est talium dispu-
tatlonura, si consideretur non lex, sed natura

operis.

Sic in aliis multis ncgociis pleraque lege
iusta sunt, etiamsi ratio de natura praesentis ope-
rls aliter iudicet, ut, quod suspenduntur fures,
si operis natura spectaretur, infinitae quaestiones
existerent. Nunc iudici satis est, legem sequi,
quia Deus approbat civiles ordinationes.

Hoc unum pertinet ad Theologum, quod
iam adraonuimus, ostendere quod Evangelium
approbet contractus consentientes legibus, quia
approbat civiles ordinationes, sicut de medicina
admonet, quod liceat uti reraediis sicul cibo ac

potu.

Quales debeantesse contractus, non magis
ad Theologum pertinet, quam qualia pharmaca
debeant in singulis morbis dari.

Itaque non est concedendum docentibus
Evangelium, ut contra usitatos contractus ad po-
pulum vociferentur, sed adraonendi sunt, ut
huius rei iudicium ad magistratus et forura reii-
ciant.

Praeclare dixit Cameracensis, Cavendum
esse, ne facile pronunciatur usurarios esse con-
tractus , quia varii contractus in vita necessarii
sunt , cum sint iuris gentium,

Sed huius dicti ratio tenenda est, ne con-
scientia rehnquatur ambigua, videlicet ideo va-
lere contractus, quia Deus approbat iudicium
magistratus ac leges de civilibus negotiis.

Magistratus autem non tantum unam for-
mam contractus in specie, aut medium indivisi-
bile constituit. Sed surait raedium tv nXarsi
iuxta probabiles rationes, quod ad pacera et so-
cietatera hominura quadrat. Verum est enim
ilhid , summumius, sumraa iniuria.

Emptio non viciatur per pactum de redi-
mendo. L, si fundum cod. de pac. inter empt. et
vendit.

Cum autem emptio legitimus contractus sit,
sequitur, et hunc contractum legitimum esse; in
quo inest pactum redemptionis. Si tamen sit
vera emptio,

Et is, qui emit, dominium consequitur, etsi
alienare non potest , quia pactura de non alie-

nando non repugnat naturae dominii, ut docet
Bartolus L. ita quis, de verborum obligationibus.

Hic contractus dissimilis est mutuo, quia in
mutuo licet danti mutuo repetere sortem, hic
eraptori non licet pecuniam repetere.

Tres species ponemus huius contractus, aut
emilur certus fundus, aut certi fructus in fundo
certo pro proportione.

Facile iudicari potest, in his duabus specie-
bus prorsus nihil esse vicii, cum recte concnrrant
omnia, quae requiruntur in eraptione, merx
certa, certum precium, consensus.

Terlia species est, cum eraitur reditus in
universis bonis ahcuius civitatis, ubi civitas obli-
gata est actione personali, et ius, quod vocatur
hic raerx, non videtur in certo corpore esse.

Panorraitanus taraen et hanc tertiura spe-
ciera approbat, cura inquit: Sicut ergo quis potest
eraere libere totam possessionem in Ijxcpvrsvaiv,
vel emere annuura reditura iam constilutum ab
antiquo, ita licitum est de novo constituere et
emere. De usuris cap. in civitate.

Et cum ius oporteat in aliquo corpore esse,
est et hlc ius In corpore.

Ut si quis emat in alterius bonis servitutem
agendi itineris peragrum, ita in rebus ratis fru-
ctificare polest constitui servitus, ut pars fructuum
redeat ad ahquem, Et huius servitutis corpus
constitui possunt omnia bona alicuius personae
aut communitatis.

Quidam defendunt, et in persona constitui
posse reditum. Quod etsi subtiliter disputatur,
taraen placet hoc, quod lurisconsulti docent, in
rebus constituendura esse reditura, ut videlicet sit
ah'qua certa merx , et ius sit in aliquo corpore.

Itaque cum et hic sit merx, videh'cet ius ex
allenis bonis percipiendi fructus preciura, et con-
sensus, probanda est et haec tertia species.

Praeclare inquit F>aldus, hunc contraclum
hcitum esse, si habeat aequitatis recoropensatio-
nem et proportionem , cap. 1. de lureiurando.

Sicut igitur in aliis contractlbus conservanda
est aequitas, ita in hoc contractu videndum est,
ut pericula pariter corapensentur, videlicet ne
census exigatur, si periit corpus.

Et taraen in his casibus quoque ut in orani-
bus contractibus fieri debet, medium debet Iv
TiXarsi surai,

In sumraa", cura hi contractus legi iusli slnt,
et Chrislianl tuto legibus et politicis rebus uti

689

PHILIPPI MELANTHONIS.

690

possint, recle possunt et his contractibus uti Chrl-
stiani, qui longe debent magistratus iudicium ac
legem praeferre aliis rationibus.

(lY.) De discrimine Evangelii et Philosophiae.
(Opp. Mel. Basil. T. III. p. 311.)

Cum Paulus ait, Videte ne quis vos decipiat per
philosophiam, non improbat philosophiam sed
abusum, ut, si quis dicat, cave ne vino decipiaris,
is non vituperat vinum sed abusum.

Loquitur autem Paulus de illo abusu, qui
maxime nocet in Ecclesia, videlicet cum ita acci-
pitur scriptura quasi nihil aliud doceat, nisi ra-
tionis humanae doctrinam. Facile est enim astu-
tis hominibus callida interpretatione Evangelium
Iransformare in philosophiam seu doctrinam ra-
tionis humanae. Sicut lulianus Apostata Chri-
stianos arguit inscitiae, quod male intellectis figu-
ris scripturae absurda dogmata peperissent.

Philosophia continet artes dicendi, physio-
logiam et praecepta de civilibus moribus. Haec
doctrina est bona creatura Dei, et inter omnia
naturalia dona praecipuum. Et est res in hac vita
corporali ac civili necessaria, sicut cibus, potus,
sicut publicae leges et caetera.

Philosophia de moribus est ipsa lex Dei de
civilibus moribus.

Omnium ineptissimi sunt, qui somniant,
sic differre philosophiam et Evangelium , quod
ntraque doctrina sit lex de moribus, sed Evange-
lium addat quasdam leges de externis operibus,
qualis est, non esse vindicandum, et similes
quasdam.

Imo si quis affert ex Evangelio ullam legem
de vita civili pugnantem cum philosopbia aut le-
gibus Imperatorum , is statim reiiciatur.

Sicut manuslacob similes sunt manibusEsau,
ita Evangelium de vita civili nihil prorsus prae-
cipit aliud quam quod philosophia et ipsae leges
docent.

Pomponius Atticus el Paulus Apostolus dif-
ferunt, quod de Deo dissentiunt. Alter dubitat,
utrum Deo curae sint res humanae, et sine Deo
vivit, alter certo statuit, quod Deusvere puniat;
item quod ignoscat propter Christum, quod re-
spiciat et audiat. Non dissentiunt in illo genere
civilium morum.

loseph , David , Esaias , Daniel sunt homi-
nespolitici, quales fueruntFabius, Scipio, The-
BIelakth. Oper. Vol. XII.

mistocles. Nec differunt civili forma vitae, sed
differunt fide erga Deum.

Evangelium non est philosophla aut lex, sed
est remissio peccatomm et promissio reconcilia-
tionis et vitae aeternae propterChristum, de qui-
bus rebus nihil potest humana ratio per se su-
spicari.

Cum IglturEvangplIum doceat de voluntate
Dei erga nos , Philosophia vero doceat de rebus
subiectis rationi, nec de voluntate Dei aliquid af-
firmet , satis apparet , Evangelium non esse phi-
losophiam.

Et ut maxime iudicet ratio de voluntate Dei,
certe hoc per se neque ratiocinatur neque affir-
mat, quod Deus gratis velit ignoscere propter
Christum,

Evangelium autem approbat leges de bonis
moribus et iubet eis parere.

Sicut igitur Christianus lege Dei ple utitur,
ita et philosophia pie uti potest. Et cum sciat,
philosophiam legera Dei esse, eo magis veneretur
doctrinam philosophorum et rectas sentenlias bo-
norum scriptorum.

Quod autem philosophia sit lex Dei, hinc
quoque intelHgi potest, quia est noticia causarum
et effectuum naturalium , quae cum sint res ordi-
natae ex Dco , sequitur philosophiam esse legem
Dei, quae est doctrina de illa divina ordinatione.

Sicut Astronomla est cognitio niotuum coe-
lestium, qui divinitus ordinati sunt, ita philoso-
phia moralis est cognitlo operum , videlicet cau-
sarum et effectuum, quosDeus ordinavit in menle
hominis.

Itaque philosophlam vocamus non omnes
omnium opiniones, sed tantum hanc doctrlnam,
quae habet demonstrationes.

Verum autem unura est, ut dlcunt philoso-
phi, quare una tantura philosophia vera est, vl-
delicet, quae minimum discedit a demonstratio-
nibus.

Stoica philosophia non recte iudlcat de and'
&8ia et ridicule philosophatur de nQorj^jLityoig et
ano7iQ07]y(^itvoigj et sunt Ineptissiml , qui dixe-
runt, nullum philosophiae genus similius esse
Evangelio quam Stoicorum doctrinam.

Ineptit etiam Augustinus, qui dicit, se
Christianorum doctrinam in Platonicls reperisse,
praeter hunc unum artlculum: Verbum caro
factum est.

691

DISPUTATIONES

692

Recte dixisset Auguslinus, sl dixisset, eas
leges de moribus se reperisse apud philosophos,
quae leguntur apud Christianos. Nam Evange-
lium prorsus ignorant philosophi, qui ignorant
reconciliationem fide propter Christum contin-
gere. Caelerum leges de civilibus moribus com-
muniter norunt cum Christianis,

Nec apparuit Christus ideo, ut novas leges
de moribus ferret, cum antea ratio norit leges.
Et ferre leges ad magistratus pertinet, ad quos
constituendos nihil opus est nova revelatione;
pertinet enim res ad iudicium rationis.

Nec Epicurea philosophia recte iudicat de
fine bonorum, et ineptit Valla, qui unum Epi-
curum Philosophis omnlbus anteponit.

Aristotelis philosophia diligentissime quaerlt
demonstrationes, ideo una longe omnibus sectis
antecellit. Et recte iudicat de fine bonorum et
ratione virtutum. si quidem de civili vita et civi-
libus virtutibus intelhgitur.

Philosophia tamen non tam angustis finlbus
continetur, ut exlstlmari debeat tota in hos llbros
inclusa esse , qui extant ab Aristotele scrlpti , sed
elementa sunt apud Aristotelem. Mathematici,
Medici ac lurisconsulti fastigium imponunt his
quasi fundamentis. \

Hactenus dlctum est de dlscrimlne Evange-
lii et Phllosophiae. Allud autem est quaerere de
discrimine legis dlvlnae et philosophiae. Haec
ita convenlunt slcut Decalogus et lex naturae con-
veniunt: quia philosophia, quatenus habet de-
monstrationes, est ipsa lex naturae. Sed Deca-
logus clarius praeciplt de motibus cordis erga
Deum.

(V.) Jlia disputatio: de eodem Pauli

dicto,

(Neque in opp. f.Mel. Basil. , neque in Witeberg. legilur
Jiaec Melantlionis dissertatio , neque eara comniemoravit
Strobelius in bibiiotheca Melanthonlana. Inveni eam in
bibliotheca Gymnasii Gothani sic inscriptam :

,,Philippi Melanchthonis in locum ad Colossenses:
Videte ne quis vos decipiat per philosophiam inanem,
dissertatio. Recens edita. Basileae excudebat Ada-
mus Petrus, Mense Augusto , anno MDXXVII. "
1 pl. 8.
Qua oocasione data Melanthon idem argumentum retra-
ctaverit, nescio. Puto autem , Melanthonem haec iu

schola ore tradidisse, eaque a discipulo calamo excepta,
et ex eius scheda a bibliopola edita esse.)

Hoc in loco coUatio humanae iusticiae ad chri-
stianam instituitur. Est autem valde necessarlum
cognoscere, quid inter utramque intersit, ut scia-
mus, quatenus exigat Deus iusticiam humanam,
et quatenus improbet eam Philosophla, quatenus
est sclentla loquendl, et rerum naturallum et ci-
vlllum morum, et ea tantum de rebus naturah'bus
ac moribus clvlllbus adfirmet ac docet, quae certa
ratlone apprehendlt, est vera et bona creatura
Del: Est enlm ipsum iudlcium rationis, quod In
rebus naturalibus et clvillbus moribus Deus dedlt
humanae naturae, verum et certum, qula dicit
Paulus Piom. 2.: Gentes habent legem Dei scri-
ptam in cordibus, id est, habent iudiclum, quo
iudicare possunt , nemlnem laedendum esse, gra-
tiam pro benefactis habendam esse, magistratibus
obsequendum esse, et similla. Habent ergo ho-
mlnes verum ac certum iudicium a Deo de civill-
bus moribus: Item habent de rebus naturalibus,
de numerando, de mensuris, de aedificando, de
remedlis morborum, sicut scriptum est: Honora
medlcum , nam propter necessitatem creavit eum
Deus: Gum enim alt a Deo creatum esse, -docet,
quod sclentia naturae corporum et remediorum
sit vera ac certa, et a Deo nobls ostensa. Cum
igltur PauUis alt: Cavete ne quis vos declpiat per
phllosophlam, non est slc acciplendum, quod illa
phllosophia, quae docet loqui, ac remediorum
naturas, aut corporum, sit vana: permlttlt enim
utl nobis isto iudlclo ratlonis sicut vestituet victu,
non vetat numerari aut metirl corpora , non vetat
aedificare, non vetat pingere, non vetat mederi
morbls corporura, non vetat iudicia exercere, imo
qula audls haec dona Dei esse insita naturae,
multo magls debes hanc philosophiam venerarl,
quam Deus dedit ad vitae praesidia paranda: vult
enlm Deus nos laborate, et vlvunt commodlus,
qnl sciunt remedla morborum , qui sciunt regere
respublicas, quam barbarl: denique qui omnes
Illas artes sciunt, quibus in hac corporali vita
servanda utendum est, ut numerandi artem, me-
llendi, aedlficandi, tempora ex molibus coelesti-
bus dlscernendl: Haec omnla cum slnt Dei dona,
eo magls amplecti et exosculari debebamus: Ideo
S;domon dlclt, saplentiam bonam esse et prae-
stare iusticlae, slcut lux tenebris praestat, Eccle-
slast. 2. Sed de Deo errat phllosophia tripliciter,

693

PHILIPPI MELANTHONIS.

694

Prlmo de gubernalione rerum. Nam etlamsi per-
mittat, quodDeuscondlderitres, tamen ollensa ra-
tio, quia in mundo tam raulta iniuste fiunt, negat
aDeo res gubernari, sed somniat, quod Deus nunc
ocium habeat, et sinat suo quodam impetu naturam
ferri , sicut faber, qui navem fecit, ubi absolvit,
discedit ab ea et committit eam fluctibus et non
gubernat eam. HIc Christiana doctrina diversum
docet, et monet nos, ne per philosophiam deci-
piamur. Tum fallit philosophia, quando de Deo,
aut de Dei consilils Inclpit iudicare: quia anima-
IIs homo non percipit ea, quae Dei sunt. Signi-
ficat autem anlmalls homo totam naturam corpo-
ralem, non renovatam a splrltu sancto, Illa ita-
que natura corporalis nihil potest de Del vohin-
tate adlirmare, quae tantum discitur ex verbo Dei,
slcut Esaias ait , ad legem et ad teslimonium , qui
xion dixerlt secundum verbum, huic non erlt ma-
tutina lux, Sunt igltur sentenliae certae et mani-
festae ex scriptura ehgendae, qulbus dlscamus,
non modo res a Deo conditas esse, sed eliam gu-
bernarl, Deum nos alere ac tegere, ahos servare,
alios punlre, nec discessisse Deum tanquam a
navi fabrum, sed regere res slcut gubernator na-
vem regit praesenll quadam motione, ut probant
hae sententlae, Matthaei sexto: Patervester, qui
est in coelis, pascit Illa. Matthael declmo: duo
passeres asse veneunt, et unus ex iUIs non cadet
snper terram slne patre vestro. loannls qulnto :
Pater meus usque modo operatur, et ego operor.
Eph. 1.: operatur omnla secundum consiiium
voluntatls suae. Coloss. 1.: omnla per ipsum
conslstunt. Actorum 17.: in ipso vlvimus, mo-
vemur et sumus. Psal. 103.: omnes viae homi-
num patent ocuh*s elus, Proverb. 16.: dante te
ilHs, colllgent, Et in oratione dominica : panem
nostrum quotidlanum da nobis hodie.

Secundo errat phllosophia de luslificatlone,
sl statuat, coram Deo satis esse civilem iustlciam.
At chrlstlana doctrina docet, iusticiam coram Deo
fidem esse in Christum. Et sicut in apibus nalu-
rales virtutes non efficlunt eas christlanas aut iu-
stas coram Deo, sic nec clviles mores seu natu-
rales vlrtutes nos faciunt iustos coram Deo. Ha-
bent apes prudentiam quia tecta construunt et con-
stituunt rempubllcam. Habent et iusticiam, quia
suis regibus dih'gentissime obtemperant. Item
iuvant se mutuo, levant onere fessas, a vi et In-
iurlls abstinent: Est in els et mlra fortitudo, quia
acerrlme dimicant cum fucis, Postremo magna ^

temperantla in eis est, qula et venerem nesciunt,
et mella ad nostrum usum conficlunt. Et sicut
ob has virtutes non dlcuntur christianae, ita nec
homines sunt christiani propter solos civiles mo-
res, sed quia credunt, quod propter Christura
Deus nobis peccata condonaverit et receperlt nos
in gratiam, sicutPaulus ait: arbltramur iustificari
homlnes per fidem sine operlbus legis. Et pri-
mae Corlnthiorura prlmo: non glorietur omnis
caro in conspectu elus, ex ipso autem vos estis in
Chrlsto lesu, qui factus est nobis sapientia a Deo,
et iustlcla et sanctlficatio et redemptlo. Neque
vero tollit chrlstlana doctrlna civiles raores, sed
eos exigit, et philosophiam seu rationem praeci-
plentem de cIvIHbus morlbus approbat, sicut et
clvlles magistratus approbat, et testatur, se au-
thorem esse civlllum ordinatlonum, Pioman. de-
cimo tertio: omnia, quae ordinata sunt, a Deo
ordlnata sunt. Et ab hls qui non habent spiri-
tum sanctum , tamen exlgit, vit frenentur civlli
iustlcia. Ut dicit Paulus: lex est iniustis poslta.
Item: lex est paedagogus. Sed in eo dissentlunt
ratio et Evangelium, quod Evangellum negat ci-
vilem iustlclam satis esse coram Deo.

Tertio fallltur, si putat ratlonem satis ha-
bere virium ex sua natura contra vlcla, nec vldet
opus esse spirltu sanclo, qui et corda reddat pu-
rlora, et regat nos, ne vel ab infirmltate naturae
vel Dlabolo praecipitemur in manifesta flaglcia.
Sed Evangeh'um docet, cor esse impurum et ar-
dere concupiscentla : Item, diabolum nobis ita
insidlari, ut etlam in manlfesta flagitla pertrahit.
Ideo pronu'tlIt spirltum sanctvim, qui corda trans-
formet, regat et gubernet nos. lohannis 15. :
sine me nihil poteslis facere. Et Piom. 8. : qui
spiritu Del aguntur, filii Del sunt. Qualis autem
slt homo, et quo ruat desertus a Deo , SauHs
exemplum ostendit. Sic igitur philosophia seu
iudicium rationis de divina voluntate nihil certi
adfirmare potest, sed de natura rerum deque clvi-
hbus moribus,recte iudicare potest. Quare errant
qui ex ratione aut phllosophia iudlcant de doctri-
na chrlstiana. Imo saepe magna est consolatio
plorum, quod non ex ratlonls nostrae ludicio aesti-
manda est voluntas Dei, ut quoties de iustifica-
tione cogitamus sclre, quod Deus solam fidem
imputet proiusticia, mlrifice consolatur anlmum.
Rursum etlam errant hl, qui aspernantur phllo-
sophlam iudicantem de naturalibus rebus : nam
id est condemnere Dei donum cura omnibus crea-
. 44*

695

DISPUTATIONES

696

lurls Dei, quo cum graliarum actione utl debe-
bamus, et senlire, quod slnlDel beneficia, 1 Ti-
moth. 4. : Et sicut insania esset dicere quod ex
artis sutoriae praeceptis sit iudicandum de doctri-
jia christiana, ita desipiunl, qui ex philosophia
iudlcant de doctrina christiana. Dicit enim Pe-
trus, prophetlas non esse humana voluntate edi-
tas. Rursus desiperent etiam hi, qui dlcerent,
artem sutoriam pugnare cum doctrlna chrlstlana.
Ita desipiunt, qui naturam et morum cognitionem
dicunt pugnare cum rellglone. Ita Paulus non
ait, philosophiam esse malam, sedslcait: videte
ne quis vos deciplat per philosophiam, ut si di-
cat: vide, ne te decipiat vinum. Deinde quod
addit, inanem deceptionem , hic significat argu-
menta de dlvlna voluntate ex philosophla coUecta.
Non est enim philosophia, cum de divina volun-
tate ex ratlone ludicamus, sed sunt inania somnia,
sicut Epicurus negavit, Deo res nostras curae
esse, item platonici disputaverunt, Deum gignere
cogitatlonem quandam; et Arlstoteles dlsputat,
mundum esse aeternum, nec aliquando coepisse.
Et admiscuerunt doctrinae christianae philoso-
phiam, qul docuerunt, quod nostris meritis iustl-
ficemur: Et quidam scrlpsit: fundamenta doctri-
nae christianae philosophiam Platonicam esse.
Sic pro certls adfirmare, quae ratlo aut philoso-
phla non potest adfirmave, imo quae prorsus sunt
extra iudicium rationis aut philosophiae posita,
ea est Inanis deceplio. Et slcut in lege praece-
ptum est, ne quis disslmile semen serat in eodem
agro, cavendum est, ne commlsceatur Evangelii
doctrina et philosophia. Sed Evangellum est do-
ctrina vitae splritualis et iustificatlonis corara Deo :
Philosophla vero est doctrina vitae corporalls, si-
cut vides medicinam valetudini servlre, navigan-
tibus discrimina lempestatum, mores civiles com-
muni hominum tranquillitatl. Est autem huius-
modi usus *) necessarius et a Deo probatus, sicut
multls locis docet Paulus, utendum esse creaturis
Dei cum gratiarum actlone. Et tamen usus ta-
lium rerum corporalium non luslificat coram Deo,
sicut Deus praecepltedere, nequc tamen Id lusti-
ficat hominem, ita dieta ex Medlci praescripto,
item tempestatum dlscrimlna observare non iusti-
ficat: item civiles mores, ut non gerere arma ubi
leges prohibent , aut vestire secundum leges exigit
Deus, neque tamen id iustificat coram Dco.

-"') Addidi usus ^ quod ezcidisse manifestum est.

Paulus praeclplt, secundae Tlmoth. secundo,
oQ&OToi^ieiv verbum veritatis. Ideo et nobls ca-
vendum est, ne misceamus Evangelium et Philo-
sophiam : aut hanc damnemus ea ex parte qua ad-
probat eam Deus. Postremo hoc omnium maxi-
me refert admoneri , quod facillime ratio declpi-
tur, ut assenliatur incompertis et falsis, etiam in
diludicandis naturalibus rebus, et multa turpia
contra naturam probat, quando non gubernatur
verbo Dei. Ad Romanos primo: obscuratum est
insipiens cor eorum; item: tradidlt illos Deus in
reprobum sensum, Item secundae Thess. secun-
do: mitlit illis Deus efficacem deceptionem, ut
credant mendacio, Item Pro^verbiorura vicesimo
nono : cum defecerit prophetia dlssipabitur popu-
lus, Cuius rei multa exemplo videmus in lis, qui
laudant eos, qui slbi mortem consciverunt, ut
Seneca Marcellinum quendam praedicat, libro
epistolarum undicirao. Et quam raulta contra
naturam Diogenes fecerlt, notum est. Ostendit
autem Deus huiusraodi horribilla exempla, ut In-
cutiat nobis raetum , ne nimium confidamus vlri-
bus nostrae rationis, et ut verbo suo docerl etregi
nos patiamur. rinls.

(VI.) Alia, (De haereticis puniendis per

Magistratum.)

(Opp. Melaiith. Basil. T. III. p. 324.)

Regnum Chrlsti affert res aeternas, remissionera
peccatorum, iustltiam aeternam et vitam aeter-
nam , et administratur tantum verbo sine vi cor-
porall : alioqui enim dissolveret Evangelium sem-
per praesentes polltias.

Regnum corporale affert res corporales, di-
sciplinam honestamj pacem publicam, et cohercet
vi corporali.

Quare Episcopus excommunicans neque pos-
sessiones neque vlctum neque corpus neque civi-
lem societatem eripit.

Nec dat Evangelium potestatem Episcopis
constituendl aut leges ferendi de rebus civilibus
aut regnis mundi.

Sicut potestas civllis pro officlo suo debet pro-
hibere latroclnia, furta, et similla externa deli-
cta, pugnantia cum secunda tabula, ita debet ex-
terna delicta pugnantia cum prima tabula pro-
hibere et punire, sicut blasphemias, violatum
iusiurandum, implas imprecationes etc. qjiia de
tota lege dictum est: lex est iniustis posita.

697

PHILIPPI MELANTHONIS.

698

Ecclesiastlca potestas tantum iudicat et ex-
comntiunicat haerelicos non occldit. Sed pote-
stas clvllis debet constltuere poenas et supplicia in
haeretlcos, slcut in blasphemos constituit suppll-
cla. Nam manifestae haereses sunt blasphemlae.

Sed slcut in allls crlmlnlbus iudex non Irro-
gat suppllclum, nlsi re perfecte cognlta , ita multo
magls in atroclssimo crlmine haereseos iudex non
prius saevire debet, quara rem perfecte cogno-
verlt.

Et cognltlo non tantum ad presbyteros, sed
etiam ad reliquam Eccleslam pertlnet, slcut Chri-
stus omnibus praeclpit: cavete a pseudoprophetls.
Item : dlc Eccleslae,

Et slcut Maglstratus in allis delectis gradus
poenarum constituit, et interdum exasperat poe-
nam pro tempore, idem fieri in haeresibus potest.
Nam hoc ius penes magistratum est, et nlhil ad
Evangellum pertinet. Dlscernet inter manifestas
blasphemias, quae toUunl dogmata, et inter ab-
usus, qul non tollunt dogmata, sed ad abusum
conferunt,

Nec obstal, quod quidam dicunt, fidem non
esse nostrae potestatis. Non enim plectltur fides,
sed haeresls, hoc est professio certi dogmatls,
quae est in nostra potestate, slcut alia externa
delicta.

Nec obstat hoc, quod dicunt potestatem clvi-
lem domlnari corporl et rebus corporallbus, non
animae. Nam potestas est custos totlus legis,
quod ad externa officla attinet. Quare etlara ex-
terna officia et possesslones perlinentes ad prlmara
tabulam iudlcat. Nam et prlma tabula propter
disclpllnam pertlnet ad vltam corporalem.

Haec vera sunt in genere, et scire ea pro-
dest. Nam illa persuasio in quibusdam potestatl-
bus neque Eccleslae neque reipublicae utllls est,
quae slne dlscrimlne omnes sectas tolerant, errore
quodam, quasi ad potestatem non pertlneat quid
quisque profiteatur de reh*gIone.

Ac fieri potest, ut iropii Prlncipes hac regula
valde abutantur: Prodest tamen scire, quod sit
Princlpum officlum, Ideoque addldi de cognl-
tione, quae debet hoc fieri dih'gentlus, quo
malores et obscurlores sunt controverslae reli-

gionum.

Sunt autem duo testlmonla clara, ex qulbus
iudicari de doctrina potest: Miracula et Scrlptu-
rae divinae.

Apostoli aperle docebant contra legem, eam-
que abrogabant. Sed habebant mlracula , quare
cedere els ludaei debebant. Sic et ethnlcl prin-
clpes propter mlracula debebant credere Apostolis.

Nunc Ecclesla habet scrlpturam, ex qua iu-
dlcare debet, non ex scriptis doctorum, qul non
habent vocatlonem apostolicam , aut ex praescri-
ptlone aut vulgi persuasionibus.

Prodest tamen scire, quae dogmata habeant
testlmonla Ecclesiae, quae non habeant. Etsi
enlm statlm degeneravit doctrlna, et veraEcclesia
in paucis ita duravlt, ut non valde conspici pos-
sit, tamen, cum semper fuerlt Ecclesia, extlte-
runt de plerisque maximis rebus testlmonla. At-
que utinam plura essent conservata ab his qui
praefuerunt.

Aristoteles eruditisslme ratiocinatur in me-
teoris, coelestes motus causas esse motuum et va-
riarum mutationum in inferioribus, quia enim,
ait, coelestis motus primus est, et ciat alla cor-
pora, fit, ut ipsls corporibus etiam causa sit mo-
tuum , qui ipsis proprii sunt. Recte Igltur inde
ratlocinatur , inferiora corpora affici et regi a coe-
lestibus,

(yil.) Alia. (De perfectione christiana.)
(Opp. Basil. T. III. p. 325.)

Perfectio christiana non est opus susceptum sine
mandato Dei, quia scriptura inqult: Frustra co-
lunt me mandatis hominum. Quod si tales cul-
tus sunt irrltl, certe non sunt perfectlores ac me-
liores praeceptls.

Ac profecto plus quam rldiculum est, fingere,
quod desertio facultatum aut coelibatus sint opera
mellora quam vera et perfecta dilectio Dei, verus
tlmor, vera et magna fiducia Dei.

Perfectlo christiana est opus a Deo prae-
ceptum.

Non sunt consilla Evangelica discedere a fa-
cultalibus, res in commune conferre, non iudi-
care , non lltlgare , non bellare.

Episcopis et presbyteris Ilcet habere pro-
prlum sicut licet eis uti allls polltlcis ordlnationi-
bus. Licet etlam eis tenere donationem regum et
prlnclpum, scillcet honores, iurisdlctlones, re-
dltus et alia commoda.

Quanquam difficilis est adminlstratlo utrius-
que negotii, Imperii et Ecclesiae, tamen non est
contra Evangellum , Episcopum tenere praedia et

699

DISPUTATIONES

700

iurisdictionem, sicut artificlum texendi in Paulo
non pugnabat cum Apostolatu.

Et cum faclet Episcopi officla, sclllcet cum
ple docebit populum, erlt vere et Episcopus et
Prlnceps.

Ac Episcopi et presbyteri sunt usufructuarli
in liis, quae al3 Ecclesia accipiunt, non lantura
usuarii.

Quod textus diclt: Reges gentlum domlnan-
tur eorum, vos autem non slc, faclt contra aliud
genus Eplscoporum, quod praetextu Evangelii
domlnatur, et novas leges fert, et urbibus ellclt
clves, qui nolunt doclrlnae suae subscrlbere.
Non vetat, quenquam exercere lurlsdlctionem
quae iure humano in proprlis bonis contigit,

Omnino sunt abducendi animl bominum ab
illis supersliliosis, fanallcis et seditiosis opinio-
nibus, quae laedunt dignitatem rerum clvilium,
ac fingunt inopiam aut simllem hypocrisim In
Evangelio consull aut praecipi tanquam opuslustl-
ficans, aut magls iustificans.

Imo Christlano licet utl politlcis rebus slcut ;
clbo, poJu, aere, artibus, architectonica, medi-
cina. Ita h'cet gerere magistratus, res proprlas
tenere , exercere iudicia, iure bellare ac nillitare,
defensione magistratus utl In ludicils ac htigare,
sic tamen quemadmodum Paulus ait, ut mundo
utatur, non abutatur.

Ac iudicem christianum oportet uti praesen-
tibus legibus atqne Institutis. Nec debet iudicare
cofvtroverslas ex Mosaicis legibus. Nam Evange-
liura non est seditiosa doctrina , nec tollit res
poHlicas.

De Iride.

Elsi iris velut specuhira reddltlumen, taraen
non potest Imaginem soHs reddere, slcut specula
distinctas Imagines reddunt. Et caussa figurae
Iridis est figura nubis.

(YIII.) De caussis per accidens.

Arlstoteles recte discernlt caussas per se et caussas
per accldens.

Clarum est enim iudlclo ratlonis plurimos
eventus non habere caussas per se, Clarum et
hoc est, contlngentlam oportere ponl, etsi neque
provldentiam, neque fatura tollimus.

Provldentia est caussa per se. Est et faturo
caussa per se, sed nec propinqua nec totalls.

Forluna et casus sunt caussae proplnquae per
accldens. Nec est repugnantla *) , eidem eventui
tribuere caussas providentlam et fortunam.

Luna vlcenis diebus septenlsque et tertia dlei
parte peraglt cursum suum , et tamen a trlcesima
luce, ut Inquit Plinius, cursus ad easdem vices
exit.

Tametsl hina aequallter movetur In suo clr-
culo, tamen Inaequahter a coltu conspicitur, ali-
quando enim novisslma et prima eodem dle, all-
quando ahero , aliquando vero terllo primum
egressa ex radiis solaribus conspici potest.

Slngulls mensibus luna coniungitur et oppo-
nltur soli, non tamen singuhs mensibus iiunt
echpses.

Cum corpus solare malus slt quara luna sexles
rainies sexcenties et quadragesies quater, potest
tamen totalis ech*psls soHs accidere, quae tamen
propter aspeclus divcrsitatera non universaHs exi-
stere potest sicut In luna.

(IX.) Casiis. {De siupro.)
(Opp. Basil. T. 111. p. 327.)

PiHara Martis Alclppen AHrrichous per vira sln-
pravit. Cum autem Mars occidlsset iuvenem in
sfupro deprehcnsum , accusat eum Neptunus pater
AHrrochoi, deque eo suppHcium lege surai petlt.
Dil ludiclum In Areopago exercuerunt, et re co-
gnlta Martem absolverunt.

Nos defendlmus recte iudlcatum esse a Dils.

Attlcum fult, non romanum de stupro slne
vl facto (aut) ducere aut dotem dare, Mosaicum
fult, ducere et dotare, Romanae leges honestius
ludicant de stupro. Nec id impium dictu. Nam
poHtia Mosaica nlhilo plus ad iustificationem co-
rara Deo facit, quam politia Romana.

Et cum Deus attemperaverit legera mosalcam
ilH gentl, reperlrl possunt aliqua instltuta, Ro-
raanae relpubl. meHora in genere quam ludalcae.

Itaque etsl aHae Respubl. severlus puniunt
furtura, stuprura aut alia delicta, quara ludaica,
luraen iustae sunt leges.

Illud vero est sedltlosum, quod quldara in-
docti sentiunt, Christianos oportere utl Mosis
leglbus.

Si raptus et stuprum vi faclum parla crlmina
sunt , quia utrumque lege lulla pronunciatur esse

*) In textu : pugnantia^ ex mendo.

701

PHILIPPI MELANTHONIS.

702

vis publica , iure occisus est Alirrochous in facto
deprehensus.

Et iure Marius absolvit adolescentern, qul
in simili casu Tribunum militarem occidit.

Nec seditiose fecit is adolescens, etsi eura,
qui in raagistratu erat, occidit.

(X.) Alia,
(Opp. Basil. T. III. p. 327.)

Germani Principes iure tenent titulum Romanl
Imperii. Licebat enlm Rom. petere auxilium ad-
versus latrocinia ab exteris regibus.

Et Carolus defendens Romam atque Italiam
adversus Longobardos, iure belli factus est domi-
nus urbis atque Italiae, qula quae legltimo bello
capta suut, iuste tenentur. Nam bellura est res
liclta.

Ideo autem bello consequltur vlclor doml-
num , ut populi captl habeant defensorem et re-
ctorum. Belli enlm finis pax esse debet. Neque
vero ulla certa pax esset unquara, sl vlctor non
consequeretur dorainium.

Quare iure belll coactus est Carolus Italiam
tanquara suara constituere ac defendere. Sequl-
tur autem Imperii titulus possesslonera urbls atque
Itallae.

Roraanus Pontlfex non potuit authoritate
Evangelil Imperil tltulum transferre, quia Evan-
gelium tradit de regno spirituali, non habet man-
datum de corporalibus regnis aliquid constituendi
aut mutandl. Itaque Carolus tenult Imperium
non propter translationem pontificls, sed lure
belli.

Sed cum conslltutura sit. aut propter eccle-
siasticam concordiam, aut propter defensionem
ordinis ecclesiastlcl, utlmperator a RoraanoPon-
tifice coronetur, rectum est accedere pontificis
authorltatem.

Scriptura non instituit Monarchlam clvilem,
ita quod praecipiat oranibus horainlbus uni alicul
Monarchae parere, sed praesentibus regibus ac
Maglstratlbus parere iubet.

Praescriptio nunc tuetur Principes, iuxta
qnara certissiraura est iraperii d^lw/Lia ad Gerraa-
nos pertinere. Quae autera praescriptione tenen-
lur, etlara bona consclentla corara Deo tenentur;
qula cura maglstratus divinitus approbatus sit,
approbata est et praescriptio a magistratu ordl-
nata.

Itera effectus est vlni in ebriis , et si alii sint
hilares, alil furiosl, alil lachryment, sicut poeta
dixit: zwy p^^co^eVcy^ yccQ rolg TQonoig y.eqct.v-

VVTCtt,

(XI.) Alia.
(Opp. Basil. T. III. p. 329.)

Liocus de lure regls in historia Sarauelis approbat
In genere quaslibet regnorum formas, ralioni con-
sentientes. Non enim omnes formae similes sunt,
sed alibi libertas est, alibl servitus, alibi gradus
quidara servitutis.

Llbertas Intelligi debet non avaQ/^iaj sed
ubi cerlo lure reguntur horalnes, et Regum pote-
stas legibus clrcumscripta est , iuxta quas ludicia
exercuntur, et suura quisque tenet.

Talis fuit propemodum status regnl ludalci.
Talls status fult et Graecl et Romanl Imperii, Et
hoc tempore imitaraur veterem illam formara Ro-
raani Imperli,

PeccantReges, quando Imperant aliquld con-
tra leges suas et contra formara imperii. Ideo
peccabat Achab eripiens vineara Nabolh, etsl lo-
cus Ille de lure regio potestatera ei concedat occu-
pandl allquid ex prlvato.

Arabrosius prohibet Imperatorem occupare
templura et clare ail: nec mihi fas est tradere,
nec tibl Imperator accipere, etsl allegatur, unl-
versa Imperatoris esse.

Nec proptera tollltur rerum prlvatarum pro-
prletas, etiamsl universa sint Imperatorls,

Evangelium necMonarchiam aliquam corpo-
ralem constituit, nec unara certam regni formam
praescribit, sed concedit, ut aiibi sint aliae re-
gnorum formae.

Ergo quatenus lus concedit rerura proprle-
tatem, quatenus lus concedit defensionera, licet
beneficio iuris uti. Et alibl servitus durior, alibi
defensio aliter conceditur.

Polltia Mosis non magis ad nos pertinet quam
politia Solonis. Sed sicut magistratibus nostris,
ita et legibus magistratuum nostrorum parere de-
bemus. Nec est absurdum aut contumeliosum
dicere, quod iusRomanura sit honestius et rectius
iudicialibus legibus Moysi.

Quia apparet in lege Moysi, quosdara illa-
rura gentiura mores, etsl habebant aliquld vlcii,
permissos esse. Ita Deus velut Princeps saplens
concedendura censuit praesentibus morlbus.

.705

DISPUTATIONES PHILIPPI MELANTHONIS.

704

Haec collalio iuris Roraani cumMosaico non
est inutilis; auget enim dignitatem et alit reve-
rentiam praesentium legum.

Insaniebat igitur Carolosiadius, qui conten-
debat, res iudicari oportere ex Moyse. Insaniit
et Viglephus, qui sensit, impios nullum domi-
nium habere posse.

Plinius recte dicit, ideo lunam in coniun-
ctione non cerni, quia haustum omnem lucis
aversa illo regerat, unde accipit. Et quia non
totus crbis accipit lumen, ideo luna non statim
integra apparet.

(XII.) Alia,
(Opp, Basil. T. ni. p. 334.)

Vcriias est Dei donum, et quidem praecipuum
in natura hominis.

Philosophia est verltas, quare hostes phi-
losophiae belligerantur cum Deo et cum natura
hominum. Nam et veritas res est divina, et in
primis naturae hominum conveniens.

Cum autemChristianos praecipue deceat dona
Dei ornare et conservare, decet etiam praecipue
eos philosophiae studium. Et prodest aliqua ex
parte philosophiae cognitio ad docendam et tra-
ctandam christianam doctrinam.

Philosophia in primis videre debet, quae sint
certa quae incerta. Non est enim philosophicum
affirmare incerta pro certis , aut affirmare aliquid

contra iudicium rationis. Itaque multae sunt opi-
niones sectarum , quae nihil minus sunt quam
philosophia.

Academici non recte iubent InixHV de omni-
bus rebus, nec recte disputant, omnia incerta esse,

Sioici non recte affirmant de fato, et stulte
tollunt contingentiam et hbertatem humanae vo-
luntatis. Et haud scio, an ex illis stoicis dispu-
tationibus serpserit in Ecclesiam disputatio , quae
tollit contingentiam et libertatem huraanae vo-
luntatis.

Epicuri sententia de fine bonorum non est
philosophica ; nam contra naturam hominis est,
voluptatem finem esse bonorum.

Peripatetica philosophla purior est alils se-
ctis, Non enim affirmat ea, quorum ratio non
habet demonstrationes, ut de aeternitate raundi
et aliis nonnullis.

Non negat Arisioteles providentiam, et ta-
men ponit contingentiam, Philosophia morah's
Aristotelis vera est et plena humanitatis.

Etsl verum est, philosophiam moralem par-
tem esse legis divinae, taraen plurimum differt
a lege divina. Item plus etiam differt ab Evan-
gelio, et impietas est, haec doctrinae genera inter
se confundere.

Quod Auguslinus alt, omnia se dogmata
Evangelii legisse apud Platonicos praeter illud :
et verbum caro factum est , aut obscurlssime aut
falso dictum est.

SCRIPTA PHIL. MELANTHONIS

AD HISTORIAM PROFANAM ET PHILOSOPHIAM SPECTANTIA.

MELA.fTB. OpER. Vot. XU. 45

I. CHRONICON CARIONIS.

JWB-clauthouem rcrum ab initio gestarum cognitioncm satis profuudam habuisse, qualem homo doctus illo
tempore habere potuit, scripta eius minora satis tcstantur, Non solum enim in epistolis et iu iudiciis suis
ut etiam in pracfationibus , quas aliorum Ubris praeficit, abundam historiae priorum seculorum co<»^uitionem
conspiciendam praebuit^ scd etiam in orationibus acadcmicis saepius tractavit argumenta historica in-
signi modo.

Unum vero tantum edidit scriptum, quod totam historiam praeteritorum temporum compleclitur
videUcet Chronicon loannis Carionis, de quo nunc nobis paucis exponendum est.

De Carionis vita et scriptis et nominatim eius chronica breviter sed non ubiquc vere exposuit
auctor quidam in „ter ^(Ugcmeiiicn ©na}flopdt>ie ber 2Biffenfd;aften unb ^unftc von ©rfd) unb ©luber.
SBb. XXI. ®. 48.", sed ubcrius et muUo doctius bei @trobeliu§ in fcincn „9)iifceUaneen literarifcJjen ^n-
i)am." Zi).Vl. ©.141—206: „^on garion» Mcn unb @ci)riften."

Natus est loannes Carion a. 1499 in oppidulo Bietigheim in episcopatu Wurceburgensi, et Uteras
didicit potissimum in schola Witebergensi, ubi Melanthone prae ceteris doctore est usus. Vocatus 1522
in aulam loachimi I., Princ. Elect. Brandeub. ut Mathematicus aulae, Principcm Electorem ipsum, astro-
logiae dcditum, et fiUos eius docuit mathematicam et astrologiam. Idcm vcro, vino nimium deditus,
diem iam obut a. 1538, praematura abreptus morle. Scripla eius astrologica, potissimum vaticinia, quae
edidit, recensuit Strobelius 1. 1. Praeterea etiam compendiariam rerum a mundo condito historiani, se-
cundum Danielis vaticinium de quatuor mundi monarcUiis dispositam, conscripsit, „6(;ronicf" appellalam,
"eamque Melanthoni, praeceptori misit, ut eam perlegeret, passim cmendaret, eamque a typographo Wite-
bergensi typis exscribi curaret. De qua re 3IeIanthon ad Camerarium (Vol. II. p. 505.) haec scripsit:
„Carion misit huc /Qovr/.u excudenda, sed ea lege, ut ego craendarem. Sunt multa scripta ncgligentius.
„Itaque ego totum opus rctexo, et quidcm gcrmanicc, et coustitui complecti praccipuas mutationes maxi-
„morum imperiorum. " Ex verbis: ego totum opus retexo, voluerunt quidcm multi coniicere, hoc totum
scriptum non quidem Carionis sed Melanthonis esse, quam quidcm coniccturam Peuccrus, Mclanthcuis
gener, suo quoque confirniavit testimonio, qui in dedicationc Chronici Carionis cditi a. 1572 haec scripsit:
„Nomen Chronici Carionis retiuui, quia mutare illud autor primus sanctae memoriac, Phil. Melanthou,
„socer meus, noluit. Occasio nominis huius inde extitit, quod cum loh. Carion mathematicus ante annos
„quadraginta coepissct contexerc chronicon, et recognoscendum ct cmendandum, priusquam praelo sub-
„iiceretur, misisset ad Phil. Melanth., hic, quod parum probaretur, iohim uboJevit una liiura, alio cou-
,,scripto, cui tamen Carionis nomen pracfixit: sed et hoc, cum retcxuisset, amici nomen et mcmoriara,
„a cuius primordiis ucpoQ/La) priraa Chrouici contcxendi nata atquc profecta esset, titulo posteritati com-
„mendare voluit. "

Minime vero verum est, Melanthonem omnia a Carione scripta tma Utura delevisse, imo verba:
totum opus retexo, tantum indicant, Melanthonem omnes libri partcs emendassc. Non enim omnia sed
tantum ,,multa negligentius scripta" repcrit et retexuit. Idem MelantUon ipse testatus est in cpistola ad
Corvinum (Vol. II. p. 560,), cui exemplum scripti, postquam prodierat, transmisit et simul scripsiL:

45*

708 CHRONICON CARIONIS.

Mitto tibi ^^(^ovixov in quo etsi sunt mei quidam loci, tamen ipsa operis st/Jva mn est tnea* Misit
enim Carion ad me farraginem quandam negligentius coacervatam, quae a me disposita est, quan-
tum quidem in compcndio ficri potuit. In fine adieci tabellam annorum mundi utilem et veram,

quam spero tibi ct aliis doctis placituram esse. Et si rccudent opus nostri xaXy.oyQuq)ov , addam ex
„Ptolemaeo testimonia."
Prodiit liber Carionis ineunte anno 1532 sic inscriptus:
„(5()ronica fcurd) sD^agiflrum 3o|)ann Savion fleiffig jufammen gejogen, mentgfUd) nu^lid) ju lefen. SDBittenb.
fcurd) ©eorg 9?^aw. 1532." 8.
Dicavit libellum Carion domino ac patrouo suo loachimol., Marchioni Elect., et data est epistola Berohni
a. 1531. Totam historiam disposuit in tres periodos sive Ubros; lib. I. a mundo condito usque ad Abra-
hamum • Ub. II. ab Abrahamo usque ad Augustum Imperatorem Roman. ; Ub. III. ab Augusto usque ad
an. 1532. — Hoc opusculum ita placuit hominibus doctis iUius temporis, ut muUi eo uterentur in tra-
denda historia, inter quos ctiam fuit ipse Melanthon. Quare non solum saepe recusum sed ctiam latinum
factum et cditum est.

Germanice prodiit iterum eodem anno:
„Qi)xomfa fcurd) SD^agiflrum ^ol)a\m (Sarion ttleipig sufammengejoQen, menniglif nu^Ii^ ju lefen. ®cbru(!t ou
SBittenb. burd) 5nifel. ©d)irlenj im S- 1532."
Item prodiit apud Georgium Rhaw, Vitebcrgae 1533. — 1538. — 1549, ubi in inscriptione addita sunt verba;
„?8oIjIre(fun3 fciefer S^roniFa »om 32. ^a\)x ter minbern 3al)i bi6 in§ 46." [b. t. fortgefefet »on 1532—1546.]

Porro recusum est hoc xQonxov Augustae VindeUcorum 1532, item 1533 et 1540. Eundem Ubel-
lum recudi curavit lo. Funcciiis, et historiam annorum inde a 1532 usque ad 1546 adiecit prolixiorera,
sic inscriptum:

„ei;rontfon burd) ^a^. Soljann garion SSoIIflrecfung biefer 6I)roni!a \?om 32. Sal)r ber minbern 3aI)I

bi§ in 46. burd) Sol;. gundPen (Pastor in Wohrd prope Norinbergam) jufammengetragen. (S^«nff- <^- ^^•)
1546." 8.
Lalinum fecit hunc Ubellum Ilermannus Bonmis:

„Chronica loannis Cariouis conversa ex Germanico in Latinum a doctissimo Viro Ilermanno l?o«o, et

ab autorc diliffcnter recojjnita. Ilalac Suevorum ex officina Petri Brubachii. 1537. " 8. — Recusus cst

Ubcr ibid. 1539 ct 1.550. — Item Francof. 1555. Porro Lugduni Batavorum , 1546. 1558. Parisiia

1544. 1546. 1549. 1553. 1563. — Vcnetiis 1553 ct 1556.

Quum autem Carionis liber, quo etiam Mclanthon in enarrandis historiis utcbatur, impcrfectus cssct, Me-

lanthon, multuni excitatus a multis, ut totum librum rctexeret, tandem monitis amicorum cessit et Ubrum

ita eraendavit et quasi novum fecit, ut iam non Carionis sed ipsius Melanthonis opus esse videretur.

Prodiit igitur:

„Chronicon Carionis latine expositum ct auctum multis ct veteribus et recentibus Historiis, in nar-
rationibus rerum Graecarum, Germanicarum ct Ecclesiasticarum a Philippo 3Ielanihone, Witebergae
excusum in officina Hacredum Georgii Rhaw. Anno M.D.LVIII." 1 Alph. 3 fol. 8.
Dicavit librum Sigismundo, Archiepiscopo Magdeburgensi, Marchioni Brandenb. et in epistola dcdicatoria
quam dedimus Vol. IX. p. 531. diserte exposuit necessitatem ct utiUtatem cognitionis historiarum. Con-
tinet autem hoc primum Voluraen librum primum et secundum operis Carionis, ergo historiam a mundo
condito usque ad Augustum Imperat.

Post bicnnium prodiit secundum Volumen, inscriptum:

..Sccunda pars Chronici Carionis ab Augusto Caesare usque ad Carolum Magnum. Exposita et aucta
SiPhilippn Mclanihone» Witcbcrgae, cum gratia et privilcgio ad sexenniura. Anno M.D.LX," 380pagg. 8.

CHRONICON CARIONIS. 709

Librum dlcavit eidem Sigismundo, Archicpisc, et epistola data est d. 25. Mart. 1560. Vid. Vol. IX. p. 1073.
Continet hoc volumen tantum partem hbri tertii Carionis, videlicet historiam ab Augusto Irap. usque ad
Carolum Mao^num. Usque ad Carolum M. Melanthon etiam enarrationem hbri chronici mense Martio 1560
in schola perduxerat, quum raorte rebus huraanis eriperetur. Mandavit Academia, ut Vol. X. p. 207 sq.
vidimus, Casparo Peucero, ut Chrouicon inde a CaroU 3Iagni tempora pertexeret. Is igitur, quae in
schola dictaverat, postea etiara edidit. Prodiit itaque;

„Tertia pars Chronici Carionis, a Carolo Magno, ubi Philippus Melanthon dcsiit, usquc ad Frideri-
cum secundum. Exposita ct aucta a Casp. Peiicero. Accessit locupletiss. rerum ac verborum memo-
rabihum index. Witeb. exc. Petrus Seitz, Anno M.D.LXII." 1 Alph. 17 fol. 8.
Peucerus igitur in hoc volumine tertio priorem tantum partem hbri tertii in Chronico Carionis exposuit,
vid. historiam a Carolo Magno usque ad Fridericum II. — Rehquara igitur partem, nempe historiam a
Friderico II. usque ad Carolum V., Imperatorem persequutus cst in vohimine quarto, quod, ut Strobe-
hus 1. 1. habet, ita inscriptum fuit:

j,Quarta pars Chronici Carionis a Friderico sec. usque ad Carolum quintum. Expositu* et auctw* a
Casparo Peucero. Pertinet hic hber ad partem tertiam Chronici. Witeb. 1565." 8.
Sed Strobehum hoc quartum vohmien, quod anno 1565 prodiit, non in manibus habuissc, mihi persua-
sum est, ncque hoc volumen in sua Bibliotheca Melanthoniana ad anno 1565 commemoravit. Imo puto
illum verba „Quarfa pars ex suo ingenio scripsisse, non ex exemplari aliquo descripsisse"; quam con-
iccturam etiam confirmant verba „expositus et aucfiis" in genere masculino, quac non quadrant in foc-
mininum pars, sed in verbura liber. Irao quartum volumen, in exemplo quod meura est, sic inscribitur:
jyLiher </?«"«/»* Chronici Carionis a Friderico secundo usque ad Carolura quiutum. Expositus et auctus
a Casparo Peucero. Pertinet hic liber ad partem tertiam Chronici. Acccssit locuplctissimus rerum
et verborum memorabilium index. Cum gratia et privilegio Caesareo, et Ducis Saxoniae, Electons.
Witebergae, lohan. Schwertehus excudebat. Anno M.D.LXVI. " 2 Alph. 5 fol. 8.
Epistola Peuceri dedicatoria ad Augustura, Ducera Saxon. Elect. , data est pridie Calend. Novembr. anno
1565. — Dubio caret Strobeliuni habuisse excraplum aliquot recusum, in quo vcrba „liher quinfus
quae primam lineam tituli formant deleta fuerunt, Strobeliumque arbitratum csse etiam hoc volumen, ut
volumina tria priora inscriptum fuisse, videlicet: „Pars quarta. " Neque, ut Strobelius ex die epistolae
gratulatoriae coniecit, anno 1565 scd anno 1566 ineunte typis exscriptum est hoc volumen.

Saepius haec voluraina, vel singula, vel omnia quatuor recusa sunt, ut narravit Strobclius 1. !•
Sufficit autem hic cam editionem coramemorare, quam Peucerus ipse a. 1572 curavit; videlicet:

„Chronicon Carionis expositum et auctum multis et veteribus et recentibus historiis in descriptioni-

bus regnorum et gentium antiquorum et narrationibus rerum ecclesiasticarum et politicarum Grae-

carum, Romanarum, Gerraanicarura et aharura ab exordio mundi usque ad Carolum V. Iraperat. a

Phil. aielanthone et Casp. Peucero. Witeb. excud. lo. Crato. 1572." 746 pagg. in fol. exccptis

praefatione et indicibus. —

Qui plura scire vult de editionibus huius libri Peuceri, is legat Strobelium I. 1. Satis est hic commcmo-

rare, quod duo volumina, primum et secundum, a Melanthone scripta, Basileae 1559 rccusa, et ab Eu-

sebio Menio a. 1560 et 1562 germauica facta sunt.

Quum Melanthon ipse non nisi primum et secundura volumen conscripscrit, tertium ct quartum
autem Pe^icerus, hic totum librum repetere noluiraus, sed tantum Vol. I. et II., quae Mclanthonis manu
exarata sunt. Nam Peucerus ipse in epistola dedicatoria tertio volumini praemissa haec tradidit :

„IIli (Mclanthoni) rebus huraanis exempto, ego in pertexendo opere successor datus sum, qui si, ut
„operae atquc laboris, ita doctrinfte, iudicii, prudentiae, et perspicuae planaequc oratiouis hacredi-

-y^Q CHRONICON CARIONIS.

tatem simul adiissem , minus repugnassem voluntatibus meorum coUegaruiii , et de me etiam mihUS

laborassem. Sed cum niliil istorum in me sit, cessi tamen autoritati illorum, qui rem tantam mihi

imposuerunt, non quod considerem, navare me aliquid aut efficere posse his rebus dignum, sed

quod persuaderer, me, quae desint, adiicere debere, quod autoris de multis rebus sententiam hisce

annis quindecimy quo cum eo vixi, cognovissem , et multa ex sermonihus familiaribus quotidianis

meminissem posteritate digna, in quibus si non satisfacerem omnibus, eo minus tamen mihi peri-

„culi fore, quod non expectarctur aliquid priori simile."

Bx quibus verbis satis perspicitur, Melanthonem nuUas chartas sua manu scriptas, quae in elaborando

tertio volumine usui esse possent, rehquisse, quod, si factum fuisset, Peucerus sine dubio hic comme-

inorasset. Quare volumen tertium et quartum, quippe totum Peucerianum, hic missum fecimus, et ea

tantum dedimus, quae a Melanthone sunt perscripta.

711

' CHRONICON CARIONIS

latine expositnm et anctnm multis et veteribus et recentibiis historiis, in narrationibus rerum

Graecarum, Germanicarum et Ecclesiasticarum

a Philippo Melanthone.
Witebergae excusura in ofKicina haereclum Georgii Rhaw. Anno M.D. LVIII.

Nos Dei Gratia Augustus Dux Saxoniae, Sacri Romani Imperii Archimarscalcus et Elector, Landgravii>s
Thuringiae, Marchio Misniae, et Burggravius Magdeburgensis, Notum facimus universis ac singulis Sub-
ditis nostris, nostraeque Ditioni coniunctis, nec non ahis has Uteras nostras inspecturis. Postquam nobis
Vidua olim Georgii Rhavii Typographi Vitebergensis, submisse significavit, quod Chronicon, antea sub
nomine Carionis editum, et nunc recens a Doctissimo viro Domino PhiUppo Melanthone auctum, sumpti-
bus suis et Latine et Germanice in pubUcum mitterey et prelo subiicere statuerit. Et obnixe petiit, ut
ad hoc sibi et Haeredibus suis Privilegium clementer daremus, quo caveatur, ne intra sex annos Chro-
nicon iUud, aUi praeterea Typographi, in Ditionibus nostris imprimant, aut aUbi etiam editura vendant.
Cunque defuncti Rhavii singulare studium in promovenda re Uteraria nobis commeudatum sit, et constet,
quanta sit utiUtas Lectionis Historiarum, ita sane, ut et hanc editionem non tantum discentibus, sed eliam
magnis viris hominibusque poUticis, in tractatione rerum gravissimarum versantibus, maxime profuturam
esse existimemus: Nos dictae Viduae precibus, pro ea quidem benignitate, qua miseras personas com-
plectimur, atque ea animi propensione, qua erga discentes, et Uterarum studia, quae et ReUgionis et
Status poUtici seminaria et nervi sunt, benigne aflTecti sumus, clementcr annuisse, ipsique et Haeredi-
bus suis Privilegium hoc dedisse. Ac damus sanc eis Privilegium petitum his Uteris nostris, Vobisque
omnibus et singuUs serio mandamus, ut quisque diUgenter animadvertat, ne intra annos sex, ab hoc
tempore in Dominiis nostris, aut lurisdictionibus vestris, sive vobis commissis, dictum Chronicon Latine
aut Germanice edatur, aut aUbi etiam impressum vendatur, sub poena vel mulcta trecentorum aureorum,
cuius quidem mulctae media pars Fisco, et altera ipsi Viduae ac Haeredibus suis, sine uUa remissione
a Typographis et BibUopoUs contra hoc deUnquentibus solvi debet. lUud noluimus vos celare, fitque in
eo certa nostra voluntas. In cuius fidem has Uteras SigUlo nostro munivimus, Quae datae sunt Saltzae
r^. Februarii, Anno 1558.

Auffustus Dux Saxoniae
Elector, etc.

Epislohm dedicaioriam lege in Epp. Vol. IX. p, 531.

712

C H R 0 N I C 0 N.

Liegerunt historlas omnibus aetatibus etiam Eth-
nici, et quia cognitio per sese expetltur, et quia
in exemplls multiplices commonefactiones propo-
nuntur, tum de privatae vitae officlis, et de cau-
sls calamitatum, tum vero de consillls publlcae
gubernationis, et de causis multarum horribilium
mutalionum in imperiis, sicut gravisslme Poly-
bius inquit: Historiae cognitionem esse verlssi-
mam institutionem et praeparatlonera ad acllones
polltlcas, et illustrem magistram ad perferrendas
fortunae vices. Etsi autem de Polybil dicto nunc
non dlsputo: tamen manlfestum est, exempla con-
sillorum in gubernatlone multum prodesse. Ut
urbs Pioma praecipuas lcges, et iudiclorum ordi-
nem accepit a clvitate Atlica. Saepe etiam singu-
larla exempla illlus Relpublicae imitata est, ut
cum usurarum magnitudo praebuit occasionem
seditionibus, consIHum Solonls secnta est de oei-
aa/^O^day et redeglt usuras ad centesimas. Item
cum interfecto lulio , sanxit Senatus a^ayt^aTiav,
ut fecerat Athenis Thrasybuhis. Et ut Lysander
inGraecIa constltult oXiyaQ/Jai^, ac populo ademlt
summam autorltatem, et removit Oratores, qui
populum concltabant: slc Romae Sylla debihtavit
trlbunitlam potestatera. Postea Augustus totura
ius trlbunitiae polestatis ad se unum transtulit,
quia saepissime fuerunt Trlbuni tubae sedltionum.
Ideo autem Augustus ad sese transtuHt, ut etiam
cum non erat Consul, ius retineret convocandi se-
natus, quod habuerat potestas tribunitia. Et re-
gulae Illae tutlores sunt: ovx aya&ov nolvxoiQa-
rlr}. Item , sapientlssime constitutus est senatus
Electorum inGermania, qui iam annls quingentis
nervus fuit Germanici imperll. Etsi autem auto-
res huius consililDeus singularimodo rexit: tamen
exempla aliqua considerasse eos consentaneum est.
Et pene similem potestatem in Lacedaemone quin-
que Ephori habuerunt, aut initio septera Principes
in Perside.

Nec tantum ad imitatlonem bonorum consl-
liorum prodest hlstorla, ut imitatio strategeroa-

tum, sed multo maglsad praemonltionem in ca-
vendis causls horrlblllura mutationum et calami-
tatum, cum regula universah"s sit: Atrocla delicta
punluntur atroclbus poenis in hac vlta. Piecitant
hlstoriae omniura temporum exempla, de poenis
blasphemiarum, periurlorum, tyrannlcae crude-
lltatls, sedltionum, flagitiosarum llbldinum, et
rapinarum, quae poenae testimonia sunt provi-
dentlae et iudicil dlvini, et harum regularum :
Non habebltDcus Insontem, quicunque vane usur-
pat nomen cius. Ilem: Qui gladium acceperlt,
gladlo periblt. Item de llbidiulbus: Omnls ani-
ma , quae fecerlt abomlnallones has, delebltur.
Item: Veh qui spolias, qula spoh'aberIs. Et potest
ceu commuue argumentum Inscrlbi omnibus hl-
storiis: Discite iustlciara raoniti, et non temnere
Divos.

Delnde de multls pecu.llarlbus negociis histo-
rla monet. Saepe fuerunt infelicia foedera, prae-
serllm dissimilia, et quia fiducia proprlarum vi-
rium est insolens et Infelix. Unde sequitur, quod
dictum est a Theognide: v/3Qig y.al MdyvrjTas
ancoXaOe, y.al Koloipwva. Et accedlt hoc, quod
causae dlsslmiles sunt, ubi muUi dissimlles con-
iuncti sunt. Ut, Atheniensium et Corcyreorum
foedus utrlsque exltlale fuit, cura Attlci propter
coniunctlonera cura Corcyreis, quam fecerant in
causa dubia, movissent belhim Peloponnesiacum,
Item postea propter foedus cum Phocenslbus sedi-
tiosis altraxerunt regera Macedonlcum. Et regula
est de dlssimilibus foederlbus apud Thucydldem
libro tertio: 'Ev tco ^iallaTrovTi yvioi.irjg diacpo-
Qal sQ/a)v y.a&iOTavTai , id est: Dissidentibus
opinionibus et voluntatibus fiunt diversa opera.

Docet item , tantum necessarla facienda e&se,
nec movendas esse res non necessarias stulta tto-
XvnQa/iiioavvrjy quae varias habet causas. Inter-
dum aeraulatio incendit animos, ut, Marius et
Porapeius bella civilia moverunt praecipue ex
aeraulatione. Interdum ingenii pertlnacia attra-

71S

I. CHRONICON CARIONIS.

714

hit bellum. Causa belll Peloponnesiacl proxlma
fuit Periclis pertinacia, nolentls retractare inlu-
stum decretum deMegarls. Cato nec mortePom-
peii, nec amissis tot exercltibus permovetur, ut
arma deponat. Saepe ambitione moventur res
non necessariae ab inquietls ingeniis. Ut, Alcl-
biades suasor est belli gerendl in Sicllla , cum pa-
tria domestlco bello arderet, et nulla magna causa
esset, tam procul mittendi robur clvium. Aga-
thocles circumsessa urbe Syr<«cusana abduclt exer-
citus In Aphrlcam, qul Ibi trucidantur. SIc all-
quotles Galli exercitus in Italiam duxerunt.

Interdum raovenlur animl y.axoQriXia, Ut,
Demosthenes Imaginatur snum consih'um esse
Themlstocleum, defendendam esse Graeciae liber-
tatem contra exteros reges. Cicero qnia anteaCa-
tilinam oppresserat, sperat se simiU foehcitate
Antoniura oppressurum esse. Hoc modo saepe in
Ecclesia peccatur. Ut, Zedechias scit, a priori-
bus regibus defensum esse templum, ac sperat
suam defensionem fore foelicem, quara leremias
contra superiorura Prophetarum exempla dissua-
debat. ludael aliquotles adversus Romanos mo-
verunt sedltlones, tanquam imltaturi losuam aut
Maccabaeos etc.

Gum igitur legiraus, quales habuerit eventus
TioXvJiQayfxoovrrj, coglteraus de regula, Necessa-
rla facienda esse, et quidem cum petitione auxilil
dlvlni, Non movenda esse non necessarla, Ideo
inquit Paulus: Qua vocatlone vocatus es, in ea
ambula. EtSiracides inquit caplte3. : Quae raan-
data sunt tibi , cogita sancte. Qul araat perlcu-
lura, peribit in eo. 1. Thess. 4. : Sltis quletl, et
aglte propria. Ubl praecipit Paulus de vltanda
TioXvTiQayfxoGvvi]^ quae rult extra vocatlonera.
Tales raultae admonitlones tradltae sunt, etlam
ab ethnlcls sapientibus. Spartam nactus es, hanc
orna. Et Aristophanes Periclem exagitat in fa-
bula, cui titulus est Acharnenses : ^EfJsX rlg, ov
XQV^» *^4Xla Ti ^Qrjr tmars , id est, Dicat aliquis:
Non opus erat? Sed dlcite: Quid opus erat?
Item : nXeico 7iaQ8Qya tQycor. Denique de multis
vitae et consiliorum regulls historiae nos monent.
Et prudenter in exemplis conslderandum est, ad
quas regulas vitae accommodanda sint, Sed nunc
de nobis in Ecclesia dlcamus.

Praecipue hlstoria opus est in Ecclesia. Prl-
mum , qula Deus immensa bonltate sua se patefe-
cit , et patefactiones suas scribi volult. Vult sciri
Melanth. Oper. Vol. XII.

inllla generis huraanl, Eccleslae exordla, inslau-
rationes, conservallonem et revelalionem pro-
niissionis de fillo , gloriosam promulgationem
legis, misslonem filii, et illustria testimonia,
quae sublnde edita sunt, ut nos de doctrina con-
firmareraur. Vult sciri discrlmenEccIesIae et alia-
rum congregatlonum sive sectarum, et cognosci
omnibus teraporibus, quah's fuerit Ecclesla. Ideo
historlam Deus nobis per Patres el Prophetas
optlmo ordlne, et numero annorum dillgenter
tradito, scrlbi volult. Ac slngulare decus estEc-
clesiae, quod non alibi in toto genere humano in-
venitur antiquior serles imperiorura et temporum,
Nec alia gens habet retro annotatos certo numeros
annorum.

Praeterea non modo decus est Eccleslae, sed
testlmonium etlam de Deo, de providentia, de
veritate doctrlnae In Ecclesla, quod ordine mo-
narcbias qnatuor statira initio secundae, videlicet
Persicae, describit. Simul etiam raulta magna
bella regura Aegyptiacorora et Syrlacorura prae-
dicit. His vatlciniis cum eventus respondeat, fa-
tendum est, et praedictiones illas a Deo traditas
esse, et hanc doctrinam solara deDeo, quae simul
tradlla est per illos ipsos Prophetas, verara esse.
Itera , servari a Deo Ecclesiam , inter horrendas
imperlorum confusiones, et propter eam Deo cu-
rae esse iraperia.

Secundo, ut librl propheticl melius intelll-
gantur, oranlum temporum historia complectenda
est, Et conslderent lunlores, fere iblHerodotum
ordiri suam historiam, ubi Hleremias desinit,
videlicet In rege Aprie, qul Hieremlam inter-
fecit. Erlt Igitur contlnua mundi historla : Libri
prophetici, Herodotus, Thucydides, Xenophon,
Dlodorus dePhllippo, Alexandro et successoribus.
Polyblus, Llvius, et deinde alii post Llvlum.

Terllo ad diiudicatlones 'gravlsslmarum con-
troversiarum prodest nosse historlas. Ut, statim
post Apostolos orta sunt certamina plurima,

Cerinthus , Ebion, deinde Samosatenus
et Arius lacerarunt doctrlnam de filio Dei.

Manichaei finxerunt duo prlncipla, pari-
ter aeterna, contraria, Bonum et Midum , (pujg
y.al vlrjv, Probaverunt necessitatem stoicam,
damnaverunt certos cibos.

Tacianus et alli multi damnarunt conlu-
glum. AIH, ut Carpocrates, finxerunt raptus dl-
vinos, et voluerunt communes esse mulieres

715

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

716

Multi, et nommatim Pelagius, penitus damnave-
runt doctrinam de Gratia, et de iusticia Fidei,

In talibus materiis valde prodest scire, per
quos veritas defensa sit, quibus argumentis men-
dacia refutata sint, quae testlmonia divinitus edi-
ta sint, Ut: lohannes refutavit Cerinthum, et
Cerinthum ruina balnei oppressit. Samosatenum
refutavit Gregorlus Neocaesariensis, clarus mlra-
culis , et Dionysius Aegyptius. Marcionem et
colluviem Manichaeorura refutarunt Polycarpus,.
auditor lohannis, etlreneus, auditor Polycarpi.
Manem, qui primus aulor fuit Manichaeae im-
pietatis, interfecit rex Perslcus, detracta el cute,
quod In curatlone filii comperlt, eum esse impo-
storem, non medicum. Marcion Diaconl con-
iugem exCypro abduxit, quae postea reversa mul-
ta de sectae turpitudlne narravit. Arlum refuta-
vit tota Nicena Synodus, in qua multl martyres
fuerunt. Et ostendit Deus ludicium suum adver-
sus Arlum, qui cum haberet novam aulae bene-
volentiam, Bizantium iturus ad disputatlonem,
subita consternatlone oppressus, decHnans de via
ad latrinam, ibi sanguinem et Intestina effudit.
Atque ita pene ut ludas raortuus est, ut hoc tera-
pore ah*quot Hypocritae extinctl sunt subllis ter-
roribus, qui confessl sunt, se contra consclen-
tiam oppugnasse verltatem, Latomus Lovanlen-
sis inter horrendos mugitus confessus est, se
contra consclentiam adversatum esse veritati. Pe-
lagium refutarunt Ambrosius, Augustinus, Pro-
sper , et alii.

Post ea tempora cum Romanura imperlura
dilaceratum esset a Gothis, Vandalis, et Hun-
nis, infusae barbarae gentes in Italiam, Grae-
ciametAsIam, mutarunt llnguara, et multas Ec-
clesias et Scholas deleverunt. Inde sequutae sunt
in doctrina tenebrae, et nova doctrinae forraa na-
ta est, et muhae superstltiones receptae et confir-
matae sunt, Ut, sacrlficla pro mortuls, et invo-
catio hominura mortuorum, et initia monacho-
rum. Et paulatira crevit Roraani Pontificis po-
tentia, quae deinde Gerraanlcorum Imperatorum
liberalitate instructa est magnis opibus, qui el
multa oppida in Italia attrlbuerunt, Hanc po-
tentiam auxerunt postea fraudibus et bellis, et ex
imperii reliquiis raulta occuparunt.

Horum bellorum causae ex veris hlstorlis
iudlcarl possunt, quae ostendunt, qulbus occa-
sionibus regna dare et erlpere regibus conatus sit,

et finxerit, summara monarchiam imperiorumi
Petro datamesse, iuxta versum scriptura In co-
rona Rodolphi, quem Papa Imperatorera noral-
navit contra Henricum quartum : Petra dedit Pe-
tro, Petrus diadema Rodolpho. Leguntur et
Synodl pontlficlae, in quibus confirraatl sunt er-
rores et pontificia tyrannis. Magna igitur utlli-
tas est historiae in diludicatlone raultarum con-
troverslarum.

Postremo et haec ingens utllitas adsldue co-
gltanda est, in collatione historlarum ethnica-
rura et nostrarura. In historiis ethnicis
tantura cernuntur exerapla irae Del, contra atro-
cia scelera, iuxta regulas: Qui gladiura acceperlt,
gladlo perlbit. Item contra perluros : Non habe-
bit Deus insontem , qui vane noraen elus usurpat.
Itera: Veh qui spolias, quia spollaberls. Itera:
Oranls anlma, quae fecerit aboralnatlones has,
eradlcabltur etc. Ai in historia Ecclesiae
utriusque generis exerapla proponuntur, Exempla
Irae in poenis, ut dlluvli, conflagrationis Sodo-
mae , interitus Pharaonls , et alia multa , quae ad
legera referantur. Item exempla mlserlcordiae
seu gratiae . quae *ad Evangellum referantur. Et
testlmonia manifestae praesentiae Dei in Ecclesia,
quae docent nos de fide, de vera invocatione,
de verls cultibus, et valde confirmant plas men-
tes. Ut, post lapsum voce filli receptl et servati
sunt Adam et Eva. Manlfesta praesentia Dei est
in famlliis Nohae, Abrahae, Isaac, lacob, lo-
seph, et deinde In Ecclesia Israel In deserto.
Postea quoque in gubernatione losuae, Gedeonis,
Sarasonis, Sarauelis, lonathae, Davidis, losa-
phat, Eh"ae, Eh*saei, lonae, Ezechiae, Esaiae,
lereraiae , Danlelis , manifesta praesentia Del in
Ecclesla conspicitur. Hanc totam serlera Eccle-
siae oranium temporura Intuerl utile est. Ac in
unlversa historla discernantur narrationes de Ec-
clesla ab ethnicls materiis, et ubl slngulis tempo-
rlbus fuerlt Ecclesia, quara habuerit doctrinae
vocera, quos praecipuos Doctores et testes, quae
certaraina , quales aerumnas et liberationes , con-
sideretur.

Hanc admonitionem de utllitate historlae
et de Ecclesia discernanda ab Ethnlcorum tene-
brls, initlo propter iunlores recltavl, et ut avi-
dius legant historias, et ut Ecclesiam rectius nos-
se discant.

717

I. CHRONICON CARIONIS.

718

De ordine libri.

Utile est, semper in conspectu habere, quan-
tum fieri potest, omnium temporum seriem, et
praecipuas generis humani mutationes. Ad id
maxime conducit nosse dictura , quod recitatur in
ludaeorum commentariis, hoc modo:

Traditio doinus Eliae.

Sex millia annorum mundus, et deinde con-

flagratio,
Duo millia inane.
Duo raillia lex.
Duo millia dies Messiae. Et propter peccala

nostra, quae raulta et magna sunt, de-

erunt anni , qui deerunt.

Hoc modo Elias de duratione generis huma-
ni vaticinatus est, et praecipuas rautationes dis-
tinxit. Duos primos millenarios nominat ina-
nc, quod simplicissirae sic interpretor, nondura
horaines procul dissitas regiones occupasse, ante
conditara Babylonera. Alii dicunt, nominari
Inane, quia nondum certa politia Ecclesiae con-
stituta fuit, et nondum segregata fuit Ecclesia a
caeteris gentibus. Nondnm eliam erant imperia,
qualia postea in monarchiis fuerunt. Sed quae-
cunque causa est, quare sic dixerit Elias, hoc
non dubium est, priraam aetatera fuisse florentis-
siraam, quia natura hominura minus languida
fnit, quod ostendit longaevitas. Et fuit excellens
decus, quod sapientissimi senes, pleni divinae
lucis, simul vixerunt, et de Deo, de creatione,
de edita promissione testes fuerunt, et multi arles
invenerunt et iliustrarunt.

Secundum tempus a Circumcisione numera-
tur, usque ad natum Messiara ex Virgine, quod
non muho rainus duobus raillenariis continet.

De terlio terapore significat fore, ut non
compleantur duo millenarii, quia nimium crescet
irapietas, propter quam citius delebitur totura ge-
nus humanum , et Christus se palam ostendel in
iudicio, ut inquit: Propter electos dies illi bre-
viores erunt.

Distribuemus igitur historiam in tres libros,
iuxta dictum Eliae. Primi libri narratio bre-
vis est, etsi haud dubie ante diluviura Deus mul-
ta illustria testimonia de sese aedidit, Et varia
certamina fuerunt Ecclesiae et impiorura, Et
multa adrairatione digna in Artium inventione
excogitata et tradita sunt.

Secundus //^^r erit prolixior, quia tunc
et Ecclesia habet suas mutationes, proraissio re-
petitur, et aUigatur ad certam stirpem, et feccle-
sia distinguitur a caeteris gentibus, et fit promul-
gatio legis, et collocatur Ecclesia in sede et po-
litia certa. Et in id terapus incidunt raonarchiae,
in quibus magnae mutationes generis humani ac-
ciderunt, dignae consideratione. Ac praedixit
Deus seriem quatuor monarchiarum, ut significet
Messiae adventum et finem raundi, videlicet
huraanae generationis, et terapus ultirai iudicii.
IntelHgas autera monarchiam non quidem
coraplexara omnes regiones et gentes, sed tantara»
quae raagnam partem orbis terrarum tenuit, et
tantam habuit potenliara , ut caeteros reges com«
pescere posset. Ideo enim voluit Deus monar-
chias constitui, ut horaines legibus, iudiciis et
disciplina regerentur.

Hoc ut fieret Deus dedit monarchas, instru-
ctos potentia, qui et leges honestas conderent, et
iudicia ac dlsciplinam armis defenderent. Et
rautat Deus iraperia, cura haec officia negligun-
tur, et Principes vel ipsi faciunt, vel non pu-
niunt, iniustas caedes, libidinura confusiones,
dlreptiones, et alia atrocia scelera. Vult enim
Deus, politicura ordinem testimonium esse de
providentia, et de iudicio suo, et vult hoc modo
utcunque servarl societatera horainum, coniugia,
disciplinam, doctrinas, et vult imperia esse ho-
spitia Ecclesiae.

Est et hoc singulare monarchiarum decus,
quod aliqui praestantes reges in numero monar-
charum vocati sunt ad veri Dei agnitionem , et ad
ornandam Ecclesiam, ut Nabuchodonosor, Ephi-
merodas, DariusMedus, Cyrus, Artaxerxes Lon-
gimanus, Constantinus, Theodosius, Arcadius,
Valentinianus, Carolus Magnus, Ludovicus pius,
Henricus Saxo, Otto prinius, ut de caeteris non
dicam,

Ostendit autem liber Danielis, Deura ipsum
quatuor raonarchias numerare, et significare,
quartae monarchiae tempore Messiam palam
praedicaturum esse Evangelium et sacrificium
facturum, ad quod mittendus erat, et deinde
finem fore generationis horainum , et sequuturam
esse resuscitationem horainura raortuorura, Vo-
luit enim Deus sciri, hanc generationem homi-
num non fore perpetuam. Voluit item sciri tem-
pora ulriusque adventus Christi» Ac raagna

46*

719

SGRIPTA PH, MEL. AD HIST. FrtGF. ET PKIlOS. SPECTANTIA.

7£0

confirmatio est piorum : cum videmus, hunc fuis-
se monarchiarum ordinem et successionem , ut
praedicitur, non dubitemus, sequuturum esse iu-
dicium. Sic autem numerantur monarchiae.

1. Prima est Chaldaeorum , qua et Assyrii
vicini comprehenduntur, Nam alias statim initio
potentiores fuerunt reges in Babylone, alias vi-
cini reges in Ninive. Nec dubium est, Babylo-
nem et Niniven diversas urbes esse.

2. Secunda dicitur Persarum,

3. Tertia Alexandri et proxiraorum suc-
cessorum.

4. Quarta Romanorum, quam significat
Daniel tandem dilacerandam esse, et pedes par-
tim ferreos , partim luteos fore. Etsi alii ferreos
pedes inteUIgunt regnum Turcicum , caeteros lu-
teos pedes: tamen ego existimo, Turcicum re-
gnum, quod manifestas blasphemias conlra ver-
bum Dei profitetur, et ex professo delere no-
men Christi conatur, non annumerari monar-
chiis, quas Deus legum et disciplinae causa con-
stituit. Sed ferreos pedes intelligo aliquot poten-
tes imperatores Germanicos, ut Carolum pri-
mum, Ludovicum filium, Henricum Saxonem,
quem usitate Aucupem nominant. Veteres Ger-
manlcae historiae nominant eum Humilem, ut
sic dicam. Deinde Olthones, Henricum Bom-
bergensem. Postea fuerunt multi imbecIUiores,
quos significant lutei pedes. Sed mixti fuerunt
et fortes Principes, qui res utiles gesserunt, ut
Lotharius Saxo. Nam Turclcum Imperium pror-
sus a raonarchiis selungo, quas JDeus legum et
discipllnae causa constituit.

Sunt igltur peculiares descrlptlones Turcicae
tyrannidis. Ut apud Ezechlelera prophetia de
Gog et Magog proprie ad Turcas pertinet. Et
cornu loquens blasphemias, et conterens Eccle-
slam apud Danlelem, de toto Mahometico regno
concionatur. Slngularls furor est ortus a dlabo-
lis in hac ullima senecta raundi, Deo permittente
propter horribilia homlnum peccata, tyran-
i\.\s Mahometica y dlssImlHs omnium regnorum:
quia ex professo conatur delere noraen Chrisii,
Nec ornat genus huraanuni legibus aut disclpllna:
Sed vastat orbem terrarum, ut et nomen Turca
vastationem seu vastatorem significat.

Sit autem grata nobis consideratio, quod
Deus et Germanicam gentem hoc honore ornavit,
ut rellquias Romanae monarchiae eam tenere, et
praecipuos e^set custodes Europae voluerlt, Nec

dublura est, Italiae post longas vastationes salu-
tarem pacem et ornaraenta civilia restituta esse
Caroli et Ludovici virtute, et ab his defensam
esse Galliara et Gerraaniam, depulsis a Gallia
Saracenls, et a Germanla Ungarls, ornatas esse
Ecclesias, et excltata doctrinarum studia, cura in
Aegyplo et in Aphrica penitus deletae essent Ec-
clesiae, et in Asiara infusi essent Saraceni etTur-
ci, qui ibi quoque delebant Ecclesias et literas.
Ut igitur in Europa reliquiae Ecclesiae et doctri-
narum servarentur, rursus ibi divinitus pulchra
coniunctio facta est, Italiae, Galllae et Germa-
niae, quae ab uno C«ro/o tenebantur, qui tan-
quam monarcha erat Europae, et custos pacis,
rellglonis, legum et disciplinae. Postea Italiae
et Gerraaniae coniunctlonem retinuerunt Othones,
Henricus Bombergensis et Cunradus Spirensis.
Post hunc cum iara Romanorum Pontificum po-
tentia crevisset, furiae pontificiae accenderunt in
Germania bella civilia, quibus potentia Germa-
nici imperii praecipue languefacta est, Non enim
procul abest dles triuraphi, in quo se filius Dei
palara ostendet generi humano, [et Ecclesiam
aeterna gloria ornabit, et omnes irapios in aeter-
nas poenas abilciet. Interea taraen , ut minus sit
confusionum, optandum est, utPrlncipes in Ger-
mania hoc decus sapientia et virtute tueantur, nec
privatis discordiis Germaniara ipsl dilacerent.
Hanc curara praeclpuara esse oportebat suraral in
terris Senatus, videlicet collegii E lector um^
ut Europa et caput et vlres haberet contra Turci-
cam barbariera, et tyrannos, qui inlusta bella
raovent, perniciosa toti Europae. Nos autem
Deura ardentibus votls et gemitibusprecemnr, ut
in hac turbulenta senecta mundi et ruinis impe-
rlorum servet allqua Ecclesiae hospitia, et tribuat
eis salutarem gubernationem,

Annorum series ex Philone.

Mille sexcenti qulnquaginta sex ad diluvlum.

Ducentl nonaginta duo ad Abraham natum.

Quadrlngenti vigintl quinque ad Moisen
natum.

Octuaginta ad exltum ex Aegypto,

Quadringentl octuaglnta ad teraplum Salo-
monls.

Centum triglnta octo: ad regem loas, et
finem stlrpls Saloraonis,

Ducenti nonaginta unus: ad mlgratlonem
spontaneara leconiae.

721

I. CHRONICON CAFiIONIS.

722

Undeclm : ad excidium lerosolymae sub Na-
buchodonosor.

Septuaginta exilil Babylonlci post destructam
lerosolyraam.

Trlginta sex : lesus magnus sacerdos, culus
fit menllo In Zacharia sub Cyro.

Octo : loiakim absente patre.

Vlgintl: lesus reversus a rege Perslco.

Quadraginta octo: loiakim iterum.

Viginti et unus : Eliaklm.

Vlgintl quatuor: loiada.

Vlginti quatuor: loathan.

Decem: laddua sub Alexandro.
Summa annorum ad Alexandrum usque trla
millia quingenti octuaginta quatuor.

Viginti septem: Onias prlscus.

Tredeclm: Simon priscus, celebratus a SI-
raclde,

Viginti: Eleasar.

Viginti septem: Manasses,

Vigintiocto: Simon lustus.

Triginta novem: Onias fillus elus, Inter-
fectus ab Andronlco , praefecto Antiochiae, quem
pecunia corruperat Menelaus ad Onlam Interfi-
ciendum, ut IpseMenelauspontlficatum occuparet.

Annl quinque: ludas JMaccabaeus,

Novendecim: lonathas.

Octo: Simon frater ludae Maccabael,

igmti sex:

loannes Hircanus.

Unicus annus: Aristobulus,

Viginti septem: Alexander,

Novem : Alexandra,

Triglnta quatuor: Hircanus ultlmus.

Triglnta septem : Herodes. Natus est au-
tem Christus anno 30. Herodis.

Hanc Philonis tabellam addidi, quanquam
propter iiUerregna desunt annl allquot. Sed pro-
pter Philonem et propter serlem hlstoriarum
prodest studiosis et hanc tabellam In conspectu
esse.

Liiber priraus,

qui complectitur duo millia annorum, inde
usqiie ab initio mundi.

Slngulari consillo Deus In Ecclesla extare et
semper conservari voluit initla mundl, el serlera
annorum: quae quidem et testimonium est deEe-
clesia , et magnum decus. Vult enlm sciri Deus

origlnem generis humani, et divlnas patefactio-
nes, et testimonla patefactionum, et quae doctrl-
na, et quomodo propagata sit. Vult sclrl certo,
ideo conditum esse genus humanum , ut inde
aeterna Ecclesia colligatur. Vult et causas sclri
calamitatum humanarum, et mortls , et agnosci
iilium, per quem liberablmur ab his mah's, et
restituentur iusticla et vita aeterna. De his tan-
tis rebus ut certl essemus, anni melae In motu
Solis constitutae sunt, et prlmis patribus osten-
sae sunt, et In doctrina prlmorum patrum, dlvi-
nitus tradita, annorum serles diligenter perscripta
est. Et addidlt Deus omnibus temporibus il-
lustria testimonla, quae ostendunt, eam doctrl-
nam a primls patribus transmlssam ad posteros,
veram et non fabulosam esse. Huic doctrlnae dl-
vinitus traditae de Inltlis mundi et generis hu-
mani, et de patefactionibus divlnls, constanter
assentlamur.

Sumamus Igitur ex primo libro Molsi nar-
ratlones de creatlone mundi et hominum , de ho-
minum lapsu et causls calamitatum , de restitu-
tione Ecclesiae post lapsum, et de annorum serie
et firmissima assensione eas amplectamur, Nec
allas imaginationes, sive Democrlti, sive Plato-
nis, slve Aristotelis anteferaraus, Itaque hae
res maximae initio actae sunt, quas Deus volult
notas esse :

I. Creatio mundl et homlnum.
, H. Institutio Eccleslae et coniugil.

III. Certum opus, quod esset testimonlum

obedientiae.

IV. Instllutio domlnii.

V. Lapsus , causa mortls et calamitatum.

VI. Restitutlo Ecclesiae, et poenae mitigatlo.

VII. Prima promulgatio promlssionis de Sal-
vatore, reddituro iusticiam et vitam aeter-
nam: Semen mulieris conteret ca-
put serpentis,

Harum maximarum rerum cognitlonem in
Ecclesia necessariam esse non dubium est, et
quanta sit magnitudo , piae mentes utcunque co-
gitare possunt, etiamsiprophani homines has nar-
rationes derident, aut in /nvS^oXoylag transfor-
mant. Nos vero credaraus voci divinae, et In sin-
gulis narrationibus amplitudinem consideremus.

I, Prlmum sciamus, unicum hunc mundum
creatura esse, in quo se fiiius Dei patefecit, nec
esse aut fuisse allos mundos , quia in Moise ex-
presse dlcitur: Postquam homo conditus est.

723

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

Deus postea cessavit alias res condere et creare,
videlicet alios novos mundos, aut novas ele-
mentorum aut animantium species, Et condito
homine quievitDeus, quia vult in homine ac-
quiescere, et eo delectari, et ei in tota aeternitate
communicare sese suam sapientiam , iusliciam et
laeticiam-

II. Secundo cogitemus, qualis sit conditus
homo, videlicet talis, ut sit imago similis Deo.
Interpretatur autem Paulus imaginem ad Ephe-
sios 4: lusticiam et sanctitatem veritatis. Com-
plectitur ergo imago incorrupta potentiam cogno-
scentem, in quam transfusa est lux divina, quae
est vera et firma agnitio Dei et legis, et noticia
de vera obedientia et de iudicio Dei. Deinde
complectitur et voluntatem et cor, quod ardebat
motibus Spiritus sancli, et integra obedientia sine
peccato. Ad haec dona adiuncta fait libera et
non impedita electio voluntatis, Sunt autem in
Deo summa bona, sapientia, iusticia, et libertas
electionis. Horum summorum bonorum radios
cum in nos transfuderit , lestimonium ostendit,
vere a se hanc creaturam diligi, Et quidem ideo
transfudit ea in nos , ut hae ipsae noticiae testen-
tur, esse Deum, et doceant nos, qualis sit, et
discernant eum a malis naturis, lam cogita,
quantum decus fuerit homo ante lapsum, cum
vere esset domicilium et temphim Dei, sine pec-
(cato , sine morte. Etcogita, quanta fuerit ingra-
titudo, avertere se aDeo ad diabolos, et excutere
Deum. Excusso autem Deo, qui est fons vitae,
sequuta est mors, ut postea dicetur,

IH, Tertio, Ecclesiae initium est ipsa crea-
tio hominis, cum illis donis, quae erant data,
ut Deum celebrarent. Et addidit Deus manda-
tum de externo testimonio , quo ostenderent obe-
dientiam erga eum, et ut esset occasio colloquen-
di de Deo, videlicet mandatum de h*gno seu ar-
bore scientiae boni et mali. Caeterum radius lu-
cis divinae insitus menti norat mandata moralia,
et in his obscurior erat prohibitio vagarum libidi-
num, Ideo mox post creationem et alterum man-
datum expresse traditum est: Erunt duo in
carnem unam, id est, inseparabiliter iuncti.
Hac voce sancitur coniug ium, et expresse pro-
hibentur omnes vagae libidines.

IV. Quarto recitatur coniugii institutio,
et insertae sunt narrationi multae gravissimae
sententiae, quarum explicatio nota sit. Sunt au-

manum esse Ecclesiam. Et conditi sunt mas
tX. foemina, ut esset ordinatus et dulcis amor.

V. Quinto, condita Ecclesia , et sancita le-
ge coniugii, institutiim est etiam dominium rerum
corporahum , quae necessariae sunt vitae corpo-
raH. Ita agnoscamus res praecipuas statim initio
ordinatas esse: Ecclesiam, Oeconomiam et Poli-
tiam. Est autem ordinatum dominium his ver-
bis: Subiicite vobis terram, et domina-
mini piscibus maris etc. Id est, generi
humano trado hoc ius, ut de usu harum rerum
tales ordinationes faciat, quae prosint ad aequa-
litatem conservatricem societatis. Hic et dlstin-
ctio dominiorum et contractus comprehendun-
tur. Post diluvium vero haec eadem lex repetita
est, et expresse addita summa lex, quae est ner-
vus imperiorum , de poena homicidae, Haec
lex fons est poHticae gubernalionis in hac depra-
vata natura, et initium imperiorum, ut postea
dicemus.

VI. Sexto recltatur lapsus prlmorum paren-
tum , et mox restitutio et inchoatio universae
Ecclesiae, quae sequuta est post lapsum, Et ex-
ponitur causa mortis et calaraitatura, ignota Phi-
losophiae. Hic rursus maximae res proponuntur :
Concio arguens peccatum, et arcana promissio
de venturo semine muheris, per quod deleto pec-
cato et morte ostendit Deus restituendam esse
iusticiam et vitam aeternam, Haec conclo fuit
initlura novae Ecclesiae, et vox una et eadem est,
qua coHIgitur Ecclesia usque ad postremum tem-
pus generationls mundi. Hac voce tunc, cum
argueretur peccatura , prlmi parentes senserunt se
amlsisse prlmam naturae lucem, rectltudinem et
laetlclam , qua in Deo laetati fuerant. Et extincti
fuissent terroribus mortls, sed audlta promissio-
ne, quam fillus Dei (qui Ideo l.6yoq dlcltur, qula
ex slnu aeterni patrls hoc arcanum decretum pro-
tullt) rursus senserunt se reclpi a Deo , et reddi
slbi vitam. Hoc primum fuit miraculum post
creationem rerum, quod de promisslone testimo-
nium fuit, quod Deus morituris opilulatus est
sine causis secundls, et ostendit se Ecclesiam col-
lecturum et servaturum es,st, etiam extra illum
naturae ordinem, quem antea condiderat, Ac
prorsus miranda res est. Non potuit Adam ra-
tiocinari, Deum allud velle, nisi iuxta legem, vi-
delicet homines perituros esse, cum cogitaret:
lusticia Dei immutabilis est. lustlcia Dei est, ut

tem initio creati duo, quia Deus voluit genus hu- inobedientes pereant: Ergo immutabile est decre-

725

I. CHRONICON CARIONIS.

726

tum de nostro exltio , etc. Huic argumento nuUa
creatura respondere posset. Sed filius Dei re-
sponsionem ostendit, qui Minorem sic explicat:
lusticia Dei est, ut inobedientes pereant: Nisi sa-
tisfiat iusticiae Dei poena deprecantis filii pro ge-
nere humano, et in sese iram inenarrabili mise-
ricordia derivantis. Prolata igitur promissione
rursus Ecclesia condita est, ac deinceps semper
huius promissionis doctrina fuit Ecclesiae propria,
et eam ab aliis coetibus, qui se postea a primis
parentibus seiunxerunt, distinxit,

VII. Septimo recitantur causae calamitatum,
Poenae sunt primi lapsus, mors, aerumnae Ec-
clesiae, tristissimae insidiae diabolorum, iuxta
dictum: Ponam inimicicias inter ser-
pentem et semen mulieris. Simul autem
amplissima consolatio proposita est de gloriosa
victoria, qua Ecclesia omni terapore servabitur
ab illo Domino, qui assumpta humana natura erit
€emen mulieris» Haec tota doctrina paulatim il-
lustrata est, ut non dubito, colloquiis filii Dei
cum parentibus , sicut lohannes inquit : Filius qui
est in sinu patris, ipse enarravit nobis. Et ipse
affirmat, se initio locutum esse in Ecclesia, cum
inquit; TrjV d^^V^ ori y.al lakai vjLur. Et in
Proverbiis Salomonis: Delectatio sapientiae filii
cum filiis hominum,

VIII, Octavo, Paradisus significat et locum
terrae meliorem, et talem hominum statum, in
quo sine peccato et sine morte vixissent. Et cum
qualuorfluminum fontes inparadiso fuerint, signi-
ficatum est, illam meliorem partem terrae homi-
nes fuisse habitaturos, qui irrigatur ab Euphrate,
Tigride, Gange et Nilo. Id spacium propemo-
dum est tertia pars totius orbis terrae.

Eiici autem ex Paradiso est, ex illo raeliore
statu eiici, et quidem habere omnia elementa mi-
nus foelicia. Fuisse autem sedem primorum ho-
minum in regione vicina Damasco non dubium
est. Quare et ibi conditos esse credamus, Postea
describitur generatio primae sobolis , et ostendi-
tur, qualis fuerit prima Ecclesia, et quae certa-
mina statim inter fratres exorta sint. Ac ibi
conciones legis recitantur, et sanciturlex, quae
prohibet et punit homicidia, et expresse dicitur
de venturo iudicio: Si bonus fueris^ eris
acceptus: Sinmalus, peccatum tuum quiescet,
donec revelabitur. Hic significatum est , futurum
esse, ut aliquandiu differantur poenae. Quan-
quam autera differantur, tamen certo venturas

esse inquit. Ac verbo guiescendi horribi-
lis securitas generis humani taxata est, quae coe-
ca et furens contemnit iram Dei, donec sentiun-
tur poenae.

Postea narrantur poena Cain, et series po-
steritatis ipsius , et artium inventio. Necesse est
et anni rationem statim initio cognitam et tradi-
tam esse, quia series annorum inde usque ab ini-
tio generis humani in sacris libris diligenter reci-
tata est. Et postea in narratione diluvii menses
numerantur, Est autem magna pars scientiae de
motibus astrorum, scire motus Solis et Lunae.
Quare fatendum est, et huius doctrinae initia a
primis parentibus tradita esse. Et cura Adam
ante lapsum aspiciens totum coeli et terrae opifi-
cium, multa intellexerit, quae postea homines
acie mentis penetrare non poterant, non dubium
est, eum semina doctrinarum deDeo, decoelimo-
tibus, et de rebus nascentibus tradidisse posteris.

Longaevitas etiam patrura signum est, quod
ostendit, doctrinara ab eis propagatara esse. Ideo
enira longa vitae spacia raultis concessa sunt, ut
essent testes de continuis patefactionibus Dei , de
forma , collectione et defensione Ecclesiae , et to-
tius doctrinae illustratores.

Initio ■ et figuras literarum excogitatas esse
necesse est, Quia ut patrum series annotaretur,
opus fuit literis. Et citatur prophetia Henocb,
quam scriptam es&^ consentaneum est.

Ac memoria dignum est, quod veteres qui-
dam tempora mundi sic distribuerunt. Ut in ho-
mine praecipuae vires sunt fiyej.ioyiy.ov ^ &viiiy.bv
et sni&v^ui]Tiy.dv y ita dicunt initio in genere hu-
mano praecipue regnasse yyfjLioviyov, id est, excel-
luisse sapientiam cum artes inventae sunt , et gu-
bernatio adhuc paterna fuit, plena sapientiae,
iusticiae et autoritatis,

Secunda aetas fuit &vf.uyij^ in qua excelluit
fortitudo in bellis, et imperia constituta sunt. In
hac aetate complector quatuor monarchias, sic,
ut initium sit a Nimroth , usque ad lulium Caesa-
rem , post quem secuta est senectus hominura lan-
guida et dedita voluptatibus. In hac regnat sm-
x}viLi7]riy6v, Etsi enira et in postreraa senecta
multum est bellorum , tamen non geritur res si-
mili vigore animorura et labore. Tumultus assi-
dui sunt, quibus fiuiit vastationes, non consti-
tuuntur nec ornantur imperia. Ita paulatim lan-
guefieri naturam consideremus, et cogitemus,
multa deliria in Ecclesia et imperiis sequutura

727

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

728

esse, et ardentibus votis petamus, ut filius Dei secundo proximi anni, die seplimo et vicesimo.

nosinhac squalida senecta gubernet, utEsaiae26
dicitur: Etiam in senecta vos gestabo.

Scribit etiam losephus , Adam duas lapl-
deas tabulas coUocasse, in quibus scripsit initla
creationis, lapsum hominum, et promissionem.
Has tabulas existimo tanquam templum fuisse, et
certi loci signum, in quera solitus est convocare
suam Ecclesiam, et ubi sacrificia facta sunt, et
recitata doctrina, Fuitque vox promissionis testi-
monium discernens veram Ecclesiam a coetu Cain,
qui secesserat a patre, et habuit suos ritus et suam
sectam. Ila statim initio verae doctrinae vocem
et veram Ecclesiam pars humani generis deseruit,
et promissionem obhta est: et tamen condita ci-
vitate necesse esl, eos aliquam legis particulam
retinuisse.

Postea in Moise breviter annotata est series
annorum usque ad diluvium. Quia, ut supra
dictum est, vult Deus sciri initia rerum, et tem-
pora suarum patefactionum. Ac res miranda re-
citatur haec sola de Henoch, qui non est raor-
tuus, sed vivens in coelura translatus est. Quod
non existiraemus clam nemine spectante factum
esse, sed vel in Ecclesiae congregatione, vel spe-
ctantibus aiiquot patribus fide dignis, Quia hanc
translationera voluit Deus testiraonium esse de vi-
ta et salute aeterna, danda his, qui Deum recte
invocabant in agnitione promissi seminis. Ac
duo similia testimonia generi humano ostensa
sunt ante adventum Messiae: aherum Henoch
ante diluvium , alterum Eliae post diluvium,
Hi Prophetae testati sunt, Messiam abolita morle
redditurura esse vitam aeternara, et conculcatu-
rum caput serpentis.

Citatur et prophetia Henoch, de postremo
iudicio in Epistola ludae: Ecce venil domi-
niis cum sancto exercitu suo, ut faciat iudiciura
contra oranes, et arguat oranes impios etc. In ea
prophetia haud dubie comprehensa fuit copiosior
doctrina de promissione, de^fessia^ et de fu-
turis mutationibus generis humani.

Diluvium.

Anno a condito mundo miilesimo sexcente-
simo quinquagesimo sexto, cum Noha inchoasset
annum sexcentesiraum , mense secundo eius anni,
die septimo decimo , ingressus est Noha cum con-
iuge et filiis in arcara , et in ea raansit integrum
annum solarera. Rursus enim egressus est mense

Nam ad menses lunares duodecim addendae
sunt decera dies, qui norainantur Epactae. Ita
congruit ratio ad anni solaris periodum. Et nu-
merus mensium et dierum in hac narratione
ostendit, annum solarem complexura esse duo-
decira menses lunares, et dies decem. Ideo di-
citur, Noha egressus esse ex arca anno aetatis
suae sexcentesirao primo, videlicet anno a condi-
to mundo, millesimo sexcentesimo quinquagesi-
mo septimo.

Interea dum in arca vehitur familia Nohae,
totum genus humanum universali diluvio periit.
Haec poena primura significat, condltara essehanc
rerum naturam, ut serviat electis et iustis. Ideo
sequuturum esseuniversalem interitum impiorum,
et iustos mansuros esse in possessione aeterna
operum mundi. Deinde hoc exemplo testatur
Deus, se deinceps quoque peccata puniturum esse,
quanquam sic mitigat iram, ut promittat condi-
ta Iride, se deinceps non puniturum esse genus
humanura universali diluvio. Sed simul signifi-
cat, in extrema poena igni conflagraturum esse
mundum , et se ex ea massa novam mundi for-
mam facturum esse. Ideo colores sunt in Iride
duo. Geruleus significat genus humanum aquis
periisse. Igneus seu purpureus postea peritu-
rum esse igni, ut in secunda epistola Petri scri-
ptura est.

Eodem anno a mundo condito 1657. cum
Nohe egressus esset ex arca , rursus Ecclesiae data
sunt testimonia, cum sacrificium de coelo incen-
sumest, et testiraonio Ecclesiae duae res additae
sunt: Promissio de mansuro naturae ordine: et
institutio politicae gubernationis. Tunc enim
expresse lata est lex, ut homicida occidatur
ab homine, qui praeest caeteris hominibus. Haec
lex praecipua in ordine politico est, et nervus
humanae societatis. Ita cernis rursus initia Ec-
clesiae et politiae, Deinde recitantur nomina eo-
rum, qui ex filiis Nohae propagati sunt, et stir-
pes dlversarum gentium, Voluit autem hanc se-
riera Deus notam esse, ut sciremus, ex qua stirpe
voluerit Deus nasci Messiam, et ubi fuerit ex-
pectandus et conspiciendus, Nobis ad hoc etiam
prodest nosse patrum nomina, ut sciamus gentium
origines, quod non solum iucundum est, sed
etiam utile. Series enim testatur, primam doctri-
nam de Deo esse hanc , quae in scripsis Moisi et
deinceps in Prophetarum scriptis tradita est. Et

729

I. CHROISICON CARIONIS.

730

cam fateanlur Graeci, se ab lapelo et lone ortos
esse, ostendunt hanc narrationem Moisi veram
esse, et se recentiores esse hac stirpe, quae hic
commemoratur. Recensebo igltur noraina filio-
rum Nohae, et eorum qui ex eis propagati sunt.

Fihi Nohae fuerunt Sem, Cham et laphet.
Ex his omnes gentes procreatae sunt. Ac posle-
rilas Sem loca vicina Euphrati versus Orientem
occupavit. Cham loca vicina lordanl et Nilo,
progressus versus Meridiem. laphet minorem
Asiam versus Occidentem tenuit, unde multae
gentes in Europa propagatae sunt.

Filii Sem quinqae.'

Elam, stirps estPersarum, quod in lectio-
ne Prophetarum scire necesse est, ubi cum nomi-
naturElam, inteHiguntur Persae. Et fit mentio
apud Xenophontem tribus Elamidos de Cyro.
Significat autem nomen Elam adolescentem.
Et inde nomen est Alma, Esaiae7.: Ecce virgo
conclpiet,

Assur^ id est, beatus, inde Assyrios esse
vox ipsa ostcndit. Et expresse dicitur in textu,
ab Assur conditam esse Niniven , quam fuisse in
Assyria constat. Significat autem Ninive Nini
domum, seu simpliciter habitationem.

Ninus, id est, filius, Esaiae 14. Et sciant
sludiosi, diversas urbes esse, et interdum diver-
sorum regum arces fuisse, Niniven et Babylonem,

Arphachsad, id est, sanans vastitatem,
Ab hoc orti sunt Chaldaei. Et ab eius nepote
Eber^ Ebraei, id est, peregrinatores. Ab hac
stirpe ortus est Abraham^ ut Genesis 11. legitur.
Constat igitur, Messiae stirpem esse iSem, filium
Nohae.

Lud^ idest, Natus.

Aram^ id est, sublimis. Hinc Syril orti
sunt. Et metropolis Syriae est Damascus, ut
Esaiae 7, scriptum est : Caput Aram Damascus.

Posteritas Cham.

Chus^ stlrps Aethiopum in ultima ora
Aphricae, ubi Nili fontes sunt, ut Genesis 2.
scriptum est: Circult omnem terram Chus, Apud
Ptolemaeum in illa InUriore Libya nomen est
Chusltae,

Filii Chus sunt, Saba et Evila. A Saba
sunt Sabaei. Ab Evila pars Indorum.

]S imrody id est, amarus dominator. Hic
in Babylone prlmus ita dominatus est , ut vlcinos

MELAIfTH. OpER, VoL. XII.

vi coegerlt in unam Imperil formam. Ab hoc
igitur initum factnm est, imperia vi et armis con-
stituendi , cum anlea plus valeret paterna autori-
tas, et seniori patri caeteri uUro parerent. Postea
cito cum mores fierent deteriores, et grassari ali-
qui rapinis et caedibus cepissent, nec vellent a
parentibus et vicinis coherceri aut punlri, et ha-
berent turbam scelerum sociam, et receptus, ne-
cesse fuit tales praesidiis reprirai, et ad iudicia ac
poenas pertrahi.

Ita primum imperia armis constltuta sunt per
virum fortem, praesidla ordinantem et ducentem,
et iudicia praesidils defendentem, Quia sine exe-
cutione lex est inanis sonitus, ut Aeschines in-
quit: Ovdtv ocpelog noXirelag, jLtt] exovo7]g vev-
ga enl adiy.ovvrag. Ideo dicitur Nimrod fuisse
robustus venator coram Domino , id est , venator
ducens exercitus, ut armis cogerct homines ad le-
gitimam obedientiam. Addilur autem: coram
Domino, quod significat, Deo dante ei robur,
victorias, et successum in constltuendo et reti-
nendo imperlo. Non enim retinetur obedientla,
nisi Deo iuvante, ut ait Daniel: Deus transfert
et stabilit regna.

3Iiz.raim, idest, rebellls. HIc occupavit
eam regionem, quae postea nominata est Aegy-
ptus. Ac nunc quoque Arabes et Turci nominant
eam Mizri. Filii autem Mizralm, Ludim, a quo
Lydios ortos esse magis consentaneum est , quara
a Lud. Quia ex Aegypto brevis navigatlo est ad
littus Minoris Asiae, et mores Lydlae gentls roa-
gis congruunt cum Aegyptiis, Et quia Lydii
postea novas sedes in Italia quaesiverunt , aiunt
ab ipsis spectacula nominari ludos. Sed hoc no-
men videtur a Lezin factum esse, quod est luden-
tes, mimi, subsannatores.

Laabim, unde sunt Libyes. Fortassis ab
aestu. Nam Laab significat flammara,

Phut, unde sunt populi in occidua parle
Aphrlcae, circa Mauritaniam, ubi manet vetus
appellatlo fluminis Phut, Sic enlm nominatur
apud Plinium, Apud Ptoleraaeum scribitur
Pthuth, sed existimo apud Plinium rectius scri-
ptam esse hanc appellationen. Est enlra urbs
Phythls, Et congrnit significatlo. Nam Phut
slgnificat cardinem. Est autem Mauritania finis
terrae, Oceano proxima in Occidente. Et ab
hoc nomine est nomen regis Epaphi, qui certavit
cum Phaetonte,

731

SCRIPTA PII. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

732

J^n<7m/m simpliclter est fons aquarum. Et
conclnnum est, quod Inde dlcunt nomen esse Cy-
rene, quod significat urbem fontls- Cum aulem
certlsslmum sit, Aegyptum clto occupatam esse
(^est enim inter prlma regna mundl Aegyptus) cre-
dibile est, cito et inqulsltam et occupatam esse

Posteritas lapliet.

laphet, id est, Dilatatio.

rilii laphet fuerunt :]

Gomer, id est, finlens. Ab hoc ortl sunt

Cimmerii , qui postea Clmbri dicti sunt. Nara

Ezechiel capite38. expresse inqult, Gomer et To-

uberrimam regionem , quae nomlna^tur Cyrenaica : | ^^^^^ j^^gj.^ esse Aquilonis. Fuisse autem Clm-

merios ultra Thraciam, circa Maeotiden paludem,
adpellatlo Cimmerli Bosphori et oppidi Cimme-

nec primos esse possesores posteros Argonautarum
quorum mentio fit apud Pindarum et Herodotum.

Magis etiam celebrata est ea regio propter i "i testatur. Nec longa via est a Bosphoro Clm-
miraculum fontls, qui in Meridle frigldisslmus ' "^erio per vicinam Piussiam, Lituaniam, Livo-
est, nocte calet, qui nomlnatur Fons Solis. | nJann et Borusslam ad Clmbricam Chersonesum,
Inde nomen videlur esse Cyrene, quod simpli- 1 ^Y^ i^ hoc litlore postea late regnarunt, inde et

Sicambri dicti sunt.

Magog^ id est, de Gog, quod signlficat
Ait autem Ezechiel, et gentem Magog

tectum.

cissime, ut sonat, signlficat urbem fontis. Ac

propter nominis convenientlam dlcitur eam regio-

iiem prlmum occupasse hic vir Enamim, qui fuit

nepos Cham, Nec procul a fonte isto fuit lem- [ septenlrionalem esse, et quidem postremis tem-

phim Hamonis , quam appellationem fuisse poribus late vastaturam esse Isratil, id est, Eccle-

siam Dei, Quare Scythicam gentem esse, id est,
Turclcam inleniglmus, quae oh*m In plauslris cir-
cumferebat Tuguria, ut subinde alia loca facilius
occuparet. Cumque Apocalypsis ostendat, po-
stremo regnaturum esse Gog et Magog, et nunc
Turci latlssime dominentur, consentaneum est,
Turclcam gentem slgnlficari appellatione Magog.
Madai^ id est, Modius seu Mensura. Ab
hoc Medi orli sunt , qui versus Orlentem pro-
gressi sunt. Gens clara , ut Daniel et Herodotus
testantur.

lavan ye\ laony Id est, Defraudator. Ab
hoc certisslmum est, gentem lonicam esse ortam.
Et firma testimonia ex Daniele sumi possunt, quae
ostendunt, appellatlone lonum comprehendi
Graecos. Nam eversorem regni Persici nominat
regemlavan, id est, regem Graecorura,

Sunt autera fihl lavan:
Elisa^ a quo sunt Aeoles in MinoreAsia,
T harsis ^ a quo condlla est Tharsus, quae
fult metropolls CiHcum.

Cethim, id est, Percussores, a quo Mace-
dones ortos esse, certura est ex libro Maccabaeo-
rura. Et vetustas non dlxit Macedo, sed j.i(xyJ-
rTjg^ quasidicas, a Cethira.

KDodanim, quod signlficat Cognatos mi -
coroa, sunt Dodonaei in Eplro. Adeoque velus
est Dodonae appellatio, ut ibi Hellum regnasse
dicant. Ideo nec reprehendo eos, qui Dodonaeos
in Pihodum colJocant. Nara et Rhodii fuerunt
Doriensium coloni. Et manifestum est, Graecos,

eandera, quae est Chara, consentaneura est.

Chanaan^ id est, Mercator, Sidonii enira
et Tyrli nautae et raercatores praecipui fuerunt,
propter marls mediterranei opportunitatem. Filii
Chanaan recltantur in Genesi, qui partira Ilttus
Syriaci occuparunt , partlra Libano vicina,

S idon, id est, Venator, condldit Sidonem
notlsslmara urbera, ex qua poslea deducti coloni,
propter dissensionem civium, condiderunt in vi-
cinia Tyrum.

Heth condidit Hebron, ubl aliquandiu ha-
bitavit Abraham , et ibi locura sepulturae coniugi
emit, in quo et ipse postea sepultus est.

I ebuseus possedlt Gabaa et lerusalem. Ac
expresse in Genesi descripti sunt llmites reglonis,
quara tenuit posteritas Chanaan, quae postea de-
leta est propter idola, libidines et ah'a peccata, et
divinitus collocati sunt in eam possessionera Israe-
litae, qui fuerunt orti a Sem.

Consideres autem, posteros Sem versus
Orientem in maiore Asia sedes magna ex parte
tenuisse. Nam Hevila Indiara esse constat ex
Genesi, ubi dicitur Ganges fluere per terram He-
vila, Natus est autem Hevlla ex pronepote Sero.

PoSteri autem Cham tenuerunt aHqnandin te«r_

ram Chanaan, Aegyptum, Aethiopiam et Libyen.
Posteri laphet sparsi sunt in Mlnorera Asiara, et
progressi sunt versus Septentrionem , et raultas
Europae parles occnparunt.

735

I. CHRONICON CARIONIS.

734

id cst, ortas aL lone, mullas terras occupasse in
littore Minoris Asiae, in vicinis insulls, et in
Europa. Pars etiam Italiae oram occupavit. Et
consentaneum est, hunc /on ^m esse, quem La-
tini lanum nominaverunt, patrem et Latinae
et Graecae genlis. Cum autem ex hac narratione
in Moise discamus, unde natus slt /ow, vide-
raus historiam Mosaicam antlquiorem esse gente
Graeca. Et ignorantiam Graecorum deprehen-
dlmus, qui cum nesciant, quis fuerlt louy alium
quendam multls secuhs post laphet fingunt, na-
tum ex Creusa^ Erechthei filia.

Thubal, idest, germen. In his gentlum
appellationibus quaedam certae sunt, ex nomi-
num slmllltudine, et testimonlis prophetlcls, et
allarum hlstorlarum. UtMIzraim, Chus, id est,
Aethiopes, Sldon, lavan, Kltthlm, et ah'ae quae-
dam, nec tamen simih's est certitudo omnium in-
terpretatlonum. Thubal interpretatur losephus
Hlspanos, et nomlnat Iberos. Fuerunt autem
inltio Iberi et Chalybes in Asla viclni, inter Pon-
tum Euxlnum et mare Casplum , metalllcls venls
clarlssimi. Nomen autem Cha]} bes factum est ex
allo vetusllore Alybes, quod congrult cum noml-
ne lobely exigua raetathesi hterarum. Ac si-
gnlficat lobel res natura in terra, Sin (jewed)§ uns
ter ber erben. Inde lalybes, ^ie bafTelbige (jen?ed)§
9efud)t I)aben. Slcut nos dicimus, >Die SScrcfleute.
Hlnc nomen urbls fult Alybe, quam sic nomlnat
Homerus: Trjlo&ev i§ 'dlvftris, o&i agyvQov tOTu
yevid/.a. Et Argonautas scrlblt Apollonlus ad
Chalybes In Asla venlsse, de qulbus inquit: Haec
gens telhirem rlgldam non vertlt aratro , sed ferri
venas scindlt sub montibus aUIs, mercibus haec
TOutat, quae vitae allmenta ministrant.

Hos Iberos et Chalybes in Asia , qui ibi ve-
nas metallicas scrutati sunt, ortos esse a Tubal
consentaneum est. Nam et Ezechlel collocat Tu-
bal in Septentrionem. Scribit autem lustinus in
postremo Hbro, Chalybes in Hlspanlam venlsse,
ut credihlle est , illlus genlls homlnes quaesivisse
venas metalllcas et in allis terrls. Ideo non te-
mere interpretatnr losephus Tubal Hlspanos, qula
Chalybes ex Asia in liii.pnnlam mlgrarunt. Exi-
stimo autem , varias gentes etiam Inltio in Illapa
niamjex vicino Aphricae llttore infusas esse.

M^osoch., id est, extendens, videlicet ab
exlendendis arcubus, seu iaculando videturnomen
factura e^se, aut certe significatLonglnquos elpro-

culextensos, biebaftjeitHeQen. Congrult autem cum
appellatlone, quae adhuc manet, Moscoviae, qiiae
est a veteribus appelhitlonlbus, quae ex tan t iVfo-
a/jy.ol cl Moaavrotxoiy id est, Moschlcl et Mos-
sinoeci, in Argonautico carmine. Et scrlbit Poe-
ta, dictos essea casls hgnels, quarum nomen fult
Moaavvoi apud Ipsos. Ea gens, ut pleraeque
aliae, cum prlmum in llHore Ponll Euxlni sedes
teneret ad fluvium Thermodontem, ubi postea
Cappadoccs fuerunt, delnde versus Septentrloncm
progressa est, Psalmus inqulens: Hei mlhl quod
exulo in Mesech, signlficat, gentls elus feritatem
inslgnem esse, slcut et in Argonautlco carmine
descrlbltur,

T iras ., id ^^1, Destructor. Ab hoc Thra-
ces esse ortos alunt. Mlrum est autem, Fluvlo-
rum appellatlones durablllores esse, quam terra-
rum et montlum, cum tamen fluvii rooveantur,
ac saepenumero alveos suos mutent, contra vero
montes stent immoti.

Cumque nomen slt fluvll In Russla, Tiras,
quem hodie nominant Nlstrum, consentaneum
est, ab hac appellatlone filli laphet et fluvlum et
gentem nuncupatam esse,

FIIII Gomer nomlnantur Ascants ^ Hiphat
et Togorma,

CommunisEbraeorum sententla est, abAsca-
nes ortos esse Tulsconas, exigua mntatlone litera-
rum, praeposito articulo : iDie Ascanes. Inde
Tuiscones.

Elymologla nomlnis Ascanes slgnificat,
eum antecelluisse autoritate propter doctrlnam et
virtutem, cum praeesset religionl. Qula Asca-
nes est sacerdos, ut custos ignis, Esch Cohen.
Fult autem vetustlssima superstltio , apud ignem
ex sacrlficils servatum dicere precationes.

Terra Ascania fult supra Phryglam, in
Bithynia versus Cimmerium Bosphorum. Et in
ea regione fuit palus Ascania , quae diu nomen
retlnult, etiam Piomanis temporibus. Et ductor
exercltus inter auxllla Troianorum nomlnatur
'Aaxaviog, llladosS. ubl haec sunt verba : <I>6^-
xvg av cffjvyag iiys, xal ^Aay.dv log Oeoeidi]g,
TTjX' i§ ^AaxaviTig, hoc est, Phrygas ducebat
Plioic)'6, et Ascanius Deo slmilis, procul ex
Ascanla. Nec mlrum est, posteros Ascanis de-
inde in alia ioca mlgrasse, ut progressi sunt Cim-
brl, et ex locis vicinls Bithyniae Caucones, et
Caici, et Ileneti.
47*

735

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA,

736

Denique usitatas fuisse magnarum gentiura
migrationes nihil dubium est. Saepe etiam di-
versae genles coniunctae sunt, et sedes in vicinis
locis coeperunt, ut manifestum est, Teutonicae
genli permixtam esse Henetam, et inde usque a
Carpatho ad Albim sedes promiscuas habuisse.

Quid nunc usitatius est privatorum migratio-
nibus? quarum consideratio commonefaciat nos
de imbecillitate rerum humanarum, ut cogite-
mus, Unicam esse perpetuam patriam coelestem,
hanc expelendam esse, et ad eam praeparandos
esse animos nostros.

Jliphat, inde Riphely id est, Gigantes.
Notissima est autem appellatio Ripheorum mon-
tium, de quibus etsi quid alii scribant, non igno-
ro, tamen in illa parte Septentrionis haec appel-
latio celeberrima fuit, in qua fuerunt Sarmatae,
et inter Sarmatas Heneti, sicut Ptolemaeus in-
quit, Sarmatarum gentem raaximamHenetos esse:
Nomino autem II en el os omnes, ubicunque con-
sederunt, qui lingua Polonica utunlur, etiarasi
dialeclis dilTerunt.

Nec discrepat ab hac nostra interpretatione
Ripheorum losephus, qui ait, a Riphat Paphla-
gones ortos esse , quorum appellatio posterior est.
Nam in eo ipso loco, quem Paphlagones tenue-
runt, fuisse Henetos ex Homero et Argonautico
carmine apparet. Slc enim inquit Apollonius:

IlacpXuyovwv , rotaiv d' "Evezr/iog ii^^aoiXeve.

Progressi autem Heneti in liltore maris Eu-
xini, compleverunt magnam partem lateris Ar-
ctoi in Europa, et adhuc tenent eas regiones, quae
nunc nominantur, Russia Lituania, Polonia.
Et lingua et nomen Venetae regionis ad sinum
Adriaticum ostendunt, Henctos in Illyricum et
vicinas regiones progressos esse, sive ab Antenore
eo ducli sunt ex Asia, sive cum iam in Europa
cssent, paulatim ah'is occasionibus ad Meridiem
processerunt in terras miliores, minus frigidas,
et frugum et vini feraces. Inde effusi sunt in has
regiones inter Fistulam et Albim , et occupave-
runt Boiemiam , in qua antea fuerant Hermun-
duri et Boii, et complevernnt littus Balticum,
unde nomen est in Prussia sinus Venedici,

Cum igitur magnam Europae partem tenue-
rint Heneti, et adhuc teneant, et magna regna
constiluerint, consih*o et virtule eos antecelluisse
non dubium est. Sunt igitur a Riphat Rlphei,
qui suntSarmatae et Heneti. Nomen Heneti,
ut sonat, significatEbraeis Vagabundi, utGraeci |

dixerunt iy^o^im^yf?, id est, subinde alia pascua et
alia loca quaerentes.

Sarmata reclius Sauromata est, id est,
Dux altitudinis. Quod intelligo de regione ar-
dua, quia assurgit terra versus Septentrionera,
quasidicas, ducem superioris regionis. Ex no-
mine Sarmata existimo factum esse nomen So-
rabi, paucis literis mutatis, quae appellatio ad-
huc est magnae regionis in Illyrico Servia. Et
in historla Garoli Magni legitur, ad Salam ab eo-
dem domitos esse Sorabos. Ubi adhuc sunt no-
mina Sorben et Zorbeck.

Inter filios Sem in prlmo Ilbro IlaQalsmo-
jLurcov cap. 1. nominatus esi Gethert a quo Ge-
tas ortos esse consentaneura est.

Getas aulera Gottos postea nomlnatos esse
non dubium est, qui progressi tenuerunt eam re-
gionem, quae nunc Wallachia dicitur, et occu-
paverunt ripamFistulae, et Sueciam et vicinas re-
giones, ubi nomen haesit Gotthia. Significat autem
Gelh molara, Gether dominus molae, fortassis
quia posteritas loca uberrima tenuit,

Getas autem locutos esse Teutonlca lingua
nondubiura est. Fuerunt ergo mixti genti Teu-
tonicae, quae noraen habuit Tuiscones abAscane,
ut snpra dictum est, quod adhuc usitatum est.
Unde autem sit noraen Gerraani, quod olim usi-
tatius fuit, mirum est. Quidam inepte fingunt a
Romanis nostros homines dictos esse Germanos,
id est, fratres Gallorum, quod h'ngua, habitus et
mores Gallorum et Teutonum similes essent.

Unde autem nomen sit Gallorum, nihil du-
bium est. Nam SSaUm in lingua Teutonica si-
gnificat peregrinarl, et aliquas nostras gentesRhe-
nura transgressas in locis ferlilioribus consedlsse
nomlna ostendunt, ut Tungrl, Senones, et allae
quaedam appellationes. Nomen Igitur universi
a peregrlnando sibi indiderunt Wallen, quod est
Galll. Nec vero appellatlonera Gerraaniae lati-
nara esse arbitror , sed cum iisdem syllabis apud
Herodotum appellatlones Gentium, quae Persls
vlcinae fuerunt, sint reQjxdvioi^ /idoi, ^dxccLy
inde etiam a Caspio mari paulatlm progressas esse
arbitror, fugientes bella aut tyrannidem.

FortflssJo ut discerent ab elhnlcls idolls, hor-
tatores et ductores Israelltas habuerunt, a qulbus
doctrlnam de vero Deo, et allas honestas leges
multos In Orlente dldlclsse non dublura est, Ideo
enlra dlspersae sunt decera tribus, ut ad allas gen-
tes quoque perferrelur noticia de vero Deo, Sicut

737

I. CHRONICON CARIONIS.

738

Herodotus scrlblt, in Colchlca fulsse rltum cir-
cumcisionis,

Nomen Germanlae congrult cum Carmanla.
Sed etymologla potest esse Gerim Anl , Id est, ad-
venaemiseri, seu pauperes. Nomen Dai slgnifi-
cat scientes. Sacae a Sagan, qnod Interpretan-
tur sacerdotem seu vatem, unde Latlnis est Saga,
et praesagium. Et apud Esaiam et Esdram est
pro rectore popull. Inde est nomen Germanicum
©fQcn/ benedictio.

Haec pauca de multarum gentlum stlrplbus
et dlsperslone addldl, quia Ecclesiae doctrlnam
antlqulsslmam et primam esse inde InteUIgltur,
cum ibi certae stlrpes multarum gentlum cernun-
lur, quas ab illls malorlbus ortas esse nomlna et
testimonla prophetica ostendunt. Deinde In tan-
lis dlsperslonlbns quaerendum est, ubl et qnae
fuerlt Ecclesia Del. Ideo enlm praeclpue voluit
Deus extare chronlca, seu hlstorlas et annorum
serlem, ut sciamus ordlnem patefactlonum divi-
narum , et ubi et qualls semper fuerlt Ecclesla.

Vlxlt JSohe post dlluvium annos trecentos
quinquaginta. Et redllsse arbltror ex Armenla
in veterem patriam, id est, in loca vlclna Dama-
sco, ubi antea vixerat, et ubl prlmos parentes
conditos esse sciebat* Et post dlluvlum agnoscere
regionem potult, consideratls spaclls dierum, et
umbrls in gnomone. Certum est enlm, fillum
Nohae Sem rursus vlxisse in illa regione, cum
fuerit rex Salem , quae postea nomlnata est leru-
salem. Est enim Sem ille ipse, qui nominatur
Melchizedec.

Fuit Igltur Ecclesia Dei in ils locis, ubl fue-
runt Nohe, Sem et filli Sem tantisper, donec re-
tinuerunt veram doctrlnam. Ac Sem doctrlnae
lucem retlnuit. Sed cum eius posteri in Babylone
essent, ibi paulatim vera doctrina extlncta est, et
impli cultus recepti et stabiliti sunt. Eduxlt Igl-
tur Deus Abrahara ex Babylone ad patrem ma-
iorum suorum Sem, ut rursus inslgnem Eccle-
siae coetum coniungeretstatlmpostmortemNohae.
Nam a dlluvlo ad mortera Nohae sunt anni tre-
centl quinquaginta. Post mortem Nohae sunt
anni sedecira usque ad mlgrationem Abrahae ex
Charan InPalestlnam, ubi Deo gratias aglt, quod
eductusslt, ex t7r Chaldeorum, id est, ex cultu
idolorum Chaldeae. Nam Ur slgnificat lumen,
et inde nomen cultus fult, qula ex igne dlvlnltus
accenso apud patres servabantur lychni. Inde

postea nomen fuit Orimasda^ id esl, luraen
sanctura: Orira Hesed.

Cura Igltur venlsset Abraham cum fratre ad
Sem, cogiteraus quara pulchrum collegium fuerit
Sem, qui vlderat diluvium, et deinde allorura.
Fuit autera Abrahara natus ex filiis Sem hac serie :

Sem,

Arphaxad,

Sale,

Eber,

Phaleg,

Rehu,

Saruch,

Nach
Th

or.

are.

Abraham,

Cogltandum est autera, quara dulcls consue-
tudo fuerlt Sera et Abrahae et cognatorum, cum
octavum ex posterls videret Sem ad Ecclesiae so-
cietatem vocatura esse, et el certam sedem promis-
sara esse, et proraissionera el renovatam esse de
Mes sia^ per quem deleta morte restituenda esset
vita aeterna. Non Igltur cogilemus fuisse Eccle-
siam illo tempore Ignotam et fiitilem tnrbam : sed
sclamus, ibi generls humani lumina fulsse, et
vidlsse multa illustrla testimonia praesentiae Del.

Semper autem et doctrina conslderetur, quam
praeclpui viri in Ecclesla professi sunt, quae et a
caeterls gentlbus distinxlt Ecclesiam. Repetita
est ad Abrahara proralsslo de semine venturo,
quod abollto peccato et morte reddlturum esset
iustlclara et vitara credentibus. Hunc verum
Deura Invocabant patres, Sera, Abraham, Loth,
et eorum audltores, qui se tradlta hac proralsslone
patefecerat, et invocabant fiducla illius venturi
seralnis, propter quod solura sclebant se reclpi
et exaudiri, Sicut Dominus inqult: Abraham
vidlt diem meum , et laetatus est. Hac fide, in-
vocatione et confessione distlnguebantur ab aliis
gentlbus raembra Eccleslae, et damnabant sectas,
quae ab hac doctrlna dlscesserant, et excoglta-
bant quotidie novos cultus, nova numlna et idola.
Volult Deus etiam semper vocem legls repeti in
Ecclesla, ut ad Nohe repetita est lex prohlbens
homicidla, Ad Abraham repetita est lex prohi-
bens incestas libldines, et ostensa poena Sodorao-
rum , quae deleta sunt :

Anno ab initio raundi 2047.

Anno post raortera Nohae 41.

Anno ab adventu Abrahae In Palestlnam 25.

759

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

740

Cum non multo ante Abraham victor pepulisset
exercltum regum, qui abduxerant magnam mul-
tiludinem ex illis uibibus, quam Abraham redn-
xit. Ac seraper in sola Ecclesia Dei mansit lex
divina incorrupta, ut sit testimonium, qui popu-
lus sit Ecclesia.

Quanquam autem lex non erat ignota genli-
bus, taraen quia gentes nova numina et novos
cultus fingebant, et permittebant tetras confusio-
nes llbidinum, etiam voce legis distinguebatur
Ecclesia a caeteris genlibus. Et quia damnabat
scelera, gentes saeviciam exercebant inEccIesiam,
quae tamen mirablh'ter a Deo protegebatur. Inde
intelligi potest, qualis fuerit Ecclesia, scilicet sub-
iecta cruci, cum iraperia tenerent mnUi irapii,
ut in Babvlone et in Sodorais. Interea tamen
Deus ostendit testiraonia suae praesentiae in Ec-
clesia mirandis liberationibus, ut docent historiae
Abrahae et Lolh.

De Monarchiis.

Ut semper in historiis quaerendum est, ubi
et quae Ecclesia Dei in genere humano fuerit: ita
et series iraperiorum considernnda est, quae vo-
luit Deus conslitui et discipllnae causa , ct propter
defensionem communis societatis, Nam si moh"
non reprimerentur , sed impune raperent allorum
res, coniuges, filios et filias , et trucidarcnt quos
vellent, nulla posset manere honesta societas ho-
minum, Cnm autem initio fuissent paterna im-
peria, et nulla familia sontes reciperet, postea
cum multitudo crevisset, et plures essentfmali , et
sontes haberent soclos et receptus, Deus hoc novo
consllio muniit socictatem, videlicet excitalo du-
ce, qui armis et praesidiis coherceret populos, ne
latrocinia exercerent, et ut ad iudicia et poenas
vi traherentur. Adeoque cito crevit hominum
malicia vivente adhuc Noha, ut circltep annum
centesimum post diluvium et turris Babylonica
condita sit, et genlium divisio facta sit, et mox
Nerarod imperlum armis constituere ceperit. Si-
gnlficat autem Nerarod amarum domlnatorem,
qula haec forma iraperii fuit terribllior, quara
antea paterna autoritas.

Et nominatur Venalor coraiii DominOy
quia et feras et latrones cepit, et a Dco ar-
matus est robore et successibus, ut constituere
durabilem imperii forraam legibus, iudlcils, et
praesidlls, et sonles vi trahere ad poenas posset.

Ita initium regnorum in Babylone fuit, postea
alibi alia orta sunt. Sed Deus singulari consllio
societatem generis humani sic muniit, ut ordine
maxima imperia, quae Monarchiae nomi-
nantur, constitui voluerit, ut plures gentes con-
iungi possent, et unius summi imperii potentia
faclllus tyranni punirentur. Ac in ipsis monar-
chiis exorta tyrannide, summa potentla vel ad
allos duces, vel ad alias gentes translata est.
Hic ordo iraperiorum et causae mutationis consi-
derandae sunt, quae comprehenduntur in dicto
Siracldae, caplte declmo:

Regnum a gente

gentem transferlur, propter inlusticiam,

Hactenus in prirao libro coraplexi sumus
duos mlllenarlos, in quibus recitantur initia
niundi et generls huraani, et primae Ecclesiae,
Post diluvium posteritas Nohae, a quo iterum
propagatum est humanum, et per eum instaurata
Ecclesia, Et deinde per eius pronepotem Nem-
rod inchoata forma iraperii.

Atque haec sunt initla prlmae raonarchiac,
quae tamen varlas vices habuit. Nam a posteris
Cham post annos fere ducentos translata est sum-
ma potentia ad posteros Sera, videlicet ad Assy-
rlos, cnm Ninus conderetNIniven. Prima igi-
(ur monarchia allas C haldaea^ allis Assyria
nomlnatur. Et Xenophon recle scribit, primos
hominum Chaldaeos late regnasse.

Secundus liber Chronicorum.

Anno a condlto mundo 2007. mortuus est No h a,
Delnde sedecimo anno Abraham cum fratris filio
Loth, venlt ex Haran inSichem, ubi quae fuerint
aeruranae peregrlnatlonum eius, et qualem colle-
gerit Eccleslam, ostendunt narrationes in Molse.
Ac iam in Assyrla et Babylone monarchiam tene-
bat Nlni fillus post matrem Semlramidem. Ac
singulare et potens regnum in Aegypto esse coepe-
rat, ubi regum communls appellatlo erat Pha-
rao^ a llbertate sumpta. Nam Pharaones
slgnificat liberos.

Attingit autem historia I«raelitica res gestas
a reglbus Babjlonfcis, Assyriis et Aegypllis.
Ideo recitabo quantum extat de regno Babylonico
et Assyrio, ut in raultls historlis ordo temporum
mellus cognosci possit, et hlc quoque cernatur
antlqultas stirpis Israeliticae, et consideretur,
! quomodo Ecclesia et duriler ab omnibus quassata

741

L CHRONICON CARIONIS.

742

slt, et tamen servata divinitus, et quomodo pro-
pagata sit doctrlna in has ipsas vlclnas gentes.

JSemrod post aunos circiter centum a di-
luvio.

Deinde post annos fere ducentos JS in us con-
didit Nlnlven in Assyria, ac summa potenlia ad
Assyrios translala est, qui et Niniven et Babylo-
nera tenuerunt.

SemiramiSy uxorNIni, condidlt raoenla
Babylonis, et fossara fieri curavit, et progressa
plures reglones occupavit.

JSinias fillus Nlni et Semiramidos vlxlt in
ocio, adeo ut deinde in scriptoribus lonicis pro-
pter ignaviara vituperetur, ut narrat Athenaeus
libro 2. : "AQiarog ea&isiy xat mreir, %a. de alXa
y.axa tibxqOjv ojO^h. Hoc regnante Abrahara venit
in Palestlnam,

Post hunc in hlstoria Sodomorura fit mentio
regls Sennaar, id est, Babylonls, Amraphel^
id est, dicens everslonem, Genesis 14. Credi-
Lile est autem, varias mutationes in his vicinls
regnis, Chaldaeo et Assyrio accidisse. Ac no-
inina regura Assyriorura recensentur, sed quia res
gestae non sunt additae, omitto caetera nomina.

Hoc plurimi scribunt, ex Assyriis regibus
oltlraura tenuisse monarchiam, id est, Babylo-
nem et Niniven, Sardanapalum. Hic for-
tassis etpropter vicia, et quia distractionimonar-
chiae proximus fuit, celebratus est. Nomen est
plenum arrogantiae. Cum enim ruinae impen-
dent, crescit superbla, sicut dicitur: ToIIuntur
in altum, ut lapsu graviore ruant. Sar^ id est,
dux: Ban^ ludex: Niphil^ EveTSor, Sic et
Gigantes nominarunt se Niphll.

Aiunt autem, hunc Sardanapalum fucis pin-
xisse faciera, in Gyneceis omissa imperii cura,
obscenis voluptatibus deditum fuisse. Propterea
duo Principes, Praefectus Babylonicus Phul
Belochusy et Arbaces Medus, bellum ad-
versus eura raoverunt. Narrant qnidam, ab Ar-
bace Medo interfectum esse, sed Duris scripsit,
eum incensa regia Babylonica sese et raulieres, et
reliquam turbara, quae ibi fuit, incendlo perdi-
disse. Et quldem incendiura durasse dies quin-
decim.

Hic trlstis exltus ad exempla Irae Dei peril-
net, mutantis imperia propter Prlncipura et po-
puli delicta, et insignlbus poenls magnltudlnem
irae ostendentis. Sunt autem ab exltu Abrahae
ex Charan usque ad Sardanapali interitum anni

mllle trlglnta tres. Ac perllt Sardanapalus re-
gnante In ludaea Osia,

Postea PhulBelochus, Id est, Eversdr
vastans, Praefectus Babylonlcus, tenuit Babylo-
niam et Niniven, et regnavit annos quadraginta
octo. Arbaces vero Medus dominatus est Me-
dis et Persls. Sed nunc pertexo seriem regum
Assyriorum usque ad monarchlara Persicam.
Nara Assyrii delnceps decera trlbus Israeliticas,
et postea trlbura luda adsldue adflixerunt. In
Ilbro 4. Fiegum caplte 15. dlcitur hic Phul Belo-
chus intulisse bellum regi Israelltico Menahem,

Successit psiln Ph ul As s ar, idest, Ever-
sor Assyrlus, qui in libro 4. Regum cap. 15. no-
minatur. T/^/«/ Philassar: slve a tradu-
ctlone Israelltarum in exllium, slve ab ipsa Gall-
lea, qula hic primus Galilea potilus est, et tri-
bumNephtali abduxit in Assyriam. Regnavit an-
nos tres et viglntl.

Salmanassar, id est, paclficus Assyrius.
Regnavit annos decem. Anno qulnto Samariarn
obsidione clnxit. Cumque in tota regione decem
tribuum oppida passlm delevisset, maiorera po-
puli partem abduxit in exillum.

In capite decimo Hoseae fit mentio huius re-
gis Salman, ubi dicitur: Sicut vastavit Salman
domura Arbela in die prelli, matre super fillos
allisa: sic faciet vobis Bethel, propter maliciam
scelerura vestrorura. Ubi latinus interpres lectio-
nera inepte corruplt, cum haec sit nativa senten-
tia : Regera Salman deleturum esse Samariae re-
gnum, sicut evertlt urbem Arbela.

Apud Ptolemaeura noraen est regis JSabo-
nassar, a quo numerat ad Alexandri mortem
annos quadringenlos viglnti quatuor. Hunc esse
Salmanassarem annorura nuraerus ostendit. No-
men autera JVebo slgnlficat divinum, quia idolum
fuit eius nominls, a valicinando sic dictum, ut
Graeci Pythium nominarunt. Nebonassar, id est,
divinus Assyrius,

Sennacherib filius Salmanassaris, id est,
biceps gladlus, regnavit annos septem, qui ut
imitaretur patrera , rellquara partera populi Dei
delere conatus est, cinxit obsidione lerosolyraara,
ubi cum Deus ab Esaia et Ezechia invocatus esset,
Angei; Tnlssl trucidarunt exercitum Assyrium,
Rex fugiens cum rediisset InNiniven, in templo
a filiis interfectus est. Harum rerura fama tam
celebris fult, ut lib. 2.: Herodoti earum mentio
fiat, quanquam non recitantur integre. Nomen

743

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

744

lamen Sava.yagi[^og rellnet, et statuam elus in-
quit in templo Aegyptiaco stare, cum hac inscri-
ptione: In me aliqviis intuens pius sit: ds l^a jlg
oQtoiv 6vas[^i]g tozm,

Asar Haddon, id est, Assyrius acutus,
successit interfecto patri, regnavit annos decem.
Hic rursus mutata sunt haec vicina regna , et As-
syrii amissa monarchia domiti sunt a Babyloniis,
fultque monarcha Chaldaeus Merodach.

Merodachy id est, amara contritlo, Ba-
bylonius, domilis Assyrlis tenuit monarchlam
annos quadraginta. Huius roentionem facitEsaias

caplte 39.

B enmerodach^ id est, fillus prlorls Me-
rodach, recuperalorls monarchlae apud Babylo-
nios. Pvegnavit annos viginli et unum.

Nabogdonos or Prlmus, id est, dlvlnus,
iudex, Assyrlus, vel tribulator. Pvegnavit annos
triglnta quinque. Gessit bellum cum rege Aegy-
plioNeco, culus l)elli mentio fit in hlstorla losiae,
4. Piegum 23. Et 2. Paral. 35. ubi scribltur, lo-
siam interfectiim esse in Mageddo. Quae appel-
lallo de eadem hlslorla extat et in Zacharia , cum
inquItDomlnus: AspicientMe, quem confixerunt:
In eo die erlt planctus, sicut fult in campo Maged-
don, vldelicet Interfecto losla.

Herodotus llb. 2. mentionem facit eius belll,
et pugnae locura nominat Magdalum , sicut et le-
remias eius nominis mentlonem facit. Sed vicina
sunt opplda In littore in regione trlbus Manasse,
Mageddo et Magdalum.

ISabogdonosor Magnus regnavit annos
quadraglnta tres. Celebratissimus est in historia
prophetlca, propter exilium tribus luda in Baby-
lone. Anno sedeclmo sui regni clnxlt obsidione
lerosolymam regnanteZedechia. Apud leremiam
cap. 39. scrlptum est, obsidlonem durasse annum
integrum et sex menses. Proximo mense post-
quam urbs lerosolyma capta est , iussit rex Nabog-
donosor delerl urbem ettemplum, et trastulit lu-
daeorum multltudinem inChaldaeara, ubi exula-
vit tribus luda annos 70.

Et quanquam ingens calamltas est exilium,
et Ita dlssipata erat gens ludaica, et eversa urbs
lerosolyma, et delela polltia, ut humanis consi-
liis restitui nonposset: tamen Deus mirabiliter et
servavit gentem , et reduxit, et in exilio magna
gloria ornavit. Nam Danlelis confessione et do-
ctrina conversi sunt ad veri Dei agnltionem qua-
tuor monarchae: Nabogdonosor, filius Evilmero-

dach, et deinde Darius Medus, et Cyrus Persa.
Haec non sunt facta sine inslgnibus rairaculis, in
quibus Deus testimonium ostendit de sua doctrina
et de Ecclesia, quorum aliqua in hlstoria Daniells
recitantur, quem hlcNabogdonosor inBabylonem
abduxerat.

Observes autem , hunc victorem Nabogdo-
nosorem ortum esse ex Babylonils regibus, vide-
licet a Merodach, cum iam postSennacherib rur-
sus domlnarentur Babylonli Assyriis.

Ev ilmerodach, id est, insiplens Mero-
dach, seu iunior Merodach, regnavit annos Iri-
ginta. Primo anno, cum palri Nabogdonosor
Magno successlsset, liberavlt leconiam ex carcere,
et el reglum honorem et victum attribult, ut in
ultirao capite quarti Regum scrlbitur, et in ullimo
capite leremiae.

Consentaneum est autem , et hunc amplexum
esse doctrinam Danlells de vero Deo, quam et
pater publlco edlcto professus est, eamque ob cau-
sam clementiam exerculsse erga regem leconiam,
Et fortassls ideo Principes impii norainarunt eum
stultum Merodach.

Bals aar ^ idest, dominus.*exercitus, re-
gnavit cum fratrlbus annos quatuordecim. Hic
amplexus est idolorum cultum, et veroDeo populi
Israel palam in convivio maledixit, ut scriptum
est Danlelis 5. Tam cito bonorum Principum
posteritas deseruit proximorum patrum doctrinam
et exempla. Sic autem punitae sunt eius blasphe-
roiae, ut capta Babylone, et ipso interfecto, mo-
narchia Iranslata sit ad Persas,

Cum autem Herodotus in libro 1. nominet
Labynltum eum, qui capta Babylone aCyro inter-
fectus est, consentaneum est, hunc Balsaarum
esse apud Herodolum Labynitum, quod significat,
gladium tradentem vel inclinantem.

Hic finls est primae monarchlae , quae nomi-
natur monarchla Chaldeorum et Assyriorum. Ac
rursus hlc illustre exemplum propositum est com-
munis regulae: Regnum a gente in gentem trans-
fertur propter inlusticiam , ac praesertim propter
blasphemiam ac saevlclam, quae in Ecclesiara
exercetur. Excitatus est autem Cyrus, ut postea
dicam, ut populum ludeoium rursus mitteret in
Indcam, ad iustaurationem templi et politiae,
Ipse enim doctrinam de vero Deo a Daniele didi-
cerat.

Hactenus recltavi Catalogura aliquot regum
Chaldaeorum et Assyriorum, praesertim eorum,

745

I. CHRONICON CARIOMS.

746

quorum fit mentlo jii proplietica historla, quorum
serlem in conspcctu liabere utile est.

De Abraham, et de circumcisione.

Ut patefactionum divinarum serles, et tota
liistoria Ecclesiae conspeclior esset, Deus singu-
larl conslllo monarchlas et instituit, et notas esse
voluit. Quare postquam catalogum regum Chal-
daeorura et Assyriorum breviter recensui, rursus
dicamus, quae et ubi fuerit Ecclesia. Dictum est
antem, Abrahae migratlonem in terram Canaan
incidere in tempora filii Semiramidos, quia tunc
sub rege ignavo et impio creverunt et tenebrae et
tyrannis contra pios. Ac hlstoria peregrinatlonls
legatur in Mose. Nos breviter tempora anno-
tamus.

Anno mundi bls millesimo vicesimo terlio
Abraham ex Haran , notisslma urbe in historils
(in quibus nominatur Charrae, et faclum est
nomen ab aestu) venlt in terram Canaan, ubi pri-
mum eius domicilium fuit in Slchem, quae viclna
fuit illi loco, ubi postea Samaria fuit, et uber-
rima reglo est terrae Palestinae. Ac tunc Abrara
erat annorura septuaglnta qnlnque. Inde in
Aegyptura propter famem profectus est, ac post
aliquot annos redilt.

Anno Abrahae nonagesimo nono instituta est
circumcisio, cum iara allquoties repetita esset pro-
missio de venturo semine, propter quod Deus tol-
lit peccatum et raortem, et reslitult iusticiam et
vltam aetcrnam. Ac tunc novo et admlrabili
signo , videllcet circumcisioney distincta cst
Abrahae posteritas a caeteris gentibus, et promissa
est ei certa sedes, et decretum est, in ea posteri-
tate semper fore Eccleslara Dei, donec nasceretur
Messias. Fore etiara raembra Ecclesiae omnes,
qui doctrlnam eius populi amplecterentur, etiamsi
ritum clrcumcisionis non assumerent ilH, qui non
erant nati ex semine Abrahae. Sic voluit Deus
certo sciri, quae et ubi esset EcclesiaDei, et con-
spicl discrlmen Ecclesiae a caeteris gentibus , ac
intelligi, vocera promissionls de Messia seiungere
Ecclesiam ab omnibus gentibus. Hanc qui non
norant, non erant merabra Ecclesiae, sicut scri-
ptum est: Abraham viait diem meum, et laetatus
est. Et existimo, ipsum filiura Dei vlslb;!; specie
hospitem fuisse Abrahae , in coena, quae descri-
bitur in Capite 18. Genesis. Cogltaautem, quam
venerandus coetus Ecclesla fuerit , cum ibi saepe
convenirent, Sera filiusNohae, qui viderat utrun- vetur tamen.
Melanth. Ofer. Vol. Xn.

quemundum, et nommalm 3Ie / c h i z e d e A- ac
rexit oppldum, quod postea dlctum est lerusalem.
Et Abraham, qui erat in vicina urbe Ilebron,
quae a lerosolyma distabat circlter qulnque Ger-
rnanlca railiaria. Item Loth et Abimelech rex \a
Gerare, quae dlstabat ab Hebron circiter duo mi-
liaria Germanlca. Et multi alii praestantes virl.

De poena Sodomae.
Slmul autem consideres testimonla patefactlo-

, quo instituta est

num divinarum. Eodem anno

circumcisio, et manifesta mlracula addlta sunt.
Anus effoeta, et quae antea fuerat sterilis, fit gra-
vida, et confirmata est Ecclesia dulcissimls conso-
lationibus. Mox addita sunt et alia miracula,
quae sunt exempla irae Dei, qnibus Deus testatus
est, se servare Ecclesiam, et puniturum esse im-
pios. Tunc enim horrlbiliter Deus propter tetras
llbidlnum confusiones flammls de coelo sparsis de-
levit urbes Sodomam, Gomorram, Ada-
mam^Seboim et Segor, quarum ruinis de-
mersis in terram, in earum urbium sede factus est
lacus exhalans perniciosos fumos ^AGCfalTiTTjs,
qui extenditur Gormanicls miliarlbus octo. Et
Strabo inquit: nltov tI dia'AoaLUJv GTadlwr, Et
manet hodie hoc illustre testimonium irae Dei.

Prodest et serlem annorum conslderare, ut
videamus utrunque, et exlguo tempore hominum
scelera magna incrementa acceplsse, ctDeum sub-
inde nova teslimonia in poenis et liber.Ttlonibus
ostendisse. Deletae sunt hae urbes, Sodoma,
Gomorra, et caeterae, anno quadragesirao post
mortera Nohae. Et post diluvium anno trecen-
tesimo nonagesimo, vivente adhuc Sem, qui et
diluvii et huius incendii spectator fuit, qui qui-
dera ut testis et custos esset verae doctrlnae , vixit
post Abrahae mortera annos 35. Hi tales viri,
Sem, Abraham, Loth, cum de voluntate
Dei illam viciniara docerent, et cura Abraham re-
cens civesSodomorum abductos reduxisset, tamen
ab implis adeo spreti sunt, ut tanta scelera multi
palam facerent, nec vererentur oculos talium vi-
rorum , quibus vere adesse Deura ex multis iion
dubiis testimoniis sciebant.

Profecto horribile spectaculum est tantus
furor irapiorura, cura optlmos haberent doctores,
voluntatem et iudicium Dei ostendentes. Sed hoc
insigne exeraplura raonstrat, quomodo Ecclesia in
hoc mundo inter impios spreta prematur, et ser-

747

SCFJPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

748

Hlc cogUentur caeterae historiae comprehen-
sae in Moise, de Abrahom, de ohlatione Isaac,
(le filiislsaac, lacoh et Esau, de peregrinationi-
bus lacob et filiis eius. Et consideretur, qualis
illaEcclesia fuerit, quae doctrina, quae aerumnae
et liberationes, quae teslimonia praesenliae Dei
fuerint. Hic enim breviter annorum seriem an-

notamus.

Diligentissime vero consideretur historia lo-
seph, per quem regnum Acgyptium , eo tempore
florentissimum, constitutum est, et propiigata vera
doctrina de Deo in magna Aegypti parte.

lacob fuit annorum nonagintaunius, cum
ei CK Fiachel natus est filius loseph.

I oseph anno seplimo decimo aetatis suae in
Aegyptum venditus est, vivente adhuc Isaac, qui
in comrauni dolore et luctu fuit, cum filio lacob.

V'ixit autem Isaac post venditum loseph an-
nos duodecim.

loseph cum esset triginta annorum, ex car-
cere liberatur, et constituitur Princeps in regno
Aegyptio, ut cap. 41. Genesis scriptum est.

Postea cum fames sequuta est, forma regnl
Aegypliaci constituta est, et tributa ordinata
sunt , etsacerdotum collegio reditus attributi sunt,
ut essent doctrinae custodes. Etsi autem doctrina
de Deo post loseph mutata est, et post exitum
Isratilitarum ex Aegypto, et saepe postea magnae
regni vastationes acciderunt, tamen doctrina de
rnotibus coelestibus, et de natura rcrum tempore,
Assyriae, Persicae , Graecae et Romanae, usque
ad barbariem Mahometicam, fere tribus millibus
annorum.

lacob descendit in Aegyplum anno aetatis
suae centesimo tricesimo, vixit annos cenlum qua-
draginta septem. Fuit igitur in Aegypto fruens
dulcissima consuetudine filii loseph annos septem
et decem. Ac videns florentem regni statum, quod
tunc habebat regem pium , cum quo saepe collo-
quebatur, et qui late propagari veram doctrinam
curavit, et multis vicinis gentibus in fame opem
tulit.

loseph vixit annos centum et decem. Nec
inde usque a loseph ad tempora certarainum Moisi,
alia historia de Israeiitis recitalur, praeter expe-
ditionem filiorumEphraim, quae exlat in 1, Paral.
cap. 7., ubi narratur, filiosEphraim duxisse exer-
citum ad occupandam Palestinam , vivente patre
Ephraim , sed interfectos esse. Consentaneum est
autem, eos, cum initia tyrannidis Aegypliae vi-

derent, et scirent, promissiones divlnas" patribus
de occupanda et tenenda Palestina traditas esse,
huraanis consiliis voluisse excutere servitutem, et
conlisos esse singulari generis praestantia , quod
essent orti a loseph , et amplissima promissione
ornalus esset paterEphraim. Ilac fiducia humana,
cum sine vocatione divina bellum movissent, re-
pulsi et interfecti sunt. Id exemplum monet, ne
Ecclesia sine vocatione divina bellum moveat ad
servitutem corporum cxculiendam, sed sciat,
Deum etiam inter medias aeruranas servitutis ta-
men suas reliquias servaturum esse.

Postea exasperata est tyrannis regum Aegy-
ptiorum contra Israelitas, de qua legatur historia
in Exodo. Ideo autem in regno florentissimo, et
in tanta mullitudine Israelitarum in exitu ex
Aegypto, et in vicinis gentibus, tot illustria mira-
cula exhibita sunt, quia Deus certissima testimo-
nia de sese et de sua lege, de promissione, de
collectione Ecclesiae con?pici voluit, quae quidem
cogltari vult omnibus aelatibus, ut assensio de
Deo et de tota Ecclcsiae doctrina in nobis confir-
metur. Sed priusquam ad eam historiam accedi-
mus, brevissime de doctrina lacob dicamus.

Promissio tradita Abrahae de semine, reddl-
turo riobis iusticiam et vitam aeternam, deleto
peccato et abolita morte, ipsi repetita est Gene-
sis 28. Et hrmc recte intellectam esse de aeternls
bonis, et collectione aeternae Ecclesiae, constat
postea ex concionlbus ipsiuslacob, ut cum cap. 48.
inquit: Deus benedicat hls puerls, et Angelus,
qui eripult me dc cunctls malis. Hic ctDeum no-
minat, et nominat Angelum , videllcet fillum Dei,
loyov , missum ad patres, et hunc affirmat, non
esse crealuram : qula dlclt, se per hunc Angelum
a cunctls malis, a peccatis et raortc liberalum esse,
Haec vetusta testimonia de lih'o Dei saepe cogite-
mus, ut sclamus, vere fillum esse vcpiGrauwoj',
etiam ante assumptam humanam naturam, et sem-
per adfuissc Eccleslne, sicut et Ircneus inquit:
Serr.per adruit gcneri humano AOTO^. Ita sint
noslra chronica Narrationes non tantum de regi-
bus politlcis, sed multo magis de hoc regc, filio
Dei, et de eius praesentia In oranibus rairandis
operibus in Ecclesia.

Praedirit etJQniIacob tempus adventusSalva-
toris. Et norainat eum Siloh, ut slgnificet, se
respicere ad primam promissionem, in qua dici-
tur: Semen nmlieris conteret caput serpentis,
Nam etymologia Siloh est: x^qiov avri^g. Sic

749

I. CHRONICON CARIONIS.

750

nominat foelum venlurae matris. Expresse anlem
prima promissio loqiiitur de restituenda iusticia et
vita aeterna, deleto peccato et abolita morle. Ita-
que vocem Evangelli eandem docuit lacob, quae
in scriptis propbelicis et apostolicis de filio Dei
et aeternis eius beneficiis postea scripta est, et
quae est propria Ecclesiae doctrina , et eam a cae-
teris gentibus discernit.

De exifu Israclitarum ex Aegypio.

Non longo tempore post mortem loseph
reges Aegyplii abiecta doctrina loseph rursus idola
cobierunt, et magicas artes amplexi sunt. Ita
non diu retinent homines lucem veritatis, nisi di-
vinitus servetur, sicut tunc veritas in populo
Israel conservata est. Cum autem Aegyptii
odissent Isr;ielitas, et metuerent eorum multitu-
dinem, dura servitute eos premere coeperunt, el
edicta proposita sunt de necandis infantibus. Haec
calamilas longo tempore duravit, videlicet a nato
Moise annos octoglnta,

Inquit autem texlus in Exodo capite 12.,
Ebraeos fuisse hospites in Aegypto annos 430.
Inde Pauhis numerum sumpsit, inquiens ad Ga-
latas cap. 3., post promissionem Abrahae datam
usque ad legis promulgationem annos esse qua-
dringentos et triginta. Sunt igitur anni in Exodo
et Paulo non numerandi a descensu lacob in
Aegyptum, sed a prima migratlone Abrahae, cum
ex Haran egressus, promissionem accepit, cum
esset annorum sepluaginta qulnque, Et mox in
Aegyptum profectus est propter faraem. Horum
annorum computatio haec est:

25. Viglnti quinqae anni, a migratione Abra-

hae ex Haran, ad natum Isaac.
60. Sexaglnta, natus lacob.
90. Nonaginla, nalus loseph.
110. Centum et decem vixlt loseph.
65. Sexaglnta quinque post loseph natus

Molses.
80. Octoglnla a nalo Moise ad exitum ex
Aegyplo.
Summa 430 anni.

Legatur autem iniegra bistoria de exitulsrae-
lltarum ex Aegypto, et de legis promulgaiione in
Hbro Moisi. Quia inler res maximas in genere
huraano verissime est illa patefaclio Dei, facta,
cum legem coelesti voce edidit in raonte Sinai,
audienllbus sexcentis nullibus virorum, Et ut

non dubium esset, hanc GS,s,(i doclrlnam divlnam,
addita sunt tot teslimonia: Eductio popuh per
mare rubrum, aqnls cedentibus, et postea Pha-
raonis interitus, Manna de coelo sparsum, dum
qnolldle slngulis duo yoivixsg dati sunt, id est,
quatuor sextarll, ct alia ingentia miracula, quo-
rum conslderatio in nobis fidem de tota doctrina
in Ecclesla confirmet.

In ea hlstoria hoc quoque nobis gratum sit,
quod Paulus affirmat, ipsum fillum Dei et ducto-
rem et custodem Israelitis adfuisse, et cogitemus,
eum semper etiam Ecclesiae suae adesse, ut in-
qult: Pelra atilem erat Christus. Et placet
mihi veterum interpretatio, qui cum Paulus in-
qult, legem per manum Mediatorls datam esse,
intelllgunt ipsum fib'um Dei, loyov aeterni patris,
fuisse oratorem ad populum, dicentem verba le-
gls. Qiii ipse poslea in natura humana etiam in-
qult: Non veni solvere legem, sed implere.
Haec suo loco copioslus declaranda sunt.

Est autem annus a condito rnundo ad exi-

tura Israelltarum ex Aegypto bis millesi-

mus quadringentesimus, quinquagesimus

tertlus. 2453.

Ab exitu Abrahae ex Haran quadringentesi-

mus tricesimus. 430.

Post conflagratlonem Sodomae anno qua-

drlngentesimo sexto. 406,

Anno ante fabricationem templi Salomonis

quadringentesimo octuageslmo, ut scripfum

est 3. Regam 6. cap. 480.

Conslderandum est autem, quae regna tunc

in genere humano praecipua fuerint, quibus spe-

ctantlbus Deus Ecclesiara suam in loco certo con-

stituere volult. Magna fuit potentia monarchiae

Assyrlae, sed celebrltas raaior fuit Aegyplii, pro-

pler opulentiara et artes. Inter haec regna collo-

cavit Deus Ecclesiara suam, et illustribus testi-

monils suara patefactionera ostendit.

Noraina autem regura Aegyptiorum poste-
rlorura , ut Necao et Apryis, qui extant in Hero-
doto, adhlstorias regura luda persplcue accommo-
dare possumus, quia tempora nota sunt. Sed
priorum regum tempora apud Herodotum et Dio-
dorum non sunt ordine annotata.

Osiris, id est, auxiliator vlr, seu beatus
vir, qui exlstimatur vixisse tempore Abrahae, et
Isis coniunx, Ischa, id est, virago.

Orus, id est, lumen. Or^ qui praeclpue
doctrlnas in Aegypto monstrasse dicitur, exlslimo

48*

751

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

752

usnm esse consillis Abrahae, et doclrinam de ve-
ro Deo populis Irndidisse. Fuit auiem adiuncta
doctrina de motibus coelestibus.

Filius nominatus est Bocchoris^ id est,
primogenitus vir.

Deinde JBusiris, id est, Mnnltor, qui
maxima opera extruxit. EtDiodorus Siculusscri-
bit, eum condidisse Thebas Aegyptias. Cum au-
tem celebrata sit Busiridis crudelitas, qui dicitur
mactasse hospltes, consentaneum est, famam cru-
delitatis ortam esse a saevicia, quam ergaEbraeos
exercuit, necatis ipsorum infantibus. Et cum
Pyramides aliquas construxerit, labore Ebraeo-
rum constructas esse consentaneum est. Nam
prope oppidum Busirin sunt tres Pyramides cele-
bratissimae, quarum Pllnius mentionem ^facit.
Apparet aulem eodem nomine plures fuisse reges
Busirldes.

Postea fuit interregnum, quia deleto rege
in mari rubro, cum educti sunt Israelitae, diu in
Aegypto varias seditlones fuisse credlbile est»

Post Busiridem nomlnatur a Diodoro post
longum intervalium rex ]\Iiris, id est, acer-
bus vel crudells. HIc rursus detersit Nili alveos,
et eduxlt lacum Myrln, et instauravlt potentlam
regni Aegyptli. Ideo clarior est multis aliis re-
glbus.

Post hunc fult, tempore Samsonis ante bel-
lumTroIanum, filius Mlrldls iSe^o^/r/^, id est,
ponens exactores, vel direptor, sub quo Aegyptii
regni potentla valde crevlt. HIc enim multas vi-
cinas genles domuit, et late in Asla regnavlt, et
navlgiis lustravit marla, insulas et littora, ut ter-
rarum metas invenlret, quarum cognltlo initium
fuit doctrinae cosmographlcae. Fulsse eum ante
Persica tempora oslendlt narratio de Darlo, qui
cum vellet suam statuam collocari ante Sesostris
statuam, a sacerdote prohibltus est, quia Darius
nondum magnitudinem rerum gestarum Sesostrls
aequasset. Hanc libertatem sacerdotls Darius
laudavit.

Post Sesostrln collocat Dlodorus fillum eo-
dem nomine. Herodotus nomlnat Pheronem^
quod existimo commune nomen esse Pharao.
Hic coecus factus vixlt in ocio.

Post eum regnavit Proieus, quem Dlodo-
ru8 nomlnat Cetem. Existimo autem a Graecis
Protea nomlnatum esse, propter maglam, quia
varias praestlgias effeclt. Ad hunc venit Parls
cum Helena, et deinde Menelaus. Congruunt

autem Troiani belli tempora ad tempora regis
S aul.

Post Proteum collocat Herodotus jR«^^5/-
nitum, id est, altum scutum, sub quo narrat
furtum inslgne, et fratrem furls, cui rex filiam
dedlt uxorem propter astutlam.

Deinde Cephus, id est, Petra, apud DIo-
dorum, seu Cheops apud Herodotura, igna-
vus et avarus, qui etiam fillam prostltult propter
pecuniam.

Hulus fillus fult Cephrim, id est, Leo,
Invisus populo propterea quod templa multos an-
nos clausit.

Post hunc nominatur JMycerinus apud
Herodotum, seu Cerinus apud Diodorum, id
est, Ordlnator, quia hic restltult iudicla, iustlssi-
me iudicavit, et recte iudlcantlbus praemia dedit.

Deinde nomlnantur Anysis coecus, et Sa-
hacus, qui videtur esse Sesac, 3. Fvegum 14.
avarus, unde nomen est Saccus munerura.

Selhon, cui bellum illaturus SennacVierib
Assyrius non potult progredi in Aegyptum, amis-
mo exercltu in ludaea.

Psamm it ichus, cuius' palrem Sabacus
occlderat, regno potltus expugnavlt urbem Azo-
tum in Syria.

JSecos viclt loslam prope urbem Mageddo.
Herodolus nomlnat Magdalum, quod generallter
Arcem signlficat. Postea idem Necos a Nabogdo-
nosor victus est, ut leremias narrat capite 46.

Fillus Psammis,

Delnde Apryesi quem nominat leremlas
Ophrea, capite 44. Sidonem delevlt, et lere-
miam interfecit. Postea ab Amasi duce, qui
Cyrenalcam, quae defecerat, pacavit, strangu-
latus est.

HIc et nomlna regum, et rerum gestarum
narratlones apud Herodotum congruunt cum lere-
miae hlstorla, quare et tempora facile agnosci
possunt. Gratum est autem videre, ubi prophe-
tlcam hlslorlam contlnua serie Herodotus sequa-
lur. Slmul et hoc cernitur, prophetlcam hlsto-
riam longe vetustlorem esse Graeca. Delnde ve-
ro Graecam consentientem lesllmonium praebere
prophcticae historlae.

Haclenus vero ad Amasin usque ducta est
serles Aegyptiorum regum, usque ad Persicam
monarchlam, quia Amasis tempora Incidunt in
Persicae monarchiae inltia.

753

I. CimOlSICON CARIONIS.

754

Cum Amasis tenuisset Aegypli regnum an- I plena fult Acgyplus teterrlmorum idolorum, idco

. . . . -i 'i Tr i_i.-- „K,.:^ i_x.- _.M • . •• 1 •. ...

nos quadraginta quatuor, ut scriblt Herodotus,

successhfiVmsPsammenitus, hocest, clypeus

incllnatus, qui cum sex menses regnasset, captus

est a Cambyse, rege Persico, et allqiianto post

interfectus. Suntque apud Ilerodotum de Psam-

menito hae narrationes, dignae memoria: Cum

filia duceretur Inter caplivas serviii habltu, mis-

sas ad aquam ferendam, sedit pater Psnmmenitus

inter captos, videns praetereuntem filiam, ac

caeteris plorantibus ipse tacitus sedlt, oculls in

lerram defixis. Postea cum filius ducerelur inter

caeteros interficiendus, sedit eodem modo tacitus.

Post hos cum familiaris quidam duceretur inter

caplivos , plorare et caput ferire coepit. Haec

cum animadvertisset Cambyses, interrogari eum

iussit, cur nunc ploraret, cum antea tacitus vi-

disset duci filiam et filium? Piespondlt, Do-

mestica mala maiora esse lacrymis, sed amici ca-

lamitatem posse lacrymis significari. Alunt au-

tem, Croesum qui simul adfuit, et Principes Per-

sicos illacrymasse, et Cambysen misericordia mo-

lum iussisse filiuni ei reslitui incolumem. Ad

quem reducendum cum nuncii mitterentur, iam

adolescens interfectus erat. Ipsi tamen Psarame-

nito tunc vitam donavit Cambyses, et erat ei red-

diturus Aegyptum, ut eam tanquam reglus prae-

fectus gubernaret. Sed cum Psammenifus non

quiesceret, et sollicitaret Aegyptios ad defectio-

nem, iussit eum postea Cambyses interfici.

Deinceps Aegyptum retinuerunt Persici re-
ges usque ad Darium Nolhum, cuius anno sexto
Amyrteus Saites defecit a Persis, et in Aegypto
regnavit. Et post hunc Nepherites, Achoris, et
Nectanebos prior et posterior, quem expulit ex
regno Persicus rex Ochus, qui Sidone incensa
progressus recuperavit Aegyptum. Fugiens au-
tem Nectanebos in Aethiopiam , exul ibi mor-
tuus est.

Deinde post annos fere viglnli occupata est
Aegyptus ab Alexandro, post quem nati ex Ma-
cedonica stirpe reges Aegypti fuerunt, de quibus
infra dicemus in tertia monarchla.

Nunc veterum regum Aegyptlorum catalo-
gum contexui, ut aliquo modo conspici possit,
quomodo series rerum Aegyptiacarum ad primam
et secundam monarchiam , et ad politiam Israel
congruat. Excelluit autem Aegyptus artibus et
legibus, et allquantisper doctrina loseph Eccle-
siam ibi plantaverat. Sed reliquls temporibus

crebris mutationibus regni, et varils calamitatibus
punlta est. Postquam autem de Chaldaeis, Assy-
rils et Aegyptils dlxlnms, in quibus rcgru*s lem-
pore prlmae monarchiae multae mulationes et
vastatlones acciderunt. Nunc rursus de polilia
Isracil dlcemus, et brevlter catalogum ludicum et
Piegum inseremus: nam res gestae legendae sunt
In prophetica historia, et simul considerandum
est, qualls ibi fuerit Ecclesia, Quae sint a Deo
Illustrla testlmonia oslensa, Qui Prophetae missi
sint, Quae fuerlt forma gubernatlonls, Quomodo
defensa slt politia Israel propter Eccleslam, non
humanis consilils, sed a JDeo subinde excitalis
ducibus, slcut et Zacharias dlcit : Non in exer-
cltu, non in robore, sed in Spiritu meo , dlclt
Dominus.

ludices populi Israel.

Cum 1 s r aelilae quadraglnta annos In de-
serto fulssent, Moises morltur, quadragesimo
anno post exitum ex Aegypto, cum vixlsset annos
centum et viginti.

Huic successlt losua, qui fuit dux populi
Israel, annos triglnta duos.

Non fult autem successio ducum ex certa
stlrpe, aut electio certl Senatus, sed velut Arl-
stocratia erat Senlorum in singulis trlbubus, et
summa autorltas erat legis divinae, quam sacer-
dotes quotldie docebant, Et hi consulebantur de
gravissimis negociis, ut in Deuteronomio man-
datura erat. Ita lex Dei erat domina, et
rectrlx huius populi, nec quisquam appetebat
regnum , quia sciebant, hunc populum Dei esse,
et a Deo protegi, nec humanis conslliis formam
gubernationis novam constituendam esse, sicut
Gedeon inquit: Non dominabor vestri, nec do-
minabltur vestri fiilus meus, sed dominabitur ve-
stri Dominus. Sic divinitus conservata est
haec Arlstocratia annos post losue trecentos vi-
ginti quinque, usque ad mortem Eli. Excitavit
autem Deus alias ex alia trlbu foelices duces, ut
ostenderet, divina potentia colllgi el servari Ec-
clesiam, nec foelicem es&e gubernationem, nisi
Deo iuvante, Simul autem defensionls rairacu-
la testlmonia fuerunt de doctrina huic populi tra-
dlta, et ostenderunt in hoc populo vere fuisse
Ecclesiam Dei , et praesentem in ea esse Deum,
Ac duces post losua fuerunl :

755

SGRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

756

O ihoniel, extribuluda, annos octo.

Ehud, ex tribuBeniamin, annos octoglnla.
Interfecit Eglon regem Moab, et profligatis Moa-
bilis tracidavit decem millia hominum.

DeboraelBarac, ex tribuNephtali, an-
nos quadraginta. Vicerunt Sisaram , ducem re-
o^isiabin, qui tenuit Hazor, quae tunc adhuc fuit
regia Cananaeorum in sorte Nephtali.

Gedeon, ex tribu Manasse, annos quadra-
ginta. Vicit Madianitas.

Abimelech, natus ex concubina Gedeon,
interfecit fratres septuaginta, et velut tyrannus
re"^navit in Isracl tres annos, et interfectus est a
suis civibus. Tanta calamitas accidit posteritati
Gedeonis, quem Deus singnlari modo vocaverat,
et ornaverat iUustribns victoriis et testimonils,
quia ipse tandem instituit cultum sine raandato
Dei. Et vokiit Deus ostendere, se non velle,
quenquam occupare dominationem fiducia generis,
sed retinendam esse Aristocratiam, et a Deo ex-
pectandam esse gubernationem.

Thola, ex tribu Isaschar, annos vigin-

ti sex.

lair, ex tribu Manasse, in Galaad, quae
reglo fuit ultra lordanem, versus Libanum et
Arabiam, postea dicta llurea, id est, scopulosa,
quod idem Graecis est TqayoiviTig , id est, aspe-
ra. Praefuit annos viginti duos.

lepthe, ex Iribu Manasse in Galaad , an-
nossex, temerario voto mactavit filiam tanquam
hostiam.

Abesan Belhlehemites ex tribu luda, an-
nos septera. Quidam scribunt , hunc esse Boas,
patrem Isai, avum Davidis.

Elon, ex Iribu Sabulon , annosdecem.

Abdon, ex tribu Ephraim, annos octo.

Samson, extribuDan, annos viglnti.

Postea non nominantur duces, sed praeci-
pua autoritas fuit sumrai sacerdolis Eli^ cuius
fuit infoelix exitus, amissa arca, quam Deus mi-
randis raodis restituit Israelitis, ut ostenderel,
Ecclesiam suam non humanls consiliis et viribus,
sed divina potentia colligi et servari,

Nec taraen aut veteribus exerapHs aut hoc
recentl et illustri miraculo raoli sunt Israelitae,
quo minus humanis consiliis mutarent formam
gubernationis a Deo institutara. Sunt autera
anni Eli usque ad eius mortem quadraginta,

Samuel et Saul, annos quadraginta,
Quanquam autem Samuelis gubernatio foelix et

salutaris fuerat, tamen populus expetivit novam
gubernationis formara. Hunc errorem et hanc
cupiditatem populi Deus reprehendit,

Ac si quis interrogat: Quod fuerit populi
peccalum, cum videatur sapienter deliberatum
esse, ut certus dux esset? simplex responsio est
haec: Duo magna peccata taxari, diffidentiam et
audaciam novae formae constituendne, humano
consilio, in polltia divinitus constituta, Vult
enim Deus intelligere Ecclesiam , protegi et ser-
vari eam a fih'o , qui est caput Ecclesiae, non hu-
manis praesidiis. Et vult eam expectare defen-
sionem divinitus, sicut expectaverat hberationera
in Aegypto, phis ocloginta annis, Hac fiducia
tunc seniores abiecta cogitabant de humanis
praesidiis.

Alterum delictum est, audacia constiluendi
novara formam in polilia a Deo constitula. Nam
Deus neque doctrinani, neque cultus, neque le-
gero, quam tradiderat, mutari voluif. Quare nec
formam poliliae niutari volebat, quia talls rautatio
etiam legem et doctrinam labefactat, sicut vin-
cula legum saepe reges aegre ferunt. Multi etiam
inflectunt religiones ad suas cupiditates, ut reges
Samariae novum cultum regni causa instituebant.
Nec desunt exempla veteris dicti, ulli aetati: Pie-
tas , Sanctilas, Fides, privata bona sunt, Qua
iuvat reges eant,

Haec consideratio de delictls populi commo-
nefacit nos de proteclione Ecclesiae, et de impia
Pontlficura et aliorum audacia, qui nova dogmata
et novos cullus instituerunt aut stabiliunt, relicta
puritate primae Ecclesiae. Item, qui contra vo-
cationem movent Respublicas.

Adsentitur tamen Deus, et regem constituit,
sed praedicit onera regni: Hoc est ius regis elc,
Hlc dicunt aliqui dcscrihi tyrannum, non regem,
nec dici haec ita, tanquam approbante Deo servi-
tutem, Sed textus nominat ius regis, et lo-
quilur de oneribus, stipendiorura causa impositis,
non tribuit potestatem instituendi extreraara ser-
vitutera contra legera divinara, Quia Deuterono-
mii 17. praeceptum est, ut rex discat legem, et
eara sequatur in tota gubernatione. Et punltur
Achab, quia distinctionem dominiorura, in lege
sancltam, lollere voluit, cura Naboth invito
erepturus erat vineara, Quanquara autem et in-
terdum mitis et salutaris est forma regni, tamen
asperior est, quara Aristocratia. Et pauci in
magna potentia moderati sunt.

757

I. CimONICON CARIONIS.

758

Conslituto autem regno, multa deinceps con-
sideranda sunt, bona et mala. Summum bonum
in qualibet congregallone estconseivatio verae do-
ctrinac de Deo et Ecclesiae. Quia bomines ad
agnilionem Dei, et ad aeternae Ecclesiao societa-
tem, non tanlum ad huius vitae mortalis ingentes
aerumnas conditisunt, sicut dlciturMattbaei 16:
Quid prodest bomlni , si totum mundum lucretur,
animara vero amittat? Item: Primum quaerite
regnum Dei, et caetera adiicientur vobis.

Laudatur ergo a Moise et aliis Propbetis po-
litia Israel, quod in ipsa luceat vera doctrina , et
quod ibi slt certo Ecclcsia Dei. Idco dicilur Deu-
leronomli 4.: Nec est alia natio, quae babeat ap-
propinquantem sibi Deum, sicut adest Deus no-
ster cunctis obsecrationibus nostris, Ad has lau-
des pertinet totus libcr Salomonis, cui titulus est
Ca ni icum.

Hoc igitur in regio statu bonumest, quod
aliquo modo piorum regum labor Deo iuvantc
profuit ad doctrlnae conservationem, ut David,
Salomon, losaphat, Ezechias, losias studia do-
ctrinac et veros cullus adiuverunt.

Secundum bonum regil status fuit, quod in
rrgum vic(.orIis Deus illuslria leslimonia suae
pracsentifie in hoc populo ostendit, sese patefecit,
et testimonia doctrinae et Ecclesiae exhibuit, et
Prophetas rpglbns adiunxit. Summam eliam pro-
missloncm de JMcssia repetivit, el ad stirpem
Dai idis alllgavit, ut certo sciretur, ubi et
quando Messias venlurus erat. Et hulc promisslo-
ni hoc bonum adiunctumfuit, quod certo sciebanf,
illam politlam duraluram esse, donec Messias ex-
hibitus esset. Haec bona non fuerunt in elhni-
cls Imperlls. Ideo hoc regnum longc anlecellult
in toto genere humano. Ac inleriectum fuit allis
rcgnis, Aegyptio , Assyriaco, Chaldaeo et Per-
sico, ut indc agnitlo veri Dei propagaretur eliam
ad multas alias gcntes.

Tertlum bonum fuit regll status, quod ut-
cunque profuit ad durationem politiae. Sunt
enim a prlnclpio Davidis usque ad morlem Sedc-
chlae anni quadringenti sexaginta septem. Et
tamen poslea qnoque post redilum ex Babylone
duces fuerunt cx stlrpe David usque ad Macca-
baeos, annos trecentos septuaginta ires.

Ilaec bona fuisse magna et singularia opera
Dei, agnoscendum est, sicut scriptum est: Nisi
Doniinus custodierit civitatem , frustra vigilat qui
custodit eam, Et ut haec sumraa bona nostris

politiis etiam trlbuat, ardentibus volis pelamus.
Et ubi dantur^ agnoscamus ca esse Dei opera, et
gratl Deum autorem et custodem celebreraus, et
retinere ea studeamus.

Ut autem caetera divina opera Diabolus odlo

Dei corrumpere conalur, ut in Ipsa natura hu-

mana tristissimam destructionem fecil: SIc et or-

dinem in gubernatione varils furorlbus turbat, et

infirmitas humanae natume per sese facile labitur,

et extra ordinem ruit. H,ie sunt causae innurac-

rabilium viciorum et calamitatum in gubernatio-

ne. Itaque et in regno populi Dei multa magna

mala accesserunt ad divina beneficia. Ambllio et

aemulatio primum regem Saulem impullt ad

crudelitatem et lyrannidem. David voluptati

indulsit, ideo pcr sedilionem a fdio pulsus est.

Salomon ad voluptates addidit cullum idolorum,

ideo postea dllaceratum cst regnum. Haec dila-

ceratlo peperit adsidna bella civilia, sedillones et

idolorum cultus. Et post annos ab inltio lero-

boam ducentos quadraginta quatuor, tristisslmam

dissipationem decem tribuum , quae posteritatis

lacob pars maxima fuit, ac nequaquam cxistima-

vlt fnturum , nt ex hac sede eilceretur, quae et

divinitus promissa erat, et ingentibus miraculis

Iradlta et defensa fueral. Sed hoc exemplo mul-

ta Deus monet. Ostendlt promissionem praecl-

puam non esse de hoc polluco regno, sed de

aeternls bonis. Et volult in poenis disci discri-

men promlssionnm acternarum et temporalium.

^z profecto oportuit esse excellentem ernditionem

sacerdotum, qui docuerunt rectum intellcctum

promlssionum, Et ob hanc causam Prophetae

missi sunt.

Postea hulus regnl exemplis monet Deus
omnes homlnes, ut reverenter donis Dei utantur,
et cogltent de iudicio Dei, et sese ad poenitentiam
et veram invocatlonem exuscitent. Ac magnitu-
do poennrum utrunque ostendit, irnrn Dei adver-
sus p3ccatum, et rursus praesentlam Dei, potentl
dextra inter tantas confusioncs servantis tamen
rcgnipartem, quatenus servatur, sicut inquit le-
reraias: Mlsericordiae Dorainl quod non con-
sumpti sumus.

Intuentes itaquehlstorlam populi Israel, scia-
mus nos'de multis magnis rebus ( ommoneiicri.
Ac initio huius Chronici diximus, ex his hlslorils
non tantum exempla poiiticae gubernationis pe-
tenda esse, qualia praebent res gestae in aliis im-
periis: sed multo magls testimonia patefactiouum

759

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPtOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

760

Del, et irae ac miserlcordiae, et Imagines cala-
mitatum et IJberallonum Ecclesiae. Ac vuU Deus,
his testimoniis confirmari in nobis fidem et invo-
rationem, et caeteras virtutes. Etsi autem haec
co^itatio utilissima est, et in lectione Sacrorum
voiuminum omnia exempla diligentius illustranda
sunt, tamen in hac temporum annotatione necesse
est nos breviores esse. Sed lectores adhortor, ut
mente integras historias intueantur, et cogitent,
quare eas Deus Ecclesiae proposuerit.

David vixit annos 70. Ptegnavit annos 40.
2. Pteg. 5. In huius historla non hoc tantum con-
siderandum est, quod ornatus est a Deo muUis
admlrandls et sahitaribus vlctorlls, quae fuerunt
lestlmonia praesentlae Del in hoc populo: sed
multo magls hoc, quod ad eum repetita est pro-
rnlsslo de Messla. EIus promlssionls quoque te-
sllmonia fuerunt illae victoriae. Ac non solum
regis officlo foeh'cIssime functus est, sed etiam
Doctor fuit praecipuus In hoc populo. Et in suis
scrlplls non tantum legls doctrinam, sed etiam
Evangellum complexus est. Docult, quls slt
Messlas, et quae slnt elus beneficia. Et quldem
Davldis dolores typi fuerunt dolorum Christi.

Cumque vlr tantus esset David, simul fit
exemplum infirmltatls humanae et poenarum.
Turplter labltur, et horrlbHIter punltur, et sus-
tlnet non sohim suorum scelerum consclentiam,
sed etiam ingentlum scandalorum , quae peperlt
sedltlo. Est enim nlmlsverum dictum Thucydi-
dis: ^Ev Gxdoei naoa tldaa xaxov iorl.

Sed idem David testls est mlserlcordiae et
remlsslonls peccatorum. Vult enlm Deus nos te-
nere regulam: Vivo ego, diclt Dominus, Nolo
mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat.
Et vult nos intueri exempla eorum, qui redlerunt
ad poenitentiam, ne desperatione opprimamur.
Haec sunt praecipua in Davidis hlstoria, quem,
etsi non parva macula deformatus est, tamen co-
gltes fuisse Gxtvog sXeovs^ qula et Eccleslae et
politiae eius labores profuerunt, et rursus ad
Deum conversus est.

In hanc totam imaginem intuentes de nobls
ipsls quoque cogltemus, et ardentlbus votls pre-
cemur filium Dei, ut Nos quoque faciat vasa mi-
sericordlae. Confirmemus etiam nos ipsius do-
ctrina etexemplis, sicut ipse vult suas liberatio-
nes testimonla esse de promissione et voluntate
Del, quod et allls invocantibus opltulari velit,
sicut Inquit Psalmo 33.: Accedite ad eum, et fa-

cles vestrae non confundentur. Iste pauper cla-
mavit, et Dominus exaudivit eum.

Salomon filius Davidls circiter vicesimum
aetatls annum successit palri. Piegnavit annos 40.
Fuit igltur breve spacium aetatls, anni videllcet
sexaginta aut clrciter. Ut autem regna debent
esse et defenslo et gubernatio in pace, iuxta
utranque tabulam Decalogi, id est, ut vera do-
ctrlna de Deo proponatur, et vera invocatio fiat,
regantur mores, exerceantur iudicia , ordlnentur
trlbuta et praesidia, dedlt Deus post bella Davl-
dis pacem Salomonl, et inslruxlt eum excellenti
saplentla, et adlunxit sapiens colleglum Prophe-
tarum, et allorum excellentlum eruditlone et ple-
tate. Sunt igitur eius opera convenientia paci,
aedificatio templi, studla doctrlnae, monumenta
hbrorum de hlstorlis Ecclesiae, de natura rerum,
iudicia et ordinatlo tributorum et praesidlorum,
Fultque Salomon et rex et doctor, sicut se no-
ralnat Ecclesiasten , id est, conclonatorem. Ex-
tant adhuc tres llbelli, qui sunt testimonla fidei
ipslus, et doctrlnam dulclsslmam contlnent, Est
Igitur et Salomon exemplar boni regis in pace.
Sed tamen idem fit etiam exemplum humanae in-
firmltatls. Haec excellens sapientia tunc senescit,
cum maxime vlgere debebat, et cedit mullerum
affeclibus, qulbus aedificavit templa idolorura.
Qua in re prlmura lapsus consideretur, quod in
Ecclesla rex et doctor excellens, in quo fuerat
Spirltus sanctus, adraittit idolorum cultum. Si-
mus Igitur vigllantes, et petamus nos gubernaii
a Deo, ne approbemus aut stabiliaraus idola.
Deinde magnitudinem poenae intueamur. Tertio
Reguro 11. scriptum est, hunc lapsum Saloraonis
causara esse dilacerationls regni, quae postea se-
quuta est, quae et nova idola, et assidua civilia
bella peperit. Nec dubium est , in bac postrema
mundi senecta, orbem terrarum a Turcis vastarl,
et lacerarl clvlllbus bellis ideo, quia Deus horri-
blllter irascitur cum alils sceleribus, tum vero
praecipue idolls, quae in ea parle generis huma-
ni, quae Ecclesiae titulum habet, dominantur.
Quare adslduis gemitibus petaraus a Deo , ut ve-
rara invocationem ubique accendal, et omnia
idola deleat.

Hoboam^ filius Salomonis, successit patrl,
cum esset annorum quadraglnta unius. Regnavlt
annos 17, Vixit annos 58. Fuit negllgens in
tollendls idoHs, in imperio superbus et ignavus.
Fuit igitur infoelix et calamitosa universa eius gu-

761

I. CHRONIGON GARIONIS.

762

bernatio. Crevernnt sub eo idolorum cultus.
Spretis seniorum consiliis, cum non vellct leva-
tionem onerum publicorum admittere, defecerunt
ab eo decem tribus, et aliud regnum constitue-
runt. Gessit bella infoeliciter cum rege lero-
boam et cnm Aegypliis. Ita post auream aeta-
tem Salomonis et peccata cumulata sunt, et
magnae calamitates secutae. Haec exempla osten-
dunt, nec diuturnum esse foellcem statum regno-
rum, nec sedem eandem imperiorum diu manere,
sicut in Siracide dicitur: Regnum a gente trans-
ferturad gentem propter iniusticiam. Quanquam
autem et Ecclesiae nocent imperiorum ruinae,
tamen Deus potenti dextra reliquias conservat, et
propter eas aliquantisper imperia retinet, ne de-
sint hospitia. Hanc consolationem Prophetae
saepe repetunt,

Abia filius Roboam regnavit tres annos in
luda. Vicit magno praelio exercitum leroboam.

Asa regnavit in luda annos 41. Deievit
idola, eliam suae matris impios cultus sustulit.
Vicit Aethiopes. Sed postea mutatus fecit foedus
cum rege Syriae , et obiurgatus Prophetam inclu-
sit in carcerem.

lusaphai pius et foelix. Regnavit in lu-
da annos viginti quinque. Fecerat foedus cum
rege impio Achab, propter quod a Deo obiurga-
tus est. Postea domi iudicia constituit, et iudi-
clbus pia mandata dedit, quae recitantur 2. Para-
lip. 19: Non hominis exercetis iudicium, sed
Dei, Et vobiscum est in iudicio, videhcet et
adiutor et vindex. Sit timor Domini vobiscum,
recte cognoscite et silis executores. Vicit Am-
monitas sine praelio, ut vicloria testimonium es-
set praesentiae Dei in isto populo, et doctrinae.

Tempore losaphat fuit Elias Propheta , et
allquandiu deinceps. Successit huic Kl istus ^
quos excitavit Deus immensa bonitate in regno
impio decem trlbuum, ut inde reliquias Eccle-
siae excerperent, et Idola delerent, et docerent
populum quaerere veram doctrinam et veros cul-
tus Iii lerosolyma, et ostenderent testimonia de
vera doctrina, ac ut ahquanto diulius hae decem
tribus in patrla retinerentur. Nam post hos sta-
tim abductae sunt, Ac ut autoritas raaior essel,
uterque natus est, non sub rege luda, sed sub
regibus Samariae, Elias in oppldo Thesbi ultra
lordanem , Ellsaeus in Galgala, non procul a le-
richo. Incidit autem gubernatio eorum in me-
diam aetatem mundi. Nam sub patre losaphat
Melanth. Oper. Vol. XII.

completa sunt tria millla annorum a condlto mun-
do. Ita Deus non longis intervallls Doctorcs ml-
sit, quibus addidlt illustria testlrrjonia : Post Noe
Abraham, loseph, Mosen, losue, Samuelem,
Davidem, et mox valde insignes Eliam et Ellsac-
um. Elisaeum audlvit Esalas. Hunc leremias.
leremiam Danlel. Danielem Aggaeus et Zacha-
rias. Deinde fuerunt Malachias, Onlas, Macca-
baei, Slmeon, Zacharias, lohannes Baptista, qui
monstravit Christum praesentem. Gubernatlo
autem Eliae, quantum ex scrlpta historla sumi
potest, complectltur annos vigintl clrclter. Eli~
saei gubernatio circiter annos septuaglnta. Fuit
autem ingens beneficium, tales doctores tam lon-
go tempore habere, qul de dubiis quaestlonibus
respondere poterant. Ac propagata est horum
doctrlna ad posteros, qula coetus dlscentlum eos
habuisse manlfestum est.

Necesse est autem , totara serlera Propheta-
rum, eorum vocem, consensum doctrinae, mlra-
cula , coniunctionem inler ipsos, considcrare.
Nam consenticns vox doctrlnae erudlt et confir-
mat pias mentes, et illius pulcherrlmi agmlnis
coniunctio ostendit, et esse Ecclesiara Dei, et
qualis sit. Monet docentes , ut ipsl quoque con-
iunctionem inter stse tueantur. Quid pulchrlus
est tall colleglo , quale est Elisaei et discipulorum,
in quo Deus habitat, et raanlfesta testimonla
ostendit, et in quo studia sunt verae doctrinae de
Deo et de naturarerum? Et ordine aliqua talia
Prophetarum collegia fuerunt. In haec intuea-
mur, quaerentes, quae et ubi fuerit Ecclesia Dei.
Quanquam inferea In illo Ipso regno Israelitico
praeter haec collegia fult magna multitudo im-
piorum sacrificulorum , multi reges cultores ido-
lorum, multi sedltiosi duces, qui regnum occu-
pabant, et patriam dilacerarunt. Sic inter varias
confusiones Ecclesiam tam.en Deus servat , in qua
pii omnes, ac praeclpue doctores, eo coniunctio-
nem magis amare, et omnibus officiis fovere de-
bent, ut ipsa coniunctio decus aliquod afferat,
ornet doctrlnam et nomen Dei, et confirmet pios.

loram regnavit in luda annos 8. Dissi-
milis patri losaphat. Interfeclt omncs fratres
suos, coluit idola exemplo raaterno. Erat enim
natus ex matre iilia regls Samariae Achab. Fuit
infoelix eius gubernatlo. Tunc enim Arabes lu-
daeam vastarunt, et filios lorara interfecerunt.

O chozias regnavlt In luda annum unum,
caplus a rege Samariae lehuy et ex vulnere mor-

763

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

764

tuus in Mageddo. Aihalia vero mater, nata
ex rege Samarlae Amriy impia et crudelis, ut
regnum retineret, interfecit omnes regni haere-
des, praeter puerum loas, clara ereptum saevi-
ciae mulieris tyrannicae. Hoc tempore regnum
luda a stirpe Salomonis translatum est ad poste-
ros Natlian , qui etiam fuit filius Davidis. Hic
rursus exemplum proponitur, quod ostendit,
regna mutari, et extingui familias propter idola
et tyrannidem. Tota posterltas Salomonis de-
leta est. Interea tamen Deus mirabiliter servat
promissiones de regno Iiida, et de venturo
Messla. Transfert enim regnum ad posteros Na-
than, ex quibus vult nasci Messiam. Ideo in
genealogia Christi apud Lucam omisso Salomone
inseritur Nathan.

Athalia tyrannica muller regnavit annos
septem, interfecit posteritatem Salomonis, et
publice cultum et sacerdotium Baal in luda insti-
tuit. Ideo loiadas summus sacerdos ipsam et sa-
crificulos Baal interfecit, et cultum Baal sustullt.

loas servatus a conluge summi sacerdotis
regnavit in luda annos quadraginta, instauravit
lemplum, et fult inilio rex pius etfoellx, donec
vixit I oiadas summus sacerdos, cuius consi-
liis obtemperavlt. Post eius mortera ceplt idola
colere, et interfecit Zachariam, ilHus fillum, a
quo ipse servalus erat. Postea Syriacl exercitus
populati sunt ludaeam, et loas a servis suls in-
terfectus est. Piegnante hoc loas mortuus est
Eliseiis,

Amasias regnavit in luda annos £9, inltio
pius et foellx. Vicit Idumaeos. Postea coluit
idola , et moto hello non necessario dlssuadenti-
bus Prophetis vlctus est, et templura spoliatura
est. Post aliquot annos ipse Amasias fuglens ex
lerosolyma interfectus est in Laches. Tempore
Ainasiae Sardanapalus fuit, quo oppresso monar-
chia Chaldaea divisa est, et retlnult Phul Belo-
chus Babylonem et Ninlven. Arbazes vero fult
rex Medorum et Persarum. Haclenus veroChal-
daei et Assyrli non intulerunt bellura Israelitis et
ludaeis, sed deinceps Assyrii duriter adflixerunt
decera tribus, et Ecclesia crescenlera potentiara
illorura regnorum magnls calamltatlbus experta
est. Sed vicit tamen, conversls reglbus ad agnl-
tionera veri Dei Nabogdonosor, Dario Medo, Cy-

ro, et alils.

Ozias, cuius et alterura nomen est Aza-
riaSy regnavlt In luda annos quinquaglnta duos.

Initlo pius et foellx, viclt Phlllstaeos et Arabes.
Sed postea cura officlo sacerdotls fungl vellet, et
per sese sacrificaturus esset, Deus Iram suam pu-
bllca poena declaravit. Regera enim subita lepra
percusslt, quae postea haesit in eo In longa senecta.

Sub eo conclonari coeplt Esaias , natus in fa-
milla regla, qui cura a Manasse serra dissectus
slt, fuit in ministerlo prophetlco annos circiter
octoglnta. Praedlxit mutationes praecipuorum
regnorum , quae postea sequutae sunt, regni Is-
rael, Aegyptlaci , Syrlaci , Babylonlcl, Assyriaci,
everslonem Tyrl. Et quidem nomlnatira vatici-
natur, Macedones, Cittini et Dodonaeos potitu-
ros esse Tyro et Babylone. Doctrlnara vero de
Messla et de gratia splendidlssirae illustravil.

lotham regnavit in luda annos sedecim,
Pius et foellx, vicit Ammonitas. Anno secundo
lotham inchoantur Graecorum Olymplades, se-
cundum quas Graecls longo tempore usitatum'fuit
seriem rerum gestarum in publicis monumentis
perscribere. Sumi autem Initlum certum potest,
retro numerando, Quia certisslmum est, regni
Alexandri mox post mortem Philippi initium esse
primura annura Olyrapladis centesimae unde-
ciraae.

Nomen autem Olympias comprehendlt annos
quatuor. Et factum est ab ordinario conventu
Graecorum ad Elldem, qui celebrabatur semper
post quartum annum , in mense, qui Graecis ini-
tium erat annl , videllcet in plenllunlo, quod sol-
stitlo aestlvo proxlmum est. Sic conventus ille
anni inltlum Graecls erat. Ideo series annorum
inde commode sumebatur. Quae autem inslgnes
hlstoriae Graecorum antecesserlnt hanc annota-
tlonem annorum, infra dicemus. Conslderanda
est enlm temporum collatio, ut sciamus, Eccle-
siae doctrlnara antiqulsslmam es&e,

Achas regnavit inluda annos sedecim, fult
implus, infoellx, fascinatus idolomania multipli-
citer, clauslt templumDei, et alibi in lerusalera
et in oppldis idola collocavit, cremavit et fillum
in sacrificlo,

Eius tempore rex Israel et Syriae vastarunt
ludaeara, et lerosolyraara obsederunt. Achas
igitur spoliato templo , mercede invitavit Assy-
rios, ut regi Israel et Syriae bellura inferrent.
Propter hanc societatem obiurgatus est Achas ab
Esaia.

Regnante Achas, anno prlmo 7. Olympla-
dis Romulus et Remus condereRomara coeperunt.

765

I. CHRONICON CARIONIS.

766

ut scrlblt Dionysius Halicarnassensis, et moenla
prlmo inchoata sunt die vicesima prima Aprllls.
Ezechias regnavit in luda annos vlginti

sacrlficiis in valle Hinnon, unde postea nomen fa-
ctum est Gehennae, id est, vallis praedatlonls
(cin SJiovbergvube) Prophetam Esai.-)m senem serra

et foeh'x, rursus aperuit temphim, dissecuit. Cumque Chaldaei vastarent ludaeam.

novem , pius

delevit idohi Achas, et restituit veros Dei cuhus,

et praecepit dari sacerdotibus ea, quae lex eis

attribult.

Ipso regnante res tristissimae in Isracl acci-
derunt, et Deus ipsum inter tantas calamitates
singularlbus miraculls consolatus est. Ita mira-
billter Deus inter ingentes confaslones generis
humanl servat Ecclesiam. Nam anno ipsius sexto
Salmanassar delevit regnum decem tribuum, et
maximam popuU partem abduxit , et in Assyriam
et Medorum regionem collocavit, cuius caLtmi-
tatis magniludo non satis cogitari potest. Quam
iniserum est, Ecclesiam et famihas honestas ex
certis domicihis et fundis excuti, et alibi collo-
cari, ubi aut in servitute vivant, aut non habeant
certa hospitia. Et tamen trlstiora nunc fiunt a
Turcis. Vetustas raro distrahebat singulas fami-
lias, sed colonias deducebat, et familils alias se-
des distribuebat, ut simul viverent parentes, fihi
et fihae. Sed Turci distrahunt coniuges , paren-
tes, fihos et filias, et distractos vendunt vel inter-
ficiunt,

Deplorat autem Esaias hanc dissipationem
decem tribuum, inquiens: Iniquitates nostrae
sicut venti dissipaverunt nos. Cum autem videa-
mus vastationes simlles, petamus ut Deus mitiget
poenas, et servet Ecclesiae reliquias.

Postea anno quartodecimo Ezechiae Senna-
cherib, exemplo patrls conalur delere rehquias
popuU Dei, et vastat terram luda, et cinglt ob-
sidlone lerosolymam. Sed Esaia et Ezechia in-
vocantibus Deum, subito mlraculo Deus trucidat
exercitum Assyrium.

ipse Manasses captus, et in Babylonem abduclus
est, ubi annos decem retentus est. Sed cum rur-
sus ad Deum conversus esset, et peteret sibi re-
mltti peccata, et mitlgari poenas, rursus in re-
j gnum remissus est. Ac rediens delevit idola,
quae coluerat. Fit igitur insigne exemplum salu-
taris poenitentiae. Et tamenProphetae inter cau-
sas excidii lerosolymae, quod sub Nabogdonosor
sequutum est, numerant peccataManassae. Qula
consentaneum est, exempla eius multos et ipso
vivo et postea imitatos esse. Ac poenae corpo-
rales veniunt, quanquam mitigantur, etiam cum
culpa remissa est.

Amon regnavlt in luda annos duos, fuit
impius et infoehx , et coluit idola , nec patrls poe-
nitentiam imitatus est. Interfectus est autem a
suis servis.

losias regnavit in luda annos trlginta
unum, pius et foellx, delevit idola, et restituit
veros Dei cuUus, et sacerdotum gradus et officia.
Instauravit templum, et reperit Ubrum Mosi in
templo , et rursus proferri ac legi iussit.

Anno eius tertiodecimo leremias concio-
nari coepit, qui annos quadraginta fuit in minl-
sterio prophetico, usque ad excidium lerosolymae,
Et aUquanto diulius postea in Aegypto , ubi ab
Aprye rege interfectus est.

Piegnante losia pax fuit in luda. Sed ipse
non necessarium beUum movit advecsus Necao
regem Aegypli, qui' Assyriis beUum intulerat.
Cum igltur in campo Mageddo vulnus accepisset,
aliquanto post mortuus est. Estque exemplum
losias pii Principis, restltuentis veram doctrinarn,
Talium protectorem se esse Deus in ipsorum hi-

Sequenli anno aegrotanli Ezechiae promittit ' storiis ostendit, sicut inquit: Glorificantes me glo-

Deus sanationem, et signum addltur, SoUs re- [ rificabo etc. Sed tamen hi quoque ut est humana

gressus. HIs mlracuUs Deus et consolatus est infirmitas, sua errata habuerunt, propter quae et

Ecclesiam , quae viderat antea trlstlssimum spe- ipsi puniuntur, sed Deus els mitigat poenas, ut

ctaculum, abduclionem decem tribuum, et osten- ostendunt hlstoriae Assae, losaphat, Amaziae,

dit praesentiam suam in Ecclesia. Vidlt autem Osiae, Ezechiae et losiae,

Ezechias interitum regni Assyriaci post necem ! loachus regnavit in luda tres menses.

Sennacherib, et filii eius AsarHaddon, qui aMe- Postquam enim losiam praeUo vicit rex Aegyptius

rodach interfectus est, qui deleta Ninive Assy- Necao, vastata ludaea successorem losiae in Ae-

riam rnrsus subiecit Babyloni. gyptum abduxit, et interfecit.

3fanasses regnavit in luda annos 55 ini-
pius et infoeUx. Cohiit idola , cremavit filios in

iQakim^ vel lehoiakim, regnavit in luda
annos undecim, praefcctus regno a Necao, fuit
49*

767

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

768

impius et infoelix. Cumque Nabogdonosor bel-
lum inferrel regi Aegyptio, in quo interfectus est
Necao, indixit tributum huic regi loakim, et ab-
duxit multos ludaeos in Babylonem, inter quos
et Daniel, et alii qnidam nobiles adolescentes ab-
ducti sunt, quos rex honeste educari et doceri
curavit. Cum autem loakim postea rursus defe-
cisset a rege Babylonico, reversus Chaidaeus coe-
pit loakim , et eum interfici iussit, et proiici ca-
daver ante urbem lerosolymara inter caetera ca-
davera, siciit praedixerat ei leremias, capito vi-
cesimo secundo : Sepultura asini sepelietur.

loachin sive leconias regnavit in luda
tres menses, Cumque Nabogdonosor urbem le-
rosolymam obsidlone cinxisset, suasit leremias
contra exempla priorum Prophetarum , ut fieret
deditio. Utrunque enim praedixit, futurum ut
lerosolyma delerelur, et abductosludaeos in exih'o
Deo curae fore, et post septuaglnta annos reditu-
ros, et patriam pohtiam instauraturos esse. Huic
prophetiae cum crederet leconias, fecit dedltio-
nem. Quare et ipse et ahi muhl leremiae consi-
lium sequentes in Chaldaeam abducti snnt, quos
ibi Deus protexit. Caeteri Prophetae inde usque
a losue suaserunt defensionem , leremias dissua-
det, et servatur Ecclesia novo modo, videlicet in
exilio^ cum disputarent impii , promissam esse
defensionem stlrpi luda in hoc ipso loco. Sed
pii sapienter discernebant promissionem aeterni
regni et suae politlae, et sclebant, Deum promissa
praeslare mlrabillter, et promissiones bonorum
corporalium intelllgendas esse cum exceptlone ca-
stigationis et crucls. Hanc doctrinam In illo ex-
cidio pollliae discebant, ut vera consolatione con-
firmati non deficerent a Deo, et expectarent redi-
tum divinitus.

Zedechias regnavit in luda annos 11 Im-
pius et infoelix, defecit a rege Nabogdonosor.
Redilt igltur Nabogdonosor, et urbem lerosoly-
mam clnxit obsidione integrum annum et men-
ses septem. Etsi autem leremias suadebat dedi-
tionem, tamen pertinacia tanta fuit, ut defendere
urbem conaretur, cum quidem fame intra raoenia
quotidie multi perirent. Sed confirmabatur furor
a malis doctorlbus, qui vociferabanlur, non pos-
se deleri regnura luda, qula in promissione dicl-
tur: Non auferetur sceptrura et doctor de luda,
donec venerit Siloh. Nec tamen cogitabant,
Deura mirabillter praestare promissa. Et in pro-
missionibus corporalibus exceptionem casligationis

et crucls intelligi oportere. Servavit autem Deus
etiam in exilio regiara posteritatera , et populum
magnis miracuHs servavit et ornavit, quibus et
quatuor reges ad agnitionem veri Dei conversi
sunt: Nabogdonosor et filius elus, Darius Medus
et Cyrus. Non igitur defuerunt duces et docto-
res huic populo, cum dederit Deus exiguo lempo-
re illustres doctores, Danielem, Ezechielem, et
deinde alios, et manifestis miraculis ostenderit
suam praesentiara in hoc populo.

Capta autem urbe rex Zedechias ex fuga re-
tractus est, et ad regera Babylonicum adductus,
ubi filii eius interfecti sunt, et pater effossis ocu-
lis Babylonem abductus est. Abducta est et raa-
xima pars populi in Chaldaeam.

Nominatim aulem iusserat rex parci lere-
miae , et ei concessum est manere in patrla cum
rellquils populi, quarura taraen rabies tanta fuit,
ut inter sese dimicarent, et contra raandaturaDeJ,
quod eis leremlas exposuit, in Aegyptum descen-
derent, ubi partim fame, parllm crudelitate re-
gum Aegyptlorum perierunt. Ita in poenis furor
est summa poena , et calamitates auget.

Haec tota historia plena est exeraplorum mul-
tipllcium. In poenis et furoribus irapiorurajcer-
nitur ira Dei. R.ursus et misericordia cernitur,
cum inter tantas calamitates reliquiae Ecclesiae
mirabiliter a Deo serventur, sicut inquit leremias:
Misericordiae Domini, quod non consumpti su-
mus. Videmus autem et nos hoc tempore ruinas
imperiorura et alias calamitates. Quare agnosca-
mus iram Del, et conversi ad Deum petamus et
expectemus poenarura mitigationem, et Ecclesiae
conservatlonem.

Tempus exilli tribus luda in Chaldaea post
destructionem lerosolymae et templi, fuit anno-
rum 70 usque ad Cyri edlctura, ut suo loco di-
cemus, in secunda raonarchia. Nam adhuc re-
citamus res praecipuas, quae tempore primae
monarchiae acciderunt, quo tempore fuerunt flo-
rentlssima regna Chaldaeorum, Assyriorum, Ae-
gyptiorum , lerosolymae et Samariae.

lam in exillo considerentur testimonia prae-
senliae Dei in Ecclesla, quae ostendit Deus, ut
confirmarentur pli adversus alios, qui voclfera-
bantur, ludaeos cura amisissent regnum, patriam
et templum, nihilo magls curae esseDeo, quam
allas gentes, ut iudicant homines ex adversls vel
secundis rebus. Sed statim cura adoratlo statuae
mandabatur, ostendit Deus praesentiam suam.

769

I. CHRONICON CARIONIS.

770

servatisils, qni propter confessionem in flammas
coniecti eraut, ubi simul conspectus est filius Dei
inter tres viios.

Accesserunt et alia multa miracula, inler-
prelationes somnii de ordine regnorum , de poena
Nabogdonosor, et restitutione eius, de poeniten-
tia eius, et haud dubie alia multa illustria testi-
monia praesentiae suae in Ecclesia Deus ostendit,
quae consideremus, et ut sciamus, quae et ubi
fuerit Ecclesia, et qualls fuerit in cruce, et di-
scamus discrimen Ecclesiae et imperiorum pob'ti-
corum. Ac saepe legatur integraDanielis historia,

Confirmant autem nos quoque hls tempori-
bus haec miracula, quia testantur, doctrinam
Prophetarum veram essQy et ibi tantum esse ve-
ram Ecclesiam. ubi recipitur doctrina propheti-
ca. Nam ludaei post deletam a Tito lerosoly-
mam non retinentDanielem, qui praedixit, Chri-
stum stante politiaMosaica venturum esse, et nu-
merum annorum expressit, Praedixit et futurum
esse, ut interficiatur, et tamen tollat peccalum et
mortem, et deinde polltiamludaicam interituram
esse, et ludaeos non fore populum Dei, Has pro-
phetias omnes ludaei scelerate corrumpunt,

Monemur autem et hoc exemplo, ut quae-
rentes Ecclesiam non solum spectemus, qui reti-
neant scripta prophetica, sed qui retineantea sine
corruptelis. Ut Papa et haeretici falso iactitant,
se relinere scripta prophetica et apostolica, quia
affingunt peregrinas opiniones.

Legantur et conciones propheticae eius tem-
poris, apud Ezechielem, Danielem, Haggeum,
Zachariam, Esdram, Ac de vaticinio Danielis,
et de 70 hebdomadibus infra dicetur. Valde
prodest etiam ad consolatlonem piorum, consi-
derare insignia exempla conversionis regis Na-
bogdonosor, Darii , Cyri. Quam illustre exem-
plum est regulae: Gratia exuberat supra pecca-
tum, conversio regis Nabogdonosor? Interfecit
hic rex multos sanctos, deleverat templum,
postea mandavit adorari statuas, cpniecit in ignem
viros sanctos , taxantes impios cultus. Tanta de-
Hcta attraxerunt horrlbilem poenam, a qua lamen
Deus eum propter preces sanctorum liberavlt. Et
postea commonefactus hac poena audlt Prophetas,
et verum Deum agnoscit, et ad eum converlitur,
ac reclpitur, quanquam tanta fuerat moles pecca-
torum , ut magnitudo non cogitari satis possit.
SIc igitur cogJtate: Ostendit Deus iram suam ad-
versus tantos reges, Davidem, Manassem, Na-

bogdonosor, quare nos quoque iudiclum metua-
mus, et vere expavescamus agnitlone nostrorura
delictorum, Et cum receperit Deus contaminatos
tam horrendls sceleribus, non dubitemus gratlam
exuberare supra delictum , et fiHum Dei potentio-
rem esse toto regno peccati.

Discamus etiam recte intelligere dictum Da-
niells ad regem: Peccata tua remove lusticia, et
iniquitates tuas beneficiis erga pauperes, et erit
sanatlo dellctorum tuorum. Concio est poenilen-
tiae, in qua prior pars praeclpit conversionem:
Abiice peccata, et convertaris ad iusticiam et be-
neficentiam erga inluste oppressos, Sicut Esaias
inqult: Deslnite male facere, et discite recte fa-
cere, Secunda pars est absolutio, videlicet pro-
missio remissionls peccatorum, quam oportet fide
acclpi, Ac in priore parte cum praeclpltur con-
verslo, non hoc dicllur, nostras virtutes mereri
remissionem peccatorum , sed tantum tradilum
est praeceptum, in quo et verba recte intelligen-
da sunt. Piegia concio est de toto Decalogo.
Cumque nominatur lusticla, comprehenduntur
vera agnitio Dei, agnitlo promlssi salvatoris, et
fides. Deinde praeclpluntur beneficia in guber-
natione, ut cogitet, imperla aDeo constituta esse,
ut foveant et tegant legilimam societatem, ac
praesertim ut oppressae Eccleslae opem ferant.

De regno Samariae.

Supra dictum est, post Salomonem dllace-
ratum esse regnum populi Dei, et a luda decem
tribus avulsas esse. Ea dilaceratio regni et bella
civilia adsidua peperit, et novos ac Implos cultus*
Quia reges Samariae, ne maior esset autoritas
regum luda, propter templum et colleglum sa-
cerdotum, contra legem divinam instituerunt,
ut in suo regno duobus locis, in Bethel el Dan,
conderentur templa , ubl vituli aurei collocati
sunt, ut signlficarent, ibi sacrificandum esse, et
sacerdotes eo attrahebantur mercede, undique ex
levlsslmis hominibus. Ita et doctrinae et cul-
tuura depravatio regnl mutationem sequuta est.
Postea et alia ethnlca idola, Baal et alia, addita
sunt.

Quanquam autem in publica gubernatione
talls depravatio a reglbus instltula fuit: tamen
Deus immensa miserlcordia in hoc impio regno
excltavit excellentes Prophetas, Eliam, Elisaeum,
Amos, Oseam, etalios, per quos Ecclesiam col-
legit, revocatam ad veri Del agnltionem, et ad

771

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

772

veroscultus: Ita fult Ecclesia sparsa etiam in re-
gnum Samarlae, quanquam ordinarla gubernatio
erat impia, ut sub Pharisaeis et Zadduceis sparsi
erant aliqui pii, Zacharias, loseph, et multi alii,
qui recte senserunt, ut nunc sub regno pontificio
aliqui sunt rectej senlientes, qui confessionem
ostendunt, quorum alii plus alii minus lucis ha-
bent. Et quidem Elias et Elisaeus magnos coetus
docuerunt, annos amplius centum. Piegnum vero
duravit annos ducentos quadraginta quatuor, At
Salmanassar Assyrius maximam partem popiill ab-
duxit, et collocavit familias in aliis regionihus.

Sunt autem annl a diluvio Noe usque ad bel-
lum Troianum clrclter mille, quod ad tempora
Saul refero. Inde inteUigl potest, Graecam histo-
riam multo recentiorem esse Mosaica. Etsi au-
tem vetustiora quaedam recensentur ante bellura
Troianum, tamen illa non muUis annis antece-
dunt. Nihil est clarius Argonautica expeditione.
Sed hanc antecesserunt Erechtheus Atheniensis,
quiclarus factus est repressione Thracum, qui
Atlicam invaserant. hem Perseus, qui hellum
gessit cum Persis, et Gorgonas occidit in Lihya.
Postea et Gadmus ex Phoenicia in Boeotlam navi-

ubi aliquae retinuerunt veram doctrinam, et do- gavit, et noraina indicant originem. Gadmus

cuerunt mullos inter Ethnicos. Tales fuerunt enim linguaPhoenicum significat orientalem. No-

familiae Tobiae in Ninive, et Fiaguelis et Gabeli mina Semele et Ino fuerunt appellaliones simula-

" - - - crorum. Semele prorsus significat effigicm seu

in urbibus Medorum. Et passim multas fuisse
consentaneum est. Ita Deus mirabillter ex decem
tribubus aliquas Ecclesiae reliquas etiam inter
gentes servavit, et voluit earum distractionera
gentibus prodesse.

Manserunt et exiguae reliquiae decem tri-
buum in patria sede, sed dissipatae, et sine regno,
ut in Osea praedictum est: Non faciam furorem
irae meae, quia Deus ego sum in medio tui san-
ctus. Sed non ingrediar in civitatem, id est,
cum promlssionem tradiderim posteritati lacob,
servabo aliquas reliquias Ecclesiae in decem tri-
bubus, nec penitus eas delebo , sed non intraho
in civitalem , id est, regnum destruam, nec am-
plius civitatem volo esse regiam sedem , nec de-
fendam eam, sicut antea defendi.

Graecae historiae, quae ad iempns primae
monarchiae periinenf.

Nomen lapetiGraech notum est, sed unde
sit, ignorant. LiberMosi narrat, eum esse filium
Noe. Ex laphet natus est lavan, a quo Graecos
ortos esse nomen gentis lonicae testatur. Et non
dubium est, Prophetas cum nominant lavan, in-
telligere Graecas gentes. Deinde ut fit in posteris
et in diversis locis novae appellationes accesse-
lunt.

Hellas est ab Hello, qul regnavlt inter
Dodonaeos, qui sunt a Dodanim, fillo laphet.
Nomen Graeciae recentius est, a Graeco, qui

simulacrum. Ino fortunam, Theba navim. Etsi
autem illae vetustae narraliones plenae sunt fabu-
larum , tamen nlhil dubium est , multas res veras
illis involucris significatas esse. Argonautica ex-
peditio postea celebratior est, ad quam praecipui
Principes ex universa Graecia convenerunt, qui
in Colchlcam ad Vellus aureum dicunlur profecti
esse, id est, ad venas metallicas. Nam hodie
quoque sunt in illa vicinia locupletes venae. Ac
fieri potest, ut profectionis occasio fuerit crudeli-
jtas Aeetae regis Colchicorum adversus Phryxum
et eius filios. Fuitque propemodum talis prae-
stantissimorum Principum, ultro suscepta militia,
qualis fuit Princlpum Germanicorum , Gallicorum
et Italicorum, qui duce Godefrido Bilionaeo re-
cuperarunt lerosolymara, quorum virtute diu re-
pressi sunt Turci, ut tardius potiti sint Asia et
Graeco imperio. Fuit autem Godefridus dux
Lotharingiae, ut suo loco^dicemus, in eadem na-
tus familia, in qua nati sunt duces Bergenses et
luliacenses. Nomen autem Argo certam figurara
navis significat, et Argonautarum expeditio collo-
canda est in tempus vicinum aetati Samsonis, cu-
ius coaetaneus fuit Hercules. Caetera de Argo-
nautis legenda sunt in carmine Apollonli.

Sequitur Argonauticam expeditionem The-
bana historia, plena horribilium exemplorum.
Duxerat ignarus matremOedipus, qui postea hiatu
terrae absorptus est, et Clii de regno dimicantes,
mutuis vulneribus interfecti sunt. Mater iacens

fillus fuit Thessali. Sed veterem lonicam gentem inter filios vulneratos, sibi ipsi raortem consciscit.

excelluisse sapientia et virtute, magnitudo urbium j Filius Polynicis Thersander, qui Thebis politus

et coloniarum multitudo, et vetusta Horaeri scri-
pta ostendunt.

erat, postea in expeditione Troiana interficitur
a Telepho. Ita rerura series ostendit, non lon-

773

I. CHRONICON CARIONIS,

774

gum intervallurn esse inter Oedipi tempns elTro-
ianum bellum. Et poenae scelerum commonefa-
ciunt lectores de iudicio Dei,

De bello Troiano.

Troianum bellum vicinum esse tempori-
bus Davidis, intelligi inde polest, quia ab initio
regni Albani, ad Fiomae initium trecenti anni
sunt, utVergilius inquit: Hic iam ter centum to-
tos regnabitur annos. Sunt autem ab initio Ro-
mae anni retro numerati, videlicet ab anno Achas
decimo ad regni Davidis initium, anni trecenli
viginti duo. Quare etsi numerum de Troia non
exacte quaero, tamen hoc ostendi potest, Ebrae-
am historiam multo esse antiquiorem Graeca , et
Troianum bellum non multo prius fuisse Davidis
temporibus. Haec collalio eo prodest, quia
ostenditEbraeam historiam et doctrinamEcclesiae
multo vetustiorem eSvSe rebus Graecis. Legatur
autera historia Troiana ex Homero. Et causa
consideretur, videlicet adulterium Paridis. Dein-
de et Principum dissimilitudo, virtutes, scelera,
discordiae, poenae vagatae per omnes familias,
et mutatio regnorum Asiae, Graeciae et Latii.
Ita cum ex uno bello magnae calamitates in utra-
que parte sequutae sint, agnoscamus, bella hor-
ribilem poenam esse, et non temere movendas
esse Respublicas.

Pieliquias Troianas duxit Aeneas in Latium.
Antenor Henetos vicinos Troianorum in lllyri-
cum et Istriam. Achilles et Aiax duo fortissimi
viri, et orti ab Aeaco, sic perierunt, ut Achil-
les ab ignavo Paride per fraudem interfectus sit.
Aiax furens sibi mortem conscivit. Palamedesqui
anleceHuit sapientia, abljlysse per calumniam op-
pressus est. Agamemnon reversus domum a con-
iuge incesta interfectus est. Ulysses diu vagatus,
tandem domi a filio Telegono, qui ei ex Circe na-
tus fuerat, occisus est. Diomedes a patria repul-
sus in Italiam venit, ubi socii dicuntur in aves
conversi esse, quo significatum est, Piratas eos
factos, et paulatim interfectos esse. Fuit igitur
bellum Troianum vere Xlias xaxdJv, non tantum
ipsis Troianis , sed etiam multis aliis gentibus.

De veteri doctrina lotinm, Atticorum et
Vicinorum. De SibyUisy Atlante, Orione,
Lino, Orpheoy Musaeo, Homero et Hesiodo.

Cum a diluvio Noae sint annl ad Troianum
bellum circiter mille, consentaneum est, filiura

Noae laphet et eius posteros aliquandiu retinuisse
doctrinam a patre traditam, quam et Sem reti-
nuit, praesertim ante longinquas peregrinationes
et bella, Occubavit autera posteritas lavan lo-
niam, ubi extincta doctrina patrum de filio Dei,
tamen plus fuit literarum , disciplinae civilis, et
artium, quam alibi. Sed Ethnici nihil recitant
vetustius Sibyllis, quas fuisse multas credibile est.
Nomen enim significat Validicam, ^iog Deus,
ftovXri Consilium. Sic appellatae fuerunt mulle-
res, quae habuerunt sua quaedam vaticinia, sive
accepta a piis maioribus, sive quoquo modo Dae-'
monum praestigiis sparsa. Citantur carmina Si-
byllarum, quorum aliqua existimo retenta esse ex
doctrina patrum, ut sunt quae congruunt cum
Decalogo, de fugiendis idolis, homicidiis, adul-'
teriis, incestis libidinibus, furtis et mendaciis,
Haec carmina cum posterior aetas negligeret, rur-
sus dicuntur a Phocylide aliqua ex parte collecta
esse, et eius nomine in populo deinde repetita.

Sciant autem iuniores, aliud doctrinae ge-
nus esse Legem, aliud Evangelium, id est, pro-
missionem de filioDei. Ac genles amantes disci-
plinara, quia lex natura nota est, ex naturali
iudicio raultas honestassententias de moribus tra-
diderunt. Sed credibile est, has quoque multa
legis dicta a patribus accepta retinuisse. At do-
ctrina de filio Dei apud Ethnicos extincta fuit.
Quod autem Lactantius citat quosdam Sibyllinos
versus de Christo , si non falso tribuuntur Sibyl-
lis, consentaneum est, acceptos esse a patribus
tunc, cum adhuc doctrina de filio Dei nota esset.

Atlas dicitur ex Libya doctrinara de coele-
stibus motibus et stellis in Graeciam attulisse,
cuius auditorem fuisse Orionem in Boeotia scri-
bitur, a quo pulcherrimo sideri nomen inditura
est, quia Graecis annum ordinavit. Et consen-
taneum est, raetas anni scriptas esse ab ortu et
occasu Orionis, Pleiadum et Sirii, quia maxime
conspicuae sunt hae stellae inter minores. No-
men Orionis, ut ego existimo, estabcupce, quod
significat differentias temporum anni, Ver, Ae-
statem, Autumnura, Hyeraem. Gramraatici de-
rivant ab ovqov , id est, ab urina, quia cosml-
cus occasus in Noverabri ciet saevas tempestates.
Unde Vergilius inquit: Saevus ubi Orion hyber-
nis conditur undis.

Linus quo tempore fuerit, Inde intelHgi
potest, quia Herculem literas et musicam docuit,
Quem cum cbiurgaret, adolescens iratus tabulam,

775

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PFiOF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

776

in qua literas pinxerat, capiti Lini illisit, quo
ictii Linus morluus est. Scribunt hunc ex Phoe-
nicia doctrinas in Graeciam attullsse. Pieliqui
habentur pauci ipsius versus, quorum liic cele-
bratissimus est: '^Padia nayTa d^ecp reltaai, y.al
a.VTrivvxov ovdev.

Orpheus Lini auditor, fuit comes Argonau-
tarum. Scripsit bella Titanum, et expeditionem
Argonaularum. Scribitur discerptus esse a mu-
lieribus in Thracia, superstilione aliqua, quia
mutaverat leges.

Homerus vlxit post bellum Troianum, cum
essent exacti anni cenlum et quinquaglnta, et ante
conditam Piomam annos circiter centum et quin-
quaginta. Non procul abest ab Esaiae tempore.
Eius carmen oslendit Principum familias eius
aetatis, et pingit imagines variarum personarum,
consiliorum, et mirabilium eventuum in vita.
Quae imagines sunt exempla et commonefactiones
de multis magnis rebus. Simul etiam dulcedo
carminis Homerici ostendit, in lonica gente ex-
celientem fuisse linguae suavitatem , et magna do-
ctrinarum studia.

Hesiodus vixit, cum anni centum post Ho-
merum exacti essent, aliquanto ante tempus exilii
Babylonici. Fuit sacerdos templi Musarum in
Helicone. Nam Ascra Hesiodi patrla ad radices
montis Heliconis sita fuit. Scribit Pausanias,
eius carmen adhuc suo tempore in phimbeis tabu-
lis in eo templo servatum esse. Est autem par-
tim concio de moribus, partim anni descriptio,
seu ut nos nominamus, Calendarium. Ac talem
fuisse ethnicorum sacerdotum doctrinam apparet,
videlicet praecepta de moribus, et qualemcunque
anni descriptionem, sumptam ab ortibus et occa-
sibus stellarum. Vetustas et alium librum He-
siodi habuit, Astrologicum videlicet, quem Pli-
nius citat, in quo plurium stellarum descriptiones
fuisse apparet, quam in eo llbro qui adhuc extat.
Fuit igitur vetus sapientia Graeciae particula legis
de moribus, cum natura nota, tum accepta a pa-
tribus. Item, Inquisitio herbarum et remedio-
rum, consideratio steilarum, et qualiscunque an-
ni descriptio. Et in his doctrinis praecipuam
partem a Phoenicibus e.t Aegyptlis accepit, ad
quos multi navigarunt.

saepe causa fuit confirmatio idolorum, ut mortis
Orphei et Hesiodi. Etsi autem fit menlio multo-
rum alioram vatum et scriptorum in hac antiqui-
tate primae monarchiae, tamen eos omitto. Ut-
cunque enim ex horum monumentis, quos recen-
sui, intelligi potest, quae fuerit vetus Graeciae
sapientia , quod considerandum est.

Simul autem necesse est mente cogitare, quid
intersit inter Ethnicorum et Ecclesiae sapientiam,
et ubi et quae interea fuerit Ecclesia Dei. Ami-
serunt enim gentes doctrinam jde promissione
raediatoris, et paulatim lex apud Ethnlcos ob-
scurata est, et magni furores in excogitandis ido-
lis et libidinibus recepti sunt.

De initio urhis Romae.

Anno mundi 3212. anno primo septimae
Olympiadls, die 21. Aprilis, videlicet quo Pali-
lia celebrabantur, urbem Romam condere coepe-
runt Romulus et Remus, nati ex Pihea Sylvia,
Numitoris regis Albani filia. Plutarchus initium
collocat in annum terlium sextae Olympiadis.
Etsi autem exigua differentla est, unius nempe
anni, tamen potius sequimur Dionysium Halicar-
nassensem. Fuit autem annus primus septimae
Olympiadis annus 10. Achas regls luda, qui
proxime antecessit Ezechiam, suntque ab inilio
urbis Romae ad natum Christum ex virglne, anni
septingenti et quinquaginta.

Quae fuerlt forma primae gubernationis re-
glae, quae urbis incrementa, quae legum et Ma-
gistratuum mutatlones inciderint, quanta fuerit
civium virtus, quae bella, quam varii motus do-
niestici, donec ea urbs monarchiam orbis terra-
rum adepta est , Ac delnde quomodo luxu, bellls
civilibus, et fatali orbis mutatione rursus amiserit
et virtutem et imperium, ex integris historiis co-
gnoscendum est. Qua in lecllone considerandum
est, magna imperia divlnitus constltni, ne fiant
infinilae dissipationes hominum assiduis vastatio-
nibus et latrociniis, sed aliquo modo societas ge-
neris humani conservetur, et aliquantisper fami-
liae in iisdem sedlbus maneant, sint leges, con-
iugla, procreatio et educatio sobolis, iudicia, di-
scipllna, artes, praecipue vero ut et Ecclesia ha-
beat hospitia. Simul autem Deus per imperia et

Hesiodum scribunt senem interfectum esse punit latrocinia et alia scelera, et prohibet, ne

ab hospitibus, seu errore seu praedae causa.
Considerentur autem multorum excellentium vi-
rorum tristes interitus, quorum apud Ethnicos

iniusti reges et gentes latius grassentur.

Constituit autem Deus imperia mirabiliter.
Etsi enim armat virtute aliquos insignes dnces,

777

I. CHRONICON CAPiIONIS.

778

tamen in tanta infirmitate bumana experiuntur hi
ipsi, humana consilia et vires humanas non suffi-
cere ad consllluenda et retinenda imperla. Sed
fatentur omnes non furlosi, veram esse vocem
Danielis: Deus transfert et stabilit imperia.

Persica potentia complexa erat florentlssi-
roam partem orbis terrarum, et erat instructa in-
genti multitudlne et robore hominum, et divitiis
ingentibus. Hanc tantam potentiam evertit ado-
lescens, natus in horridis montibus Macedoniae,
quod fieri non potuit, nisi Deo et arraante du-
cem, et gubernante eventus.

Quid mirabiliusest, quam urbem Romanam,
cum esset tam turbulenta, et quassaretur subinde
domesticis discordlls, et saepe ab externis hosti-
bus vinceretur, tamen monarchia potitam esse?
Sed Deus subinde ah'quos duces dedit, virtute
praestantes, et eventus gubernavit, Camillum,
Fabios, Scipiones etc. Voluit enim regum ty-
rannides punire, et in ea urbe collocare impe-
rli arcem, sicut scriptum est: Propter iniuriam
regnum a gente in gentem transfertur. Et
magnam opulentiam ac potentiam comltantur lu-
xus, superbia, discordiae, et alia scelera, quae
poenas et mutatlones imperlorum attrahunt , sicut
dictum est: Nam caetera regna, luxuries viciis
odilsque superbia vertit. Intuentes igitur imperia
cogltemus de iustlcia Dei, punientis scelera, et
de bonltate elus, conservantls allquam societatem
generis humani et ordinem, ut colligi Ecclesia
posslt, et veris gemitibus petamus , ut det nobls
salutaria imperia, et caveamus, ne nostris furo-
ribus turbentur.

Inltlo Roma gubernata est a regibus, an-
nos 244, teste Livio, quem in Romana historia
sequi rectissimum est. Apud ipsum etiam rerum
gestarum series legenda est, et considerandum,
crevisse potentiam foris mliltari labore et discipli-
na: domi vero modestia et iustlcla gubernationis,
et ordinum ac onerum distinctione. Postea pro-
pler tyrannidem et libldines pulsam esse fami-

liam

regiam , sicut saepissime causae mutationum

in imperils libidines fuerunt, iuxta dlctum uni-
versale: Omnis anima quae fecerit abominationes
has, eradlcabitur. Hic breviter nomina regum
adscribemus.

Romulus regnavit annos triglnta octo.

A^wma annos quadraglnta tres.

Tullius Hostilius triglnta duos. Hic
delevit Albam, etcivesPiomammigrare coegit. In
Melanth. Of£R. Vol, XII.

hls fult et familia Tulia^ ablulo orta, quae regnum
Albae tenuerat. Ideo dixit Homerus, Aeneae po-
steritatem regnaturam esse. Et nati natorum, et
qui nascentur ab illis.

Ancus Martius annos viglnti quatuor.

T arquinius Priscus annos triginta
septem.

Servius Tullius quadraglnta quatuor,
Inhuius senectam incidit initium Persicae monar-
chlae, ut mox dicemus. Sed brevitatis causa hic
omnium regum Piomanorum nomina recitamus.

T arquinius Superbus vlglntl qulnque.
Ilic expulsus est regno propter filii scelus, qui Lu-
cretiam per vim compresserat. Id exemplura no-
tum sit inter libidinum poenas.

De secunda monarchia.

In fine primae monarchiaeDeus etiam in regno
Babylonico summos reges Nebucadnezar et eius
filium ad Ecclesiae societatem ingentibus rairacu-
lls vocavit. Quia volebat hls testimoniis osten-
dere, quae et ubi tunc erat vera de Deo doctrlna
et vera Ecclesia. Cum autem tertlus a Nabogdo-
nosor restitueret idola, et blasphemias caneret con-
tra verum Deum, excussus est ex regno, et mo-
narchia a Chaldaeis ad Persas translata es*.

Hac translatlone Deus simul et punivlt blas-
phemum regem, et Ecclesiam exulantem reduxit
in patriam , ne si finis non esset disslpatlonis,
gens ludaea funditus periret, quam voluit Deus
habere certam sedem et politiam, ut sciretur, quae
et ubi esset vera de Deo doctrina et Ecclesia, et
ubi vellet nasci, conspici et audirl Messiam,

Legatur autem apud Danielem historia de
causa translatae monarchiae, de blasphemils Bal-
dassari, et de manu scribentis in pariete trla ver-
ba, quae signlficant, circumactls periodis regno-
rura deficere autoritatem, et mox sequi discordias,
quae sunt exitiosae imperiis. Quomodo autem
congruant appellationes regum Persicorum a Grae-
cis recitatae, ad Danielem et Esdram, inltio bre-
viter dicam,

Graeci Persicos Reges sic numerant:

Cyrus regnavit annos viginti novem.

Cambys es annos septem, menses quinque.

Darius, filius Histaspis, annos triginta sex.

Xerxes annos vlginti.

Ariaxerx es Longimanus quadraginta.

Darius Nothus novendecim.

Artaxerx es Mnemon quadraginta.
50

779

SCFJPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

780

0cAw5 annos viglnti sex.

Arsames annos quatuor.

Darius ultimus annos sex. ,
Apud Danielera Darius Medus noniinatur ante
Cyrum, losephus huncDarium inquit esseCyaxa-
rem filiumAstyagis, quod consentaneum est. Nam
et Xenophon Cyrum Cyaxari adiungit. Ordo igi-
tur hic est apud Metasthenem :

Darius et Cyrus simul regnarunt annos duos.

Postea Cyrus solus annos viginti duos.

Artaxerxes Assverus annos viginti.

Darius Artaxerxes Longimanus annos trlglnta
septem.

Darius Nothus annos novendecira.

Arlaxerxes Mnemon quinquaginta quinque.

Ochus annos viginti sex.

Arsames annos quatuor.

Darius ultimus annos sex.
In hoc catalogo Metasthenis pleraque nomina
cum Graecorum enumeratione congrunnt. Duo
autem omissi sunt, Cambyses etXerxes, quia Cam-
byses regnavit vivente patre. Cum igitur non
liceret extra regnum proficisci regem cum exercltu,
nisi domi prius rege creato , Cyrus ducturus exer-
citum in Scylhiam, filium Cambysera creat regem
PersartHn. Ita anni Cambysis, qui regnavit ab-
sente patre, attribuuntur Cyri annis. Post Cyrum
hlc nominatur Artaxerxes Assverus, qui est Da-
rius filius Histaspis, quem scribit Herodotus ha-
buisse coniugem filiam Cyri Atossam, et nominat
inter concubinas Arlistonam, quara ait valde dl-
lectam fulsse a Dario. Hanc consentaneum est
fuisse Esther, cuius historia est in Bibhls,

Post Darium filiura Histaspis nominant
Graeci Xerxen, qui celebratlssimus est propter
inagnitudinem exercitus, quem duxit in Graeciam.
Videtur autem ideo hic omissus, quia eo disce-
dente domi regnavit filius Artaxerxes Longima-
nus, cui familiarls fuit Esdras. Et post belium
Xerxes statim interfectus est, cum fratrem inter-
fecisset, et haberet incestam consuetudinem cum
eius coniuge et filia,

De Cyro primo rege Persico.

Cum imperia dlvinilus constitui et transferri
certumsit, sicutDanlelinquit: Deustransfertregna
et stabiHt, sciamus etiam Principes ah'quos excel-
lenti sapienlla et virtute a Deo ornari, et singuhj-
ribus motibus regl, ut sint foelices in guberna-

tione, et salutares generi humano, prosint Eccle-
siae, muniant honestam societatera horainum, le-
gibus, iudiciis, poenis, disciplina, commerciis
rauharum gentiura. Tales Principes divinitus in-
structos excellentla virtutum et foehcitate nomi-
nant Graeci viros heroicos. Suntque et in histo-
riis et in quotidiana vita consideranda discrimina
gubernatorum heroicorum, mediocrium, et ty-
rannorum, ut opera Dei discernantur ab operibus
diaboli, et vasa misericordiae a vasis irae, et ut
beneficia divina grati celebremus, et furores ty-
rannicos detestemur, Et multae insignes admo-
nitiones sunt in singulorura historiis, Quanta vir-
tutura praestantia est in Samsone, Hercule, Da-
vide, Alexandro? Hi tamen et tetros lapsus ha-
bent, et in horribiies calamitates inciderunt.
Haec spectacula nos admonent de nostra infirmi-
tate, demodestia, ne ruamus extra raetas, et de
invocatione Dei, ut ardenter petamus, nos a Deo
rcgi et iuvari. Multae hberationes in pericuhs iu-
storum, In vocatione susceptis, et subitae ever-
slones florentis potentlae superborura, qui raovent
bella non necessaria, manifesta testimonia sunt
praesentiae Dei, Ut, Croesus fiducia potenliae
infert bellum Cyro , gerenti iustum bellum adver-
sus tyrannum Babylonicum, qui Gobryae fihura
occiderat, et in ahos crudehtatem exercuerat.

Sic igitur hae historiae legantur, ut mentes
simul praesentiamDei, et multa opera divina con-
siderent. Cyrus expositus, ut fame moreretur,
diyinitus servatur, quocunque modo id factura
est, Postea optima disciphna Persica ad virtutem
adsuefactus est. Cumque velira oranibus notlssi-
mos esse Ubros Herodoti et Xenophontis, non in-
seram eorura narrationes huic brevi commemora-
tioni. Danielem famlHarera fuisse regnanti Cyro
manifestum est. Arbitror autera et tunc, cum
rexit Persiara Daniel, praeses in Snsls, fuisse
eius audltorem Cyrura adolescentera, et ab eo di-
dicisse verara de Deo et de Messia doctrlnam, et
pracdictiones Esaiae, in qua nomen Cyri expresse
positnm est.

Inler discipllnae exempla recitat hoc Xeno-
phon, quod docet, leges antefereiidas esse pro-
prlis opinlonibus. Exercebant iudicia adolescen-
tes, et postea sententiarum rationem magistro
reddebant, Venerant autem in iudlcium duo,
quorum alter procerior detraxeral tunlcam longio-
rem brevlori adolescenti, et el curtam tradidlt.
Cvrus audita utriusque oratione, iussit procerum

781

I. CHRONICON CARIONIS.

782

lenere longam tunlcam, altenim cnrtam. Propter
hanc sententiam plagas accepisse Cyrns traditur,
quia iustlcia est aequalitas, non quae nobis vide-
tur, sed quam lex ordinat. Haec autem facit hanc
aequalitatem, ut suum quisque teneat, et prohi-
bet furta et rapinas.

Egressus ex adolescentia fuit socius regis
Cyaxaris, qui a Daniele nominatur Darius Me-
dus, et magna bella gessit annos amplius viginti,
antequam coeplt Babylonem. Nam rex Assyrius
Medis bellum intulerat, et hic soclum habebat
Croesum, Nominat autem regem Assyrium He-
rodotus Labynitum, qui existimatur esse Baldas-
sar apud Danielem. Quia vero res Lydorum et
loniae Graecis notiores fuerunt , bellum lonlcum
copiosius descriptum est. Fuit autem eo tempore
florentissima lonia, et urbibus, ingeniis et arti-
bus ornatlssima. Sed a Cyro et Harpago multae
magnae urbes deletae sunt, fueruntque tantae ca-
lamitates, ut multitudo navigiis ex urbibus fu-
giens, ultro se in mare demerserit. Apparet au-
tem Ilbidinum confusiones causam fuisse tantarum
poenarum.

Eo tempore Phocea lonica urbe circumsessa
ab Harpago , cives deserta patria navigarunt in
Occidentem, et Massyliam in httore Gallico con-
diderunt, ubi longo tempore lonicam llnguam et
doctrlnas retlnuerunt, et iusticlae ac dlsciplinae
laude excelhierunt. Nomen est ab aXia. , id est,
nave piscatorla , et juaaaL, id est, alligare vel
quaerere, quod propter coramoditatem portus eum
locum navigantes elegerint.

Capto autem Croeso peperclsse hac occaslo-
ne Cyrus scrlbitur. Cum in rogum impositus ter
clamasset: O Solon, Cyrus miratus, cur in ex-
tremo artlculo vitae hanc vocem sonaret, iussit
eum llberari. Ibi Croesus interrogatus narravit
suum et Solonis colloquium , qui dixerat, nemi-
nem ante vltae finem beatum esse iudicandum,
quia singulis ante mortem tristia multa accidere
possent. Haec cogitantem ait se deplorasse suam
stulticiam, quod confisus praesenti potentia , bel-
lum Cyro intulisset, tunc non cogitans fortunae
inconstantiam , cum quidem et oraculo recte mo-
nitus esset, se beatum fore, si sese nosset. Quo
cum iudicasset se moneri, ne quid moveret: ta-
men ab adulatoribus incitatum se esse, qui oracu-
lum sic interpretati essent, ut potentiam suam co-
gitaret maiorem esse Cyri potentia , et permotum
esse, ut bellum moveret. Haec cum Cyrus audi-

vlsset, servavit eum, et inter viros honoratos et
amicos secum habuit.

Nomlnatur ergo Croesus inter cxempla in-
constanliae forlunae. Sed causa magis conslde-
randa est. Errore movetur, ut bellum non ne-
cessarlum moveat, ita calamitatem attrahlt. Do-
cet igitur, ne res magnas sine necessitate movea-
mus, sed simus memores nostrae infirmilatis, et
necessaria faciamus, slcut praeceptum est: Sub-
ditus esto Deo, et ora eum etc. Item; Commen-
da Deo viam tuam etc,

Notae slnt et memorablles sententlae in hac
hlstoria. Apud Herodotum inquit Solon, pag. /?.
versu ultimo: jiar toxl av&QOJTiog ovjLicpo()rj , id
est : Homo hoc totum quod est, est obnoxium mul-
tis calamitatibus et adversls casibus. Apud Xe-
nophontem oraculum recltatur : ^avTov yi-
vcooxcov svdaijLiwv KqoIos nsQa.osig.

Post bellum gestum adversus lonios et Lydos
Cyrus Babylonem coepit obsidere, quam cuin oc-
cupasset, tenuit iam duo maximaregna, Lydium
et Babylonicum, et antecellult potentia oranibus
regibus generis humani. Etsi igitur res magnas
gessit Cyrus ante occupatam Babylonem, tamen
initium monarchiae Persicae constitutum est hac
victoria, qua summam arcem imperii Babylonem
coepit. Et anni septuaginta exilii ludaeorum hoc
anno, capta Babylone, finlti esse scribuntur. Hic
nominatur annus priraus Cyri, scilicet monar-
chiae, post captam Babylonem, in 2. lib. Parali-
pom. et primo libro Esdrae.

Cum autem Cyrus victor, domitis duobus
praecipuis regibus Asiam teneret, sclretqne saepe
gentes Scylhicas in Asiam infusas esse, et magnas
vastationes fecisse, utAsia tuta esset, bellum Mas-
sagetis, qui vicini erant mari Casplo, intulit.
Fuisse autem Massagetas Gothorum stirpem , no-
men indlcat, quod a Getls compositum est, et
Mes. Fuerunt autem Mes et Gether posteri Sem,
ut Genesls testatur. Ab illis Getas esse consen-
taneum est. Et vicini in illa regione fuerunt Mas-
sagetae, Suevi et Alani.

In hoc bello dum abest Cyrus, interea domi
Cambyses regnat annos sex. Ita miscentur anni
Cyri et Cambysis. Et quanquam Cyrus prlmo
anno monarchlae post captam Babylonem laetlssi-
mum edlctum de restituendis ludaeis in patrlam,
et de instauratione templi et politiae ludaicae edi-
derat, tamen postea fillus Cambyses prohlbuit re-
ditum, quia bellum illaturus erat Aegvptiis, et
50*

785

SCPvIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

784

metuebat, ne ludaei se Aegyptiis adiungerent.
Ita novis consiliis diabolus impedivit reditum lu-
daeorum , et Ecclesiae instaurationem. Fuerunt
Jtaque in luctu pii, praesertim postquam Cyrus
interfectus est.

Herodotus scribit, Perslcum exercltum a
Massagetis ingenti praelio viclum esse, et simul
in acie Cyrum interfectum esse, ac postea cada-
veri caput praecisum esse, quod Tomyris regina
in utrem plenum sanguine coniecit, addito hoc
verbo cum contumelia et exprobratione crudelita-
tis: Quia sanguinem sltilsset, ibi humano sanguine
saturaretur. Antea enim Cyrus et exercitum Mas-
sagetarum trucidaverat , et filium reginae coe-
perat.

Etsl autem Inquit Herodotus, dlsslmiles esse
serraones de Cyri morte , lamen ulrinque magnos
exercitus trucidatos esse consentaneum est. Et
fieri potest, ut Cyrus Deum recte invocaverlt, et
fuerit verae Ecclesiae membrum, ac haeres vitae
aeternae, dldlcerat enim a Daniele veram doctrl-

cltate in rebus gerendis instruxit: tamen hoc lon-
ge maius bonum fuit, quod pectus eius ad agnl-
tionem et invocatlonem veri Dei et Messiae flexit,
et eius iraperlum voluit esse salutare Ecclesiae.
Haec sunt summa bona gubernatoris, qula poli-
tiae debent esse hospltia Ecclesiae, et ministerium
Evangelii et disclplinam tuerl , iuxta dictum: Re-
ges erunt nutrltores tui. Et Psalmus Inquit:
Aperite portas et Principes vestras, aperiamini
portae raundi.

Optandum autem erat, plura de Cyro in Da-
nicle extare, sed legamus quantum tradidit anti-
quitas, et virtutes Gyri diligenter in Xenophonte
conteraplemur, Nusquam irascitur In tota histo-
ria, non certat arabitione, cedit Cyaxarl, ait se
non effuse laetatum esse, ovd' svcpQaLveo&ai txns-
nraiLurcos. Dih'gentia tanta fuit, ut non daret
mandata Incertis, ut negligens palerfamih'as dicit:
Eat aliquis ad aquam ferendam: Ligna ah'quis se-
cato, sed nominatim certis mandata dedit, et no-
mina meminit. lussit praeconlum fierl in beUis,

nam, tamen ut losias moto non necessario bello, ' ut parceretur agricolis, et quam minimum belli

cladem acceperit, et inter exempla propositus sit,
quae monent, non solum impios et iniusta moven-
tes, a Deo everti, ut Pharaonem, Saulem, et alios
innumerabiles , sed etiam electis, cum in fasti-
gium venerunt, metuendos esse adversos casus,
praesertim si fiant segniores, ut muhorum prae-
stantisslmorum hominum sua quaedam sunt erra-
ta, quae comitantur poenae, ut Aaronis, Salomo-
nls, Osiae, loslae. Et universah'ter vult Deus
omnes sanctos agnoscere infirmitatem humanam,
et obtemperare, cum aut punluntur propter cer-
tos lapsus, ut David , Salomon, Osias et alil
multl: Aut singularl consilio Dei onerantur cru-
ce et aerumnis, sicut scriplum est: Humlliaraini
sub potenti raanu Dei. Item: Oportet nos simi-
les fieri imaglnis filil Del.

Narrat autem Xenophon, Cyrum placide
mortuum esse, et eius oralionem recitat, qua anle
mortem fillos hortalur ad iusliclam et ad concor-
diam. Et addit commemoralionera de immortah-
tate animae, et de praemiis et poenls sequuluris
post hanc vitam. Ac iudicii divini et signum et
testlmonium esse affirraat, horrendos pavores con-
sclentiae, qui sunt vindices scelerura, etiamsi quis
humana ludicla efFugerit.

Etsi autem raagnum decus est, quod Deus
Cyrum ad imperii fastigium vocavit, et prudentla,
iusticia, fortitudine et ah'Is virtutibus, et foeli-

esset, GjiiLX^JOTaToy tov nolif^iov hnelv. lubet
slc vincere, ut possessores maneant In suls posses-
slonibus. Repriml vult armatos hostes, et ser-
vari populum pacls cupidam.

De Ecclesia,

Annl supra ex Mose et hlstorlis propheticls
ordine sumpti sunt.

Annl ab initio mundl usque ad destructlo-
nem lerosolymae 3355.

Adde 70 exilii Babylonlci usque ad captam
Babylonem a Cyro, et usque ad edictum Cyri de
restitutione templi, anno mundi 3425.

Ut aulem semper in serle temporum conside-
randum est , quae et ubi fuerit Ecclesia, quae ha-
buerit testimonia, pericula, liberationcs, certa-
mina: ita nunc tempore raonarchiae Persicae
eadem consideranda sunt. Dictum esl autem su-
pra, fuisse Ecclesiam annis 70 iu exilio et tristi
servilute in Chaldaea, in qua tamen Deus ornavlt
eam ilhistribus testiraoniis et ingenti gloria, libe-
ratione virorura trlura , qul in flainmas coniecti
fuerant, et ahis miraculis. Ac recens ante edictum
Cyrl Daniel inter leones servatus est.

Nunc laetisslma reductlo in patrlam sequilur.
Quanquam autem accesserunt multae miseriae,
taraen monarchia Persica usque ad hoc lempus

785

I. CHRONICON CARIONIS.

786

minus aspera fuit erga Ecclesiam , quam aliae mo-
narchiae. Cyrus anno primo post captam Baby-
lonem edidit decretum, quo concessit ludaeis re-
ditum in palriam, et dedit mandata de instaura-
tione templi , et altribuit reditus, Fuitque dux
populi ludaeorum Zorobabel, nepos regis leco-
niae. Deinceps enim sine regio nomine dnces ex
stirpe David populo ludaeorum praefuerunt, et
fuit summus sacerdos lesus, filius losedek. Hos
duos ductores magna multitudo comitata est, ut
scriptum est in libro Esdrae. Hi reversi in lu-
daeam rursus condere urbem lerosolymam coepe-
runt, et fundamenta templi iecerunt.

Haec laetissima initia turbata sunt partim
a vicinis Samaritanis, partim aulicis calumniis.
Cum enim pater Cyrus bellum adversus Massage-
tas gereret, et Cambyses domi regnaret, inchoata
aediBcatio terapli edicto Camhysis prohibita est.
Et consentaneum est, calumniatores in aula hac
usos esse occasione, quod cum bellum illaturus
essetCambysesAegyptiis, disputatum est, ludaeos
ex Aegyptia stirpe esse, et cavendum esse, ne lu-
daei se cum Aegyptiis conlungerent. Ita a Cam-
bysis tempore usque ad secundum annum Longi-
mani instauratio impedita est. Ac tum rursus no-
va consolatione populus per Haggaeum et Zacha-
riam confirmatus est.

Ktsi autem eductio ex Aegypto gloriosior est,
et manifestis miraculis magis ornata, quia Deus
voluit ostendere testimonia de lege, tamen non
minus difficile fuit, dissipatas familias colligere,
et inermes per tot inimicas gentes ducere, et inter
hostes rursus extruere urbem, et collapsam Rera-
publicam restituere post annos septuaginta, quam
olim fuerat cum vidido exercilu alienam terram
occnpare. Utraque res ostendil Deum mirabiliter
servare et regere Ecclesiam, et velle peli et ex-
pectari divinura auxiliura, sicut et in hac ipsa re-
stitutione consolatur Zachariam, anxium de de-
fensione mullitudinis, mnHerum, pnerperarura,
infantura, senura, imbecillium familiarum, cum
nondum haberent tecta, muros et praesidia, in-
qniens: Non in exercitu, non in robore, sed in
Spiritn meo, dicit Dominus. Itera: Ego ero mn-
rus igneus circum eos.

Quo igitur in loco tunc fuerit Ecclesia, et
quae habuerit testimonia, ostendit haec reductio,
in qua multa sunt miracula. Tempus congruit
cum vaticinio leremiae, qni praedixit, post an-
nos 70 populum rediturum esse. Et Danielem

fuisse Prophetam, a Deo missum, recens protectio
inter leones ostendit. Erant igitur Ecclesia Dei,
ipsius auditores, qui professus est doctrinam in
libris Prophetarum traditam, et hanc ita illustra-
vit, ut non solum dixerit, quale futurum esset
regnum Messiae, et quae beneficia, sed etiam nu-
merum annorura expressit, intra quos Messias
pro genere huraano futurus erat victima, Haec
concio praecipuam Evangelii doclrinam comple-
ctitur.

Ac valde prodest omnibus horainibus hanc
ipsam concionem notissimam esse , quae quidem
et perspicue refutat ludaeos, Quia cum affirmet,
stante politia Mosaica venturum esse Messiara,
non dubium est, errare ludaeos, qui nondum ve-
nisse Messiam vociferantur, Saepe igitur legatui*
caput nonumDanielis, ubi scriptum est: „Septua-
ginta hebdomades decretae sunt super populum
tuum, et super urbem sanctam tuam, ut finiatur
praevaricatio, et obsignetur peccatura, et fiat pro-
piciatio pro peccato , et adducatur iusticia serapi-
terna, utcorapleatur visio et prophetia, et unga-
tur sanctus sanctorum. Scito ergo et considerato:
Ab exitu serraonis , ut iterura habitetur et aedifi-
cetur lerusalera , usque ad Christum Ducem, heb-
doraades septera et hebdoraades sexaginta duae
erunt, et rursura habitata erlt, et aedificata pla-
tea lerosolyraae, et rauri, in angustia temporum.
Et post hebdoraades sexaginta duas occidetur
Christus, et non erit populus , et civitatem et
Sanctuarium destruet populus Ducis venturi, et
finis eius inundatio, et finis belli definita vastitas,
Et confirmablt testamentura multis hebdoraade
una, et in diraidio hebdoraadis deficient hostia
et sacrificiura, et erit super alas aborainatio vasta-
tionis perpetuae, et definita vastitas effusa erit.

In hoc vaticinio et beneficia Messiae recitan-
tur, et mors Messiae praedicitur, et tempus ad-
ventus exprimitur, Hebdomades enim intelHgen-
dae sunt annorum hebdomades, ut in Levitico
capite 25, textus loquitin-. Snnt igitur hebdoma-
des septuaglnta anni 490.

Dicit autera Daniel: Post hebdoraades sexa-
ginta duas occidetur Christus, sic taraen, ut in
dimidio hebdoraadis conBrraet testaraenlum , id
est, doceat et testimonia ostendat, et deinde pa-
tiatur et resurgat.

Significat autem Daniel , unde sit inchoanda
numeratio, cuu) ait: Ab exitu sermonls, ut Ite-
rum habltetur et aedificetur lerusalera. Haec

787

SCPJPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

788

serraonis egressio non intelligatnr Cyri decretum, 1 Fuemnt igitur primi scriptores Poetae. Deinde
quia tunc aedificatio rursus prohibita et impedita alli doctores orti sunt, qui complexi sunt omnes

est, usque ad Darii Longimani gubernationem.
Ad hoc intervallura accoramodant aliqui dictum
lohannis 2.: Quadraginta sex annis aedificalum
est hoc templum. Sed de eo dicto lohannis hic
non disputo.

Sumatur autem initium hebdomadum ab eo
tempore, cum abolitis prohibitionibus iam pro-
cessit aedificatio, sitque initium ab egressione ser-
monis, de processuro opere, cum Haggaeus et
Zacharias vaticinantur opus processurum esse an-
no secundo Longimani , et postea Esdras mittitur
anno 7. Longimani.

Concinnius est autem egressionem sermonis
de divino sermone inteHigi, qui per Haggaeum
et Zachariam traditus est. Quanquam adiungi
Esdrae missio potest, quae non longo intervallo
sequitur. Sunt autem a secundo anno Longimani
usque ad mortem ultimi Darii iuxta Metasthenem,
anni 145. Adde iuxta Philonem usque ad trice-
siraum Herodis, quo natus est Christus, annos
310. Adde 30 annos ad Baptismura Christi, ita
erunt anni 485. lara 69 hebdomades annorum
sunt anni 485. Sunt igitur ad Chrisli Baptis-
muni 69 hebdoraades, et in diraidio ultiraaeChri-
stus publice concionatus est, ostendit testimonia,
passus est, et resurrexit. Ita in Pentecoste proxi-
ma post resurrectionem Christi finis est hebdoma-
dum Danielis. Nam postea ludaica politia reiecta
est, templura a Deo damnatum est, et magis ma-
gisque prophanatum, donec tota gens sub Tito
dissipata , et templura funditus deletura est.

Haec computatio tantum quinquennio differt
a Functiana, qui orditur hebdomades a septimo
anno Longimani, Nec absurdum est, adiungere
Esdrae missionem ad Haggaei et Zachariae vatici-
nia. Et si Ptoiemaei numeros sequaris , ab Aie-
xandri morle usquead Augustum, invenies amorte
Alexandri ad natum Christum annos 324, quibus
si addes Persicos annos regni Alexandri post Da-
rium, tamen incurrent hebdomades in annos
Christi.

De stiidiis doctrinarum in Graecia,

Primi in Graecia doctores, qui vel de natura
rerum, vel de moribus, velde historiis scripta mo-
numenta ediderunt, plerunque carminibus usi
sunt, ut Linus, Orpheus, Homerus, Hesiodus.

artes, Arithmeticara, Geometriam, doctrinara de
molibus et effectibus coelestibus, Physicam, de
qualitatum actionibus in materia corporum, et de
reraediis morborum. Harum doctrinarum partem
veteres lonas a suis parentibus laphet et lavan ac-
cepisse consentaneura est, sed magis coluerunt
Arithraeticen, Georaetriam, doctrinara de raoti-
bus et effectibus coeleslibus et artem medicam
Phoenices et Aegyptii. Horum eruditi consuetu-
dine Thales et Pythagoras, circiter Croesi et Cyri
tempora excitaverunt maiora studia harum doctri-
narum in Europa, et coetus discipulorum familia-
riter docuerunt.

Thales vixit Mileti, et ordinavit annum lo-
nicis civitatibus, et Atticae, recte monstratis
Aequinoctiorum temporibus et intervallis , et de-
scripsit Meteora carmine.

Pylhagoras natus in Samo adiit Aegyptum,
et inde attulit suam Philosophiam Tarentum. Ab
his duobus diversa genera Philosophiae orta sunt.
lonicura a Thalete, quod fuit minus obscurum,
et magis Physicum. Alterum Italicum a Pytha-
gora, qui cum Romae regnaret Servius Tullius
docuit in ultima ora Italiae, magna Graecia, fuit-
que doctrina obscura, plena aenigmatura, et ad
usum communem minus accomraodata. Et quia
arcanos congressus, et suos quosdara ritus Pylha-
gorici habuerunt, propter tyrannorum suspicio-
nes deleti sunt.

Be Solone,
Croesi tempore et Solon fuit, civis Atheniensis,
quem cura seditio Athenis orta esset, propter cru-
delitatera foeneratorura, qui cogebant debitorura
filios et filias sibi in servitutera addici aut vendi,
ut usurae nuraerarentur, civitas consentiens ele-
git, ut legura et iudiciorum acerbitatem mitigaret,
et usuras moderaretur. Hic primara tulit legem,
ne deinceps liceret ullum liberum corpus propter
debita aut usuras in servitutem trahi. Item: Ut
tunc usurae, quae ad id tempus debebantur,
omnes remitterentur, et ipse priraus reraisit quin-
que talenta, id est, tria miilia coronatorum. Hunc
raodura etiara usurarura instituit, ne plus petere-
tur, quam usura quae norainatur Gentesiraa, id
est, centesimo mense sortera aequans. Postea le-
ges veteres Atheniensiura mitigavit, et iudicia
constituit.

789

I. CHRONICON CARIONIS.

790

Nomen autem erat veterum legum, Leges
Draconis ^ slc nominatae vel ab autore, vel ^ut
magis existimo) a loco iudicii, cuius signum ter-
tibile erat Draco. Fuerunt enim poenae multo-
rum delictorum asperiores in illa severlore anti-
quitate, sicut Demades inquit: Leges Draconis
sanguine scriptas fuisse. Fuit autem aliquarum
mitigatio honesta, ut, ne darentur in servilutem
iilii aut filiae pro pecunia sumpta mutuo. Contra
vero aliquarum laxatio turpis fuit, ut de adulte-
riis, quae omnia olim punlebantur suppllcio
capitali.

Ordinavit et annum ac menses, et ad duode-
clm menses Lunares adleclt Epactas dles undeclm,
ut congruerent ad Integrum Solis circultum. Inl-
tium anni constitult coniunctlonem Solls et Lunae
proximam aestivo solslilio. Collegit et in inte-
grum Homeri poemata , et in loco publlco collo-
cavit, et instituil, ut ordine slnguli llbri in die-
bus festis publlce legerentur, ac ostendlt ad gu-
bernatores pertinere curam conservandi bona
scripta. Antecessit autem Homerus Solonem an-
nos circlter trecentos.

Saplenter actiones forenses ita distlnxit, ut
earura ordo pene ad Decalogum congruat. Sunt
enim actlones velut exequutlo poenarum , quibus
externa dellcla contra Decalogum punluntur. De-
mosthenes recitat iuramentum iudlcum : Feram
sententias iuxta leges, nec suffragium feram, ut
deblta condonentur, aut agri aut domus locuple-
tlorlbus eriplanlur, nec reducam exules, nec libe-
rabo damnatos aut reos, nec accipiam munera iu-
dicii causa. Audlam parlter accusatorem et reura,
pronunclabo de re, de qua proprle actio Instituta
est, Haec et simllia multa exempla in hlstoria
Solonis continent utiles comraonefactlones, quam
prodest passim ex scriptoribus excerpere.

Cambyses secundus rex Persicus,

Cura Cy rus senex exercltura exlra regnura ad ver-
sus Massagetas duceret, fillo Carabysi regium no-
roen tribult, et vivens adhuc Perslcae monarchiae
regt-ra eum esse iussit. Hic Cambyses Acgyptura
addldit regno Persico. Est autem insigne exem-
plum inconslantlae rerum humanarum, quod na-
tus tanto patre, cuius fuit excellens virtus, et haud
duble optima disciplina instllutus, tamen mores
indult iion solum gcnere et rege indlgnos, sed
oranino tetros. Molus falsa suspicione iussit in- 1

terfici fratrem, Duxit uxorem sororera suam,
et lacryraantem propter fratrls necem excan-
descens gravidara interfeclt, Hanc doraesticam
crudelltatera alil furores sequuti sunt, Cum
Prexaspes reprehendlsset elus temulentlara, dlxit
se ostensurura esse, sibi raentem etlam inter
pocula integram esse, ac iussit in convivium
adducl fillum Prexaspls, quem collocatum ad
liraen iussit puerum sinistram raanura capiti im-
ponere, et arcum intendit, ac ad cor adolescen-
tls sagittam direxit, Quod cura vulnerasset, icto
peclore haerens in corde splculum patri mon-
strat, eumque rldens interrogat, satis ne cer-
tam manum haberet? Pater sibi metuens, ar-
tem laudat.

Sed talis cum esset Carabyses, allquanto post
dlvlnltus punltus est, Cura enim in equum
ascenderet, decldens ex vaglna gladius ferit ei
femur, ex eo vulnere post paucos dies raortuus
est, cura regnasset annos septem, menses quin-
que. Cum autem vivo patre annos allquot re-
gnarit, hi anni non discernuntur a patrls annis.
Est autem et ipslus poena testlraoniura regulae:
Omnis qui gladium acceperlt, gladio peribit.
Ac talibus exeraplls poenarura Deus caeteros ho-
mlnes de provldentia et de suo iudicio comrao-
nefaclt.

lusticiae exeraplura de Carabyse hoc nar-
rat Herodotus. Praesidera Slsamnem, qul pe-
cunia corruptus iniustam sententlara tulcrat, in-
terfecit, et toti corporl cutera detraxlt, eamque
instravlt tribunali, Postea filium Slsamnis Ota-
nem in eam sedem collocavit, ac iussit eum In-
tuentem patrls exuvlas iuste iudlcare, ne slmill
suppllclo adficeretur.

Saepe autem diclmus, societatem hominum
slrailem esse gfegi, quem etsi passlra lacerant
lupi et ursi, taracn fidelis pastor a caeteris pe-
cudibus eoS depehit. Sic etsi grassantur dla-
boli, tyraunl et alii scelerati in genere huraa-
no, tamen Deus ceu fidelis pastor sua dextra
coetus allquos protegit, iuxta illud : Nisi Do-
minus custodierit clvltatem etc, Et grassantes
tyraimos et latrones tolllt. Quanquam igltur et
ipse Cambyses lyranmis est, et mox punitur,
tamen quaedam in gubernatlone dlvlultus iu-
sta fiunt, ne disslpetur universa societas gene-
ris humanl.

791 SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PPHLOS. SPECTANTIA

De Dario tertio rege Persico.
Cum abesset Canibyses in Aegypto , Magi

792

aliquot conspiratione facta regnum a familia Cyri
ad sese transferre conati sunt, et unus ex Magis
regem se noniinavit. Sed re prodita , Magi a
septem Prlncipibus interficiuntur. Postea deli-
beratio instituitur de forma gubernationis. Et
sunt orationes tres apud Herodotum dulcissimae
de optimo statu.

Otani placet non creari regem , sed suadet,
ut certis legibus Principes et civitates foedus fa-
ciant de communi defensione, et singuli suam
libertatem atque aequalitatem retineant, quia
unum armare summa potentia nequaquam tutum
sit. Ipsa enim magnitudo potentiae etiam in bo-
nis mentem deteriorem efficit. Cumque cupidi-
tas incitata est, quia facultas est delinquendi,
crescit audacia, et ruit in omnia scelera. Ac ty-
rannos inquit delectari malorum familiaritate, et
calumniis, optiraum esse ducere movere leges pa-
triae, vi rapere aliorum coniuges, interficere ci-
ves sine iudicio.

Hanc sententiam refutat Megabyzus, dicens,
vulgi tyrannidem minus tolerabilem esse unius
tyrannide, quia vulgus sit sine sapientia, ac ruat
in negotia incitatum, ut rapida flumina. Suadet
igitur constitui paucorum optimorum virorum
principatum, et addit tutissimam rationem: Con-
sentaneum est, optimorum virorum optima con-
silia esse.

Darii tertia sententia fuit, quae suasit re-
gem creari, quia etiam inter paucos non sit diu-
turna concordia. Et in magnis imperiis hoc ac-
cidere, ut propter discordias Principum tandem
necesse sit, ad unum summam potentiam trans-
ferre. Rectius etiam esse, patrias leges non
abolere , quae regium statum constituissent.

Hanc Darii sententiam cum caeteri quatuor
approbassent, decretum est, ut rex crearetur,
Et ne certamina orirenlur, sed ut electio Deo
commissa videretur, convenit, ut mane Principes
ifi suburbio equis insidentes convenirent, et cuius
equus primus hinnitum ederet, oriente Sole, is
rex esset. Darius autem cum domum rediisset,
haec decreta narrat suorum equorum curatori
Oebari, et interrogat, an arte rem iuvare possit?
lUe vero inquit, ^e consilium inventurum esse.
Ae noctu in eo loco, in quo Principes mane con-
venturi erant, equum Darii ad equam admittit.

Mane igitur desiderio equae primus edidit binni-
tum Darii equus. Sed tamen accessit coeleste
signum, fulgur et tonitrua sereno coelo, quod iu-
dicatur esse faustum. Desilientes igitur ex equis
omnes Principes Persico raore Darium adorant,
regem salutant, et ei fausta precantur.

Regnavit autem annos triginta sex, ut Grae-
cl numerant. Initio regni Babylonem , quae a
Persis defecerat, post longam obsidionem vicesi-
mo mense recepit, astutia Zopyri, qui cum sibi
nares et aures praecidisset ipse, Babylonem venit
cruenta facie, simulans, se a rege hac contume-
lia afTectum esse, quod hortator fuisset relinquen-
dae obsidionis, vehementer accusans regiam sae-
viciam. Haec credentes Babylonii, praeficiunt
eum exercitui, qui primum ut ei plus.fidei esset,
levibus praeliis vicit Persas, aliquanto post autem
urbem Dario tradidit. Ita secundo a Persis Ba-
bylon capta cst.

Tanto autem in honore postea Zopyrus apud
Darium semper fuit , ut cum Darius pomum pu-
nicum in manu teneret, dixerit, se non optare
maiorem thesaurum ullum, quam ut tot haberet
Zopyros, quot grana sint illius pomi, significans,
regibus nihil utilius esse fidelibus amicis. Re-
cepta Babylone Darius ah'quanto post movit bel-
lum Scylhicum. Ut enim Cyrus a suo regno bar-
baricas gentes, quae ex Arctoa regione in Asiam
infundebantur, arcere conatus est, ita et Darius
infusas iam in Asiam eiicere et longius removere
volebat. Nominat autem Herodotus vicinas gen-
tesThraciae ad Bosphorum Getas, Cimraerios, et
ulterius Sauromatas , quae nornina observanda
sunt, quia ab his Cimmeriis nostros Cimbros or-
tos esse, et a Getis Gottos, non dubium est. Ac
hodie Gottia nominatur regio , vicina Colchicae,
et sunt in Taurica Gotti, linguam Germanicam
retinentes. Ac tunc quidem Dario Getae sese de-
diderunt, sed Scythas non vicit, ac faclis aliquot
praehis rediit in loniam. Postea quia Persica
raonarchia Macedoniam attingebat, vicini poten-
tiores hanc etiam suo imperio adiicere conabantur,
praesertim cum ibi et venae metalh*cae uberrimae
sint. Missi sunt ergo legati Persici ad Amyntaan
regem Macedonicum, qui petieruat, ut terram
et aquam traderet Dario, Amyntas metuens po-
tentiam Persicam, placide respondet, et Persas
in convivium vocat. Hic Barbari superbe peti-
verunt etiam nobiles mulieres adduci, et inter
convivas coUocari, qui ebrii iam et basia dabant

793

I. CHRONICON CARIONIS.

794

honestis mulleribus, el attrectabant sinus. Haec
cum iusle aegre ferrent pater Amyntas, et
fillus Alexander, filius patrem hortatur, ut ex
convivlo discedat dormiturus. Qui cum abiisset,
simulabat hilarilatem Alexander, ac allquando
post hortatur, ut concedant mulieribus, ut ali-
quanlisper surgant, et ait mox redituras esse.
Quibus dlmissis iubet adolescentes nobiles toti-
dem induere earum vestes, et gladios sumere,
abdltos sub vestibus, et cum Persae eos attrecta-
re;pt, ipsos confodere. Haec ita facta sunt, et
lasciviae ac petulantiae poenas Legati iustas dede-
runt. Fuitque hic Alexander proavus Alexandri
Magni.

Allquanto post et lonlcum bellum sequutum
est. Defecerant enlm a Dario lones in littore
Asiae, et incenderant Sardls, qua in re et auxih'a
Atheniensium habuerant. Fult autem defectlonis
praeclpuus suasor Istiaeus, qui cum esset in Per-
slam vocatus, ibi intellexlt Darium velle lonas in
Phoenlcum reglonem transferrc, et Phoenlces in
lonlafn collocare. Ut Igitur tuto significaret hanc
rem suae gentl, hoc consilio usus est: Nuncio radi
caplllos capltls lusslt, deinde literas, quas volult,
incussit, signlficantes Arlstagorae, Capitaneo in
Asia, ut bellum moveret. Cumque rursus cre-
vissent capilli, mittit eum ad Aristagoram, et
iubet radi capillos capitis, et aspici caput. In-
tellecto igltur conslllo movit bellum Arlstagoras,
sed oppressa seditione magna cum dlfficultate Arl-
stagoras interfectus est, et postea Istiaeus cruci
affixus.

Erat hoc tempore exul apud Darium Hlppias
Plslstrati fillus, qui Athenis tyrannidem tenuerat.
Et cum fraterHIpparchus interfectus esset propter
libldines, et postea Hipplas saevlclam in cives
exerceret, pulsus est Athenls. Profectus igitur
ad Darium petivlt se in patrlam reducl. Eo au-
lem facllius impelravlt exercitum, quia Darius
iratus erat Athenlenslbus propler socletatem loni-
cam. Qnare misit Darlus centum millla pedltum,
et 10 millia eqniuim, qul cum ab Athenls non
plus duobus nostris mlllaribus abessentdeliberatlo
erat in urbe, an obsidlo toleranda esset in urbe,
an dlmicandum acie cum fiostibus. Suadet Igltur
Miltiades, ut dlmicetur, qui exercitum decem
milllum civium et mille Plateenses educit, et
magno impetu adortus hostes, ac multls Persis in
priraa acie trucldatis, reliquam muItitudinemPer-
slcam fugere cogit.

Melanth. Oi'er. V^ol. XII.

Alunt ante aclem terrlblles sonltus audltos
esse, et visa spectra, quae Athenlenses postea
dlxerunt fuisse speciem Panos, qul terrorem tan-
tum Persls incusserlt, ut fugercnt. Inde Pa-
nlcl terrores postea dlcti sunt, de subitis conster-
natlonlbus.

Hlppiam Plslstrati fillum inlerfectum esse in
eo praello scribunt Clcero ad Atticum et lustlnus.
In Suida vero legitur, undecunque ea narratlo
sumpta est, profllgato exercltu Perslco fugisse
Hipplam in Lemnura, et ibi morbo extlnctum esse
inter magnos cruciatus, cum amisisset visum, et
ruptls venls sanguis copiose per oculos flueret.
Perierunt ergo ambo filii Plslstrati tragicis exem-
plls, etsl Hlpparchi saplentiam laudat Plato, ci-
tans elus versus, inscriptos statuis Mercurialibus:
^tnlaa Tod' InTid^^xov: ojdxe diy.aia (pQovwv,
Item: f.ivriuar6d" InndQyov: /iirj (filov t^anara.

Miltiadis vero interitus exemplum est usita-
tae ingratltudinls horainum. Cum enini praeci-
pue ipslus consillo et fortitudlne Perslcus exercl-
tus profllgatus esset, cumque Lemnum adiecisset
ad Atticae civitatis Imperium postea infoellclter
tentata pace, ab invidis accusatus est, et publice
damnatus, ut qulnquaglnta talenta, id est, tri-
glnta mlllia coronatorum penderet. Ac ductus in
carcerem , ibi aliquanto post mortuus est.

Postremo de Dario fillo Histaspis hoc addo.
HIc Darius filius Histaspis est maritus Esther,
quam historla sacra nomlnat Assverum, cuius
tempore quantis in periculls et miserlis fuerlt Ec-
clesia cogitandum est. Nam et in ludaea adhuc
erat impedita aedificatlo templl, et Haman per
calumnlam impelraverat edictum de tota gente In-
daeorum delenda. Sed mirabiliter Deus protexit
Ecclesiam patefactls calumniis et sceleribus Ha-
man. NomenEsthersIgnliicat absconditam. For-
lassis sic nominata est, qula non prodilt in publi-
cum, ne formae struerentur insidiae, aut quia
Ecclesia tum durlter oppressa ftn't. Apud Hero-
dotum altera conlunx Darli praccipue dilecta no-
n.inatur Artistona, qnod vi(h>tnr esse nomen
Esther, sicut nomen Vasti cst Atossa.

Phllo historiam ludith eliam refert ad tem-
pus Darii filH Hlstapsis, et narrat hunc Arphach-
sad seu Arbacen fuisse Assyrlorum ducem eo tem-
pore, quo a Cyro absente, cum a Tomyrl exer-
citus eius trucldatus esset, et Chaldaei et Assyrii
defecissent. Etsi autem de tempore hlstorlae lu-
dith dlsputare nollm, lamen exlstimo eam antc-

795

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

796

cessisse excidlum lerosolyniae et Persicam monar-
chiam, cum adhuc Assyrii , Medi et Chaldaei in-
ter sese bella gererent, et nondum decem Iribus
prorsus abductae essent. Non enim uno anno
omnia Israelitarum oppida capta sunt. Et textus
narrat, ludith fuisse ex stirpe Ruben, fuitque
Dothaim urbs, cuius in ea historia fit mentio, vi-
cina Samariae. Significat autem ludilh confes-
sam. Bethulia, virginem Dei. Doth,legem.

Xerxes, .quartus rex Persarum.

Graeci Xerxen proximc post Dariiim filium
Histaspis numerant. Metasthenes et Philo omis-
so Xerxe, proxime post Darium filium Hislaspis
collocant Longimanun) , qul et Darius et Arta-
xerxes Longimanus nuncupatur. Existimo autem
praeteritum esse Xerxen a Metasthene et Philone,
quia Xerxe discedente ex regno necesse fuit regem
alium nominari. Itaque scriptores isti, qui Oc-
cidentis historias prorsus omittunt, tantum Lon-
glmani mentionem faciunt, qui interea domi re-
gnum tenuit, cumXerxes in Graecia belhim gere-
ret. Et consentaneum est, Xerxen post belhim
Graecum non diu superstitem fuisse. Cum enlm
interfecisset fratrem Masistem, cum cuius coniuge
et filia fuerat ei incesta consueludo, brevi post et
ipse ab Artabano interfectus est. Nos tamen Xer-
xis historiam breviler recltabimus, quae luculen-
ter ab Ilerodolo descripta est.

Inltio in historia Xerxis memorabile exem-
plum est modestiae. Frater Xerxis Artabazanes,
maximus natn , sine sedltione cessit iudicio palris
de regno. Sed pater hanc habuit sui iudicil cau-
sam, quia Xerxes nalus erat ex fiha Cyri Atossa
regnante Dario. Artabazanes aulem , antequam
pater regnaret, ex alla coniuge natus erat. Prae-
latus est igitur Xerxes propler Atossae potentiam,
cuius et propter patrem magna erat apud Persas
autoritas. Scrlbunt autem , fratres interea non
mutasse mutuam benevolentiam, ac usltato more
invlcem allerum alteri munera misisse.

De bello Xerxis,

Cum Darii exercilus Hippiam reduclurus
Athenas, pulsus esset, Darius maiori apparatu
bellum inferre Graecls decrevit. Sed dum coUi-
git exercitum, moritur. Fihus igitur Xerxes in
ipso gubernatlonis initio cupidus gloriae, et in-
structus exercitu , cura haberet incitatorera Mar-

donium, hoc beUum movit dissuadenle Artabano
patruo Xerxis. Exercitus dicltur fuisse decies
centum milHum hominum, quantum exercitum
non legimus ullum regem duxisse, nisl Tamer-
lanem Tartarum , qui recens ante annos fere du-
centos, regnante Baiazete Turcico fyranno, per-
vastavit Asiam , a Tanai usque ad Aegyptum et
ad Parthos, et caplum Baiazetem in cavea circum-
duxir. Hunc scribunt duxisse quater centum mil-
lia equltum et sexcenla millia priHlum.

Ductus est autem Xerxis exercitus trans Hel-
lespontum anno septimo regnl Xerxis, et intra
biennlum Persae quatuor praehis victi tota Grae-
cia expulsi snnt. Prlraum terra ad Thermopylas
vlcti sunt. Deinde marl duobus praeliis ad Arte-
misiura et ad Salaminem. Quarto ad Plateas,
cum post fugam Xerxis Mardonius in Graecia
mansisset. Pugna enlm adThermopylas facta est
circa solstitium aestivum, cum instarent Olym-
pia, Postea decirao mense Mardonius Athenas
combussit, videlicet, clrca Aprllem anni sequen-
lis. Et ad Plateas esse pugnatum constat die
quarto Augusti.

Etsl autem non slne magnis cladibus tanta
multitudo vinci potult, taraen exemplum inslgne
est huraanae iniirmltatis, quod tantus exercitus
tam brevi tempore pulsus et trucidatus est. Ipse
vero Xerxes parva cymba fuglt post pugnam ad
Salarainera. Vult enim Deus, non suscipi bella
non necessaria cupiditate gloriae et fiducia huma-
nae potentlae. Regula est enim, Necessaria man-
data divinitus facienda esse, et pelcndum esse a
Deo auxilium, iuxta dlctum: Coraraenda Deo
viam, id est, vocationem tuam, et spera in eum,
et ipse faciet. Ac narrat Herodotus, Mardonium
Thebis in convivio ante pugnam ad Plateas, cum
diceretur, mirum esse tara exiguura numeruraPer-
sarura rehquura esse, dixisse: Quod Deus decre-
vit, non posse ab horainibus mutarl, neque pro-
babilia suadenlibus horaines obteraperare. otl (^tl
ysvtG&ai ly. &aov, aiiriy^avov anoTQt^pai, y.al
ovdelg toTs dt Xsyovoi mOTo. mi&BG&ai a&eXsi,

Postquam exercitus Xerxis trans Hellespon-
tura ductus est, quarto mense, videlicet circlter
tempus Olyrapiorura, circiter tempus Solstltii
aestivi pugnatura est iisdem diebus in mari ad Ar-
temisiura in Thessalla, non procul a Pagasis, et
alibi in terra in fauclbus, ubi aditus est ad Pho-
censem regionem ex Thessalia, quarum nomen
est a calldis aquis, Thermopylae. Pugna nava-

797

I. CHRONICON CARIONIS.

798

lls ad Artemisium non raagna fiilt, sed qnia fuit
foelix, erexit Graecorum anlmos ad defensionem,
et ad curam instiluendae classis. Pugnam vero
ad Thermopylas omnes aetalcs admiralae sunt.
Ibi enlm cum exlguus exercltus custodiret fauces,
trecenti Lacedaemonii, quadringenti Thebani, et
ex aliis locis Graeciae circiter tria millia. Pho-
censesprimi, deinde alii discesserunt antepugnam,
sed manserunt soli ibi Lacedaemonii, Thebani et
Thespienses. Hic parvus numerus trucidavit vi-
ginti millia in exercitu Xerxis, sed ipsi simul in-
terfecti sunt, Lacedaemonii et Thespienses omnes,
praeter duos. Nec alia similis pugna extat in hi-
storiis , praeter Helveticum factum ad Basileam,
tempore synodi, cum Papa in Germaniam raisis-
set Delphinum Gallicum cum exercitu Armoria-
corum, qui cum raagnam crudelitatem in Alsatla
exercuissent, ad Basileam accesserunt, ibi a tri-
bus miUibus Helvetiorum raillia hominum viglnti
in Gallico exercitu trncidata sunt, sed simul Hel-
vetii victores occubuerunt, cumque reliquiae Gal-
lici exercitus fugerent, Germania illo terrore li-
berata est.

Post pugnam in Thermopylis Mardonius
exercitum in Graeciara duxit, cumque Phocenses
et Thebani se ei adiungerent, raisit legatos ad
Athenienses, qui hortarentur, ut certis conditio-
nibus se Persis dederent. Sed tanta fuit raagni-
tudo animorum, ut non sint admissae ullae con-
ditiones deditionis. Cura autem civis quidam
Athenlensis, quera Herodotus Lycidam nominat,
Demosthenes Cyrsilum, suasor esset acciplendi
condltiones, caeteri cives Athenienses lapidibus
eum obruerunt. Necarunt et raulieres Atticae
uxorem elus lapidibus. Tantns fuit ardor ani-
niorum in defensione patrlae, quia barbaros scie-
bant abolltls legibus et disciplina Graeclae crude-
liter imperaturos esse, et coniuges, fillos, filias,
et facultales erepturos, quibus vellent. His ma-
lis servltulls mortera anteponendara esse statue-
runt;, ut nunc Turcica tyrannls ingentia mala se-
cum adfert. Etsi Igltur poena Lycldae atroclor
fulsse videtur, taraen palara iniusta consilia dan-
tes punire lustum est.

Pugna ad Salaminem insulam celebratisslma
est, in qua Graeca classls, navium 378 toto die
praelians, Persicam quae raulto raaior fuerat, ita
dissipavit, ut plurimae naves Xerxis submersae
sint , et tnicidata magna pars exercitus navalls, et
reliquiae fuga evaserint. Fuitque tanta clades

Perslci exercltus, ut Xerxes post paucos dles post
hoc praelium parvo navigio fuglens redierlt in
Asiam. Reliclus est igilur Mardonius cum exer-
citu in Graecia, dimicaturus interra, et ino-enti
praelio ad Plateas victus est, et Graecia toto bello
Persico liberata est. Mardonlum vir Spartanus
inlerfecit, coniecto lapide in caput eius. Hic fuit
exitus eius viri, qui praeclpue hortator fuerat
suscipiendi hulus belli.

Sunt autem exempla in hac historia consi-
deratione dlgna plurima. Primum, ne quis fidu-
cla potentiae res non necessarias moveat, quia
Deus sublto magnam potentlam delere potest , nt
hoc bellum ante biennium finitum est. Ad Ther-
mopylas dimicatum est raense lunio , et iisdem
fere dlebus ad Artemlsium pulsa est classisXerxis.
Delnde ad Salaminem vicit Graeca classis die
16. Martii. Postea Irucidatus est Mardonii exer-
cilus dle 4. Augustl. Tralecit autem Xerxes in
Europara, in Yere annl superioris, et post Sala-
miniam pugnam fugit, quare non multo plus in-
tegro anno fuit in Europa. Deinde consideretur
studium concordiae tuendae propter communem
salutem, quod in Atheniensibus insigne fult, qui
slatim initio sumraam imperii Lacedaeraoniis ces-
serunt. Postea ante pugnara ad Plateas, cura Ar-
cades ante ipsos collocari vellent, aiunt se non
moturos esse seditionem loci causa , sed ubicun-
que coUocenlur, se fore viros fortes. Ipse etiam
Themistocles dixlt, se viclsse socios patientia, ce-
leritate hostes, Tertio in hac brevitate temporis
consideretur, quantum prosit celeritas, ne detur
spacium perterrefactls hostlbus sese rursus colli-
gendi. Sicut iulius interrogatus, quomodo tan-
tas res perfecisset, respondlt; Mi]dty avaPallo-
jLisrog. Et reprehenditur Annibal, quod post
captam Captuam non obsedit urbera Romara.

Quarto exemplapraestanlium virorum inhac
hlstoria intueamur, qui post victoriam elati suc-
cessibus facti sunt aut negllgentiores aut insolen-
tiores, et traglcos exitus habuernnt, ut discamus
haec dicta: Deus superbis reslstit, humilibus
autem dat gratiam. Item: Abominatio est coram
Domino quidquid est subllrae corara horainlbus.

Pausanlae Spartani, qui dux fuit ad Pla-
teas, tanta fuit raodestia in victoria, ut cura eum
adhortarentur quidara , ut caplta Persicorum du-
cum interfectorum affigeret cruci, sicut Persae ca-
put Leonidae regls Spartani simili contumelia af-
fecerant, responderit, se raortuos nulla contu-

51*

799

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

800

melia affccturum esse, ac satis siblesse, si iusta
faciens et dicens Spartanis suis placeat. Fecit et
alia modeste. Remisit captivam nobilem ad suos.
Sed idem Pausanias cum postea Byzantium Graeci
occupassent, factus superbus et crudelis rapuit
filiam praecipui civis Byzantii, et hanc noctu in
subita consternatione interfecit. Id cum fecisset,
ex statua editus est hic versus, poenam denun-
cians: aTtlx^ ^lxrjg aaaor, /naXa tol y.ay.bv av-
dqaaiy v(^Qig.

Deinde cumPersis foedera facere conatus est,
hac conditione, ut daretur sibi uxor, filia Xerxis,
et ut adiutus Persicis auxiliis rex Graeciae fieret,
eamque Persico imperio subiiceret, Revocatus
igitur ex Byzantio cum Ephori eum deprehensuri
et in carcerem ducturi essent, fugit in templum,
Ibi cum audissent Ephori ipsum fatentem crimen,
inclusus fame periil. Et mater Alcithea, cum
muro fores obstruerentur, primum lapidem in ea
obstructione locavit. Hic exitus Pausaniae fuit
eo tristior, quod ostendit, tantam esse imbecilli-
tatem naturae hominum, ut non solum fortuna sit
instabilis, sed virtus etiam, quae durabilior et
firmior esse debebat in praestantibus viris, saepe
extinguatur. Agnoscamus igitur et naturae infir-
mitatem et diaboli tyrannidem, et petamus auxi-
lium a filio Dei, iuxta dictum: Tua est perditio
tantum, in il/e auxillum Israel.

Adeo excelluit sapientia Themistocles, ul
praecipue ipsius consiliis Graecia fuerit victrix Per-
sarum. Quare his verbis laudatus est a Thucy-
dide: Erat Themistocles praecipue dignus admi-
ratione prae aliis, quia acie mentis suae non prae-
monitus, nec diu considerans, in rebus subitis
optima consilia habebat, et de futuris, quid even-
turum esset, rectissime coniiciebat. Et quae in
praesenlia in manibus habebat, explicare poterat,
et quae non norat, non destitit inquirere. In
obscuris autem relnis, quid melius aut delerius
esset, omnium maxime prospiciebat, et iit in
summa dicam , Naturae viribus et celerrima deli-
beratione optima id eligebat, quod maxime pro-
futurum erat.

Tanta cum fuerit sapicntia, et cum optime
merltus esset, tamen ex tota Graecia expulsus esf.
Ac primum ci iniusta odia Lacedaemoniorum no-
cuerunt. Postea et apud cives accessit invidia,
quia minus modeste vivebat. Exul autem ad Per-
sas accessit, et promisit se ducem fore contra
Graecos. Cum autem rex ei exercilum et pecu-

nlam, ut Graeciae bellum inferret, decrevisset,
desperatione rei tantae, ac praecipue raetu Cimo-
nis, omisit expeditionem, et mortem sibi consci-
vit, hausto seu taurino sanguine, seu veneno,
cum quidem vixisset annos quinque et sexaginta,
Hic fuit exitus tanti viri , qui cum excelluerit sa-
pientia , stulte tamen se adiunxit infidis hostibus,
et longe maiora viribus suis promisit , et sese in
tantum periculum adduxit, ut mortem sibi con-
sciscere mallet, quam expectare tristiorem exitum,
cum metueret fore , ut vel a Graecis vel a Persis
interficeretur. Adeo infoelix est sapientia huma-
na, cum a Deo deseritur, iuxta haec dicla: Non
potest sibi homo sumere quicquam , nisi sit ei da-
tum a Deo. Item: Scio Domine, quod non est
hominis via eius. Item in Epistola lacobi: Si
quis indiget sapientia, petat a Deo etc.

Cum Lacedaemonii fugientem ex Graecia se-
querentur, ut ipsum interficerent, fugit primum
ad Admetum regem Molossorum , qui cum ei
inimicus esset, monitus ab uxore Admeti, factus
est ei supplex, hoc singulari ritu, quem docuerat
eum regla coniunx, Cum domum veniret Adme-
tus, in vestibulo ad aram Themistocles tenens
manibus filiolum Admeti, et patri ostendens pro-
pter eum orat se supplicem recipi, sibi parci, nec
dedi sese hostibus, Hic ritus propter filium pe-
tendl iudicabatur esse sanctissimus. Dedit igitur
ei Admetus aliquantisper tutum hospitium. Sed
cum timeret Graecos, qui poscebant eum sibi de-
di, curavit eum in Asiam transvehi.

Duo aulem viri celebrantur in eo bello, qui
ad caeteras virlutes, modestiam et iusliclam ad-
iunxerunt, Aristides et Cimon, qui et res magnas
et utiles patriae gesserunt, et cum essent in omni
officio iusti et moderati, placldos habueruntexitus.
Fuit et Xerxis exilus tragicus, qui post bel-
lum reversus in Asiam, cum fratris uxorem et
filiam amaret, fratrem interfecit. Sequuta est
igitur poena incestas Ilbidines et crudelitatera,
iuxta divinas regulas: Omnis anima, quae fece-
rit has abominationes, eradicabitur, Item: Qui
gladinm acceperit, gladio peribit. Aliquanto
enlm post Xerxes ab Artabano interfectus est.

Artaocerxes Longimanus, quintus
rex Persarum.

Artaxerxen Longimanum supra diximus in
Oilente regnum tenuisse absente Xerxe. Graeci
ergo numerant eum posl Xerxen, Dictus est Lon-

801

I. CHFiONICON CARIONIS.

802

gimanus, quod dextra longlor fuerit quam sinistra.
Laudatur eius bonitas, quam etiam ostendit in
munificenlia amplissiraa erga Ecclesiara. Quare
ludaei tradunt, eum fuisse fillum Darii et Esther.
Fuerat autera irapeditus redltus ludaeorura sub
Cambyse et Dario filio Hystaspis, ut consenta-
neum est propter Aegyptiaca bella. Sed pacato
Oriente, Artaxerxes Longimanus renovavit edi-
ctura Cyrl, et iussit perfici aedificationem leroso-
lymae et templi. Ac anno sexto regni Artaxerxis
Longimani templi aedlficatlo absoluta est.

Cum igitur apud Haggaeum et Zachariam
nominatur Darius, plerique hunc Artaxerxen
Longiraanura intelligunt, qui et anno septimo
regni sui misit Esdram cum magna multltudine
ludaeorum, et cum amplissimis donis lerosoly-
mam, ad instaurandam poHtiam.

Cogitemus autem, quara dlfficllis instauratlo
fuerit, cura vicini bellis eam impedire conaren-
tur , et multi ludaei reversi ex longo exilio legem
et mores patrios oblili essent, et difficulter Oeco-
nomias instituerent. Sed haec incommoda lenlit
Deus, qui Artaxerxis animum ita flexerat ad tuen-
dos et iuvandos ludaeos, ut non videatur un-
quam in genere humano alius monarcha erga Ec-
clesiam munificentlor fuisse. Dedit etlam guber-
natores sapientes et foelices , Haggaeum et Zacha-
riara , Esdram, Nehemiam et alios, fuitque inter
praeclpuos Esdrae labores prophellcorura libro-
rum collectlo, et studiorum doctrlnae institutlo,
qula Ecclesiae fundamentum est doctrina pro-
phetlca, divinltus tradita.

Aimo vicesimo Artaxerxis, missus est Nehe-
mias ex Babylone lerosolymam , qui et sumptlbus
et authoritate adiuvit aedificationem murorum, et
usuras prohibuit, qulbus inopes a locupletioribus
exhaurlebantur. Ita Deo iuvante paulatlm certa
sedesEcclesIae inludaea restituta est, et in magno
imperio Perslco nota fnit, ut raulti inde doctri-
nam petere possent. Et mediocris in ludaea pax
fuit , usque ad tyranni Ochi terapora.

Res Graecae.

Scriblt Thucydldes, hunc Artaxerxen mor-
tuum esse anno septlmo belli Peloponneslaci,
quod Graeciam gravissime adflixit, Nam et dlu-
turnum fuit, duravit enim annos septem et vigin-
tl, etsi breves inducias ah*quantisper habuit, et
niultae civitates partim fundltus deletae sunt, ut
Piatea, urbs Corcyreorum , urbs Meliorura , par-

lim tristl servltute oppressae sunt, cum grassaren-
tur perpetuae caedes in urblbus, ut Mltylene et
ipsa urbs Attica, et bella ex bellis nova subinde
orta sunt.

Anni a fiiga Xerxis usque ad Initium belli
Peloponnesiaci sunl quinquaginta. Hoc tempore
maxime florult Graecla , et praecipue creverat
Athenarum potenlia, quam Demosthenes Inqult
tenuisse principatum inter Graecos annos tres et
septuaginta, nuraerans videlicet annos a Clmonis
victoriis, usque ad Lysandrum Lacedaeraonium,
qui obsessas Athenas deditionem facere coegit.
Erat autem commune foedus Graecorura , ne qul
aliis bella inferrent, sed ut controverslae comrau-
ni iudicio dlriraerentur. Sed inciderunt Inter
Megarenses et Athenienses de Luco incenso con-
tentiones , propter quem Altica civilas edlctum
proposult in Megarenses, ut a portu Atllco absti-
nerent, nec liceret eis ingredi in terrara Atticam.
De hac iniurla cum Megarenses apud Lacedaemo-
nios questi essent, petunt Lacedaemonii, ut edi-
ctum illud tollatur. Perlcles fatetur, causam
ipsam non magni momenti esse, sed exemplum
non tolerandum esse. Postea Lacedaemonios raa-
iora iraperaturos esse , si nunc in re parva cede-
rent. Hac exaggeratione rem deducit ad bellum,
ut suspiclones et astutia ac vlrulentae interpreta-
tlones saepe sunt causae magnorum bellorum. Ita
ab exlgua causa bellum dluturnum et exltiale toti
Graeciae ortum est, sicut Plndarus Inqult: Parva
scintilla saepe magnam sylvam comburlt.

Secundo belli anno saeva et inusitata lues
Athenis et in vicinia grassari coepit, qu?,e corpo-
ra inflammata sic urebat, ut membra putrefacta
intra paucos dies deciderent, in alils capita, in
aliis brachia, in allls pedes, et accedebant furo-
res, in qulbus alii sese praeclpltes In puteos ab-
ilciebant, alli allis modis sese perdebant, et ex-
tlnguebatur meraorla etiara in his, qui convale-
scebant, Huius pestllentiae fit mentlo apud Hip-
pocratem, qui tunc vixit, et dicltur hoc consilio
eam a Thessalia depullsse, incensis sylvis, cum
flatus ventorum ab Attlca adferebant contagia,
Nec tam saeva lues descripta legltur aliis temporl-
bus, nisi anno post natalem Chrlsti 1089, quo
anno Sigebertus narrat, talem pestilentlam InLo-
tharingla grassatam esse,

Denunciarunt magnas calamitates ecllpsis so-
lis Initio belli facta , quae medio die tenebras fe-
cit, ut stellae consplcerentur, etcometa, qui ar-

805

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

804

slt sexaginta diebus, et oraculi versus: rj^si (To)-
(jiaxbs nole/iiog, y.al loijLibg a.tt" avtM, ubi du-
bitatum fuit, pestis ne an fames significaretur.
Sed concurrerunt omnia. Lpgatur autem integra
historia apud Thucydidem et Xenophonlem, quia
insignis commonefactio est de ira Dei adversus
hominum scelera, et de stultis homlnum consiliis,
qui bella non necessaria movent odiis aut caeca
ambitione, ut initio in bello movendo Pericles
inagis odio Megarenslum, quam allis causis mo-
tus est. Postea Alcibiades bellum intuh't Sicillae,
tanlum slulta et iuvenili ambitlone. Haec cum
leglmus, commonefiant animi et de timore Dei,
et de modestla, ut dicitur: Meyala diwr.eiv, y.al
ta naqovTa. ov ipequv ^ /iiaivojLitvujv ol ^t T(j6not.

De urhe Roma.

Tempore Artaxerxis Longlmanl et Romae
inslgnis mutatlo facta est. Scribendarum legum
causa Decemviri creatl sunt, quae historia tota
apud Livium legenda est, Occasionem consilio
legum scrlbendarum praebuerunt et saevicia Foe-
neratorum , et Nobilitatis superbia, quae iudicia
eludebat,

Darius NothuSy sextus rex Persarum.

Non fuit filius Artaxerxls Longimani, sed ut
dlcltur, marilus sororis ipsius. Regnavit annos
19, ut numerant etMetaslhenes et Graeci. Huius
tempore mlssa est in Sicillam classls Attica, cum
exercltu quadraginla mllllum hominum , ducibus
Alciblade et Nicia. Hic totus exercltus truclda-
tus est, praeter paucos, qul fuga elapsi sunt.
Fuerat autem suscepta haec expeditlo praeclpue
Alcibiadis ambltione, qui populo persuaserat,
Athenas tota Sicilia potlturas essc. Nec causa
belli necessaria erat, nec par erat Atlica potentia
siraul doraestico et externo bello, sed cupldltate
et caeca spe incltatl homines saepe iniusta et ma-
lora viribus movent, iuxtadictum: MaTaioi /Lid-
raia XoyiQovjai dia eni&v}iiag. Et Pindarus in-
quit: Hominum merabra aHigata esse impudenti
spei: ^tdsTai dvaidel iXnidi yua. Taies causae
cum poenam et raagnas calamitates attraxerint:
hoc exemplum monet, ut modeste necessaria fa-
ciaraus , nec stulta ambitione moveamus res non
necessarlas. \

Dignum memorla et hoc est, quod caplivl
Athenlenses multl diralssl sunt propter hoc solum
officiura, quod Siculis commnnicaverant Tragoe-

dias Sophoclls et Euripldis. Tantus honos ab
ingeniosis horainibus habitus est bonis scriptis.

Artaxerxes Mnemon^ septimus rex
Persarum.

Ne inter fratres de regno'certamina oriren-
tur, Darlus Nothus ante suam mortera fih'ura na-
tu maximura, Artaxerxen, regem constituit.
Tradldit autem secundo filio, Cyro, sine regio
nomine gubernandam Lydiara et loniam. Sed
post mortem patris, Cyrus sive a matre incitatus,
quae oderat coniugem Artaxerxls, sive alioqui ar-
dens cupiditate dominationis, bellum fratrl intu-
lit, et magnum exercitum ex minore Asia adver-
sus fratrem ultra Euphraten duxit. Interea et
Artaxerxes contraxlt magnum exercitum , et cum
Cyro dimlcavit. In eo praelio Cyrus fratrera vul-
neravit, et partem exercitus eius loco pepulit.
Sed aliquanto post cura paucioribus irrumpens in
medios hostes Cyrus, Interfectus est. Ita frater,
qul sine iusta causa belhim moverat adversus fra-
trem et regem, quanquam multae in eo magnae
virtutes fuerunt, et robore exercitus antecelluit,
divino ludicio superatus est, et inter exempla re-
ferendus est, de quibus regulae concionantur:
Qui gladium acceperit, gladio peribit. Qui po-
testati reslstunt, punientur etc. Yirtutes eius a
Xenophonte, cuius titulo extat hlstorla hulus bel-
11, honorifice describuntur. lusticia in iraperio,
Fides in pactls, Modestia et Munificentia erga
Princlpcs et Piespublicas, Fortitudo in dimicando,
Gomitas erga amicos. Nec rairum erat, inquit,
superare eura omnes raagnitudine donorura, cum
dltissimus esset. Sed liberalltati addere comita-
tem et singularem delectum, mirandum est. Sae-
pe lagenas semiplenas misit amicis, iubens ut ho-
die cum amicls biberent, quia diu nullum melius
vinum tiabuisset. Laudat autem, semiplenas mi-
sisse, utsignificet, de eo misisse, quo ipse frue-
batur et delectabatur, et nihil ei sine amicis sua-
ve esse. Sic et anseres semesos ait amicis eum
misisse.

Post Cyrl mortem capla est in castris Aspa-
sia, mulier lonica, quam Cyrus magis amavit,
quam caeteras concubinas. Adeo enira et forma
ct ingenio antecelluit, ut nominata sit ^oqjri xat
yah). Hanc captam Artaxerxes valde amare coe-
plt. Cura autem fillura Darium regem creasset,
€t consuetudo esset, ut die, quo pater filiura rc-
gem renunciaverat, liceret filio donum petere

805

I. CHRONICON CARIONIS.

806

a patre, qnodcunque vellet, idque pntrem larglri
oporteret, fllius Aspasiam petivit. Etsi dolebat
eam pater a se abduci, dedit tamen, nec multo
post rursus eripuit. Inde inter patrem et filium
orla simultate, filius incitatus et adiutus a Tiri-
bazo, constituto tempore cum armatis irrumpit in
cubiculum patris, ut euni interficiat. Sed prae-
monitus pater effugit insldias, et ibi Tiribazus et
caeteri comltes armati a patrls satellitibus interfi-
ciuntur, filius Darius capitur, et postea re iudl-
cata in Principum consllio (qula pater solus de
filio rege staluere noluit) interficitur. Haec poe-
na sequuta est incestas libidines. Duxlt autem
pater uxorem filiam Atossam. Et cum iam Ochus
filius regnum appeteret, fratrem Arsamen ipse
interfecit. Alteri fratri tantum incussit terrorem,
ut ipse sibi raortem consciverit. HIc adltus fuit
Ocho ad regnum, qui postea cum filiis perlit, et
Cyri posteritas prorsus extincla est. Et calamltas
filiorum Mneraonls, incesta consuetudine polluti,
ostendit, peccata in semine postea in sobole pu-
niri. Graccl tribuunt huic Artaxerxi Mnemoni
annos quadraglnta.

Res Graecae,

Cum Alticus exercitus in Siciliam venisset,
non multo post Alcibiades revocatus est Athenas
ad iudicium, qui meluens factlonls contrariae po-
tentlam, non redlit in patriam, sed hostibus se
adiunxit, ac Spartam venit, ubi trlum consillo-
rum autor fuit, vldelicet, ut mitterent Lacedae-
monii ducem Gylippum Syracusanis, et bellum
in Attica instaurarent, munita Decelea oppido,
iibi adsidue exercitus esset oppositus Attlcae.
Delnde ut Chils et Lesbils et alils, qul defece-
rant ab Athenlcnslbus , opem ferrent. Ipse etiam
navigans in loniam, civitates soclas Atheniensium
coeglt, ut adiungerent se Lacedaemoniis, IIIs
causis valde dimlnutae sunt vlres Atticae civitatls,
unde et magnae discordiae civlum domi ortae
sunt. Sed nunquam diuturna est benevolentia
erga transfngas, praesertim cum eorum crescit
potentia. Et videbant Spartani Principes, maio-
rem esse apud civitates autoritatem Alcibiadis,
quam suam, ideo invidebant ei, et eum metue-
bant. Quare Ephori miserunt Ilteras ad duces,
ut interficerent Alcibiadem , quod ipse resciscens,
animum Tissaphernis Persici ducis, qui stlpendia
dabat, a Lacedaemonils alienavit. Cunque ami-
corura literae spem reditus in patriam ei facerent,

ostendlt Tissapherni, utiliorem ei classem Atti-
cam fore, et superba et avara imperia Lacedae-
moniorum in odium adducebat. Ac allquanto
post ad exercltum Atlicum, qui in Samo erat,
proficiscitur ipse quoque, ubi honorlfice exceptus
est. Erat autem hlc exercitus Athenas navlgatu-
rus, ut statum Quadrlngentorum, qui recens ia
discordia civium constitulus crat, destrueret.
Eam ad rem ducem esse Alclbiadem voluit. Sed
Alcibiades imperlum accipere noluit, videns ci-
ves cum civibus dimlcaturos esse. Ita tunc ser-
vavit patrlam, quia imperium contra 400, non
accepit, ac potius horlando ac precando una cum
Thrasybulo perfecit, ne iratus exercilus Athenas
accederet. Postea rursus Athenls concordla facta,
publico decreto Alcibiades revocatus est. Sed
non mox redlit Athenas. Vidit enlm , necessario
tunc occurrendum esse Lacedaemoniis, qui aii-
quot praelils in mari, non procul a Cizyco vice-
rant Atticam classem. Et Mindarus, dux La-
conlcae, classls ibi erat cum sexaginta navibus,
Aderat ibi et Pharnabazus, dux Persicus, cum
copiis pedestribus. Ilis occurrit Alcibiades, et
consilium viribus addens, parte classis suae occul-
tata, magno praelio vicit Mindarum et Pharna-
bazum, in quo Mindarus interfectus est, et Ilte-
rae Spartam plenae desperationis mlssae sunt.
Rursus igltur adiunctae sunt Atheniensibus urbs
Cyzicena et allae multae, et in aliis locls victae
sunt hostium naves, et Lacedaemonils rursus
ereptum est imperium maris. Postea et Byzan-
tium accessit, quod aliquamdiu Athenienses ob-
sederant. Ibi cum Clearchus dux Laconicus tru-
culentus, frumentum divideret militibus, ereptum
civibus, quorum famlllae fame peribant, Anaxi-
laus civis de patriae deditlone cum Alcibiade pa-
ciscitur, qui absente Clearcho acceptus intra ur-
bem, dimlcavlt cum praesldio, et railltes partim
interfecit, partim coepit. Civium vero nullus in-
terfectus est, nullus ex patria pulsus, nulla facul-
tatum direptio facta est.

Anaxilaus postea Spartae propter deditlonem
urbis accusatus, cum honestissima excusatione
uteretur, absolutus est, cum diceret, bella ge-
renda esse cum hostibus, non cum natura rerum.
Et iniustum esse tristiora facere defensores adver-
sus cives, quam facerent hostes captis urbibus.
Hic Clearchus postea a Persis interfectus est. His
tantls rebus gestis, llberata patrla in maximis pe-
riculis domesticis et exlernis, recuperato imperio

SCRIPTA PH. MEL, AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

807

inarls, occupalis mullis uibibus, parlis victoriis
insignibus, Alcibiades cum iam palriae gratior
eius reditus esset, rediit modeste Athenas, comi-
tes habens viginti naves. Et modestiam ac metum
hac re signlficavit, quod non egressus est ex navi,
nisi prius conspecto fratris filio , et aliis amicis.

Tertio mense post reditum centum naves ad
Andrum duxit, ubi praelio vicit Andrios et La-
cedaemonios. Deinde reversus in Samum, An-
tiocho gubernatori suo tradidlt exercitum, profi-
ciscens ipse cum paucis navibus ad Hellespontum,
ut pecuniam colligeret. Dlscedens autem manda-
vit gubernatorl, ne cum duce Lacedaemoniorum
Lysandro dlmicaret. Sed cum gubernator temere
contra mandata pugnaret, Athenienses vicli sunt.
Hic rursus inimici Alcibladis nacti occasionem
criminandi eum , quod abesset voluptatum causa,
perfecerunt ut imperium ei abrogaretur. Disce-
dens igitur ab exercitu, postea tanquam In priva-
la vita degit in possesslonibus suis ad Heliespon-
tum , ubi sibi arces aliquot extruxerat. Ita nec
longo tempore post reditum fuit in patria, nec
multum patriae profuit. Neque tamen ociosus
fuit in illo secessu , sed vicinam Thraciarn popu-
latus est , et ut praeda locupletaretur, et ut Grae-
cos colonos ibi defenderet.

Non multo post Athenienses magno praello
victi sunt a Lysandro ad Aegos Potamos, ubi trla
miliia Atheniensium cum vivi capti essent, postea
crudellter interfecti sunt. Antequam pugnam
Alcibiades, in vicino loco habitans, cum utran-
que classem considerasset , praemonult Athenlen-
ses, ne dimicarent. Deleto Atheniensium exer-
cltu in mari , Lysander mox Athenas obsidione
cinglt, et post sextum mensem dedita urhe Ly-
sander trlginta viros, qui nominanfur Triglnta
Tyranni, urbl praefecll, inter quos Crltias fult
saevlssimus, qui consilium dedit, ut Alcihiades
interficeretur, quia tantum in eo consilii et Indu-
striae esset, ut Athenas Iterum liberiitiirus vlde-
retur, si viveret. Quare Lacedaemonii ad Phar-
nabazum scrlpserunt, ut eum interficeret. Missi
igitur aliquot milites domum incenderunt, In
qua erat Alcibiades, et erumpentem adortl, cum
multi essent, et undique telis peterent, tanciem
eum ibi interfecerunt. Cadavor eius Timandra
concubina sepellit. Hic fuit exitus Alcibiadis,
culus fuit excellens ingenium, fortitudo, indu-
stria, et foelicitas in praeliando tanta, ut semper
ea pars, cui adfult, vlcerlt. Fultque erga eum

808

benevolentia populi eximia , quia alienus fuit a
crudelitate, et erga plurimos beneBcus et libera-
lis. Sed In hac naturae praestantia etiam haec
vicia fuerunt: Fuit inquielus, nimis magna ap-
petens, nimis avidus popularls benevolentiae,
impatiens iniurlae, inconstans et diversarum par-
tium, Ac propter has causas dictum est, non
potulsse duos Alclblades sustlnere Graeciam.
Gessit res magnas terra raarique in multls locis,
sed inutiles sibi et allis. Estque tota eius hlsto-
rla commonefactlo, ut cogitemus, ne quidem
excellentem virtulem utilem esse nobis et aliis,
nisi Deus consilla, dextras et eventus gubernet.
Petamus igltur, ut faclat nos Deus organa salu-
taria, et sui officii metas quisque intelligat.

Captae Athenae a Lysandro.

QuodThucydides inquit, In sedltione omnes
formas rerum malarum esse: tv ^e OTaou ndoa Idifa
y.ay.ov IotI , id conspici potest In bello inteslino
Graecorum , quod norainatur Peloponnesiacum,
quod fuit plenum tristisslmorum exemplorum.
Multae urbes funditus deletae sunt, multi clves
interfectl, et extincta naturali GTOQyfi saevlciam
exercuerunt cognati in cognatos. Tam horrendis
poenis ostendlt Deus iram suam adversus idola et
Hbldines. Ut autem praedictum erat, hoc bel-
lum duraturum esse tres Novenarios, ita accldlt.
Anno septimo et vlcesimo huius l)elli viclt Lysan-
der Attlcam classem ad Aegos Potamos, et captl-
vorum Alheniensium Irla millia post praelium
novo exemplo crudelitatis interfecit. Postea sta-
tim Athenas terra marique obsidere cepit. Cum-
que iam magna midlitudo in urbe f;^me mortua
esset, consiliis Theramenis res eo dedncta est , ut
fieret urbis deditio, sexto mense obsldionis. Valde
contenderant Thebani et Corlnthil , ut Athenae
fundltus delerentur. Sed Lacedaemonii contra
senserunt, non delendam esse urbem, ante hoc
bellum saepe bene meritam de tota Graecla In re-
primendls Barbarls. Scribltur autem, deditionem
factam esse die sedeclmo Martli, quo dle ante an-
nos septem et septuaglnta consilio et virtute Athe-
nienslum ad Salaminem Persae victl sunt. Qua
in consideratlone cogitemus Instabilitatem rerum
humanarum, et consideratione causarum nos ad
verl Dei agnitionem et ad raodestiam liorteraur.
Bellorum enim variae vices sunt, qula punit Deus
scelera in utraque parte. Tandem vero gravlori-

809

I. CHRONICON CARIONIS.

bus et ultimis poenis opprimuntur li, qui iniusta [ cum his bona damnatorum, et multorum ali

bella moverunt, seu odio seu cupiditate maioris

potentiae. Initium huius belli fuit ortum ab Athe-

niensibus, qui adiunctis Corcyreis potentiam au-

gere conabantur, et Lacedaemonios contemne-

bant. Accessit et odium in Pericle adversus Me-

garenses. Venit igitur in tristem servitutem Attica

civitas. Et ut inteHigi posset, singulari exemplo

superbiam punitam esse, ad cantum Tibiarum

muri eversi sunt, et naves crematae.

Scriptores nominant hanc Athenarum dedi-
tionem finem belli Peloponnesiaci, quia caeteri
Graeci aliquantisper quieverunt, cum potentia
Lacedaemoniorum formidabih's esset, et aspera
essent imperia. Nec multo post Agesilaus exerci-
tum in Asiam duxit. Atticarum vero calamitatum
nondum finis fuit. Nam triginta tyranni, de qui-
bus mox dicetur, plures cives intra octo menses
trucidarunt, quam decennio ab hostibus interfecti
fuerant, ut narrat Xenophon. Postea recuperatio
liberlatis mirabiles casus habet. Nunc annos an-
notabimus,

Captae sunt Athenae:

2. Anno Arlaxerxis Mnemonis,

27. Anno, mense sexto, ab initio belli Pe-

loponnesiaci.
77. Anno a Salaminia victoria,
19. Anno ante captam Komam a Gallis, ut

Polybius scribit.
Anno mundi 3563.

De triginta Tyrannis,

Ut autem victores Lacedaemonii ubique po-
tentiam plebis diminuebant, et Oligarchias con-
stituebant: ita et Athenis formam gubernationis
mutarunt, et triginta viris Atheniensibus dede-
runt summam potestatem, et addiderunt Laconi-
cura praesidium. Hi triginta initio suo consilio,
slne cognitione, turbulentos cives, quos fuisse se-
ditionum autores notum erat , interfecerunt. Nec
id aegre tulit populus, quia nemo ignorabat fuisse
seditiosos, et necesse erat, palam seditiosos e rae-
dio toUere. Sed imraoderata potentia non diu
xnanet intra iustas raetas. Aliquanto post igitur
hi triginta virl etiara honestos cives, quos metue-
bant aut oderant, expulerunt civitate, aut inter-
fecerunt. Et ut se raunirent raaiore praesidio, ca-
talogum scripserunt, Iria raillia civiura, quos de-
lectos ex caeteris existimabant sibi fore fideles, et
Melanth. Oper, Vol, XII,

810

•orum

partiebantur.

Erat inter hos triginta Theramenes, qui ut
erat astutus, et antea mutationes quasdair. rexerat,
et arte deduxerat rem ad dedilionem, ut urbs ser-
varetur. Hic cogltans, hanc saeviciam non posse
diuturnam esse, et sciens praestantiam virtulis in
Thrasybulo exule , fuit hortator moderationis.
Metuens igiturCritias, qui inter triglnta crudeh*s-
siraus erat, ne, ut erat artifex Theramenes, con-
tra hunc slatum aliquid moliretur, accusat eum
apud collegas , et petit eum interfici. Therame-
nes se excusat, et respondet, sua consilia non con-
Iraria huic statui, sed potlus salutaria esse, quia
iniusta saevicia non possit esse diuturna. Et nosse
se inqult magnitudinem animi et consllli in ex-
pulso Thrasybulo, qui nactus exulum mullitudl-
nem, non sit omissurus consilia recuperandae
patriae.

Denique lex tuebatur Theramenem, recens
lata: Necollegae, autilli, qui In calalogo scripti
ei-ant, sine iudicio interficerentur. At ego, in-
quit Critias, ne hic lege se tueri possit, nomen
eius deleo , et eum condemno. Tacent collegae,
quia vident arraatos ex catalogo clrcumstare. Et
cum ad aram confugeret Theramenes, imperat
lictoribus Crilias, ut eum ab ara abstrahant, et
interficiant. Abstractus ducitur ad blbendum ve-
nenum, quod cum eschausisset , et aliquanlulum
quod rellquum erat, efFudisset, iocans inquit:
Hoc propino Critlae. Hic exitus est Therame-
nis, interfecti saevicia collegae propter moderata
consilia.

Fuerat autem et antea rautationum in Repu-
blica et autor et dissolutor callidus, seu ut Rei-
publlcae, seu ut sibi consuleret, ut in Comoediis
exagitatur, quod arte solitus sit se cx periculis
evolvere, et se ad occasiones inflectere. Unde et
Cothurnus nominatus est. Et Aristophanes in
Ranis ait, cum venit in discrimen, arte eluctatum
esse : ITenTCJXsv e'§aj y.axwv ov xlog aXXa xcSog,
alludens ad ludum talorum, non unitas, sed ae-
nio victor. Accidit autem hoc in civilibus dissen-
sionibus, ut moderati a vehementioribus oppri-
mantur, ut dici solet: "Ocpig av /ut] (payn dcpiv,
firi TiOTS ysvijosTai dQaxujv,

De Thrasyhulo et 'A^VTjorla.

Etsi autem post hanc cladera nec potentia
prior Athenarura, nec virtus nec autoritas resti-

811

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

812

tuta est: tamen utcunque Deo ita volente servare ficjitum est, eum absolvi, Et docet exeraplum,
urbem, primum exules oppressis triginta tyrannis | socios iniustara crudelitatera exercentes, non de-

recuperarunt patriam, et veterera formam guber-
nationis restituerunt duce Thrasybulo. Aliquanto
post et Conon eripuit imppriura raaris Lacedae-
moniis, et rursus aedificavit rauros Athenienses.
Horum duorum virtus in reslilutione patriae prae-
cipua fuit.

Post interfectum Tlieramenem Critias et ali-
qui eius collegiie maiorem saeviciam exercuerunt,
et scribitur, iussisse eos filias quorundara inter-
fectorum saltare in cruore parentura, quae se

fendendos esse. Sicut etsi socii erant Constanti-
nus et Licinius, tamen Constantinus defenditEc-
clesiam conlra Licinium. Socii Lacedaeraonio-
rura et Thebani erant, cum Thrasybulus in pa-
triam rediret. Et raandaverant Lacedaemonii,
neThebani exulibus Alticis praeberent hospitium.
Sed Thebani prorsus contrarium edictum propo-
suerunt, se non impedire exules Atlicos, gerentes
arrua contra Iriginla tyrannos, ac raandare se,
ut nulia domus clausa sit exulibus Atticis. Sed

praecipites ex illls locis deiecerunt. Cura igitur I fuerunt haec exempla divini iudicii , contra iniu-

Thrasybulus sclret, iara in odio esse Critiam et \ stam et alrocem saeviciam, slcut scriptura est:

collegas, addiixit septuaginta in Atlicam, et oppi- i Qui gladium acceperit, gladio peribit.
dura Phylen occupavit. Quare cognita , in ipsa

urbe multi cives recusant militare cura tyrannis,
Accersunt igltur tyranni Spartanura regem Pau-
saniara, qui audiens scelera trlginta tyrannorum,
et intelllgens, Thrasybulura velle societatem cura
Lacedaemoniis inviolatara esse, non impedivit
eius reditum in patriara. Thrasybuhis itaque
dimicans cum exercitu tyrannorum, trucidavlt
Critiam, et quosdam eius collegas et praeco-
nium fecit, se non gerere bellum cum civibus,
sed velle ut patria veteribus leglbus regatur. Ita
in urbera rediit Thrasybulus cura caeleris exuli-
bus, et leges veteres, ordinera maglstratuum et
iudicia restituit.

Sed ut civitas tranquilla esset, tlecretum
factum est de ajLiyrjaTiq ^ id est, ut oblivio esset
veleruni iniurlarum. Et quia mulli tenebant res
ahenas, quo(j[uo modo translatas, alii haeredita-
tibus, alii emptionibus, alii dotibus, alil aliter,
et repetitio parilura erat nova bella, sancitura est,
ne lites raoverentur de praesentlbus possessloni-

/ mp erium Laconic u m.

Tenuerunt imperium Lacedaemonii annos
novem et viginti, post victoriara Lysandri ad
Aegos Potamos, usque ad pugnain Leuctricam,
quae facta est inilloOlympiadis centesimae secun-
dae, cumHelice etBura biennlo ante terrae motu
absorptae esseut, anno quarto Olympiadls cente-
simae prlrnae, ut diserte inquit Pausanias, Fuit
aulem aliquantisper tranquilla Graecia, donec
Agesilaus rex Spartanus et Lysander duxerunt
exercitum in Asiam, qui cum domi pax esset, ad-
iicere imperio suo Asiae partera et Persicam po-
tenllam debilltare conabantur, Ac initia Agesi-
lao laelissiraa fuerunt, Magnis aliquot praeliis
Tissaphernera vicit, propfer quas clades iratus
Artaxerxes, Tissaphernem interlici iussit, et suc-
cessorem misit Tithrausten,

Interea in Graecla tumultus ortl sunt inter
Phocenses et Locros. Cumque Thebani defende-

bus, sed ut in poslerura nlhll contra leges fieret, rent vicinos Locros, accusantur a Phocensibus
Haec a/Lirr^GTia restltult Athenarum tranqMlIIIta- i apud Spart..nos. Remiserat autem Lysandrum
tem. Sic in dissensionibus civilibus saepe decur- i AgesIIaus in patriam propter aemulationem. Etsi
sum est ad a^ViOTLav , ut futurae paci consulere- ! autern Spart.mi alioqui Thebanos oderant, tamen
lur, ut censuit Romanus Senatus interfecto lullo ! magls eos accendit Lysander, qui et natura in-
Caesare. Et in aliis historiis saepe dicilur: Pa- quietus erat, et scribitur iu sfiiecta, propter
cera faciant singuli, f^orTes « hy^ovoi. Haec i adust.tm atram bilem factiis iracundlor. HIc
exempla raeminisse utlle est. i Thebanis magis quam caeteri irascebatur , pro-

Pausanias postea in urbe Sparfa accusatus, ^ pterea quod Atheniensibiis exuliiius hospitiutn
quod non defendisset triginta tyrannos, se excu- j praebuerant, contra edlctum Sp^rlanorum. De-
savit, quod iniusta crudelitas sociorum non ftierlt cretum igltur faciuntEphori, ut Thebanls belium
approbanda aut adluvanda , et satis fuerlt , Alhe- | inferafr.r. HI ab Alheniensibus auxiliuni petunt,
nienses relineri in socletale Lacedaemoniis pro- qni ■.■.vAei\ In Sparta petlverant, ne bellum infer-
missa, ibi pares calculos tullt, quo more slgni- reti.r Thebanis, sed ut iudi..io controversla inter

813

I CIIFiONICON CARIONIS.

814

Phocenses p! Locreiises dirimpretur. Postea cum i pbuTi vicinum fugissent, iussit parci* templo, ei
Tlieh.tni .'luxilinm pelerenl , Thr.isyhulus memor ! Himitli incohimes omnes, qui eo confuger.mf.

Concessit et Tliebanis petenlibus cad.-jvera inler-

lienoficii Thehanorum suasor est , ut iuvarenfur,
et iiccechint auxiha aliarum civitalum. lla rursus
in Graecia ex levi causa ingens l)enum, et exitiale
Lacedaemoniis, ortum est. Duxit partem exer-
citus Laconici Lysander. Is in oppugnationeHa-
llarti , erumpentibus Thehanis extra oppidum, in

fectorum ad sepulturam. Adeo non in<hilsit irae
quanquam vulneratus erat.

lam vero in Asia inclinatione facta Laconi-
cae potentiae, rediit Athenas Conon, et patriae
donans quinqu;iginla talenta, id est, triginta

pugna interfectus est. HIc exitus est Lysandrl, , nilllla coronatorum , muros ea pecunia refici cu-

qui Athenas coeperat, cuius virtute Spartani im- ravit, a Lysandro eversos. Ita Thrasybuli et

perio potiti fuerant. Sed superbiam poena se- Cononis virtute paulatim Athenae rursus erectae

quuta est. Scribitur enim , huic primo omniura sunt. Nec multo post redltum Cononls, cum

Graecorum divinos honores habitos esse« I Lacedaemonli classem repararent, missus est

Erant autem tam laeti successus Agesilai in ■ Thrasybulus ad impediendosLacedaemonios, qui

Asia, ut procedere in regnumPersicum cogitaret. Byzanlium recepit, et res multas foeliclter gessit.

Sed Spartani crescente potentla Thebanorum re- i Sed cum ad Aspendum mllites eius popul.iti es-

vocant eum, missa Scytala. Hic tanta fuit mo- ] sent agros, Aspendii irrltati noctu crumpentes

destia Agesilai, ut relicta maxima spe occupandi | subito tumullu et Thrasybulum in suo tentorio

Persicum imperium, mox in patriam redierlt, et milites aliquot inlerfecerunt. Hunc brevi sed

haec modestia in tanta potentia ita praedlcatur, , honestissimo teslimonio ornat Xenophon lib. 4,-

iit longe omnlbus ipsius victorils anteferatur, OQaavftovlog jU(r roi /uaXa ^O/cdji/ dyrio dya&og

Tanta autem fult de eius iustlcia, fortitudine et \ eirai, ovrwg tTe/.tvr7]0(r,

raodestia oplnlo, ut L^cedaemonii summum ei j Vl autem Lacedaemonii rursus crescentem

imperium et exercitum in terra , et classes in ' potentiam Atheniensium et refectionem murorum

raari, commendaverint. Et scribitTheopompus, impedirent, accus.jnt Atllcam civlt.jtem, et no-

fuisse eum summum virum suae aetatls. | minatim Cononem apud Tirlbazum ducem Persi-

Cum autem in Asia trlennlo fuisset, et mul- ! cum, ac monent, perlculosam fore potentiam

tas urbes Persis ereptas, imperio Laconico ad- | Athenienslum regno Perslco, praesertim cum et

iecisset, et sociis iuste et moderate imperasset, ' EvagoramPersae metuerent. Mittunt igitur Alhe-

discedens reliquit sui dlssimiles, avaros et crude- \ nae Legatos ad Tiribazum placandum. in hls et

les liarmoslas, Classi autera praefecerat Pisan- Conon fuit, Hunc Tirlbazus contra ius gentlum

drum nxoris fratrem. I captum in Persiam ducit, ubl in carcere seu neca-

Erat eo tempore Conon, exul Athenlensis , tus est, seu morbls extlnclus. Accusator autem

apudEvagoram regem Cyprl, qui cum octo navi- fuerat Antalcidas, Spartanus legatus, Is deinde

bus fugerat ex pugna ad Aegos Potamos. Hic et a rege Persico, quia bello Thebano Lacedaemonii

Evagorae et regls Persici pecunia et navihus in- impares erant, impetravit edlctum, quo rex pa-

struclus, miititur contra Lacedaemonios, cum I cem Graecis omnibus imperat, et bellum minatur

Persae viderent niuMum crescere potentlam Laco- I iis, qui non sint obteraperaturi, Ac simul man-

nicam in Asia. Hic Conon magno praello ad dat Thebanis, ut arma deponant, et civitatibus

Cnidum vicit Laconicam classem, et interfecit pristinam libertatem reddant, Quia vero Lace-

Pisandrum. Hac clade accepta Lacedaemonii daemonlocum consilio haec pax impetrata fuerat

rursus maris imperium amlserunt, et paulatim | et adhuc magna erat ipsorura potentla , et Agesi-

civitatura defectio sequuta est. lai praeclpua autoritas, Lacedaemonli se osten-

Haec clades denunciata est Agesil.to in ipso • derunt fore huius edicti regli defensores, quod

reditu , et ad hanc alra clades accessit. Cum enim celebri appellatione nominatur Pax Antalcidae.

in Boeotiam in ipsa SoIIs ecllpsl pervenlsset ad
urbem Coroneam, cum Thebanis et eorum sociis
dimicans vulneratus est. Ac scribit Xenophon,
tam acre praellum fuisse, ut nullum suo tempore
fuerit acrius. Ex eo praelio cum multi in tem-

lurant igitur Graecae civitates omnes, se obtem-
peraturas esse. Sed astute Lacedaemonii hulus
pacis praetextu suam polentlam rursus confirmare
ronati sunt. Occupant fraude Cadmeam Theba-
rum arcem, Ibi et coniuges et filias honestorum
♦52

815

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

816

clvium rapiunt, et Thebis expellunt quos volunt.
Ideo Pelopidas et Epaminondas , et alii exules,
foedere clam facto, raagna prudentia et fortitu-
dine irrumpunt in atcem, et eiiciunt inde Laco-
nicum praesidium, allquot viris interfectis.

Dederant autem hospitium Thebanis exuli-
bus Athenienses, qui et postea eos iuvant contra

mox processerunt Thebani in Laconicam , sed
Lacedaeraonii nunciata clade raulta graviter fece-
runt, et profuit haec Agesilai moderatio ad le-
nlendara tristiciara. Usitatum fuil apud Sparta-
nos, ut qui ex acie fiigerant iudicarentur infames,
qui quidem ab aliis civibus dlscernebantur vestltu
et barba, ac licebat cuilibet praetereuntem ver-

exercitus Laconicos. Tandem rex Sparlanus ! berare, nec llcebat eis uxores ducere. Cum au-
Cleorabrotus cum exercltu in Boeotiam venlens, ! tera raulti nobiles et fortes vlri ex fnga domum
non procul ab oppido, cui Leuclra noraen erat, , redlissent, et essent qui usitatum morem de hls,
cum Thebanls dimicat. Ibi interfectls rege '' qui fugerant, servari vellent, accessit ad concio-
Cleombroto et milieSpartanls, quorum praecipua ' nem AgesIIaus, et lussit, ut sinerent leges eo dle
erat nobilitas , et dilapsls eorum socils, vlctores dormlre, quia calamitas accidisset, non ignavla
fuerunt Thebanl. ! clvlura , sed inlquitate fortunae. In posterum

Ac locura tantae cladls volult Deus testera ; autem ab eo dle leges servandas esse. Hac imet^
seu monitorem esse de sua Ira. Nara aliquanto ! y.tia reversos cives infarala llberavit,
ante pugnam quidam ex Spartana nobllltate ho- I q^^ jgjt^p mltterelur Archldamus, fdlus

spitallter excepti in Leuctns a Scedaso, postea Agesllai cum exercltu Laconico in Boeotiam, ac-
redeuntes absente patre, fihas eius duas, vi stu- i cersunt Thebani lasonem Phereum ex Thessalia,
pratas, interficlunt et in puteura abiiciunt. Pater , ^.^j^^g ^^^^^ p^at vlrlus et autoritas, ut exlstima-
delnde Spartam profectus ac petens, scelens au- retur in Aslara tralecturus esse, ut bellura Persis
tores puniri, derisus est. Et narrantur alia | infgrret. Is cura venlsset ad Thebanos, hortator
exerapla crudelltatis et Ilbidmum, quibus in ira- j f^j^ gjg^ ^^ dimicarent cura Lacedaeraoniis, qui
perio Spartani et Iram Dei irritarunt, et voIunU- i„;tati nunc et cautlores et firralores futuri essent.
tes civitatura a se alienarunt, Et cum utrlsque dissuaderet praellnm, perfecit ul

Cura igitur Deus in eo ipso loco punivent ^.^^.4^3 condltionlbus pacera facerent. Ita sine

Lacedaemonios, qui scelerls vestiglum fuerat, vo-
luit homines et de magnitudine perpetrati scelerls,
et de iudicio divino commonefieri. Denunciata
fuit antea poena oraculo, quod recitat Pausanias.
Id his versibus reddidi:

Leuctra mihi sunt curae , et mors tristissima , gnatae

Occisae Scedasi qna periere duae.
Hic atrox fiet pugna , et saevissima caedes,

Fatalis quando veuerit illa dies.
Quam prius haud quisquam norit, quam Dorica pubes

Amittet robur , militiaeque duces.

Facta est autem pugna Leuctrica :
Anno Artaxerxis 32.
Anno 29. post pugnam Lysandri ad Aegos Po-

tamos.
Inltio anni secundi Olympladis centesimae et se-

cundae, die qulnto lunii.
Auno ante Inltium regnl Alexandri Irlcesimo

sexto , quod omniura scrlptorum consensu col-

localur in annum primura Olympiadis centesi-

mae et undecimae.

Elsi autem usque ad Leuclrlcam cladem nu-

praelio Lacedaemonil domum redlerunt. Et Ip-
sonls verba recensentur apud Xenophontem : So-
let Deus ex parvis magnos facere, et ex magnls
parvos.

Hic lason domum reversus fraude interfectus
est. Cumque in Thessalia contra tyrannos all-
quae civilates a Thebanls auxiliura peterent, pro-
fectus eo Pelopidas, postea a tyranno Alexandro
Phereo captus est, cuius tanta fult saevicia, ut
horalnes vivos insueret ursorum pelllbus, et ca-
nes contra eos incitaret. Ac In prima expedltlone
Thessallca, cum Pelopldara fraude captum essQ
Epamlnondas audlret, profectus eo cum exercltu,
tantum incusslt Alexandro terrorem, ut redderet
Ipsi vivum et incolumera Pelopldam, Ita fide et
virtute amici Pelopidas tunc servatus est. Sed
postea reversus in Tliess.diam Pelopidas, in acle
dimicans a lyrannl exercltu inlorfeclns est. Ty-
raimus vero postea domi a couiugis fratribus,
faces tenente coniuge, dormlens Irucldatus est.

Interea dum Thebanl occupall sunt motibus

Thessalicis, et ipsi et Lacedaemonii, el aliae

merantur anni prlncipalus Spartanl, tamen non \ civitales oslendunt, se pacera Antalcidac non yio-

817

I. CHRONICON CARIONIS.

818

laturos esse, Mantinel exules fretl hac pace con-

veniunt, et patrlamMantineam Instaurare conan-

tur. Fuerat autem Mantinea praeclpua urbs Ar-

cadiae, condita a filioLycaonls, cuius nomen fuit

Manlineus. Quae cum vicina esset Laconicae, et

tamen (ut gens Arcadica inquieta fuit, et mer-

cede mllltare consueverat) saepe adiungeret se

hostlbus Lacedaemoniorum , et velut arx esset

hostillum copiarum, a Lacedaemonils eversa fult.

Quare cum vlderent, non sine perlculo viciniae

eam Instaurart, Agesilaus Impedlre Instauratio-

nem conatus est. Accersit Igltur gens Arcadica

Thebanos. Ita novum bellum in Graecia accen-

sum est, In quoSparta pcne funditus periit. Nam

Epaminondas, qnem propter ipsius virtutem socii

libenter sequebantur, exercitum in Laconicam

duxit qnadraginta millium virorum, et vastata

Laconica et multis oppidis occupatis ad Spartam

accessit, nec tamen fluvium Eurotam, qui nivi-

bus Intumuerat, transiit. Ac tantus terror in-

cussus est Spartanls, ut servos armarent, pro-

missa eis libertate. Cumque speclem iustl exer-

citus, sex miUia armatorum, In urbe Agesilaus

haberet, disposuit eos certis locis, quia Sparta

slne moenibus erat. Ea res deterrult Epaminon-

dara , ne oppugnationem tcntaret. NecAgesilaus,

etsi conviciis provocabatur ;>d dimlcandum, tunc

iudicabat ex urbe exercitum educendum esse.

Steterunt autera arabo In contrarils ripis Eurotae,

Agesilaus et Epaminondas, sese mutuo conluen-

les, et alter alterlus vlrtutem admirantes, et for-

tunae vices cogitantes. Erat enim triste specta-

culum, cum anni sexcenti essent abHeraclidarum

regno in Laconica, nec unquam in ea conspecti

essent hostiles exercitus, nec incendia et popula-

tiones ab hostlbus ibl factae essent, nunc totam

regionem uri et vastarl. Ac ut Athenae ante trl-

ginta annos dedllione facta Impcrium et liberta-

tem amiserant: slc Spartae nunc pene simllem

calamitatera esse. Ipse etiam Agesilaus exemplum

fult inconstantiae rerura humanarum, qui et flo-

rentissimam patriam acceperat, et formidabilis

fuerat regi Persico, et suae aetiitis propter vlrtu-

tem laudatissimus dux fuerat, nunc senex patriae j tinei et Achei, ad eos accesserant.

videt incendla ct clvium funera. Profuit tamen Agesilaus exercitum ad Mantineam. Hic Epami-

patrlae animi robore et consilio. Non enim de- nondas sperans se nactum occasionem rei raagnae

seruiturhem, et clves armavit. Et cum exerci- perficiendae, videlicet occupandae Spartae, quia

tnm Epaiitiiion(his propius nrbem adduxit, emis- ' exercilus inde aberat, oraisso praelio Iler suscipit

sis prjiiitibus et (*x insidils adorfus hosliles copias, ! versusSpartam. Sed re indicata a Cretensi milite.

Commoratus autem Epamlnondas ad urbera
Spartam quatriduo, cum et dilabi Arcades ad
praedam videret in regione opulenta, in quam
spolia ex raultis gentibus congesta erant, dlscessit
inde ad alia oppida occupanda, fuitque In Laco-
nlca tres menses. IntereaLacedaemonll ab Athe-
niensibus auxilium petiverunt, facta comraemo-
ratione rautuorum beneficiorum, et orantes, ne
hos, qui in maxlmis Graeciae perlculls fuissent
velut Tia^aOTaTai Alheniensium , delerl slnerent*
Ibi cum civitas Atlica, ut saepe allas, obllta of-
fensionum , vellet Graeclam saivara esse, decre-
vit ut raisso exercituLacedaemonil defenderentur,
Mislt et Dionysius Siculus pater viglntl triremes,
In quibus fuisse Celtas et Iberos narratXenophon,
Et quidem postea plurlraum profulsse Lacedae-
moniis Celtas inqult.

Epaminondas,

Postquam vero discesslt ex Laconlca Epaml-
nondas, Spartanl propter socletatem Athenlen-
sium, et instructl auxiliis ex Sicllla missis, pau-
latira oppida sua recipiunt. Hos cum reprlmere
Arcades conarentur, nondum flnis fuit belll.
Cumque Agesilaus propter senectam ducere exer-
cltura non posset, missus est fillus Archldamus
cum Spartanis coplis et auxiliis Celtlcls adversus
Arcades, quos ita vicit, ut magna hostlum mul-
titudine interfecta, et nullo Spartano amisso, no-
rainata slt illa pugna : aday.Qvs /*«/'). Neque
taraen Arcades tumultuarl desierunt. Cumque
nova foedera fecissent cumEleis et allls, et delnde
Arcades ipsl Inter sese disiuncti essent, ut seroper
fuit genus hominum inquietum et rapax, et pars
(Manlinei videlicet) defecisset ad Lacedaemonlos,
alii a Thebanis auxilium peterent, et Messanae
instauratio Thebanis curae esset, redlit Epaml-
nondas in Arcadiam, ducens exBoeotia etEuboea
et Thessalicis equitibus raedlocres coplas, quas
accessione sociorum in Arcadia auxit. lam et
Lacedaemonii mediocres copias habebant, quia
equites Atheniensiura , et pars Arcadura, Man-

Eduxit igitur

lerrnrem eis iricussit, ne procederent.

^ Agesilaus redit Sparlam cura filio Archidamo et

819

SCRIPTA PH. MEL. AD IIIST. PPvOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

820

p^iucis nliis. Qiio cnm Ep-iminondas venisset,
arerritTia pngna repnlsns est. Hic rnrsns senis,
A^^esilii virtnle pjilria servata est , non nt antea,
sine pr.telio. Scribit enim Xenophon, divinitns
factum esse, ut Thebani, qni anlea Lacedaemo-
nios vicerant, et ignem spirabant (his enim ver-
his ntitnr: nvQ nvtovres) nunc tam paucis cesse-
rint. Nam Archidamus p;incissimos ex urbo edu-
cens, cnm interfecissel aliqnotThfbanos in prima
acie, tantum rehqnis terrorem incussit, nt fnge-
rent. Arleo nec fortunae nec viriiim magnitudini
confidendum est , sed cogitandum est dictum:
Victoria a Domino est. Ulerqne antem dux in
maiore admiratione fuit, alter propter consilium
oppugnandae urbis, aller propter celeritalem re-
ditus et defenslonem patriae. *

Regressus autem Epaminondas, etsi videhat,
se non sine periculo dimicaturum esse, tamen
qnia pugnandum esse statuerat, non procul a
Mantinea castra locat. Ihi intentus in occasiones,
adorlus est hostes praeter ipsorum opinionem , et
arte aciem ita instruxit, ut robur hostih's exerci-
tus pelleret. Eo in loco cum ipse praehnm cieret,
et cedere hostes cogeret , vuhnis accipit. Qnia
autem propler vidnus ducis milites non sequnti
sunt hostem cedentem , minus raagna strages facta
est, Epaminondas vivens relatus in castra, non
prius spiculum ex vulnere evelli permisit , quam
interrogavit, utri vicissent. Cumque victores esse
Thebanos diceretur, spicnlo evulso patriae gratu-
lans phicide mortuus est. Hic est exitus Epami-
nondae, qui non sohim propter iusticiam, forti-
tudinem, modestiam et fidem erga amicos valde
laudatur: sed etiam quia doctrinas a Lyside Py-
thagorico didicit, quarum studiis in eius pectore
raagis confirmatus est amor iusticiae etraodestiae.

Cum autem post Epaminondae mortem utri-
qne se pro victoribns gererent, Thebani et Spar-
iani, eaqne ex re passim novi motus orirenlur,
inquit Xenophon in fine suae historiae: Confusio
et perturbatio maior fuit in Graecia post Epami-

anno quarto, quod nominatnr helhim sacnim,
cuius saepe fit menlio in Oratoribus. Pertinet au-
tem historia belh sacri adOchi lempora, ut postea
dicam. ISunc breviter eius mentionem feci, ut
series Graecorum bellorum facihus mente compre-
hendi possit , et considcrelur, semel motis iinpe-
riis, non facile ea sedari posse. Caplis Athenis
seqinita est recuperalin , qtiani adiuverunt Tlie-
bani Inde Spartani Thebanos adorti, rursns
amiserunt imperium. Postea in hello sacro The-
bani attraxernnt Macedones. Aliquanto post ab
Alexandro Thebae funditus deletae sunt, et hor-
ribiles poenae per omnes Graeciae populos vaga-
tae sunt, ac simnl extincta est ubique vetus do-
ctrina ac disciphna, et perpetua lalrocinia in
Graecia fuerunt. Has ruinas gentiura intuentes
cogitemns de causis et simihl>ns omnium tempo-
rum raiseriis, et petamns, ut fihus Dei sit urabra-
culumEcclesiae suae, sicul texit in Aegypto domos
sangnine agni conspersas.

Res Romanae,

Anno ab urbe Ronia condita trecentesimo et
sexagesirao quinto urbs Roma a Gahis capta et in-
censa est, Olympiade nonagesima nona, regnante
in Persia Arlaxerxe Mnemone, anno vigesimo
post captas Athenas a Lysandro, ut Polybius scri-
bit. Integra vero historia apnd Livium legatur,
nt res R.omanae aliae. Hic tempora tantum in-
signium eventuum annotannis. Sed quia iUaCel-
tarum expeditio in ItaHam non brevis fuit, et
magnarum mutationum et muhorura praehorura
causa fuit, ahquid et de gente et de occasione
expeditionis addani.

VeteresGraeci regionem ad Alpes sitam, ver-
susOceanum Septentrionalem etOccidenlalera uno
nomine Celticam nominarunt, videlicet, totam
oram ab Oceano Occidentali ad H.jrcyniam usqne,
Deinde ah Harcynia versus Orientem uno voca-
bulo Sarmatias nominarunt, etsi vicinas aliquas

nondae pngnam, quam fuit ante. Tales bellorum 1 Alpibus d.st.nguunt ut Bo.os, Noricos et inde
exitus saepe sunt, ut hoc decennio vidimus bella | P^eon.os, Mysos. Inqu.t ig.turHerodotus, or.ri
ex belhs nata esse, sicut Pindarus inquit: Facile ^^i^""^ in Celt.s et Pyrene, quod hodie nominatur
est cuivis raovere urbem, sed in tranquillura »ffberS3ar, et d.r.raere raediam.

sistere sine Dei auxilio nemo potest. Praecipua
taraen fuit tunc potentia Thebanorum, qui non
niulto post Epaniinondae mortem contra Phocen-
ses, qui teraplura Delphicum spoliaverant , bel-

Noraen vero KeXrog est a ya.ldxriq. Et scri-
bit Apianus, se nihil de origine norainis aut gen-
lis verisirailius reperisse, quara hoc, quod Poly-
phemo in Sicilia duo sint nata filii ex Galatea,

lum raoverunt, Olyrapiadis centesiraae quintae ! quorum alteri fuerit nomen ^«Aar?;jj alteri XXXv

821

I. CHRONICON CARIONIS.

822

f)og. A Galata ortos esse yalaiag, iinde postea
facturn est noinen Cclii. Nos vero sclmus, ean-
dem esse vocem Galll et Sffiallen. Significat igitur
revera G.illi peregrinatores seu niigrantes. Et
quidem vocabull origo Ebraea est.

Multae autem et diversae gentes ronsederunt
in ulraque rlpa Piheni, et in illa ulleriore reglone
versus Oceanura Occldentalem et versus niare Li-
gusticiim. Nam et Massylienses fuerunt lonum
colonia. Et Vienna in Gallia Cretensium colonJa
est. Fult enim eodem noraine urbs Cretae, ut
scribitStephanus, dlcta, quod ibl Olus etEphial-
tes Martem coeperint. Qua narratlone significa-
tum est, bella ibi fratrum Islorum virtute sedata

Occaslo autem, qua Celtae et Senones in Tyrrlie-
niam adducti sunt, haec fult:

Adolescens nobilis Clusinus, Lucumon, tu-
toris coningera rapuif. Tutor hoc iusto dolore
incensus, invitavit Celtas, ut sedes quaererent iu
ea parte Italiae uberrima, et scelus Lucumonis
punirent. Ita cum Deus universae gentis Tyr-
rhenae sceiera puniturus esset, egressi ex horri-
dioribus locls Celtae et alil, Tyrrhenos oppresse-
runf. Et credibile est, non fuisse brevem et su-
bitan. expeditionem, sed paulatim plures exercitus
ex Giillla et Teutonicis gentibus eo infusos esse.

Ab his affirmant veteres scriptores Graecl et
Latlni, condilas esse urbes, Senas a Senonibus,

esse, unde postea reliquiae in Giillia consederunt. i Medlolanurn, Veronam, et alias quasdam. Qua
MagnamGalliae partem etLIgyes tenuerunt, quos
Stephanus Inquit ex Tarso venlsse. Tiirsus autem
dlcltur a Tarsls fillo lavan.

Consedisse autem In ora Seplenfrlonali Gal-
liae Senonas certum est , qui fuerunt ex noslra
gente Teutonica , quae nomen habet ab Ascane
Tuiscones. Et non dublum est, viclnas genles In
Itallani et postea in Graeciani duxisse exercitus,
mixtos ex Teutonibus et G.iIIis.

De expedilione In Graeciam postea dlcemus,
In qua Brennus post Alexandrum centum et quln-
quaginta millia peditum, et viginti uiillia equitum
et quadringeuloj» in Graeciam duxit, de quibus
scribit Callitnachus, dicere ApolHnem, suam et
regls Plolemaei comnmnem fure victoriam , se ad
Delphos fuhnine interfecturum esse Celtas, sed
regem Ptolemaeum inlerfecturum esse Celtas ad
lacum Serbonldera, Id est, Asphaltiten, Postea
enim cum In Aslam attracti essent, Ptolemaeus
Evergetes muUos interfecit ad Asphaltlten.

Ex hls narrationibus apparet, et magnum

autem occasione Piomam attracti sint, narrat Li-
vius, apud quem Integra historia legatur.

Artaxerxes Ochus, Persarum rex
octavus,

Piegnavit annos sex et vlginti, ac regnum oc-
cupavit necatis duobus fratribus. Hulus guber-
natlo cum plena fulsset crudelltatis adversus do-
mesticos, externris natlones, et adversus Eccle-
siam in ludaea, quae metiiocrem tranqulllitalem
et quasi Halcyonia habuerat, tandem ipse a qiio-
dam suo duce interfectus est. Inilio gubernatio-
nls Sidonem prodltione coepit, ubi cum suppHces
inlerfecisset, irati Sldonii, ipsi urbem incende-
runt. Ac perlisse Ibi quadraglnta milHa homi-
num seribitur. Postea Evagoram Cypri regem,
de quo extal Isocratis oratlo, cura fulsset eius so-
cius , interfecit.

D e saevicia Ochi adversus Ecclesia m,
Recuperavit Ochus et Aegyptum, Cumque -

robur harum gentium fuisse, et magnam multitu- i in vicinia ludaeae bellum gereret, saeviciam ia
dinem ex patria educlam esse. Sed expeditionera ludaeos etiam exercuit, (juibus ad id tempus a

in Graeciam antecessit [talica, cui occasionem

Longimano usque Deus tranqulllitatem dederat.

praebuit poena libidinis. Tenuerimt Itallae oram i ut instaurari urbes, templum, doctrinae studia,
ab Alpibus ad Tibrim usque tres gentes: Heneti ' et totus ordo gubernationis possent. Sed tanfa
ad &iuum Adrlaticum; Ligures contrarium litlus i est humanae naturae infirmitas, ut in rebus se-
adoccasimi; Media ora, quae et ubertate soli et ! cundis laeticia afferat negligentiam in frenandls
amoenitate longe excelllt, fuitTyrrhenorum, quo- cuplditalibus, Coeperunt igitur iam fratres de
rura appellatio antlqulssima est. Llterior Italiae summo sacerdotlo certare. SummusSacerdos erat
pars nominata est Ausonia, ab Ausone filio Ulys- i lohannes. Hunc ut frater eius lesus excuferet,
sis et Calypsus. Fuerunt autem Tyrrheni Lydo- petit a Vagose Persico praeside auxilium, et co-
riuu coloui. Lydi autem ab Aegypfils ortl sunt. natur vi occupare templiim, Ibl a fratre lohanna
Et fuisse tetras Iil>idinum confiisiones in 'lyrrhe- j frater In templo trucidatur. T.dia peccafa irii-
iiia, uarral riiriaeus, qui clrca liaec leuipora vixif. taruut iram Dei. Venit igitur lerosolyniam Va-

825

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

824

goses, et ingressus templum inde spolia avexlt.
Cui cum diceret lohanna, impie eum facere, re-
spondet praeses Persicus, illum vero magis impie
fecisse, qui ibi fratrem occidisset.

Postea Ochus et annuas pensiones templo
eripuit, donatas a Cyro et Longimano, et indixit
tributa populo ludaeorum. Occupata etiam
praefectura, id enim significat an6(^aof.iog , multa
oppida delevit, et multas familias procul transtu-
lit in Hircaniam ad mare Caspium. Rursus igi-
tur Ecclesiam exercuerunt magnae calamitates
usque ad Alexandrum Magnum, qui veniens le-
rosolymam, ut postea dicetur, restituit ludaeis
avxovofiiav et pacera , et tributa remisit.

Res Macedonicae,

Non dubium est, nomenMacedo factum esse
a Kittim, ut veteres dixerunt /tct^fmjg. Fuit au-
tem Kittim filius lavan. Et libri sacri affirmant,
Alexandrum ortum esse ex Cittim. Ac saepe fit
mentio huius vocabuli. Significat autem Kittim
percussores. Cum autem deinceps in historia
mundi rerum Macedonicarum praecipua sit com-
memoratio, utlleest, iuniores scire, quantum de
origine regum Macedonicorum Iraditum est.

V^elustas adfirmat, reges Macedonicos ab
Hercule ortos esse , et hanc seriem tradidit He-
rodotus:

Hercules,

Hyllus,

Cleodeus.

Aristomachus,

Temenus.

Perdicca, Hic primus in Macedonia rex
factus est,

Argaeus,

Philippus,

Aeropus,

Alcetas,

Amyntas,

Alexander , qui cum esset in ca#ris Mar-
donii, indicavit Aristidi, praeliaturum esse Mar-
donium.

Perdiccas et Alcetas fratres.

Archelaus natus ex patre Perdicca et an-
cilla Alcetae, nothus. Interfecit avunculum Al-
cetam et eius filium Alexandrum, et germanum
fratrem, Perdiccae filium. Tenuit regnum an-
nos 24. Gessit bella cum Thracum populis.

Tandem interfectus est ab adolescente nobili,
quem per libidinem contumelia affecerat. Estque
de eo versus traditus: Tevxojy cog he^cp Tt, i(p
y.ay.bv rjnari nv^si.

Archelai filii fuerunt Orestes, Archelaus
et Pausanias y et ordine regnum annos octo te-
nuerunt. His extinctis rediit regnum ad legiti-
mos haeredes, videlicet ad Amyntam filium Alce-
tae, interfecti ab Archelao.

Amyntas cum regnasset annos sex , reliquit
filiostres, Alexandrum^ Perdiccam^ eiPhilip-
pum. Cumque patri Amyntae successisset Ale-
xander, natu maximus, interfectus est a Ptole-
maeo Alorite. Hunc non multo post interfecit
Perdiccas, quem deinde in praelio coeperunt Illy-
rici. Post hunc tertius fraterPhilippus, qui tunc
obses aliquantisper Thebis fuerat, celeriter in
patriam rediens, fratri in regno successit. Fuerat
autem adolescens ductus Thebas a Pelopida , qui
pacem fecerat inter Ptolemaeum Aloriten, et fra-
trem Philippi Alexandrum. Vixit autem Philip-
pus Thebis apud patrem Epaminondae, quem
habuit exercitiorum socium , et exemplum virtu-
tis. De morte autem Philippi postea dicemus.
Prius enim pertexenda est posteritas.

Philippo nati sunt ex Olympiade, Alexan-
der Magnus et Cleopatra: Item ex matre Thes-
sala, Thessalonice^ quae nupsit Cassandro, in-
terfecta a filio Antipatri, quem deinde interfecit
frater ipsius Alexander. Hunc postea Demetrius
interfecit.

ExCleopatra, sobrina Attali, natusestPhi-
lippo filius Philippus , quem Olympias una cum
matre aeneo vasi inclusum, in ignem coniectum
interfecit.

Postea interfecit Cassander Olympiadem, et
Roxanen, coniugem Alexandri, et filium eius
Alexandrum , et Barsenen alteram coniugem Ale-
xandri, et eius filiumHercuIem. Antigonus vero
iussit interfici Cleopatram, germanatn sororem
Alexandri Magni.

Tales poenae vagatae sunt per Philippi ,et
Alexandri posteritatem, quia magna gloria a Deo
ornati facti sunt insolentes, voluerunt sibi tribui
divinos honores. Alexander etiam crudelitatera
in amicos exercuit. Cogitemus autem , haec tri-
stia exempla in tantis viris et nobilissimis familils
proposita esse, ut alios homines de modestia com-
monefaciant.

825

h CHROjNICON cafjonis.

826

Nunc ad Pliilippi Instorlam redeamus , qui
inter reges praecipuos recensetur, quia consilio
el forlitudine excelluit, et parvis copiis magnos
exercitus vicit.

Laudatus est in oraculo, in quo duo descri-
Luntur Philippi, quorum priorem ait fore victo-
rem mtiltarum gentium , et foelicem regem. Po-
steriorem vero, videlicet illum qui cum Fiomanis
bellura gessit, regni eversorem. Versus extant
in Achaicis Pausaniae:

In Blacedum populis clarlsslma regua tenebunt
Argiva de stirpe , bonum damnumque , Pliilippi.
Horum cjui prior est, gentes urbesque domabit.
Sed veleris regni perdet decus omne secundus,
A populis viclus, quos mittent vesper et ortus.

Inilio autem rcgni vicit Athenienses, qui
Argaeo regnum tradere conabantur. Deinde facta
pace cum Atheniensibus, viclt Paeonas et Bar-
dylhn regem illyriorum , trucidatis in praelio
septem raillibus lllyriorum, ac victor recepit op-
pida , quae regno Macedonico Illyrii ademerant.
Deinde cocpit Amphipolin et Pydnam , et oppi-
dum Crenidas, ubi venae auri erant, quod auxit,
et nominavit Philippos. Ex iis venis quotannis
Philippus reditum habuit mille talenta, id est,
sexcenta millia coronatorum.

In ea urbe postea Ecclesiam Paulus collegit,
ad quam extat Epistola scripta ad Phillppenses.
Fuit autem antea nomen urbis ^a&og, unde pro-
verbium est dudog aya&wv. Postea accersitus
Phiiippus in Thessaliam contra tyrannos, civi-
tatibus libertatem reslituit, et eas sibi foederibus
adiunxit,

Circa id tempus orlum est bellum sacrum
jn Graecia, cuius saepe fit mentio, quia magna-
rum calamitatum causa fult, et praecipue poten-
tiam Macedonicam auxit. Inchoatum esse Pau-
sanias scribit anno quarto Olympiadis centesimae
quintae, et duravit annos continuos decem. In-
tervallum est autem interpugnam ad Mautineam
et belii sacri seu Phocensis initium, anni quin-
decim. Tanta erant odia intestina Graecorum,
nata ex superioribus bellis , ut diu quiescere non
potuerint, et altraxerint externa auxilia et ser-
vitutem.

Occasio autem belli sacri haec fuit: In iudi-

cio Amphictyonico damnati erant Phocenscs, et

Thessalis et Thebanis petentibus, ut magnam

mulctam pendercnt. Hanc mulctam cum dare

Melanth. OrER. VoL. XII.

nollent, qula et agrl eis adempli erant, Lacedae-
moniis clam eos incitantibus, qui et ipsi magnam
mulctam debebant, PhilomelusPhocensis coUecto
exercitu colamnas Amphlctyonum evertit, in qui-
bus decreta mulctae scripta erant, et agros con-
secratos recipit, aurum et argentum aufert ex
templo, Addlt et alteram causam : Phocenses
veteri more defensores esse Delphici templi , id
ius eripi ipsis a Thebanls queritur. Ut igltur
opem ferrent iudicio Ampliictyonico et ternplo
vicini, Locri, Thebani elThessali, bellum Pho-
censibus inferunt. Philomelus victor tribus ma-
gnis praeliis, quarto victus sese de rupe praecipi-
tem deiecit. Ilic primi ducis Phocensium exitus
fuit. Secundus dux fuit Onomarchus, qui cum
In somnio vldisset, sibi in tempio datum esse
Colossum, ut altlorem faceret, speravit suam po-
tentiam maiorem fore. Sed tandem post multa
praelia suspensus est, Ila Colossiim auxit.

Suppedltabant autem Delphlci thesaurl pe-
cuniam ad conducendos et alendos exercitus.
Nam aestlmatlo auri et argentl, quod inilio huius
belli in Delphico templo fuit, scribitur fuisse
decem milllum talentorum, id est, sexaglnta
tonnarum auri. Vlcit igltur Onomarchus Boeo-
tlos, et coepit urbem Coroneam, Vlclt et duo-
bus praeliis Thessalos, et cum his Philippum
regem Macedonum, quem accerslverant Thessall
ad belli socletatem , et mullos Macedonas truci-
davit. Sed tertlo praelio in Thessalia Phillppus
vicit Onomarchum, trucldatls sex mlllibus ho-
stium, et captum Onomarchum affixit cruci.

Necato Onomarcho dux Phocensium factus
est Phayllus, cui Lacedaemonil pedites mille,
Athenienses quinque millia et quadrlngenlos
equites, et Thessali hostes Philippl duo mlliia.
Sed tribus praellls viclusPhayllus aBoeotlls, ipse
postea urbem Arycam in Locris coeplt, et dire-
ptam fundltus delevlt. Sed cum phthisl mortuus
esset, dux Phocenslum factus est Phalaecus,
Onomarchi filius, cui Mnaseas propter adole-
scentiam dux additus est. Sed Boeotil Mnaseam
non multo post incautum oppresserunt et inter-
fecerunt.

Postea cum Phocenses tres munltas urbes in
Boeotla tenerent, Orchomenum, Coroneam et
Corslas, ex quibus faclle erat populari universam
Boeotiam, Thebani nec pecunia nec viribus soli
diutius belli molem sustlnere potuerunt. Petunt
igitur ab Ocho pecuniam, qui miltlt eis Irecenta
53

827

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

828

t.ilenta, Id est , centum millla et octoginta mllUa
coronHtornni. Accersunt et Philippum regem
Macedonicum Thebani , qui magnum exercitum
Macedonum et Thessalorum adduxit in loca vi-
cina Boeotiae, ubi Phocensium dux Phallaecus
erat cum exercitu. Sed cum Phallaecus non au-
deret dimicare, petivit a Phillppo pacem , qul
concessit ea conditione, ut relicta terra Phocensi
et Boeotica transiret in Peloponnesum. Ita sine
praelio Philippus finem helli fecit. Phocenses In
servllutem redactl sunt, omnla oppida destru-
cta sunt, et muhitudo in villas dlstributa est, et
agri eis traditi sunt, sed ita, ut quotannis pcnde-
rent sexaginta talenta, id est, triginta et sex millia
coronatorum. ludicium Amphictyonum restitu-
lum est, et decretum, ut Pliilippns Ibi et succes-
sores reges Macedonici duo sufFragia haberent.
Pbocensihus ademptum est lus stiffragii. Decre-
tum est eliam, ut Philippus Graecorum dux no-
minaretur. Finito igitur bello Phillppus In Ma-
cedonlam rediit, parta non solum victoriae gloria
In causa lusta etspeclosa, quod templum et ludi-
cium Amphlctyonum defendlsset, sed eliam mo-
derationis In victoria.

Phallaecus postea in Creta milltans In qua-
dam oppugnalione fulmine Ictus perilt, et incen-
sis machinis multi eius milites Igni perlerunt.
Pausanias scrihit, finem belli sacri fuisse anno
primo Olympiadis centesimae octavae, ac fulsse
eum annum belli decimum. Fuitque hic annus
Ochi regis Persarum declmus nonus.

Arsames, rex Persarum nontis.

Ochl crudelltatem et poenae Ipsius et regni
inleritus sequuntur, iuxta regulam : Qui gladlum
acceperit, gladio perihlt. Ochus Interfectus est
a prlncipe Bagoa, qui cum regnum in sese trans-
ferre non posset, regem fecit Arsamen Ochi
filium. Qui cuin annos quatuor regnasset, etiam
ab hoc IpsoBrigoa interfectus est, metuente fih"um,
propter necem paternam. HIc finis fuit famih*ae
Cyri, in cuius consideratione deploranda est mi-
seria humana, quod etlam talium posteritas cito
degenerat, in quibus fuit vera agnitio Del et
excellens vlrtus. Fuerunt autem in regno Persico
reges Deum recte colentes: Darius Medus, Cyrus
et Artaxerxes Longlmanus. Hi laudantur in 11-
brls Danlelis et Esdrae.

Interfecto Arsame Bagoas ad prlncipem Ar-
meniae regnum transtuh"t, qul non fuit ex poste-

rltate Cyri, ac nomen el trlbult Darll, Hic Da-
rius ultlmus ab Alexandro vlctus et regnum el
vitam amlsit, ut pcstea dicemus.

Nunc ad res Macedonlcas redeamus: Cum
Philippus Macedo finem belli sacrl seu Phocensis
fecisset , anno primo Olyrnpiadls centesimae octa-
vae, et pace cum omnibus Graecls facta rediisset
In Macedonlam, postea multas urbes in Thracla
occupavit. Expulit etiam ex Euboea tyrannum
Calliam, de quo dicit Aeschines, fuisse eum mu-
tabihorem Euripo maris, cui vicinus falt. Cum
autem Athenlenses crescentem eius potentlam me-
tuerent, et eum Irrltarent, et viclssim ipse de-
bilitare potentiam Ipsorum conaretur, tandem re-'
diit in Graeciam Olympiade decima. Sunt igitur
anni inter belll sacrl finem , de qno diximus, et
postrenium adventum Phlh'ppi in Graeciam, cir-
cller novem. Fuitque occasio postremi adventus
haec aliena a causls priorls belll , In qua tamen
eliam praelextus rehgionis ostensus est, ut saepe
homines pravis cupiditatibus rehgionem practe-
xunt, quia vlderl volunt, se iustls et magnis cau-
sls ad bella movenda cogi. Hanc lusticiae slmu-
lationem graviores poenae sequuntur. Et Deus
sinit homlnes In tales furores ruere, ut idoloraa-
niae puniantur.

Fuit oppldum In Locrls, Amphissa , quod
campum duorum milliarium Germanlcorum con-
secratum occupaverat, et tradlderat suls civlbus,
ut ibi vlllas extruerent, et colerent agros. Hunc
campum cum restitul templo Delphico Amptii-
ctyones iusslssent, armis etiam evertere villas co-
narentur, concursu Amphissensium repressa est
turba, quam Amphlctyones adduxerant. Defen-
derunt autem et Thebani Amphissam, quia Locri
Thebanis amlcl erant. Fit igitur decretum Am-
])hictyonum, de accersendo Philippo rege Mace-
donico, praeserlim cum iam et ipse in consilio
Amphictyonum duo suffragla haberet. Ac De-
rnosthenes inquit , quosdam pecunia corruptos
astute perfecisse, ut Illud decretum fieret, ut eo
praetextu Phillppus accersitus Graeclam oppri-
meret. Ego odio Thebanae potentiae decretum
ilhid a plurlbus factum esse existinio.

Vocatus Igitur Philippus cxercitum addnxit
in Graeciam, mense Februario. Ac primum
Amphlssenses punit. Erant utriqiie in metu,
Thebani quia Amphissenses defenderant, etAthe-
nienses propter Euboeam. Mittunt igitur legatos

829

I. CHRONICON CARIONIS.

830

ad Phillppura, ac petunt, ne pacem quae in foe-
(Jeribus antea utrinqne promissa crat, violet. In-
terea Philippus urbem Phocensem Elateam vi ca-
pit, et totam regionemPhocensem occupat. Cum
autem iam et Graeciae partem occupasset, et cae-
teri in metu essent, suasor fuit Demosthenes, ut
Athenienses et Tliehanl se coniungerent ad Grae-
ciae defensionem. Et mense Maio decretum fa-
ctum est, ut Philippus armis reprimeretur, et
facta est cum Thebanis societas. Postea die septi-
mo mensis lulii ad Cheroneam urbem Boeotiae
pngnatum est, fuitque tanta virtus Graecorum,
ut diu anceps praelium esset, ac multis utrinque
cadentibus trepidaverit Philippus, donec adole-
scens Alexander equites a fronte ad latus duxit,
et in medium exercitum Graecorum irrupit. Ihi
inclinatio facta est. Interfecti sunt autem cives
Athenienses mille, et capta duo millia, multo
plures vero Thebani et interfecti et capti sunt.
Ac praesidiumThebis impositura est. Erat autem
inter captivos Athenlenses Demades orator, qui
Atheniensibus pacem impetravit, et obtinuit, ut
captivi sine precio redderentur.

Post victoriam Philippus convocatis Grae-
carum civitatum legatisCorinthum, ibi duxGrae-
corum contra Persas nominatus est, et constituta
pace Gracciae in Macedoniam redilt, ac trans-
laturus hellum in Asiam , misit eo partem exer-
citus. Sed dum commoratur domi, et ostentat
reglum splendorem cum aliis spectaculis, tum
vero etiam sacrificio, in quo suam statuam inter
Deorum statuas collocavit, in spectaculo quodam
a satellite Pausania interfectus est, non diu post-
quam ad Cheroneam vicit Athenienses et Theba-
nos, sicut Oraculum praedixerat, victorem brevi
post morlturum esse: Flet victus, sed victor mor-
luus est : xla.Ui 6 rixrj&elg , xal 6 vixrjGag dno-
kwle. Ita rex praestantisslmus consillo et forli-
tudine, adhuc aetate florens, tantum enlm vlxit
annos sex et quadraginta. ut in Arcadicis apud
Pausanlam narratur, interfectus est, cum et inter
Deos coll vellet, et obscoenis voluptatibus se de-
deret. Quae delicta Deus horrlbilibus exemplis
punit etiam in hac vita, Deinde et per coniuges
et filios vagata sunt poenae, ut supra diximus.

Alexander Magnus.

Extincto Philippo filius Alexander ex Olym-
piade, quae nobilltate alias conluges antecelluit,
regno Macedoniae potitus est. Ac prodest memi-

nlsse tempus initH regnl Alexandri, qula raulta
inde tempora post eum sumuntur.

Olympiadis centesimae undeclmae anno prl-
mo coeplt regnare Alexander, culus temporis pro-
pter certitudinem saepe fit mentio. Fuit autem
annus a condito mundo 3628. A redltu Nehe-
miae ex Babylone in ludaeam anno 88. cum in
ludaea Pontifex esset laddus, cuius frater Manas-
ses aliiid templum contra legem Dei in monte
Samarlae, qui nomlnatur Garizin prope Sicheni,
condidlt. Ita tunc non diu post rcdltum ex Ba-
bylone ambitio et discordiae Pontificum in ludaea
turbabant et polltiam et doctrinam, et legitimos
cultus. Quod eo magis mirum est, quia haec
tempora Nehemias attlgit, qui vixit circlter annos
130. Huius tanti viri autoritatem in senecta
spreverunt iunlores, cupidi dominationis,

Supra dictum est, reges Macedonlcos ab
Hercule ortos esse, paterna origine. Olym])Ias
vero, materAlexandri, exAeacidis esU hac serie:
Aeacus.

Peleus, vicit Centauros.

Achilles, fillus Pelei, dolo interfectus a Parlde.
Pyrrhus interfectus ab Oreste propter Hermio-

nen, filiam Menelai.
Molossos rex Eplrl et Pielus, nati ex Androma-

cha , olim Hectorls coniuge.
A Pielo scribitur ortos esse sequenles reges in

Epiro, ut narrat Pausanias in Atticis.
Tarymbam.
Alcetam. Ex hoc
Neoptolemus et Arymbas.

Olympias Neoptolemi filia, mater fult Ale-
xandri Magni, et soror Alexandri Epirotae, qul
cum in Italiam traiecisset, ut Tarenlinis opera
ferret contra Brutios, in Brutiis periit.

Arymbae filius fuit Aeacides, pater Pyrrhi,
qui Pyrrhus postea cura Iloraanls bellum gessit.

Natus est igitur Alexander Magnus ex duabus
familiis in Graecia praestantissimis, videlicet ex
Herculls et Aeaci posteritate,

Darius, ultimus rex Persarutn.

Regnavit annos sex. Coeplt enira regnare
eodem anno, quo Philippus mortuus est, a Bagoa
qui Ochura et Arsaraen vcneno sustulcrat, accer-
situs ad regnura propter opinionem virtutls. Cum
enim Artaxerxes bellum gpssit cum Cadusiis, et
quidam Cadusius provocaret unum ex Perslcis du-
53*

831

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

832

cibus ad monornachiarn , hic Darius Cadnsium vi-
clor occidit. Quare Armeniae gubernatio ei com-
mendiita est. Etsi autem vocaverat eum ad re-
gnum Bfigoas, taraen ut semper in metu sunt ho-
micidae, hunc qnoque metuens, veneno tollere
Darium conatus est. Sed re indicata Darius Ba-
goam venenum quod in eo convivio regi daturus
erat, bibere coegit. Ita Bagoas extinctus tandem
scelerum suorum poenas dedit.

Cum autem sciret Darius, iam a Philippo
missos esse exercitus in Asiam, mittit et ipse exer-
citus, et classis ducem facitMemnonemPihodium,
cuius perilia fuit excellens, et in Graecia mortuo
Phllippo concitavit contra Alexandrum civitates.
Demoslhenes etiam, ut fuit inquietus, belli sua-
sor fuit, cni adversalus estDemades, qui ait, se
reprehendisseDemosthenls decretum, quod fnerit
tanfura ovoaaGi y.alov, et fuisset exitiosum Rei-
publicae, si Athenienses obtemperassent. Inquit
eliam Aeschines, aDemosthene adeo spretum esse
Alexandrnm, ut nominarit eum jiia^ylTriv.

Cum igitur multi in Graecia florentem Per-
sarum potentiam intuerentur, et confiderent auxi-
liis Persicis, hortatores fuerunt defectionis a rege
Macedonico, Thebani igitur praesidium Mace-
donicum ex arce deiecerunt, et decretum fecerunt,
ut qni Graeciae libertatem defensuri essent, se
cum ipsis coniungerent. Haec nova belli causa
fuit Alexandro,

Post mortem Philippi gentes bellicosae, vi-
cinae Macedoniae res novas moliebantur, Illyrii
et Trihalli. Horum sedatis tumultibus Alexan-
der initio regni Syrmum quoque regem Getarum,
a quo Syrmium postea nominatum est , cotigit pa-
cem petere. Ibi cum cognovisset Thebanos bel-
lum movisse, celeriler inGraecIam rediit, et cum
aliquot praeh*a circa Cadmaeam et in portis The-
banis facta essent, infusi rnilites Alexandri intra
portas, coeperunt Thebas, ubi magna caedes in
ipsa urbe facla est. Interfecta sunt sex millia ho-
minum, capta et redacta In servltutem trlglnta
inillia. Llrbs Thebana funditus deleta est, quam
taraen postea Cassander restitui iussif. Et de
exulihus, qui cfFugerant, decretum est, neusquam
eis in Graecia hospitinm praeberetur, Sed Athe-
nienses memores veteris beneficll, cnm contra La-
cedaemoniorum decretum Tliebani Ipsls hospl-
tium praebuerant, nunc receperunt exules, nec
eos expulerunt, Hanc gratlludinem postea Ale-
xander comprobavit.

Anni sunt autem ab eo tempore, quo captae
sunt Athenae a Lysandro sexaginta, nec sunt plu-
res. Tam exlguo tempore primum Athenae et
imperium amlserunt et captae sunt. PosteaSparta
aralsso imperlo durissime affllcta est. Nec multo
post urbs Thebana funditus deleta est. Fuitque
is annus tertius post luctuosam pugnam ad Che-
roneam. Ita cum floruisset Graecla sapientla et
vlrtute, postea laxata dlsclplina, cum petulantia
iuniorum et ambltlone bella non necessaria mo-
veret, magnorum scelerum poenas dedit, slcut et
hoc tempore Turclcam tyrannldem attraxlt idolo-
rum cultu, Hbldinibus et odils domestlcis,

Dignum vero memoria est factum Tlmocleae
matronae Thebanae, a qua cum posceret quidam
ex Alexandri ductorlbus quidquld habebat auri
etargenti, et iila corpori metueret, dixit se mon-
straturam qno abieclsset, Educit igltur mllitem
ad puteum in hortura , et alt, ibl occultatum esse.
Cumque ocull rallltls ad puteum conversi essent,
ipsa eum impelllt, et In puteum praeclpitat, Po-
stea ad Alexandrum adducltur Matrona, qui au-
diens elus narrationem, et nobllitatem famillae,
iussit eam cum fdlis et fdiabus liberam esse. Re-
ges enim ut aliarum virtutum, ita et pudiciciae
defensores esse debent.

Post Thebarum excldlum ab Athenienslbus
petivlt Alexander, ut dederent oratores, Demo-
sthenem etLycurgum, qui bellum suaserant. Et
censult Phoclon , sicut ollm Erechthei fdlae fa-
ctae essent vlctlmae pro patria, ita ipsi quoque ad
hostem accederent, ac se interfici paterenlur, ut
patrla tranqullla esset. HIc Demosthenes recl-
tavit Apologum deLupIs, qui pastorlbus pacera
offerebant, ea condltlone, si canes dederent. Sed
cum populus dubitaret, orator Deraades ad Ale-
xandrum profecturum se esse promislt. Hulc po-
pulus dat mandata, ut pacem petat. Item, ut
petat, ne cogantur exules Thebanos expellere.
Quae omnia Deraadls legatlone irapetrata sunt.
Haec Alexandri moderatio in victorla excellens
vlrtus fult, et opus Del, qui incenderat eum sin-
gularl impetu, ad faciendam imperll translatlo-
nem, et punlendam saeviciam et luxumPersarum,
slcut Siracides inqult cap. 10.: Propter inlusti-
clam regnum a gente in gentera transfertur.

Pace constltuta In Graecla communi decreto
nominatus est Alexander dux Graecorum contra
1 Persas, et secundo anno duxit exercitum inAsiara,

833

I. CHRONICON CARIONIS.

834

ubi quae praelia facta sint, quae urbes quanto
Jabore captae sint, quanta vicloris magnitudo ani-
rni , iuslicia et modestia initio fuerit, discendum
est ex intogris historiis. Modestiae testimonium
ingens est, quod cum Darii coniugem, filios et
filias coepisset, curavit ut regio more alerentur,
et nulla contumelia afficeretur. Quod Persicus
nuncius narrans D;irio, his eum verbis ornat:
Alexandrum et in praeliis acerrimum, et in victo-
rla clemenlem esse, Jeiyor /na^oiLieyoVf X9^]axbv
de y,qari]Oavxa»

Quarto anno cum Asiam et Cillciam magno
labore domuisset, Tyrum post longam obsidionem
septimo mense coeplt. \\\n septem millia homi-
num in oppugnatione inlerfecta sunt, dno miUia
postea strangulata sunt, tredecim Tnillla in servi-
tutem redacta sunt. Haec calamitas abEsaia prae-
dicta est, qui Cap.23. inquit, Venturos esse ever-
sores Tyri ex terra Clttim.

Inde Alexander ad ludaeam accessit, cui
iratus erat, quia ludaei in obsldione Tyrl respon-
derant, se memores magnorum beneficiorum,
quae a reglbus Persicis acceperant, nihil facturos
esse contra eos. Cum autem Tyro capta Alexan-
der in ludaeam venisset, placaturus eum laddus
summus sacerdos, ornatus veste sacerdotali, cum
coetu sacerdotum et seniorum processit ei ob-
viam, et pacem petivit. Ibi Alexander de equo
descendens summum sacerdotem reverenter sa-
lutat, et pacem promittit, Duces admirantes in-
terrogant , cur tanto honore hunc sacerdotem ex-
ceperit? Quibus respondet, se in Macedonia ante
bellum dormientem vidisse talem speciem numi-
nis, ornatam simili veste, vocantem eum in
Asiam, et iubenlem , ut bellum contra Persas
moveret , et dextram porrlgentem , tanquam du-
ctricem. Eius speciei cum viderit hunc sacerdo-
tem similem esse, existimare se, hunc populum
Deo curae esse, seque ab huius populi Peo ad-
iutum esse, quare ei parcere et benefacere decre-
visset. Postea hospitaliler exceptus trlbuta ab
Ocho tyranno imposita remisit, compescuit etiam
viclnos in Samaria , qui adversus ludaeos tumul-
tuabantur. Credlbile est etiam, narrasse sacer-
dotes Alexandro Danielis praedictionem, qui anle
annos 200 vaticinatus fuerat, regem Graecum
potiturum esse imperio Persico. Et non dubium
est, de hac tanta generis humani mutatione sa-
pientes multa collocutos esse.

Narrat enlm et Diodorus, Seleucum scrl-
pslsse, Chaldaeos sacerdotes praedixisse sibi Ale-
xandri interitum, et parlltionem regni inter qua-
tuor duces, Haec existimo ex Daniele sumpta
fuisse,

Praecipue vero in hac historla conslderetur
exemplum, quod In tanta mutatione generis hu-
manl Deus Ecclesiam, cum nulla habuit humana
praesidia, clementer texlt, et fiiit medlocris Ec-
ciesiae tranquillltas sub Macedonlcis reglbiis, fere
usque ad Antlochi Epiphanis tempora, ut postea
dicemus,

De Aegypto,

Regnum Aegyptlum, ut supra dictum est,
inter prlma et pulcherrima regna generis humani
fuit, et quanquam bella gessit cum Chaldaels et
Assyriis, tamen usque ad Perslca tempora, annos
circiter miile, semper relinuit proprlos reges, et
veterem regni formam, Cambyses vero et delnde
Darius regno Aegyptio potiti sunt. Postea cnm
sub Darlo Notho defecisset, difficili bcllo recepit
eam Ochus, et magnam ibi crudelitatem exercuit.
Fult autem ultimi Darii tempore praefectus ibi
Mazabes, qui cum sciret, Aegyptios odisse Per-
sicum imperlum, et quia ad arcendum Alexan-
drum imparatus esset, venlenli ex Syria dedidit
sese et Aegyptum sine certamine. Ita vetustum
et opulentum regnum Alexander occupavit, et for-
tunam sapienter moderatus est, non mutavit ve-
terem formam gubernationis, sed veteri moreNo-
marchas fecit, et quidem Aegyptios, nec uni ex
suis commendavit universi regni gubernallonem,
sed praesldia imposuit diversis locls, et his du-
ctores praefeclt, pacis tuendae causa. Ac scribit
Arrianus, addilos esse duos inspectores, quos no-
minavit Episcopos, Quae omnia sic constituta
sunt, ne si unus esset summus gubernator, regem
se faceret. Et dicit Arrianus, Romanos Alexan-
dri consilium postea in Aegypti gubernatione se-
quutos esse. Ita vetus doctrina in eo regno con-
servata est inde usque a loseph ad Mahometlca
tempora, annls plus duobus millibus. Scribitur
et reditus Alexandro indlcatos esse sex mlllia ta-
lentorum, id est, sex et triginta tonnas auri,

De praelio ad Arhela,

Conslituto regno Aegypti ex urbe Memphi,
quae nunc est Alcairum , rediit Alexander in Sy-
riam, anno sexto poslquam regnare coeperat.

835

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTL\.

836

Cumque Tyrum rediisset; multis rebus in Asia
ordinatis, celeriter duxit exercitum adversus Da-
rium. Cumque ad Arbela in Assyriam venisset,
vicina fuerunt Alexandri et Darii castra. Ibi
rnense Augusto, ut Plutarchus recitat, eclipsis
lunae conspecta est, cuius et alii scriptores men-
tionem fecerunt, qui et eodem mense, die vice-
simo sexto pugnatum esse dicit. Quo in praelio
profligatus est ingens Darii exercitus, interfeclis
nonaginta millibus hominum. Fuerunt in acie
Darii cum Scythis Dai et Sacae, ut aliHrum gen-
lium nomina omittam. Acies ita instructa fuit,
iit Alexander in medio esset cum Thessalis eqni-
tibus, Clitus teneret dextrum cornu , Parmenio
sinistrum. Ubi etsi multi inlerficiebantur a Scy-
thicis et Bactrianis equitibus, tamen Alexander
recta ad Darium accessit, mediam aciem tenen-
tem, quo pulso et fugato postea opem tulit Par-
menioni , ubi acerrima pugna fuit.

Darius pulsus fugit per loca ardua et aspera
in Medos, sed Alexander recta accessit ad Baby-
lonem et Susa , quae urbes ultro deditionem fe-
cerunt. Postea duxit partem exercitus in Medos,
nt Darium persequeretur, quem Bessus praefectus
Bactrianorum, cum intelligeret Alexandrum prope
esse, interfecit.

Etsi autem Alexander post necem Darii mox
in eum locum venit, ubi tanti regis corpus vidit
iacere cruentum et sine honore, tamen non vidit
viventem Darium: sed ipse regio honore sepeHri
eum curavit. Bessum vero interfectorem compre-
hensum iussit discerpl , alligatum duabus arbori-
bus inflexis,

Hic fult exitus regis Darii , qui etiam est in-
signe exemplum inconstantiae rerum humanarum.
Et quidem tota mutatio imperii. deletis tot urbi-
bus, et trucidatis tot exercitibus, plena est mul-
torum horribilium exemplorum, quae sunt com-
monefactiones de iudicioDei, qul non leniter mu-
tat imperia propter multa magna scelera homi-
num, ut saepe dictum est: Propter iniusticiam
mutantur regna.

De tertia monarchia^

Mortuo igiturDario, anno suae aetatis quin-
quagesimo, cum regnasset annos sex, translata
est monarchia a Persis ad Alexandrum, cumPer-
sae tenuissent eam annos ducentos et paulo am-
plius. Estque initium Graecae monarchiae annus
Alexandri septimus.

Extincto Dario anr.i ah'quot consumpti sunt
in expeditione Indica, in qua primum pervenit ad
Taxilen, qui regnum habuit non minus Aegypto,
et ubertate agrorum eximium. Is Alexandri for-
tunae cedens, ad euin ultro accessit, inquiens,
nihil opus esse bello, malle se beneficiis certare.
Si sit potentior, se daturum esse munera Alexan-
dro, si inferior, se gratum fore, si beneficia ab
ipso acceperit. Alexander adversus ultro ceden-
tem nihil hostile faciendum esse censuit, dedit et
accepit regia dona, et regnum eum tenere iussit.

Deinde cum Poro rege Indorum bellum ge-
stum est. Nam is dimicare cum Alexandri exer-
citu ausus erat. Sed cum captus esset, interro-
gat eum Alexander: quomodo captum tractare
conveniat? Respondit ille: ftaoihy.uig, Cum-
que interrogat Alexander: an praeterea aliquid
peteret? respondit Porus, omnia se complexum
esse, cum dixit {jaoihxojg. Ostendit igitur Ale-
xander clementiam praecipue regiara esse, nec
vitam nec regnum ei ademit, tantum pro rege
nominari satrapam iussit.

Haec sapienter et cleraenter facta maxime
decebant regcm, ad quem scribens Aristoteles
hortatur eum, ut cogitet, regnum a Deo ipsi da-
tum esse, ab benefaciendum generi humano: TiQog
tvaQyeoiav , ov nQog v[3Qir. Haec ab Aristotele
gravissime scripta sunf. Constituuntur enim
regna divinitus, ut leges, pacem et disciplinam
custodiant, et bene sit communi honestae socie-
tati hominum , sicut Paulus inquit ad Roma-
nos 13.: Magistratus Dei minister est, tibi ad
bonura. Et Danielis praeceptum est ad regem
Chaldaeum: Libera te a peccato iusticia et bene-
ficiis erga pauperes, id est, iniuste oppressos.

Hunc finem certe intelligere et intueri prin-
cipes debent. Nec sint imperia similia latroci-
niorum, quorum finis est, tantum nocere aliis.
Nec recte respondit Alexandro pirata captus, qui
interrogatus , cur in Mari latrocinium exerceret,
respondit: Cur, cum tu exerceas in Terra latro-
cinium, mihi non idem in mari liceat? Non
enim erat latro Alexander, sed rex, legitimum
imperium tenens, et gerens bella iusta, in quibus
Deus in eum transtulit monnrcbiam, ut Persarum
tyrannis puniretur, et restituerentur in genere
humano leges et disciplina. Nec de belh*s Ale-
xandri plura addam.

Post victorias autem in vita domestica mores
ipsius valde mutati sunt, ut in ipso praecipue con-

837

I. CHFiONICON CARIONIS.

858

spici possit , quod dicit Herodotus , etiam opti-
mura virum in tanta potentia corrumpi. Et nota
sunt dicta: Luxuriant animi rebus plerunque se-
cundis etc.

Mirum est autem, non solum corpora ho-
minum et possessiones mutari et deleri , sed etiam
sapientian et virtutem in anima , quae sunt res
lirmiores, languefieri. Ut miniis mirum est,
corpus lulii inlerfeclum esse, quam sapienliam
et virtutem excellentem in Hercule extinctam esse,
qui furens interfecit fdios. Agnoscainus igitur in
his horrendis exemplis imbecillitatem generis hu-
mani, et sciamus, petendum esse a Deo, ut et
corporls et animi bona nobis servet, et cogitemus
dictum leremiae: ScioDomine, non est hominis
via eius. Et Danielis: Deus d;>t s.ipitntiam sa-
pientibus.

Tristius est igitur in Alexandro, quod tanta
virtus languefacta est, quam quod corpns immatura
morte periit. Anle captam Babylonem fnit mode-
stus, temperans, in imperio iustus, non indulgens
irae ul iniustam erudelitatem exerceret, sapiens in
praeficiendis gubernatoribus. Nihil igitur in illo
imperio pulthrius erat ipso rege propler virlutem.
Postea niiiil eo turpius et deformius fuit, Noini-
nari se Deum et coli divinis honoribus voluit.
Hoc tantum scelus poenae sequutae sunt, certa-
roina in ebrietate, in quibus ir;itus interfecit Cli-
tum, a quo servatus fuerat in pugna ad Grani-
cum, et alia multa turpissime fecit. Adorari vo-
luit, Et Callisthenem Phiiosophum, natiim ex
consobrina Aristolelis, qui eum adorare recusa-
vit, includi in caveara iussit, et circumduci spe-
ctandum, ac tandem interfici, versura addens:
JMiou) ^ocfiOTrjV , oarig ovy^ avT(u oocpog, hoc
est: Odi sapientem, qui sibi non sapit. Et crevit
furor adeo, ut interficeret senem ducem optime
meritvim Parmenionem, qui priiecipuus inter dii-
ces Philippi et ipsius Alexandri fuerat. Talis est
praecipue aulica benevolentia et gratitudo. Qiiare
dictum est: Saevum praelustri fulmen ab arce
venit. EtPindarus inquit: nalaia ya^ eviJsi xo^~
QiQf df,iv(xiiioveg dt ftQOTol. Antiqua dormit gra-
tia , et homines sunt immemores.

Cum autem Alexander ex India reversus ac-
cessisset adBabylonem, Chaldaei vates dixerunt,
moriturum esse brevi , postquam urbem ingressus
esset. Hoc vaticinio motus aliquot dies exfra ur-
bem commoratus est. Postea Anaxarcho, physico,
epicureo et cyclopico homine, deridente haec

vaticinia, ingredltur urbem, et ibi legatlones
omnlura gentlum audit, cognoscit controverslas,
constitult provincias et legatos regiis muneribus
donat. Postea dedens sese voluptatlbus, certa-
mlna potentium tanta institult, ut aliqui in con-
viviis sublto extinguerentur. Ipse tantum ad duas
choas processit, id est, octo sextarios.

Tunc autera inter Aulicos Colacas familiarls-
slmus ei fuit Thessalus quidam , nomine Medius,
cuius hoc est dictum : Audacter calumniare, sem-
pcr allquid haeret. Ab hoc Thessalo vocatus ad
convivium cum larglus bibisset, subito sensit ma-
gnum cruciatum inter scapulas, in eo loco, qui
nominatur itieTacpQsyor , ubi orificium ventricuU
alligatum est spinae dorsi, sicut usitatnm est, in
eo loco crtidltates sentlri. Inde et febris sequuta
est, in qua non abstlnuit a vino, Initiam febrls
fult mense Daesio, qul cum nostro lunlo congruit,
dle 18. Cumque aegrotasset dies undecim , dle
vicesirao oclavo mensis Daesii mortuus est.

Sic Alexander, cura in tot praelils invictus
fuisset, perlit immodico vino, slcut Daniel ^la-
cedonlcuin regem pardali simllem faclt, quae non
capitur ab armatis venatorlbus, ([ipsorum enlm
iacula sua celeritate eludit) sed soplta vino et
venere.

Est autem et huius regls interitus insigne
exemplum inconstantlae rerum humanarum, et
monet, ne exultantes laeticia laxeraus frenos in-
iustls cuplditatlbiis, et poenas attrahamus, sed
petamus nos a Deo gubernari, cogitantes et acci-
dere posse subitas conversiones, slcut dicltur:
Magna momento ruunt, et Deum vindicera esse
scelerum.

Vixit annos trlglnta duos et menses octo.
Regnavit annos duodecim et menses octo, Fult
hlc raensls primus Olympiadis centesimae quartae
decimae, ante Christum natum annls trecentis
vigintl quatuor.

Lim sine certo rege erat maxima pars generis
humani, et accidit, quod Demades dixlt, Ale-
xandri exercitum ipso mortuo simllem esse Cy-
clopi effosso oculo, ac membra rectore carentia
rultura in mutuara perniciem, sicut interfecto lu-
lio Piomae accidlt, et multa sunt similia exempla.
Constantino mortuo filli inter sese diinicarunt.
Nunc quoque postquam Carolus guberuationem
deposuit, Germania, Belgicum, Italla sunt velut
Cyclopis corpus amisso oculo. Praedixer.it et Ipse

839

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

840

Alexander, se duclbus suis relicturum esse ma-
gnam dyivya imrdcpiov,

De successoribus Alexandri,

Sicut Daniel ex Graeco rege quatuor cornua
oriri vidit, ita accidit. Lacerata est enim eius
monarchia in praecipua et maxima regna quatuor.
Etsi enira, ut fit, alia parva regna inter tantos
tumultus orta sunt, tamen cultissimam partem
generis hnmani quatuor regna complexa sunt:
Aegyptus, Syria, Minor Asia et Macedonia.
Ouanquam autem variae vices et in his regnis
fuerunt, tamen Ptolemaeus et eius posteritas Ae-
gyptum retinuit, usqne ad luliumCaesarem. Se-
leucus et eius posteritas Syriam. Auligonus ini-
tio Minorem Asiam tenuit. Anlipater Macedo-
niam, Postea deleta Antipatri posteritate Mace-
doniam tenuerunt posteri Antigoni, donec Pioma-
iii eam occupaverunt, rege Perseo capto.

Fuerunt autem inter hos ipsos duces Alexan-
dri slatira post eius mortera ingenlia bella, dum
quilibet solus monarchia se potiturum esse co-
gitat.

Prima deliberatio post mortem Alexandri
haec fuit, ut frater Alexandri, Arideus , rex
esset, et ul expectaretur haeres ex Hoxane, con-
iuge Alexandri. Et quia Pej'diccae siimma fuit
autoritas , hic praecipuus totius imperii guberna-
tor erat, quia in Arideo erat mentis error. Spe-
rans igitur Perdiccas, se imperio potiturum esse,
coniugium petivit Cleopatrae, sororis Alexandri,
et Ptolemaeo Aegyptum eripere conatus est. Id
initium foederum et bellorum inter duces fuit.
lin enim Plolemaeus et Antipater primum foedus
iuler sese fecerunt. Cum igitur Perdiccas exer-
citum in Aegyptum duxisset, et ad Memphin us-
que accessisset, cum infoeliciter pugnasset, a suis
equitil)us interfectus est. Nam et antea in odio
erat propter crudelitatem , et Ptolemaeus propter
iusticiam et beneficentiam dih'gebatur. Ita Per-
diccas, qui primus inter duces bellum movit, pri-
mus interfectus est. Adiunxerat sibi Antipater
Craterum, cui deditfiUam, nomine Philam, cu-
ius fuit exceilens virtus. Sic enim de ea scribit
Diodorus: Haec mulier virtute excelluit, seditio-
nes in castris sedavit, sororibus et filiabus paupe-
rum militum dotes dedit, falso accusatos homines
liberavit periculis. Saepe et consiliis eius in gu-
beraatione pater usus est.

Bellum Lamiacum.

Anlipaier et Craierus Atticam civitatem rur-
sus moventem belium adversus Macedonas, pro-
ximo anno post Alexandri mortem coegerunt ad
faciendam deditionem, exercitu in viciniam ad-
ducto. Ut enim saepe antea mullitudo Attica
somnians veterem libertatem et Graeciae princi-
patum, tumuituata est: ita tunc mortuo Alexan-
dro sperans repressisMacedonibus rursus sese do-
minaturam esseGraeciae, Aetolos et partem Tlies-
salorum sibi adiunxit, el Antipatrum ingressum
in Thessaiiam vicit, et in urbem Lamiam fuge-
re coegit, qiiam Leosthenes dux Atticus cinxit.
Erantque initia belli Atiieniensibus foeiicia. Sed
cum dux Atticus Leosthenes ante urbem iapide
ictus in capite vulnus accepisset, et post paucos
dies mortuus esset , forluna mutata est. Antipa-
ter enim obsidione liberatus est. Cumque brevi
post ad eum Craterus firmum exercitum adduxis-
set ex Asia, magno praeiio vicit Athenienses ad
Cranonem, urbem Thessaiiae. Inde Antipater
et Craterus exercitum in Boeotiam ducunt. Ibi
multitudo Atlica, quae antea Demosthenls et
aliorum inquietorum consilia probaverat, me-
tuens obsidionem, pacem expetivit,

Mittuntur ergo legatl, Demades, Phocion
et Xenocrates Philosophus, qui semper consiiia
beili improbaverant. Hos cum audivisset Anti-
pater, respondit, se non aliter concessurum esse,
nisi ea conditione se dederent, quam Leosthenes
ad Lamiam ipsi tuiisset, ut suo arbitrio omnia
permitterentur. Cogebat necessitas Athenienses
quoquo modo pacem facere, permittebant igitur
ei omnia, ut statueret de eis quicquid veilet. Sed
Antipatri moderatio saiutaris fuit urbi. Praesi-
dium Macedonicum in urbe collocatum est, et
concessum Atheniensibus, ut suis iegibus uteren-
tur, sed ita, ut non admitlerentur ad Magistra-
tus tenuiores, qui censum non habebant. Et
muitis civibus turbuientis voientibus migrare An-
tipater agros in Thracia dedit. Pecuniam ne ci-
vitas Antipatro penderet, fmpetravit Phocion.

Nominatim etiam petivit Antipater dedi sibi
Demostiienem et Hyperidem oratores , quorum
aiter Hyperides, post fugam in Aegina captus est,
et cum ad Antipatrum missus esset, lingua ei ex-
cisa est , postea trucidatus est. Demostlienes cum
in fuga secessisset in tempium quoddam, Archias
ab Antipatro missus , egredi eum liortatur. Sed

841

I. CHROISICON CAFJONIS.

842

enim

Demosthenes incumbens in lihrum, tanquam [ plerunque inter certamina publica, velut inter

scripturus aliquid , venenum ex calamo hausit. | contrarios fluctus, opprimuntur. Tales

Sic extinctus est Demosthenes, anno post mortem

Alexandri proximo. Nam pngna ad Cranonem

facta est mense lulio. Athenae deditae sunt men-

se Augusto. Demosthenes die decimo sextoOcto-

bris mortuus est, cum non muUo ante decreto ci-

vitatis revocatus esset ex exilio. Fuerat enim non

raulto ante mortem Alexandri condemnatus a se-

natu Areopagitico, quod pecuniam ab Harpalo
acceperat, qui cum fuisset custos thesaurorum
Alexandri, cum magnis furtis in Graeciam fuge-
rat, et Athenis hospitium petiverat. Is dederat
Demostheni poculum et viglnti talenta, id est,
duodecim millia coronatorum. Sed cum molo
bello adversus Antipatrum Graecas civitates pas-
sim hortaretur ad societatem Atheniensium, pu-
blico decreto revocatus est. Incidit urbis dedi-
tio in annum 2. Olympiadis centesimae decimae
quartae.

Prodest et hoc considerare, quod memora-
bile iudicium, in quo Aeschines accusavit De-
mosthenem, quod suasor fuisset belli contra Phi-

suntvices in dissensionibus, ut alias aliae factlo-
nes vincant, ut dicitur, §vr6g irvahog y.ai zbv
XTariorra xaTty.ra. Deinde et hoc deplorandum
est, quod excellentia ingenla plurima inutilibus
contentionibus consurauntur, ut raulti summi viri
fuerunt velut parricidae patriae, utPericles, Al-
ciblades, Demosthenes, Demades, et alii multi.
Talia exempla intuentes expavescaraus, et arden-
tissirais votls Deura oreraus, ut faclat nos vasa
misericordiae, et organa salutaria Ecclesiae, pa-
triae et nobls,

De Cassandro.

Post raortera Perdicae, Crateri, Antipatri,
tunc vero nova et atrox laniena sequuta est. Cas-
sander occupavit Macedoniara, et tenult eara an-
nls octodecim. Duxit uxorem Thessalonicam,
Phillppi filiam. Curaque Olympias mater Ale-
xandri conaretur regnum parvis filiis Alexandri
tradere, urbem Pydnam, in qua erat Olympias,
Cassander obsidione cinxit, tam diu, donec multi
horaines farae morerentur, et railites horalnum
cadaveribus pascerentur. Coacta igitur farae
Olympias deditionem fecit, postea eam Cassan-
der occidi iusslt, cumque mllites primi ad eara
trucidandam missi reverentia eius deterrlti non
fecissent mandata, missi sunt alii, qui eam trucl-
daverunt. Deinde conluges et fillas Alexandri
veneno sustulit: Pioxanen, quae peperit Alexan-
drum: et Barsenen, quae peperit Ilerculem. Etsi
autem initio Cassander socins fuit Antigoni, ta-
men cum in Asia Lyciam peteret, Antigonus ei
hostis factus est, et ut honesta specie belium ei
inferre posset, accusavit eum apud exercitum,
quod interfecissetOlyrapIadem, coniuges et filias
Alexandrl. Expulsi sunt igltur Cassandrl exerci-
tus ex Asia, et ipse non multo post Phthlriasi
morluus est.

Haeserunt et in posteritate maiores poenae.
Fillus Anllpater occldlt matrera. Alexander alter
filius occidit fratrem Antlpatrum, et Demetrium
filium Antigoni in Macedoniam accersivit. Hic
Demelrius hunc Alexandrum interfecit. Haec
Addita est autem crudelltas supplicio, quod j omnla congruunt ad regulam: Qui gladium acce-
filius Demadis in complexu patrls prlus interfectus perit, gladio periblt. Haec trlstla exempla in
est. Postea necatus est pater. Hic fuit exitus hlslorla Cassandri commonefaciant nos de iraDei
summorum oratorum, quem cogltantes primum et hortentur ad tlmorem et invocationem Dei.
communia pericula oratorum consideremus, qni Hoc tantum laude dlgnum fecit Cassander, quod
Melanth. Opek. Yol, XII. 54

lippum, dilalum est in annum decimura Alexan-
dri, in quo iudicio Deraosthenes illam luculen-
tam orationera, quae extat, cui titulus est pro
Ctesiphonte, dixit in raagna frequentia hominum,
qui ex tota Graecia Athenas venerant, ut huius
certaminis auditores essent. Et videtur tempus
Demostheni profuisse, quia Alexander procul in
Indla aberat, et dolor iam non erat recens, et
multi seniores recordatione honesti consilii, qua-
liscunque fuerat exitus, laetabantur, et rursus ci-
vitas novas spes conceperat.

Post mortem Demosthenis non dlu superstes
fuit Antipater, ad quem profectus Demades ora-
tor cura filio., ibi a Cassandro, qui successit An-
tipatro, trncidalus est, quia deprehensae erant
eius Epistolae, accersentes Antlgonura ad defen-
sionem Graeciae, pendentis tunc, ut ipse scrlpse-
rat, a veterl et putri filo, videlicet ab Antipatro.
Ita profectione sponte suscepta in Macedoniam,
tanquam fato tractus est ad exltiura , cum allquan-
to ante scripslsset decretum de pellendo De-
mosthene.

843

SCPilPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

844

redltum Thebanis , et urbis instauratloDem con- I poenae comltantur. Nam et Cleopalram sororem
cessit, quam Alhenienses et alil Graecl adluve- i Alexandrl, recens interfici Antigonus iusserat.

propterea quod eius coniugium caeteri reges pe-
tebant. Cumque lam potentia summa esset Anli-
goni, coniunxerunt se adversus eum cum Ptole-
maeo et Seleuco Cassander et Lysimachus, quos
tamen Ita sprevit Antigonus, ut dicerat, se dis-
sipaturum esse eos, tanquam agmen avium, quae
Spermologi nominanlur. Quanquam autem all-
quot magnls praeliis Antigonus vlcerat, tamen
iandem in acle muhls vuhieribus acceptis extin-
ctus est, cum attigisset aimum octogesimum.

Hic fuit exitus Antigoni, qul inter successo-
res Alexandri virtute excelhiit, ac donec vixit,

Ipse etlam in Edictis patrem nomlnat PhlHppum, j Minorem Aslam et vicinas regiones usque ad Sy-
Gessit primum belhim adversus Eumenem, rlam teiinit, Postea filius Demetrius amissa Asia

quem Perdiccas sibl adiunxerat, cum bellumPto- regnurn Macedoniae extincta Cassandri posteritate

runt. Id factum est anno viceslmo, poslquam
Thebae ab Alexandro deletae sunt, videlicet, an-
no octavo post morlem Alexandri.

De Antigono,

Occlsls Cassandri fiHIs posterltas Anligoni
retinult Macedoniam , ut postea dicemus. Qua
in re iudicium Dei consideretur. Piedilt enim
regnum ad eos, qul ex regia slirpe fuerunt.
Omnes enim scribunt, Anligonum filium fuisse
Phihppi Nothum, ac inter duces antecelluisse
eum virtute, magnltudo rerum gestarum ostendit.

lemaeo Inferret, monarchiam ad sese transhitu-
rus. Cumque Eumenes contra Antipatrum et
Craterum duxisset exercitus, et Craterus in prae-
lio perlisset, quem M.cedones vahle dilexerant,
iratl exercitus Macedonicl ducem f.iciunt Antigo-
num contra Eumenem. Ita coniunxerunt se con-
tra Perdiccam et Eumenem, Antipater, Anligo-
nus et Ptolemaeus. Haec prima contraria foede-
ra facta sunt. Et initlum bellorum ortum esl a
cupiditate domlnatlonis Perdiccae, qui ut supra
diximus, cum ad Aegyptum accessisset, a suis
equitibus interfectus est.

Post triennium Eumene victo secundum bel-
lum gessit Antigonus adversus Cassandrum, ac
victor sperare monarchiiim coeplt. Profectus igl-
tur in Syrlam provlncias vicinas orcupavit , et Se-
leucum perterrefecit, ut ad Plolemaeum in Ae-
gyptum fugeret. Ita disiuncti sunt Antigonus et
Ptolemaeus, qui defensionem Seleuci suscepit.
Hoc lertium belhim asperrinuim fuit, In quo va-
riae vices fuerunt. Sed cum ingenti pugna na-
vali ad Cyprum vicisset Demelrius Antigoni filius
Ptolemaei classem, caplis sedecim milh^hus mlH-
tum, et demersis navibus ducentis, Antigonus
sese et filium Demetrium reges nominavit, et
dlademate reglo uti coeplt. Horum exeinphim
et Ptolemaeus imitatus est , et deinde Seleiicus,
recuperatis suis provinclis. SIc nova rcgna ex
Alexandri monarchia orta sunt, sicut Daniel prae-
dixerat. Pugna ad Cyprum facta est post mortem
Alexandrl, clrciter annum sedecimum, videlicet
Olympiade centesima et decima octava. Ac brevi
post conversa est Antigoni fortuna, ut superbiam

retinuit. Sed cum recuperare Asiam conarelur,
et varia fortuna bellum gereret adversus Seleu-
cum generum, cul Stratonicen fiHam suam, na-
tam ex Phile Antipatri fiHa, uxorem dederat,
tandem a Seleuco genero captus est, apud quem
captivus anno terlio morluus est, cum vixisset
annos quatuor et quinquaginta, tantam expertus
fortunae varietatem, ut de eo versus Sophoclls
pronunclati sint, de lunae incrementis et decre-
mentis.

Posteri fuerunt reges Macedoniae,

Antigonus Secundus , natus ex Phlle, An-
tipatri filia, lauchilus propter iusticiam et mo-
derationem. Graeciae pacem reslituit. Quare
a Graecis nomlnatus est EveQytxj^g. Ex hoc An-
tigono Secundo natus est

Demelrius Secundus, qui non diu regnavit.

Philippus. Hoc impubere tutor regna-
vit, patruells, cognominatus Doson. Postea Phi-
llppus accepto paterno regno fuit crudelis, et a
Piomanis victus pacem petivit. Filium Deme-
triutn falso accusatum a Perseo fralre, interfecit.

Successlt Perseus ^ captus a Piomanls.

Haec exempla congruunt ad regulam, quae
dirit: lusticia stabiliri thronum, et regna propler
inlusticiam mutari. Haec de Antigonl posteri-
tate breviler annotavimus, ut regum series post
Alexandmm ulcunque conslderari posslt. Daniei
caeteris omlssis, de regibus Aegyptils et Syriacis
muha vaticinalur, quorum series recensenda est,
ut sacrl Hbrl inteUigantur.

845

I. CHRONICOIS CARIONIS.

846

Reges Syriaci.

Sehuciis post mortem Demetrli teneiis Ba-
bylonem, Syriam et Asiam minorem, bellum
gessit cum Lysimacho, in quo tandem Lysima-
chus anno aetatis septuagesimo quarto interfectus
est. Fuitque in Seleuco tanta regni cupiditas, ut
extinctis tot regibus monarchiam speraret anno
aetatis septuagesimo septimo. Bellum igilur ge-
rens cum Ptolemaeo KEQavrw , primi Ptolemaei
filio, fratre Philadelphi, interfectus est septimo
mense post Lysimachi mortem. Et hunc Ptole-
maeum KtQavvov aliquanto posl Galatae interfe-
cerunt, infusi in Macedoniam et Graeciam.

Recensui exitus praecipuorum prlncipum
post Alexandrum : Perdiccae, Crateri, Eumenis,
Antigoni, filiorum Cassandri, Demetrii, Lysi-
maclii, Seleuci, quibus omnibus cupiditas domi-
nationis exitio fuit. Et pertinent exempla ad re-
gulas, quae iubent quenque intra metas vocatio-
nis raanere, et prohibent movere bella non ne-
cessaria, etoslendunt, iniustam cupiditatem do-
minationis non habere placidos exitus.

Postquam Antigonus, ut dixi, interfectus
est, et Demetrius eius filius caplivus morluus est,
et trucidatus Lysimachus, addita est ad regnum
Seleuci, videlicet ad Syriam et ad Babyloniani
Asiae pars, a Taiiro monte usque ad loniam, ut
antea tenuerat Anligonus. Ita deinceps Seleuci
posteritas antecelluit potentia caeteros reges. Ac
tempus apud Polybium in secundo libro annota-
tum est, ubi inqjiit: Olympias erat centesima vi-
cesima quarta, qua mortui sunt Ptolemaeus La-
gi filius, Lysimachus, Seleucus et Ptolemaeus
KeQcwvos,

Post Seleucum rexSyrlae, Babyloniset Aslae,
a Tauro monte usque ad loniam, secundus An-
iiochus Soter, regnavit annos novendecim.

Antiochus Theos regnavit annos qulnde-
cim. Habuit ex Lnodice duos filios, Seleucum
CalUnicum, et Antlochum, cui cognomen fuit

interiecta inter haec regna durlter utrmque quas-
sata est. Praedicit igitur Daniel calamitatem re-
ginae Aegypti in Syria. Haec enim postea causa
fuit et initium, non tantum bellorum inter vici-
nos reges, sed etiam defectionis Babyloniorum
ad Parthicum regem Arsacen, et Blthyniae ad
Eumenem.

Cum autem Evergeles rex Aegyptius frater
esset Berenices, intulit bellum regi Syriaco Se-
leuco Callinico, et ei magnam regni partem ade-
mlt, et coronatus est in Syria, ut rex utrlusque
regni nomlnaretur. Sed Seleucus Calllnicus rur-
sus collecto exercitu inAsia, quam frater Antio-
chus Hierax in dlvlsione haereditatis nactus erat,
recuperavit Syrlam. Postea cum Ptolemaeus
Evergetes cessisset ex Syria, et pacem cum Seleu-
co fecisset, intulit Seleuco bellum Hierax frater,
et Galatas altraxit in Aslam, quos Brennus in
Graeciam duxerat, quos fuisse multitudinem col-
lectam ex Teutonum gente, et ex vicinla, quae
nnnc Gallica nominatur, Ilngua ostendlt. Et
constat, uno nominevetustatem nuncupasseutran-
que gentem , Galatas et Celtas, citra et ultraRhe-
num, usque ad Danublum. Et vocabulum ya~
Xarr^g slgnificat peregrinalorem , unde et nostrum
nomen est SlSaUen.

Ut autem antea multitudo Celtica in Itallam
infusa est , quae Fiomam coepit et incendit: ita
nova mullitudo postea ex Paeonia in Macedoniam
progressa est, pedltum centum qulnquaginta mil-
lia, et equltum vlginti millia, ut numerum Pau-
sanlas exprimit. Ihi interfecto Ptolemaeo xeQav~
Vio transilt multitudo in Graeciam. Fama rerum
gestarum , magnitudo corporum et multitudo ter-
rorem Incusserunt Graecis similem, ut cum Xer-
xes in Europam venit.

^iomen autem et huius ducls Celtarum
Brennus fuit, qui tamen non est Brennus,
qui Fiomam coepit. Anni .n, a Roma capta us-
que ad hunc Brennum interfectum sunt centum et
novem, qula Fioma capta est anno urbis trecente-

Hlerax. Postea Ptolemaeus Philadelphus dedit | slmo sexagesimo qulnto, qui fuit annus primus

Antiocho Theo, filiam Berenlcen. Mortuo au-
tem marito Laodlce filium Seleucum hortata est
ad regnum occupandum, et ad capiendam nover-
cam. Hanc cum obsldione coeglsset ad dedltlo-
nem, interfecit eam cum parvo filio contra datam
fidem.

Ab hac historia contexlt Danlel vatlclnla de
bellis inter regesAegypti et Syriacos, qula ludaea

Olympiadis nonagesimae octavae, quae antecedit
Philippum Macedonem annos viginti octo. Scri-
bit autem Pausanlas, pulsos esse Gallos ex Grae-
cia, et ex vulneribus mortuum Brennum anno se-
cundo Olympiadis centesimae vicesimae quintae,
Erit igltur intervallum anni centum et octo.
Quare dlversis temporibus duos Brennos fiiisse
necesse est. Et conscntaneum est has bellicosas
54*

847

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

848

gentes, cum progredi in alias regiones coepissent,
non cito quievisse, sed subinde novas expeditio-
nes suscepisse.

Horum Celtarum rellquias attraxit in Asiam
Hierax, ubi cum late grassarentur, pars inter-
fecta est a Ptolemaeo Evergete. Quare ApoUo
apud Callimachum inquit, communem esse victo-
riam sibi etPtolemaeo, quia magna pars Celta-
rum periit ad templum Delphicnm, cum Graeci
praeliantes iuvarentur fuhninibus, ventis et plu-
viis. Partem dicitur trucidasse Ptolemaeus ad
lacum Serbonidem. Versus Calllmachi hi sunt:
Gontra liostem fieiit coinmunia praelia nobis^
Celtica cum contra Graecos gens bella moyebit,
Titanmn soboles, extremo cardine terrae
EfTusa, Hesperias et sedes efFera linquet,
Contiuuas densasque nives ut spargere bruma
Flante solet Borea , venient sic agmina densa.
IVon tameu liaec stolidis Galitis via fausta futura est.
Auxiliis igilur exercitus Galatarum adiutus
Hierax , fratrem Seleucum vicit. Postea sedes
ad Halyn fluvium hulc peregrinae genti datae
sunt. Deinde Ptolemael auxilio rnrsus vicit Se-
leucus, et fratrem regno expullt. Fugit ergo Hie-
rax ad Ptolemaeum in Aegyptum, a quo cum

clam dlscessurus esset, quia el diffidebat, retra- i f^os y.ctxov.

Quintus rex Stjriae Antiochus
Magnus,

Antiochus Magniis intulit bellura Ptolemaeo
Philopatori, et victus pacem petiit. Sed cum ali-
quanto post mortuo PtolemaeoPhilopatore rursus
speraret Aegyptium regnum , contra foedera bel-
lum Ptolemaeo Epiphani adolescenti intulit. Sed
Piomani, quibus eum commendaverat pater, ius-
serunt Antiochum abstinere ab Aegypto. Ideo
Antiochus, cum et magnam Graeciae parlem sibi
adiunxisset, ingens bellum adversus Romanos
movit, propter quod et Annibal ad eum profectus
est. Sed tandemRomani cum vicissent eum mul-
tis magnis praellis, coegerunt eum pacem petere,
et ademerunt ei florentissimam regni partem, ab
lonla usque ad Taurum monlem. Postea hic
Antiochus cum in Syria spollaret templum Beli,
interfectus est a multitudine, quae casu ad defen-
sionem templi concurrerat.

HIc fuit exitus tanli regis, qul rursus cum
Asia Graeciam coniunxisse videbatur, et spera-
bat, seRomanam potentiam eversurum esse. Sed
initia belli fuerant iniusta. Talis igltur fuit exi-
lus, iuxta versum: Kay.rjg an a^j/rjs 'ylvsTai te-

clus ex fuga a miHtibus Ptolemaei Interfectus cst.

Mediocrls autem pax in ludaea fult ab Ale-

Circa id tempus in Syria Seleucus de equo lapsus xandri Magni initlo , usque ad hunc Anllochum
mortuus est. Hic exitus fult duorum fralrum, i Magnum, annos amplius centum. Et post Ale-

• #_ ___•_• ■•__«.'/'__l*_'l_ • !*•'

xandrum ludaei magis adiunxerunt se reglbus
Aegyptlis. Sed cum interlecti essent inter Aegy-
ptum et Syriam, duriter utrinque quassatl sunt,
ac saepe experti sunt, verum esse, quod dicitur:
nrif^ia xaxos ytLTUiv. Moto autem bello inter

qui inter sese iniustis et infoelicibus arrais dimi-
carunt.

Inlerea posterllas Seleuci amisit Babylonem
et viclnas provincias, quae ad x\rsacen Parthum
defecerunt, quem scribunt iustlcia et erga subdi-

tos beneficentia, et consillo ac forlltudlne in bel- Anllochum Mngnum et Ptolemaeura Epiphanem,
lls excellulsse. Dluque post eum Arsacidae in dux Aegyptius Scopas occupavit Samariam et ali-
illa parte Orlentls regnarunt, ex quibus natus | q,jot ludaeae urbes, et ludaeos valde adflixlt

fult is, qui interfeclt M. Crassum et eius exer-
cltum delevit.

Alibi etiam Seleuco adempta est Blthynia,
in qua regnare coeplt Attalus, cuius velusti fult
nobilltas, et praeclpue laudata est excellens elns
iustlcla. Ac oraculum slgnificavit ei , quam diu
posteri eius regnaturi essent: Avjos y.cu naldtSy
y.al naidoiv ovy. tri nald^ss- Qui versus merno-
ria dignus est, quia In multls familHs Iiocaccldit,
ut tertius aut quiirtus haeres fiierit ullimus. Uf,
Constanlius, Constantiaus et fiUi. Postea alieui
successerunt. Sic de primo Olhone dlcl posset:
a.vzbg y.al nalois, y.al naidcov ovx Iti nali^fg.

Postea cum Antlochus Magnus Scopae exercitum
delevlsset ad lordanem, easdem urbes slbi parere
coegit, et ad lerosolymam eum exercitu accessit.
Sed ludaei eum data pecunla placjirunt, et bono-
rifice In urbem admiserunt, ac cum co foedus
fecerunt. Ita rursus aliquantisper ludaea tran-
quiHa fiiit, donec PonllllcHm furiiie rnaximas ca-
lamitates altraxcrunt.

Antiocbo Magno Ires filii fuerunt:

Seleucus Phiiop.itor.
Antiochus Epiphanc5.
Demelrius.

849

I. CHRONICON CARIONIS.

850

Sehucus posl patrem non diu regnavit. Alii
duo fratres Romae obsides erant. Huius Seleuci
tempore cum Heliodorus templum lerosolymae
spoliaturus esset, divinilus repressus est, ut nar-
rat secundus liber Macabaeorum.

Cum autem Antiochus Epiphanes audivisset,
patrem mortuum esse, clam ex urbeRoma fuglens
regnum Syriae occupavit, filio Seleuci pulso.
Huius Antiochi historiam necesse est considerare
et propter Danielem, et propter exempla calami-
tatum et mirabilium iiberationum Ecclesiae.

Narrat autem Polybiiis, tantam fuisse petu-
lantiam in hoc Antiocho , ut pro Eplphane dictus
s\i^Emi.iavi]g, id est, furiosus. Interdum in
convivia gestatus est velut funus , et cum scurris
et raimis certavit. Tah's fuit qui Deo bellum in-
tulit, et delere Ecclesiam conatus est. Regnare
coepit post mortem Alexandri anno centeslmo et
trigesimo septlmo. Et cum astntus esset, ac nos-
set Romanorum potenliam , nihil conlra Roraa-
nos raovit, sed praetextu tutelae adolescentis re-
gis Aegyptii exercitum in Aegyptum duxit.

Nupta fuerat Ptolemaeo Epiphani Cleopalra,
soror Antiochi Epiphanis. Ex hac nalus fuit
Ptolemaeus Philometor, cuius aetas cum morluo
patre nondum raatura esset gubernationi, simulat
Antiochus , se, quia avunculus er;it, tutorem
fore adolescentis, et sperat hoc praetextu se poti-
turuu) esse regno Aegypti. Cumque venisset in
Aegyptum, praesidia in Memphi et In aliis qui-
busdam urbibus, tanquam tutor, collocat.

Erat tunc summus sacerdos Onias , vir
sanctus, qui propter legatloncm aberat. Quare
eius frater lason paciscitur cum Antiocho, re-
deunte ex Aegypto, et promissa ingenti pecunla,
petit sibi tradi summum sacerdotinm. Excipit
ergo in urbe lerosolyma Antlochum, qui ingres-
sus templum , raultos homines interfecit, et spo-
liato templo suramum sacerdollum lasoni tra-
didit.

laum, cum adiuvisset crudelltalem Antiochi,
postea fdlus Antiochi interfecit,

Tales cura fuerint sumrai sacerdotes, Parri-
cidae et Ethnicorura socii in cogendo populo ad
cultum idolorum, non dubium est in vulgo raul-
tos fuisse similes ipsorum , ut dici solet: Scilicet
in vulgus manant exempla regentura, Itaque
cum late vagarentur contagia impietatis et cru-
delitatis in populo Dei , sequutae sunt tristissimae
poenae.

Post biennium cum Antiochus in Aegyplum
redlturus esset, adest ibi legatus Senatus Piomani
Popilius ^ et praecipit noraine Senatus, ut ab
Aegypto abstineat , et ex Aegypto praesidia ab-
ducat, qula Senatus pupillura defensurus sit.
Antiochus ut eluderet Pioraana raandata, tergi-
versatur, et arablgue respondet. Ibi legatus
baculo in pulvere circulura pingit circa Antio-
chum, et iubet eum plane respondere, priusquam
ex eo circulo egrediatur. Id nisi faciat, populum
Roraanum ei bcllum indicere. Antiochus me-
tuens Piomanos, promittit se imperata facturum
esse. Redlens igitur lerosolymam, anno regni
sui octavo , iratus, fremens et egens longe raaio-
rera crudelitatem exercere incipit, quam antea,
Proponit edictum , iit rellcta lege Moisi adorent
oranes idolum lovis Olympii, quod ipse in tem-
plum lerosolymae collocavit. Llbros Moisi et
Prophetarum undique conquisitos igni consurapslt.
Munit idolum praesidiis sceleratissimorum mill-
tum. lubet Bacchanalia celebrari in urbe lero-
solyma. Interficit horrendis suppliciis raultos
senes, raatronas, virgines, nolentes deflcere a
lege Moisi. Fuitque tanta calaraitas huius po-
pull, quanta nulla fuit antea, ut et verba Danie-
lis praedicunt.

Cum autem raulta iudicent homines ex rebus
secuudis et adversis, raullos haec trlslia specta-
cula moverunt, nt a Deo deficerent , exlstimantes
nihllo magis hunc populum esse Ecclesiam Dei,

quarn alias gentes. Ut igitur pii confirmarentur,
Hic primus adventus Antiochi Epiphanis in^ et scirent hanc poenam brevem fore, ac sequutu-
urhemlerosolymam, qui incldit in annum sextum | ros laetos exitus, et Deum rursus eiecturum esse
regni Antiochi, etiarasi mulfum habuit scelerum, j idolum ex templo , praedixit Deus hanc calami-
tamen secnndus adventus post biennlum longe j tatem et exitum scrlpto Z>«n/>//V, et quidem die-
vicit cnidelltate et onmibus sceleribus, et calami- rum numerura expressit. Alt hunc tyrannum
tatum dluturnltate. , vast;iturum es,s,& ludaeam, et prophanaturum

lason iuNisus populo, deinde exputsus in teiiiplum duobus raillibus dieruin et trecenlis,
Aral)ia «'\ul periif. Successit M^nelaus, qui ! id est , sex annls et sex mensibus. Suntque tot
Oniam absenlem interfici curavit. Ilunc Mene- \ anni a terlio anno Anliochi usque ad octavum An-

851

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PFvOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

852

tiochl, quo anno Macabaeus templum recupera-
vit. Historla perspicue recitatur in llbris Maca-
baeorum , et annorum numerus coiigruit ad prae-
dictlonem Danielis. Ideo nunc praeler historiam

nihil addo.

Consentaneura €St autem, quod vetustas sen-
sit, Antiochum esse typumAntichristi, et quidem
Te^ni pontificil. Alil accoinmodimt ad regnum
Mahometicum, de quo iam non dlsputo, sed re-
llnquo istas accommodationes iudiciis eruditorum.
Et slgna cum pontificio regno congruunt: Ido-
lum Maozlm, prohibitlo conlugii, aurea et ar-
gentea idola et ornamenta, quibus pontlficii co-
lunt et inchidunt Deum, sicut ipsi loquuntur.
Ac nomen Maozlm sonat ut Maza et ut Mlssa,
ut in Mlssa pontificia et circumgestalloue adoratur
panis. Et hic cultus horribili saevicia defenditur.
Si quls igltur typum accommodare volet, pru-
denler consideret verha DanieHs.

Anno post mortem Alexandri centesimo
quadragesimo octavo recuperavit temphim ludas
Macabaeus, mense Kisleu, qui ad mensem No-
vembrem congrult, quod et ntimen indlcat. Est
enim Kisleu nuncupatus ab Orlone, quem Ebrael
nominant Kesii. Fult is annus trecenleslmus
quadragosimus octavus post redilum ex, Bahylone.
Fuit et centesimus qiilnquagesimus secundus anfe
natum Chrlstum ex virgiue. Quare recens me-
morla fuit huius calamitatis, cum Ciuislus nasce-
retur. Cumque recuperatio lihertatis tempore
Macabaeorum foehx fulsset, muhl inquletl lioml-

FoSi ipsum vagatae sunt poenae scelenim
ipslus et per elus posteros, et per totum regnum
Syriacum. Fillus £upator, cum duos annos
tenulsset regnum, interfectus est a Demetrio pa-
truo, qui reversus ex urbe Fioma Syriam occupa-
vil. Hunc Demetrium interfecit Alexander, qui
se fdium Anllochi Epiphanis nominavit, et ha-
l)ult vicinorum regum auxilia. Ptolemaeus Phi-
lometor etiam fillam Alexandro dedlt, sed postea
et filiam et regnum ei erlpuit, et tradidit Deme-
trlo Nlcanori. Alexander acie victus fugit in
Arablam, ubi interfectus est, et caput eius Pto-
lemaeo raissum est.

Demetrius frater Antiochi Epiphanis duos
habult fillos, Demelrium Nicanorem, et Antio-
chum Sedelen. Expulil regno Demelrium frater
Antiochus Sedetes, adlutus a duce Tryphone,
qui postea dominum interfecit, videlicet Antio-
ciuim Sedeten. HicTryphon post, cum triennio
regnasset, rursus expulsus, a suis interfectus est,
Ita contlnua fuerunt bella intestina et parricidia
in f.imilia regum Syrl^ie.

Narrationes in hac hlstoria propter rerum
confusiones sunt ohscuriores, ideo brevissime
excerplmus praecipua, ut in ruinis regnorum et
causas et iudicium Dei conslderemus, et precemur
Deum , ut nunc quoque ruentihus regnis poenas
lenlat, et servet Ecclesiae reliqulas.

Demetrli Nlcanoris filius fult AnliochusGry-
phus, Antlocbi autem Sedetls filius fult Antlo-
chus Cyzicenus. Hi duo inter se bellura gesse-

nes exemplo Macabaeorum ex Iiidiiea Fiomanos r„nt de regno Syriae, et uterque interfectus est.

Gryphus ab Herodlano, Cyzicenus a Seleuco
Gryphi filio. Horum ctiam filii inter sese dimi-
carunt, quorum (empore accersltus Tlgranes rex
Armeniae, ^yria potltus est. Huic postea eam
Lucullus adeniit, ac deinde Pompeius Syriam
fecit Romanam provlnclam. Hic finls fuit regni

ellciendos esse disputaverunt. Sed sanctl Inlel
lexerunt, et causas fuisse disslmlles, et lemporum
aliam fuisse rationem. Nam Fiomani concede-
bant ludaeis a.vTOVoniav in cuhlbus, et mox fiuis
erat futurus politiae Mosaicae. Antiochus autem
non concesserat avTOVOjLiiav in cultlhus, et ad-
huc muUum temporls ad finem politiae Mosalcae
tunc restabat.

Ut autem tota defensio Eccleslae tunc plena
fult mirabilium operum Dei, et testlmoniorum
praesentiae Dei in his qui non defecerant a lege
Moisi. Ita tandem interitus tyranni ostendit,
eum divinitus repressum esse. Cum audiret An-
tiochus, profligatos esse exercilus suos a ludaels,
et idolura ex templo eiectum esse, iratus novam
expeditionera suscepit. In hoc apparatu excussus
ex curru, raagnls cruciatibus mortuus est, cum
regnasset annos duodecim.

Syriacl, postquam Fiomana raonarchia deletis
tyrannls In Asla utcunque pacem restituit. Tunc
^quoque Ponipeius ex vicina Syria ab Hlrcano
accersltus, restiluit pacem ludaeae, ut postea
dicetur.

Reges Aegyptii post Alexan drum*

Ptolemaeus fillusLagl, qui inter Alexandri
duces iusticia et liberalitate excelluit, retinuit
Aegyptum , cum ei belhim inferret Perdiccas , ut
supra dictum est.

853

I. CHRONICON CAUIONIS.

854

2. Plolemaeiis Philadelphus^ quo regnanle
pax in Acgyplo fuit. Cumque antea in Aeg} pto
doctiinaruni possessio tantum penes sacerdotes
esset, et llngua ac litcrls Aegyptils contlneretur,
huius regls consilio doclrlnae iuGraecam llnguam
translatae sunt, et insiituta sunt sludla Alexan-
driae, ubi deinccps communla fnernnt omnibus
discere volentibns, et rex undlque doctos viros
accersivit. Blbllothecarn iustruxlt coplosissimarn,
et inquisivit apud multas gentes vetera monu-
menta, Quare Calllmachus llbrnm scripslt de
gentium orlglnibus et migrationlbus, et veteruiu
urbium conditorlbus et lpgll)us, quo libro amisso
multae velcres historiae interciderunt.

Quia vero intellcxlt Ptolemaeus, habere lu-
daeos vetustam patrum seriem, et vldlt, lcgpm
ludaeorum maxlme congruere ratloni, de unltate
Dei et de honestis moribus, curavit et ludaeo-
rum libros in Graecam linguain transfundi.
Quare ad Eleasaruni summum sacerdotem, et
vasa quae olim ludaeis adempta erant, et alia
splendida dona misit, et ad se mlfti Inlerpretes
petivlt. Mlssi sunt igiturduo et scptuaglnta viri,
qui Moisen et caeterorum Prophetarum libros, et
haud dubie multa alia monumenta in Graecam
linguam transstulerunt. Ita Ilbri prophetlci mul-
lis gentibus facti sunt notlores, et propagata la-
lius vera de Deo doclrlna. Et cognltis monu-
mentis ludacorum rex Ptolemaeus tanti feclt istam
gentem, ut libertatem captivis ludaeis inAegypto
donaverit.

Etsi autem multi disputant de Graeca inter-
pretatlone, quae hodle extat, qui fuerint autores,
etquallssit: tamen cum Paulus verba inde cilet,
apparet eam eliarn ante Apostolorum tempora usl-
tatam fuisse. Et corpus narrationum uon male
reddltum est, etiamsi alicubi occurrunt allqua
errata. Esset ct magls perspicua lcclio, si dili-
gentlus dlstincta esset. Simima tamen operis
est ulile testimonium de significatlone Ebraei
sermonis,

Huius igltur regls Ptolemaei Philadelphi
labore et munificentia gcneri humano restituta
sunt et late propagata doctrlnarum studla. Ac
scribilur, motum ess^ consilils docllsslmorum
homlnum Aristaci, Stratonls et Demctrli Phale-
rensls, qui apud cum cxul fult pulsus Athenis.
ruerunt apud cum etalll doctl viri , Cidlimachus,
Apollonius, Aralus, Bion, TheocriUis, Conon
et Hipparchus Mathematici.

3. Regis Philadelphl fillus fult Ptolemaeus
Evergetes. Intullt bellum reglbus Syriacis pro-
ptcr interfectam Bercnlccn, quae fult soror Ever-
gctae, ut praedlxlt Daniel. Et supra narrata
snnt parricidla, quae fecerunt Selcucus AaA/.m-
y.os et Antiochus7f(>f/i', Cumque Antiochus7fc'^or|
pulsus a Seleuco fuglsset ad Evergetera , ibi inter-
fectus est.

Studia doctrinarum instiluta Phlladelphi
tempore, maxlme floruerunt Alexandriae re-
gnante Evergcte, qui et erga ludaeos beneficns
fult. Eius tempore collegit in Aegypto lesus
filiusSIrach, sentenlias quae adhuc extant, quas
iiiquit ab avo sua scriptas, sed a sese auctas et in
Graecum scrmonem translatas esse, quarum lectio
cum slt et utlllssima et dulcissima, liber ille fa-
mlliarissime notns slt omnlbus. Et sciant iunio-
res, quod dlscrlmen sit inter gnomas Ecclesiae
et ethnicas. Nam ethnicae, ut Theognldis, tan-
tum sunt praeccpta aut admonltiones perlincntes
ad secundam tabulam Decalogl. Sed in Ecclesia
Iradita sunt praecepta et admonitiones de utraque
tabula Decalogi , de fide et de bonis operibus, ut
et Slracides inqult cap. 32.: In omni bono opere
credas in anima tua. Hoc est enlm servare man-
data. Qui credlt in Domino, mandata eius curat,
et confidens In illo, non perlbit. Et in Proverblis
Salomonls mulla dicta sunt de filloDei, de verbo,
de fide, de veris cultlbus valde pcrspicua,

4. Ptolcmaeus Philopator vlcit Antiochum
Magnum , afFlixItludaeos. DeindeEurydice con-
iuge et sorore intcrfecta, libidinibus et caedibus
contamlnatus vencno pcrlit.

5. Ptolemaeus Eplphanes successit, cnlAn-
tiochus Magnus bellum intulit, sed postea dedlt
ei filiain Cleopatram uxorem,

6. Ptoleraaeus Philometor defensus a Ko-
manls, cum ei Antiochus Epiphanes avunculus
reguura erepturus esset.

7. Ptolemaeus Evergetes restituit in regnum
Syriae Demetrium Nicanorem,

8. Ptolemaeus Physcon dictus a farclmine,
proptcr tumidum ventrcra, duxit sororem, eam-
que interfccit, et filium ex ea natum inter epulas
el offcrrl inssit. Piegno expulsus est.

9. Ptolemaeus Alcxander, frater Physco-
nls, regnavit pulso fratre. Postea et ipsc expul-
sus est.

10. Ptolemaeus Lathurus, idest, clara re-
vei-sus, nomlnatur a Plutarcho Lamyrus, id est.

«55

SCPtlPTA PH. MEL. AD HIST, PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA. 856

Zorobabel dux praefait annos quinquaglnta

dicax. Exulavit in Cypro. Postea rediens tri-
o-inta millla ludaeorum trucidavit, et coegit
caplivos vesci inteifectorum cadaveribus. Harum
horrlbilium calamitatum spectatores fuerunt multi
sanclihoraines, qui tunc vixerunt, Simeon, Za-
charias et multi alii, quo tempore simul in ludaea
fratres inter se parricidiis certabant, Aristobulus,
Antigonus et Alexander lanneus.

IL PtolemaeusAuletes paterCleopatrae An-
tonii, exulans Piomae. Deinde reductus in re-
gnum per Gabinium.

12. Ptolemaeus Dionysius, frater Cleopa-
trae, qui Pompeium interfecit, et postea lulium
Caesarem hospilio exceptum opprimere conatus
est. Sed cum lulius Caesar magnis praeliis vicis-
set exercitum regium, rex in scapha effugere co-
natus, inter collisas naves in tumullu fugientium
eversa cymba in mari periit. Postea dedit lulius
regnura Cleopatrae, quae post mortem fratris
usque ad annum Octavii Augusti duodecimum
regnavlt, quo anno victl Antonius et Cleopatra
sibi mortem consciverunt. Hic finis fuit regni et
posteritatis Ptolemaeorum in Aegypto. Postea,
ut dicemus, Aegyptus facta est provincia Piomana
ab Augusto.

Duces ludaeorum post reditum ex

B ahylone,

Ecclesiam in exIh'o Babylonico mlrandls
operibus divinis et servatam et ornatam esse in-
genli gloria inter magna perlcula, dlctum est
supra in raonarchia Perslca. Fuitque post redl-
tum ex Babylone mediocris tranquillitas ludaeae
usque ad Ochi tempora. Nam etNehemiae longa
aetasfuit, videlicet annorum centum et triglnta,
qui si attigit tempora Ochi, vidit novam populi
calamltatera in ultima senecta. Teneantur autera
nomina ducum postleconiara. Etsi enlm posteri
David usque ad Maccabaeos fuerunt principes po-
puli, taraen non norainarunt se reges, ut existirao
propter reverentlara Perslcorum regum , ne vi-
derentur velle pares esse raonarchls, praesertim
cum ab eis ingentia heneficla acceplssent. Sunt-
que appellatlones ducera in Luca.

leconias, id est, erectus , stabilitus, in
exlllo honoratus. Nominatur apud Lucara Neri,
id est, Lucerna raea.

Huius fillus fuit Seallhiel ^ Id est, postula-
tus a Deo. Fult autem in reditu dux priraus,
filius Sealthiel.

oclo. Etyraologla est: Allenigena Babylonis.
Hulus raentio fit in Haggaeo et Zacharla,

Piesa MesoUara , secundus dux, sexaginta sex
annos. Etyraologla est: Caput paclficura. Huius
terapore veniebant lerosolymara Esdras et Ne-
heraias.

lohanna Ben Piesa, tertius dux, quinqua-
ginta tres.

ludasHircanus priraus, quartus dux, annos
quatuordecim , fortassls eo dlctusHIrcanus, quod
eius tempore Ochus transtullt partem ludaeorum
in Hlrcanlam , luxta mare Caspium. Praefuit
ludaeae, cum Alexander viclt Darium.

loseph prlraus, qulntus dux, annos septem.

Post Alexandrum,

Abner Semel, dux sextus, undecim annos.
Huius tempore Ptolemaeus Lagi filius lerosoly-
mara fraude coepit in Sabbato , simulans se sacri-
ficaturum esse.

Eli Matathia, septlmus dux, annos duo-
decim.

Asar Mahat, oclavus dux, id est, beatus
percussor, annos novem.

Nagld Artaxad , nonus dux , praefuit annos
decera. Slgnlficat Nagid prlncipem, Arta ma-
gnum. Hesid sanctura. Huius tempore missi
sunt septuaginta interpretes in Aegyptum ad Phi-
ladelphum, fnltque tranquilla ludaea.

Haggai Ell, declraus dux, praefuit octo an-
nos. Signlficat festum Dei mei. Lucas nominat
Esli, id est, servatum.

MaslotNaum, undecimus dux, annos septem
praefuit. Significat dominura iucundura.

AraosSirach, duodecimusdux, praefuit annos
quatuordecira. Fortls praellator.

Matathia Siloah, tredeclraus dux. Datus a
Deo, foellx seu raissus, praefult annos decem.

loseph iunior, quartus decimus dux, norai-
natus Arses, honoratus a Ptoleraaeo Evergete,
praefull annos sexaglnta.

lanna secundusHIrcanus, quindeciraus dux,
annos sedecim. Multis praellls vicit Arabes,
Postea In dcfensione arcis cuiusdara, quam op-
pugnavit Antlochus Ephlphanes, interfectus est
hic lanna secundus Hlrcanus. Fultque postre-
raus ducura ex posterlsDavid. Nam scelera pon-
tificum altraxerant Antiochum Eplphanem in

857

I. CHRONICON CARIONIS.

858

ludaeam, quem cum armis reprimerent Maca-
baei, postea principatum hi tenuerunt, cum
essent nati ex tribu Levitica.

Post Macabaeos ludaeam regendam dedit lu-
lius Antipatro Idumaeo, cuius virtutem et fidem
in bello Alexandrino expertus erat. Hic Anti-
pater pater fuit Herodis primi. Ita praedictum
fuerat in vaticinio bebdomadum, venturum esse
Messiam in fine politiae ludaicae, cum iam pere-
grini in ludaea reges essent. Et tamen ne stirps
David ignota esset , oportuit non longum tempus
esse a postremo duce ex stirpe David ad Christi
natalem. Sunt autem anni centum sexaginta.
Erat igitur recens memoria postremi ducis et fa-
mib*ae eius,

Extat ilsdem appellationibus ducum series
apud Lucam et Philonem , usque ad postremum
ducem lanna Hlrcanum, fillum loseph. Deinde
Lucas attexit quatuor patres, qui non fuerunt du-
ces, Sed multi familiam nosse poterant. Ut
autem series in conspectu sit , recitabo hic et Ma-
cabaeos.

Series principum et regunti qui ex
Macabaeis orti sunt,

Nomen Macabaei sumptum est ex literls pi-
ctis in vexillo, quae significabant: Quis sicut Do-
minus in Israel ? Extat autem series familiae in
primo libro hlstoriae Macabaeorum.

Matathias contra Antiochi Epiphanis duces
primus arma coepit, et filiis hortator fuit, ut exer-
citus coUIgerent, et defenderent reliquias Eccle-
siae, et rursus expellerent Antiochi exercitus, si-
cutDanlel futurum praedixerat: luvabuntur auxi-
lio parvulo.

Sciendum est autem, elus temporis calami-
tatem, dissipaliones et liberationes, imaglnem
esse postremi temporis in Ecclesia.

ludas Macabaeus filius Matathiae fuit dux
annos quinque. Cum Antiochus post secundum
reditum ex Aegypto collocasset idolum in templo,
anno 145. mense Kisleu, qui nobis est November,
sequenti anno ludas Macabaeus coUecto exercitu
defendere populi reliquias coepit, et quatuor du-
ces ordine magnis praeliis vicit, Apolloniura, Se-
ronem , Gorgiam et Lysiam. His profllgatis re-
cuperavit et purgavit templum cremato idolo.
Estque facta templi repurgatio in fine tertii anni,
mense Kisleu, eodem die quo idolum ante tres
Melanth. Oper. Vol. XIL

annos in templum collocatum fuerat. Circa id
tempus et Antlochus Eplphanes mortuus est. Et
iam spes erat pacls, sed rursus scelere summi sa-
cerdotis Alcimi attracti sunt hostes ex Syria re-
gnante Demetrio. Fuitque difficihus beHum pro-
pter Alcimi perfidlam, qui intra moenia leroso-
lymae insidlabatur Macabaeis.

Fult autem tanta superbia ducls Syrlaci NI-
canoris, ut extenso brachlo contra templura iura-
verit, se hoc teraplura igni deleturura esse. Sed
huic Nicanori in acie interfecto praecidi vlctor
ludas caput et brachla iusslt, et suspendl ea ante
templum, ut conspicerelur exemplum poenae blas-
phemi hominis.

His tantls rebus divinltus et foeliciter gcslis
per annos quatuor, deinde foedus fecit cum Ro-
raanis. Post id foedus infoeliciter pugnans in acie
cecidit. Quia Deus volult ostendere, Ecclesiam
non debere confidere peregrlnorum regura prae-
sidlis et foederlbus, sed ab ipso patere et expectare
defenslonera, iuxta dlctura: Maledlctus qul con-
fidlt in horaine. Nara et lonathae fratrl poslca
exitlo fuit perfidiosa regum araicitia.

lonathas frater ludae dux fuit annos noven-
decira. Fuit araicus regura Syriae, Alexandrl ct
Tryphonls, de quibus supra in catalogo regum
Syriae. Etsi autem rursus tunc mediocris status
fuit ludaeae, taraen cura iam velut conductlcli
militarent apud Syriacos reges Inter sese dimican-
tes, doctrina, dlsciplina et mores in ludaea ma-
gis corrurapebantur. Et lonathas Tryphonis in-
sidiis interfectus est. Ita paulatim status ludaeae
rult in deterlus.

Simon frater ludae Macabaei fuit dux annos
octo. Repulit Tryphonera et Antlochura Gry-
phum. Expuh*t ex arce Sion et ex aliis locls rell-
quias praesidiorum Syriacorura, ila ut sub eo
prorsus fuerint exludaea peregrinae gentes eiectae.

Curaque iam non solum pax in ludaea esset,
sed restltuta etiam esset vetus forma Relpubllcae'
templi dlgnitas et usitati cultus, Simon a genero
suo Ptoleraaeo , cui dederat praefecturara lericho,
interfectus est. Ita postreraa aetas in illo populo'
valde inquieta fuit. Et taraen inter hos tumultus
mirabiliter Deus Ecclesiae reliquias servavit.

Patri Simoni successit filius lohannes Hlr^
canus, qui fult dux annos triginta unum, excel-
lens virtute et foellcitate. Repulit Anliochum
Gryphum, qui obsederat lerosolyraam. Deinde

859

SCRIPTA PH. MSL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

860

coepit et destruxil ipse Samariam, quam obsede- 1 Horum cum et mullitudo et potentia magna esset.

rat totum annum, et templum ibi condilum post
Alexandrum ab impiis delevit, Coepit et oppida
quaedam in finibus Syriae et Idumaeae. Sed sub
eo, in illa gentis ludaicae senecta, inter bella et
in permixtione Etbnicorum dilacerata est ludaea
sectis. Praecipue vero nominantur Pharisaei,
Zadducaei et Essei.

Etsi autem nomen Pharisaeorum aliqui fe-
cerunt a segregatione, lamen raulti derivant ab
exponendo, qui iudicant Pharisaeos dictos esse,
quasi expositores seu interpretes scriptorum pro-
pheticorum. Et horum nomen anliquius caeteris
videlur. Hi non abiecerunt libros propheticos ut
Zadducaei, sed transformarunt doctrinam legis et
promissionem prorsus in politicam seu philoso-
pbicam doctrinam, Dixerunt lege Dei tantum
externam disciplinam praecipi, et homines disci-
plina mereri remissionem peccatorum, et iustos
esse coramDeo^ et haeredes aeternae vitae, Item,
Sacrificia mereri remissionem peccatorum. Et
addiderunt multa exercitia ceremoniarum, ieiunia
et lotiones, quae ipsi finxerunt, ut apud nos Mo-
nachi, De 3Iessia docuerunt, occupaturum esse
provincias. Negaverunt Messiam fore victimam
ad placandam iram Dei. Amiserunt doctrinam
de natura divina Messiae, quae loquuta est cum
Patribus et Prophetis, et semper adfuit Ecclesiae.
Beneficia Messiae somniarunt haec fore: Ipsum
mille annos in hoc mundo viventem regnaturum
esse, lege Moisi imposita gentibus, et ludaeos
fore genfium principes, et longaevos fore trecen-
tornm aut quadringentorum annorum, et futuram
esse dulcem pacem et auream aetatem in toto ge-
nere humano. Postea sequuturum esse postre-
raum iudicium, in quo hostes populi ludaeorum
in aeternas poenas abiecturus esset, et suis datu-
rus aeterna bona.

Zadducaei post Pharlsaeos orti, magnam
potentiam in populo adepti sunt, fuitque grata
professio. Quia cum Pharisaei nimis multis tra-
ditionibus onerassent populum, hi fecerunt laxa-
tiones. Ac non solum tradltiones pharisaicas abs-
tulerunt , sed etiam abiecerunt Prophetas omnes,
praeter Moisen. Hunc unum se amplecti simu-
labant, et tamen negaverunt animas e&&e super-
stltes extinctis corporibus. Negaverunt et corpo-
rum fore resuscitationem, Dixerunt autem legi
obtemperandum esse, quia obedientia mereatur
tranquillitatem huius vitae, et contumacia poenas.

intcr Pharisaeos et ipsos adsidua certamina fue-
runt, unde et in gubernatione crebri tumultus
orli sunt. Est autem horribile exemplum, quod.
in tam exiguo populo non solura dilaceralio tanta
gentis facta est, sed etiam doclrina tam varie a se-
ctis corrupta est, Denique quod prophanitas adeo
crevit, ut essent in hoc populo, qui nomen ha-
bebat Ecclesiae Dei, qui palara epicuraeas opinio-
nes defendebant, Plerunque autera pessirai Hy-
pocritae arroganter sibi gloriosissiraas appellatio-
nes tribuunt. Ita Zadducaei norainarunt se a
Zaddic, quod est lustus, quasi norainati essent
iusti seu iusticiarii. Alii fecerunt alias etymolo-
gias, quas omitto.

Esseiy id est, Operarii, ab Asa, quos sic
dictos esse apparet, quia cum viderent alios ad-
siduis contentionibus perturbare Rempublicam,
et retinere vitae turpitudinem , ambitiones, lu-
xum, odia et alia vicia, ipsi amantes modestiae
et pacls, discesserunt ab illis, et ostenderunt, se
bonis operibus, non rixis, velleDeo servire. Sed
cum pauci essent , nec peterent gubernationem
Fieipublicae, secesserunt ad loca vicina hortis
balsami et palmarum. Ibi et coluerunt bortos,
et artem medicara dldicerunt, et reraedia appara-
runt, et cura laboribus medicalionis, qui sunt
raagni et grati, tum aliis raultis officiis beneficen-
tiam erga multos re ipsa exercuerunt, disputatio-
num vanitate omissa. Distribuerunt diera in tem-
poraprccum, Icctionum, laborum , clbi et potus.
Lucra eliam contulerunt in coramune aerarlum
sine superstitione, ut inde suis et aliis honestis
in egestate et in raorbis opitularentur. Deni(|ue
Schola fuitmedica, et eruditione et exemplis vir-
tutum excellens. In Eusebio legitur, dictos esse
quasi &sojQriTixoijs. Et dicitur: vneQtfQOL Gcpo-
dga Tcuy cpaQiGaiwv , id est, longe antecellen-
tiores Pharisaeis, Apparet autem Eusebium no-
men fecisse abAza, quod est, considerare, spe-
culari.

Dolendum est autem, quod cum manifesto
auxilio Dei ludaea defensa adversus Antiochum,
et tandem liberata esset, mox in pace opinionum
dissidiis dilacerata est. Postea etiam bella civilia,
et statim fratrum parricidia sequuta sunf. Hae
calaraitates postremi temporis in ludaea sunt ima-
go e\tremae senectae mundi. Ut autem tunc inter
tot sectas et bella mirabiliter Deus aliquas Eccle-
siae reliquias servavit, ut fuerunt Simeon, Za-

861

I. CHRONICON CARIONIS.

862

charias, Ellsabelh, Anna, Maria, loseph, et |

alii multi, allenl a deliramcntis Pharisaeorum et j etSalomc nominatur. Giihcrnatio eius tranqililla

Zadducaeorum, ac rclinentes prophetlcam doctri- 1 fait , quia adijinclos Iiabuit Pharisaeos, nuorum
. T • . rri •_ . • •. /^i__: „^^^:i:.. T>„_ i.i: _i ••, •. ■»-.

nam sine corruptelis, sicut Esaias inquit, Obsigna
legem in disclpulis meis: ita nunc quoque Dcus
immensa bonitate reh'qnias Ecclesiae servat, agmen
exiguum, quod retinet fundamentum, et Deum
recte invocat, et fugit idola, cum interea ingens
multitudo sit defendentlum idola, et hostium do-
ctrlnae propheticae et apostollcae, qui sunt par-
ricidae memhrorum Christi, videlicet, Mahome-
tlcl, Papa, Monachi et eorum sateHItes, et tota
ista colluvies defendentlum idola. Monent autem
illa vetera exempla, ut in tanlis dissidils cerfo
statuamus , servarl tamen coetum aliquem , qui
est vera Ecclesla Dei, et ut saplenter quaeramus,
quae et ubi sit illa vera Ecclesla Del, et nos ad
eam adiungamus, slcut scrlptum est: Oves meae
vocem meam audiunt. Item Psalmo 83.: Beatl
qui habitant in domo tua Domlne. Item Psal-
mo91.: Plantatl in domo Domlni, in atrlis do-
mus Dei nostri florebunt.

Reges ex familia Macabaea,

Fillus loannis Illrcani fult Arisfobulus, qul
se regem nomlnavit prlmus post redltum ex B.i-
bylone, oblitus modestiae priorum ducum. Sed
dedit poenas superblae. Non enim diutius anno
regnavlt. Inlerfetit fratrem Antigonum praestan-
tem vlrum, f^Iso susplcans, eum appefere re-
gnum. Interfecit et matrem, a qua exlstlmabat
adiuvarl Antlgonnm. Postea cum dolore con-
scientiae in magnis cruclatlbus esset, iussit se In
locum fraternae nccis gestari, Ihi vomens sangui-
nem mortuus est. Haec horribllia scelera in po-
pulo Dei fecerunt principes, nati ex viris sanctis
et optime meritis. Tales calamitates postremi
temporis conslderemus, et petamus nos regi a
Deo, et servari verae Ecclejtiae reliquias.

Secundus rex Alexander lamneus regnavit
annos viginti septem, filius Hircani minimus natu.
Sub eo tristisslma clades accepta est, In qua Pto-
lemaeusLamyrus trucldavit triginta millia ludaeo-
rura , et captivos interfectorum carnibus vescl
coegit. Propter seditiones motas a Pbarisaeis,
qui reglo nominl adversabantur, occidit ipse sex
millla ludaeorum,
contra Arabes,

Successlt Alexandro coniunx Alexandra, quae

ranquilla

quorum

Piegnavit

Postea bellum gessit foelicius

consilio Fiempublicam administravif,
annos novem.

Alexandri fdll duo fnerunt: Ilircanus et
Arlstobulus. Etsl autem Hircanus maior natu
erat, tamen Aristobulus collecto exercitu regnum
invasit, adhuc vivente matre. IJefenderunt au-
tem Hircannm Inilio Anlipater Idumaeus et Are-
tas rex Arabum. Postea cum Scaurus Pompeii
legatus corrnptus pecnnia iuvaret Aristobulum,
misit et Hlrcanus ipsc Ieg;itos ad Pompeium, qni
cognito iam negotio lerosolymam accessit cnm
exercitu, ct urhe occupata in Sabbato tradidit
Hircano guhernalionem et summum sacerdolium,
et abdnxit Fiomam captivos Aristobulum et eius
fdios Alexandrum et Antigonum,

In hls sedltionihus et fratrum parricidlis non
sohim dlsciplina ludaica , sed etlam dorfrina m?-
gis extincta fuit, Nec finis fnit dorrestlcarum se-
ditionnm, donec ludfiea redacta fst in formam
provinciae. Ibi quanquam peregriui Magistratus
dominarenfur, tamen concessa est ludaeis avxo-
vofua in doctrina et cultibus, et mediocris tran-
qulllitas fnit, ne Ecclesia funditus extingueretur.

Alexander cum patre Arlstobulo captivus
cum Fiomam duceretur, in Cilicia elapsus redllt
In ludaeam, et occupata parte Galileae a Gabinio
captus est. Postea tempore belli civilis Pom-
peiani, qnia seditiones moliebatur, a Scipione
Ponipeil socero Antiochlae securi percussus esf.

Antigonus a lulio post bellum civile Pom-
peianum dimissus, Parthorum auxiliis recuperare
ludaeam conatus est, praesertim mortuo Antipa-
tro, cum ludaei mallent ipsi parere, quam filiis
Antipatri. Et senex Hircanus, patruus ipsius,
summus sacerdos, ab eo captus et in Parthiam
abductus est, praecisis auribus, Hunc Antlgo-
num tertio anno postquam Herodes rex faclus
erat, Antonius capitali supplicio affeclt. Hero-
des autem Hircanum, patruum Antigoni, revo-
catum ex Parthia, interfecit octogenarium.

Hic trlstis exitus fuit familiae Macabaeorum,
quos Deus ornaverat ingenti gloria. Ex his orti
nepotes inter sese horrendam lanienam exercue-
runt, peregrinas gentes attraxerunt, et doctrinam,
leges et disciplinara patriae valde labefactarnnt.
Quorum historia imago est postremi temporis in

55*

863

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

864

Ecclesia, in qua etiam cerlamina ambitionum
intcr doctores corrumpunl doctrinam et discipli-
nam. Cumque considerabimus, quam turpiter
degeneraverint Macabaeorum posteri, non con-
fidamus maiorum meritis aut virtute, sed simus
eo modestiores, ut Dei dona a maioribus accepta,
retlneamus.

Herodis posteritas.

Cum lulius in Aegypto periculosum bellum
gereret, multum ei profuit Antipatri Idumaei pro-
videntia et fides, quia regiones illae buic notissi-
mae erant, et flexit ad amlcitiam lulii Mempbitas
et ab'os. Ideo Caesar Antlpatro tradidit ludaeam
regentlam slne regio nomine, sed nomine guber-
natorls. Deinceps igitur ludaea peregrinos prin-
cipes ex Ethnicis natos, habuit. Quod cum aegre
ferrent ludaei, ac disputarent, Trlbui luda re-
gnum promissum esse donec Messias nasceretur,
subinde atroces sedltiones moverunt. Ac Anti-
pater, qui sapienter et moderate dominabatur,
tamen veneno necatus est a ludaeo Malcho, quem
poslea Herodes prope Tyrum interfecit.

Herodes Primus, fillus Antlpatri, quem et
Ascaloniten nomlnant, ab Ascalon, quae fuit in
Idumaea, vivo patre Galllaeam magna cum laude
virtutis rexlt, et seditionem motam a quodam
Ezecbla oppresslt. Cumque post mortem Anti-
patri sperarent ludael, ipsius fillos excuti ex regno
posse, altrahunt exulantem apud Parthos Antl-
gonum , de quo supra , qui adiutus a Parthls no-
titur urbe lerosolyma. Sed cum allquot praellls
viclsset Herodes, nomlnatus est ab Antonlo totius
ludaeae Tetrarcha. Post paucos annos cum Ro-
mam venlsset, Octavlo et Antonlo domlnantibus,
reglo nomlne ornatus est, et rex totlus ludaeae
appellatus in Capltollum ductus est, medius inter
Octavlum et Anlonlum, Olympiade centesima
octuagesima qulnla.

Tertio anno post, cum Antonlus venisset
Antiochiam, securi percussit Antigonum. De-
inde Herodem adslduae seditiones exercuerunt,
sed victor occidit summum Senatum populi lu-
daici, quem nominabant septuaginta duos se-
niores.

Anno tricesimo regni Herodis natus est ex
Maria virgine Jilius Dei, Dominus noster le-
sus Ch ristu s, Hic numerus anni a roultis tra-

improbo, qui tres annos adiiciunt^ sed disputa-
tionem omitto.

Herodes filios Antipatrum, Aristobulum et
Alexandrum propter suspicionem insidiarum oc-
cidit. Successerunt patri Herodi tres filil, Ar-
chelaus, qui ludaeam tenuit sine nomlne regio
annos novem, Hulus mentlo fit in Matthaeo.
Herodes Antipas quem nomlnemus Secundum,
qui Galilaeam tenuit, a quo interfectus est loan-
nes Baptista, Philippus , qui tenuit Trachoni-
tida sive Ituraeam. Nomen Antipas mutilatum
est ex 'AvrijiarQog. Trachonitis Graecum est,
confragosa, aspera seu scopulosa. Idem slgni-
ficat Ituraea Ebraeis a vocabulo Tira , quod signi-
ficat turrem , slve in montibus angustas fauces.

Archelaus et Herodes Antipas relegati sunt,
cum quidem Herodes Antlpas Romam profectus
esset, ut regnum impetraret, quo non impetrato,
in reditu Phillppi coniugem duxit uxorem. Po-
stea relegatus mortuus est in Gallia. Nomen te-
nult TetrarchaCy quod significat Princlpem, id
est , non regem , sed habentem regi similem gu-
bernationem, videlicet Agricolas, Opifices, Cu-
rlam et Milltiam, sed ila, ut superiori domino
pareret.

Herodes Tertlus, culus cognomen est Agrip-
pa, fillus Arlstobuli (Interfecti a prlmo Herode)
qui interfeclt lacobum Apostolum filium Zebedei.
Hunc Herodem Agrlppam Tiberius Romae car-
cerl inclusit, quod familiaris esset C. Cab*gulae,
quem Tlberlus imperli successorem esse non vo-
lult. Postea Cab'gnla eum llberavlt ex carcere,
et dedit ei Trachonltldem, quam Phillppus te-
nuerat, et atlrlbult reglum nomen. Claudius ad-
didit Samarlam et ludaeam. Ita rursus unus fuit
rex Herodes Agrlppa, ludaeae, Samariae et Ga-
lilaeae, qui regnavlt annos septem , punilus post-
quam necavit lacobum, sicut narratur Acto-
rum 12.

Post huius Herodls Agrippae mortem cum
fillus Agrippa esset adolescens, et ludaea plena
seditionum esset, rursus per Romanos Magistra-
tus admlnislrata est. Sed Claudius tradidlt hulc
Agrippae Chalcidem in Syria , et regium nomen,
et Trachonitidem. Nero addldit ab'qua oppida
in ludaea. Hulus Agrippae tempore lerosolyma
deleta est. Fit eius mentio Actorum 21. Regna-
vit annos viglnti septem. Pbilo scribit, huic
L^grippae filium fuisse allum Agrippam socium se-

ditus est, quos sequor, Nec dillgentiam illorum j ditiosi viri, qui tempore Adriani imperatoris

865

I. CHRONICON CARIONIS.

866

magnum exercitum collegit, ut restitueret poli-
tiam ludaicam, et se iiominavit Ben Cochab, id
est, filium stellae. Postea cum infoelix eventus
fuisset, nominatus est Ben Cosban, idest, filius
mendiix sive mendacii. Cumque Bethoron trien-
nio obsessa fuisset, domili sunt ludaei, partim
praeliis, partim fame, trucidatis amplius trecen-
lis millibus ab imperatore Adriano. Ilic finis est
familiae Herodis, quae annos centum et tres do-
minata est, usque ad finem Agrippae, qui fuit
filius Herodis Agrippae regis.

Bella Romana tempore tertiae
monarchiae.

In tertia monarchia breviter recitavi Persici
regni finem , Alexandri viclorias, et post eius
mortem quatuor praecipua regna successorum,
sicut Daniel praedixerat, Aegyptium, Syriacum,
regnum Antigoni in minore Asia, et Macedoni-
cum. Diximus etiam, ludaeae et Ecclesiae me-
diocrem fuisse tranquillitatem tempore Alexandri
et proximorum successorum usque ad Antiochum
Magnum. Interea paulatim in Italia crevit Pio-
mana polentia. Fuit autem maxime memorabile
bellum, quod Piomani tempore Philadelphi ges-
serunt cum rege Pyrrho et Tarentinis, motum
anno a condita urbe quadringentesimo septuage-
simo secundo, quia Tarentini et classem Roma-
nam diripnerant interfecto duce, et legatos Ta-
rentum raissos pulsaverant. Utile est autem to-
tam historiam Pyrrhi nosse, quae legatur apud
Plutarchura. Virtus fuit excellens Pyrrhi. Sed
cura multa bella oimul moveret, et inchoata non
pertexeret, potenlia ipsius paulatim languefacta
est. Post bellum Tarentinum insigne exemplum
Fiomanae iusticiae narratur. Romana legio,
quam nominant Campanam, praesidii causa in
uibem Fihegium collocata, Fvheginos cives inter-
fecit, et eorum bona et agros occupavit. Fiomani
igiuir ut ostenderent, se fidem sociis debitam non
velle violare, punirc suos milites decreverunt, et
potiti urbe Fvhegio, trecentos, quia non plures
vivi in Consulis potestatem venerant, securi per-
cusserunt. Caeleri sceleris socii in oppugnatione
perierant.

Postea anno urbis quadringentesimo octua-
gesimo nono motum est primum bellum Punicum,
quia Carthaginenses Hieroni Syracusano, socio
populi Romani regnum eripere conabantur. Etsi

victl sunt , tamen Romanae clades propter crebra
naufragia maiores fuerunt. Ac in primis Fie-
guli fortuna et fides in primo bello Punico in-
signis fuit.

Anno nono eius belli cum duo Consules,
Manllus et Fiegulus in Aphricam traiecissent, et
post reditum Manlii ad urbem Ftegulus in Aphrica
mansisset, vicit acie duos, Asdrubalem et Amil-
carem patrem Annibalis. Trucidavit octodecim
millia Poenorum, quinque millia coepit, et octo-
decim elephantos,

Sequenti anno Fiegulus victus est, et truci-
data triginta millia Fiomanorum, capta quinde-
cim millia , Regulus catenis vinctus est.

Anno quinto post hanc cladem , cum Metel-
lus viginti millia Carthaginensium trucidasset,
elephantos interfecisset sex et triginta , coepisset
cenlum quadraginta sex, Regulus missus est Ro-
mam , ut pacem aut permutationem captivorum
Carthaginensibus peteret, dissuasit utrumque.
Nec tamen violavit datam fidem de reditu ad Car-
thaginem. Reversus est igitur Carthaginem , ubi
postea crudeli suppllcio necatus est. Postea rur-
sus magnae clades utrinque acceptae sunt, sed
nono anno post Metelli victorlam Luctatius Con-
sul, cum vidisset Hannonem adducere novara
classem ad Amilcarera , priusquam duo exercitus
coniungerentur, statim dimicavit, ad insulas
Aegates, coepit Punicas naves sexaginla tres, de-
mersit centum viginti quinque, coeplt viginti
duo millia hominum , trucidavit tredecim millia,
postea properavit ad Amilcarem, et eura exEryce
discedere coeglt. Poeni qui fuerant InEryce ven-
diti singuli denariis octodeclra. Postea petenti-
bus Carthaginensibus data est pax, fuitque hic
finls prirai belll Punlci, anno vicesimo quarto
posteaquam motum est. Estque hlc annus urbls
conditae quingenteslmus duodecimus,

Ac praecipue insignia exempla sunt In hoc
hello, fortuna el fides Fieguli, et celeritas Lu-
ctatii.

De tempore inter primum bellum
Punicum et secundum,

Inter finem priml belll Punici et inllium
secundi sunt anni qulnque et viginti. Suntque
interea magnls praeliis victl prope Mediolanum
Insubres et Soii^ et Gallorum ac Germanorum
novi exercitus, qni ad defendendos Insubres iuga

autem et Carthaginenses saepe magnls praelils { Alpium translerant , et iuraverant se Romam de-

867

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

868

letiiros esse. Nec contempserunt Romani perlcu-
lum , sed magnos exercitus opposuenmt. Curius
et Flaminius Coss. non procul a Medioliino truci-
daverunt quadraginta millia Gallorum et Germa-
norum. Horum dux Ariovistus, quod est (SI;i:n=
m^, captusest, ut scribit Polybius.

Sequente anno Coss. fuerunt M. Claudius
Marcellus, et Cn. Cornelius Scipio. Marcellus
is est, qui deinde post Cannensem cladem vicit
Annibalem. Cn. Cornelius Scipio palruus fuit
Apbricani, a quo in Aphrica victus est Annibal.
Cum autem duce Viridomaro, quod est griebmeper,
id est, custos pacis, rursus trlginta millia Gallo-
rum et Germanorum ad Mediolanuni accederent,
et Coss. Mediolanum obsiderent, Marcelhis par-
tem exercitus duxit adversus Viridomarum. Cum-
que hunc insignem armis auro ornalis ante aciem
vidisset, quia ducem esse rallocinabatnr Marcel-
lus, recta impetum in eum facit, et lovi spolia
opima vovet. Non fugit hostis, sed acerrime
dimicans tandem accipit letale vuhuis. luterea
et exercitus inter sese confligunt, sed interfecto
duce Viridomaro, prima acie perterrefacta et tur-
bata, Romani alacres instant cedentibus. Mar-
cellus spolia hosti detrahit, quae postea reversus
Fiomam affixa querno trunco gestat inCapitolIum,
exemplo Romuli, sicut voverat. Mox vero post
illam pugnam triginta millibus hostium profligatis
ad obsldionem Mediolani redit, ubi cum copiae
Coss. rursus coniunctae essent, vi captum est
Mediolanum. Deinde vicina oppida dedilionem
ultro faciunt. Ita deletis peregrinis exercitibus
Italia ingenli terrore liberata est. Ac phirimum
attulerunt momenti ad victoriam , consilium, ce-
leritas, fortitudo et foelicitas Marcelli, qui et
anno post trucidatum Viridomarum nono, anno
post cladem Cannensem tertio vicit Annibalem.

Cum talis excellens vlrlus in imperiorura
constitutione conspicitur, cogitemus Deum con-
stituere imperia, et id non fieri sine ingenti la-
bore, et Deum velle agnosci suam praesentiam in
illa virtutum excellentia , et in ipsa imperiorum
constitutione, quae fit, ut aliqua pars generis hu-
mani et honestae societates conserventur. Huius
Marcelli mentio fit in sexto libro Aeneidos:
Aspice ut iiisignls spoliis Marcellus opimis
Ingreditur : Victorque viros supereminet omnes.
Hic rem Romanam magno turbaute tumultu
Sistet eques , sternet Poenos , Gallumque rebellem,
Tertiaque arma patrljsuspeudet capta Quirino.

Haec de Marcello dixlmus, quia valde
prodest excellentes viros in omnibus historils con-
siderare propter eas causas, quas recilavi: Quia
discendum est imperia a Deo constitui, et Deum
dare excellentem virtutem et successus, et haec
dari non ignavis, sed laborantibus, sicut in
Aeschylo dictum est: al)^ ozav omrdi] tlq av-
Togy y.al &e6g ovvdmtTai.

Polybius inquit, huius belli Gallici pericula
et praelia fuisse non minora, quam ulla in caete-
ris fuerunt, sed a Celtis omnia raagis irapelu,
quam consilio acta esse: O^vfXM ^Lallov y ij Xo-
yiOjLiw, l3(ja(Sev&ijrai.

De Arato Sicyonio,

Exemplum est Araius Sicyonius gubernato-
ris sapientis, iusti, moderati in victoria civili, et
experti fortunae inconslantiam, et infidas regum
familiaritates. Quem eo praelerire nolui, quia
Cicero eius menlionem facit. Et in eius historia
conspicitur, quam varii turaullus et quales tyran-
nides in Graecia tunc fuerint, cum nondum a
Piomanis defenderetur.

Aliquanto ante bellum Gallicum, in quo
Marcellus viclor delevit magnura exercitura Cel-
tarum, id est Gallorum et Teutonum, clarus fuit
in Graecia Aratus Sicyonius, natus patre Clinia,
qui fuit princeps Sicyonis, quera cum interfecis-
set Abantldas, qui rapuit dominationera , postea
filiusCIiniae Aratus exul, adlnlus a caeteris exuli-
bus nocte conscensis rnuris palriam coepit. CJum-
que tyrannus fuga evasisset, veluit Aratus ullum
civem interfici. Opes tyranni dedit exulibus.
Quia vero exulum praedia iam ab aliis civibus
possidebantur, et multa haereditatibus, dotibus
aut vendilionibus translata erant, eieclis posses-
soribus nova bella sequutura erant. Ut igitur
paci civitatis consuleret Aratus, adhibitis Senato-
ribus transacliones instituit. Precia numerat iis,
qui volentes cedebant. Aut si qui cedere nole-
bant , tantundem pecuniae dat exulibus, quanti
aestlmabantur fundi. Hanc ad rem sumpsit a
Ptolemaeo talenta centum et quinquaginta, id
est, nonaginta miliia coronatorum. Hac com-
pensatione pax civitatis retenta est. Postea hic
Aratus creatus dux Achaeorum, liberare et vici-
nos instituit. Ex arce Corinthi et ex Athenis
eiecit Macedonica praesidia. Deinde Cleomenem
regera Laconicum conatus est reprimere, qui et

869

Ephoros sustulerat, et viclnis belhim inferebat,
a quo rnngno priieh'o victus est. Cum autem et
Cleomenis audaciam et robur Laconicum raetue-
ret, ad belli societatem Antigonum regem Mace-
donicum invitavit, qui adducto exercitu magno
praelio vicit Cleomenem, qui amisso regno fugit
in Aegyptum, ubi captus mortem sibi conscivit.

Postea roortuo Antigono rege successit in
regno Macedonico Philippus Persei pater. Cum
autemAetoli renovarent bellum adversus Achaeos,
eteorum oppida caperent, et exercitus funderent,
nec pares essent Achaei, rursus accersivit Aratus
auxilia Macedonica, Cumque multa consiliis
Arati praeclare gererentur, factus insolentior
Philippus, crudelitatem naturae suae paulatim
detexit. Messenios praecipuos et alios passim
iniuste interfecit. Deinde et coniugera filii Arati
corrupit. Quae scelera senex Aratus aegre ferens,
se ab eo disiunxit. Sed Philippus et patrem Ara-
tum et filiura veneno necavit. Curaque sangui-
nera vomeret Aratus pater praesentibus amicis.

I. CHRONICON CARIONIS.

De secundo hello Punico,

870

solitus est dicere:

TavTU eGTiv smxeiQa TVQavvi-

xjjg (piliag, haec sunt praemia tyrannicae amici-
tiae. Hic fuit exltus viri praestantis Arati, cuius
laudatur in recuperatione palriae et in multis aliis
victoriis moderatio. Estque in patria ei statua
posita, cum hac inscriptione:

\eint ad Herculeas quanquam tua fama columnas,
Diun patriara servas iuclyte Arate tiiain :

Nos tamen hauc statuam pro libertate recepta
\irtutis testem feclmus esse tuae.

Commuuis tibi cum Diis servatoribus esto
Hic lionor. In patriam nam pia iura refers.

Reprehenditur quod Macedonas rursus in
Graeciam attraxit, qui raox Graeciam servitute
oppresserunt. Et prudentia necessaria est, con-
siderare quales nobis adiungamus. Valde enim
infoelix coniunctio fuit cura Philippo Macedonico
rege, qui et natura crudelis fuit et obscoenus.
Quare dictum est, Aratura raale fecisse, quod
attraxisset Macedonas in Graecorura gynaecea.
Quod vero societates fecit cura inimicis, tempori
et saeviciae novorum hostium tribuitur, sicut
usitatum est, ut Plutarchus inquit: Kai^M dov-
UvovGLV ol doxovvTeg aQXfir. Et apud Thucy-
didem inqnit legatus Atheniensis: "AvdQa Tvqav-
vov dsl TiQog ixaOTaj (pilov 1] sx^qoVj ^sto. xai-
Qoi) yiyvEO&ai. Sed postea tyrannus Macedo
poenas dedit, ut infra dicemus.

Anno ab uvh&Roma conditae quingentesimo
tricesimo sexto, motum est bellura secundumPu-
nicura, cura Annibal Saguntum in Hispania de-
levisset. Anni sunt a fine primi belli Punici ad
initium secundi, quinque et viginti. Tanta
odiorum incendia fuerunt in his civitatibus de
imperio dimicantibus, ut non diu quiescere po-
luerint. Et Deus crescere Romanam potentiam
volebat, ut regum tyrannides compesceret. Du-
ravit autem secundum bellum Punicum usque
ad annum septimum decimura. Ac numerari
potest inter acerrima bella generis humani, pro-
pter magnitudinem praeliorum, et varias vices.
Cumque de multis magnis rebus coramonefactio-
nes in tantis calaraitatibus et mutationibus impe-
riorum proponantur, hoc praecipue consideran-
dum est, iraperia non solura humanis consiliis aut
viribus constitui, sed Dei opera esse, ut Daniel
Inquit: Deus transfert et stabilit regna. Et quan-
quam bellis horribilibus utrlnque scelera homi-
nura puniuntur, tamenDeum victorias plerunque
illis tribuere, qui iustae defensionis causa repel-
lunt vim iniuste illatam , iuxta regulam : Omnis
qui gladium acceperit, gladio peribit.

Etsi autem persplcua causa est secundi belli
Punici, tamen quaesita est elusio. In foedere
Romanorura et Carthaginensiura fult hoc caput:
Ne laederentur utrinque socii» Erant autem
Sagunlini socil Roraanorum , quos cum Annibal
crudeliter delevisset, Romani accusarunt Cartha-
ginenses, violatura ab eis esse foedus. Carthagi-
nenses contra disputarunt, Saguntinos non fuisse
sociosRomanorum, cura illud foedus fieret. Huic
excusationi cura responsura esset, foedus de prae-
sentibus et futuris sociis loqui, et non dublum
esse, violatura esse foedus abAnnibale, utrinque
bellura motum est.

Legatur autem hlstoria integra apud Poly-
bium et Livium, et considerentur duces, et belii
vlces. Annibal excelluit calllditate et audacia.
Venit in Italiam mense Octobri, et statim ad
Ticinum et Trebiam Roraanos vicit. Postea ad
Thrasiraenum, in vere anni secundi Consule Fla-
minlo interfecto trucldavit quindecim millia Ro-
manorura. Tertio anno ad Cannas trucidavit
quadraglnta millia in exercituRoraano, et magna
pars Italiae ad Annibalem defecit. Ita fuerunt
initia Annibali laeta. Postea fortuna paulatim

871

SCRIPTA PH. MEL. AB HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

872

conversa est. Adolescens Scipio, nalus annos
octodeclm patrem Consulem in praelio ad Tici-
numservavit, cum hostem, qui patrem vulnera-
verat, repelleret. Hic Scipio adolescens cum
Tribunus militum esset in pugna Cannensl , et
multi nobiles Romani post infoeb*cem pugnam de-
liberarent de deserenda Italia, ipse interveniens
coegit eos iurare, se palrlam non deserturos esse.
Si quis nollet iurare, necem ei minltatus est.

Nullo tempore maior virtus fult Romanae
civitatis, quam tunc cum maxlmis praellis victa,
amissa magna Italiae parte funditus ruitura vide-
batur. Ibi divinitus et excitata est magnitudo
animorum, et constantia et vlgllantia in rebus
adversis, et dati magnanimi, sapientes, concor-
des et foellces duces, fuitque vlrtus magls conspi-
cua inter tantas adversitates, ut dlcltur: iv dvg-
TV/Jaig XaiLinsL rb y.albv. Fabius cunctando re-
pressitAnnibalem. Marcellus anno qulnto huius
belli prlmus vicit Annlbalem praello. Postea res
secundae multae sequutae sunt. Anno decimo
huius belli maxirae languefieri Annibal coeplt in-
lerfecto Asdrubale fratre in Italia prope Senam.
Hic exercltum adduxerat inltaliam, et se fratri
coniuncturus erat, Id cum Claudlus interceptis
literis cognovisset, relicto Annibale, cui opposi-
tus erat in Apulia, sex dlerum spacio emensus
Italiae longitudinem , coniunxit se cum altero
Consule Livio. Ibi cum dimicaretur, Asdrubal
interfectus est, et exercitus elus deletus. Redlt
Claudlus In sua castra, et caput Asdruballs inter-
fecti abiici ante castra Anniballs iubet, et duos
captivos milllt Annibali, Ignoranti fratris adven-
tum et infoelicem pugnam, narraturos haec ut
acciderant. Hic Annibal moestus longius abduxlt
exercltum inBrutios, et gemens fortunam se Car-
thaglnls agnoscere dlxlt. Hoc Claudli consllium
maxime dignura est adralratione in hulus belli
exemplls.

Obiter et hoc exemplum hic inseram, de
captls Macedonum et Carthaginenslum legatls,
quod narratLivius in tertlaDecade, libro 3. Etsi
enim usitatum est legatls parcere, tamen id in-
lelligatur de IIs, qui non moliuntur hostllia, ut
tunc Macedones et Carthaginenses foedus facturi
erant contraRomanos. Ideo iudicatum est, iuste
hos legatos captos esse.

Simile exemplum extat apud Thucydidem
libro secundo, ubi narratur, ab Atheniensibus
captos esse legatos Lacedaemoniorum ituros ad

Persas ut auxilia contra Athenlenses peterent. Hi
legati Athenas adducti interfecti sunt. Haec
exempla cltantur, cum disputatur, in quibus ca-
sibus iustum slt legatos capere.

Sed inter duces Roraanos, qui tunc rauUi
fuerunt praestantes vlrtute, eralnet Scipio virtute
et foellcitate, qui recuperavit Hispaniara, et
postea in Aphrica viclt regem Syphacem et Anni-
balera. Fracti igltur his cladibus Carthaglnenses,
anno septimo decimo huius belli pacera petere
coacli sunt , quara Romani certis conditionibus
dederunt, videlicet, ut abstinerent ab omnibus,
quae iara Romanl tenebant, et ab eorum sociis,
et penderent intra annos quinquaginta decem
millia lalentorum , id est, sexaglnta tonnas auri.
Scrlbit Livius etlam postulasse Sclplonem, ut
sibi traderetur Annibal, sed responsum est, An-
nlbalem non esse in Aphrica, Fugerat enim ad
Antiochum in Aslam, metu suorum civium.

Extat apud Apianum narratio, quomodo in
pugna inter se ipsi dimicaverint, Sclpio et Anni-
bal, et delnde Maslnissa et Annibal. Scipio
telum eraisit in clypeum Annibalis, Annibal
equura Scipionls sauciavit, et cura vulnere equus
turbatus reslliret, intervenlt Masinlssa, quia
cum primum telo scutum Annlbalis percusslsset,
hulus etlam equum Annibal vulneravlt. Rellcto
Igltur equo Maslnissa pedes adorltur Annlbalem,
et elus propugnatorem equllem interficit, etnactus
allud telura rursus petlt Annibalem , sed haesit
telum in alio equite, qui et Interfectus est. Ter-
tium telum cum rapere Masinlssa conaretur, vul-
nus acclpit In brachlo. Interea et Sclpio redit,
Maslnissae opltulaturus, quera invenlt iam obli-
gato vulnere redeuntem in praelium in alio equo.
Hic acerrimum certamen inter duces et exercitus
ortum est, donec tumulum proximum Annibal
ascendit, non fugae causa, sed ut inde commo-
dlus in hostes impetura faceret. Quia vero inde
in exercitu Punlco consternatlo errore orta est,
Poeni oraisso praelio dissipati fugere coeperunt.
Evaslt Annibal sequente Masinissa usque ad
noctem.

Est autera et Masinissa inter huius belli
praestantes vlros numerandus, dlgnus laude pro-
pter iusticiara, fortitudinem et fidem, quam in
tuenda societate Roraana praestltit, Vixit annos
nonaglnta. Noraen Masinissa signlficat reraitten-
tem tributa.

873

L CHRONICON CARIONIS.

874

Annlbal cum fugisset ad Anliochum, ac
deinde ad Prusiam Blthynlae regem , anno post
fmem huius belll seplimo decimo roortuus est,
sumpto veneno cum Prusias eum Piomanis dedi-
turus esset. Et scribitur eodem anno mortuos
esse Annibalem etScipionem, qui non solum for-
titudine, scientla rei milltaris et foelicitate excel-
luit, sed etiam iusticia , continentia et inodestla,
quam ostendlt secedens in rus, nec movensRem-
publicam lacessitus Iribunlcils criminatlonibus.

De hellis Macedonicis.

Paucis mensibus post finem beHI*PunIci se-
cnndl, videllcet anno a condita urbe quingente-
simo quinquagesimo quinto, motum est bellum
adversus Philippum regem Macedonicum , pa-
trem Persei, qui initlo cum Arati Slcyonii con-
siliis regeretur, naturae saeviciam non statim
ostendlt , eratque de eo magna industrlae et vlr-
tutis opinio. Postea vero et libidlnibus varie se
polluit, et magnam crudelitatem exercult. Sed
scelerum poenas dedit. Vetus igitur vatlcinium
discernlt PhiHppum Alexandri patrem ab hoc
posterlore. Extant versus apud Pausanlam in
Achalcis, dlgni memorla:

In Macedum populis clarissima regna tenebunt
Argiva de stirpe bonum damnumque , Pliilippi.
Horum qui prior est , gentes urbesque domabit,
Sed veteris regni perdet decus omne secundus,
A populis victus , quos mittent Vesper et Ortus.

Vlcerunt enim hunc posterlorem Philippum Pvo-
mani, adiuti a socio rege Atialo^ qui tenuit Per-
gamum et viciniam.

Occasio belll haec fult: Phlh'ppus bellum
intulerat Atheniensibus, ut reges conantur opprl-
mere vicinas urbes, opibus et artibus florentes.
Incitabat etiam eum x(/.y.0L,rjlLa prioris Phillppl.
'Quare Athenienses a Romanis auxilium petunt,
qui cum alioqut Phillppum odissent , propter so-
cietatem quam cum Annibale fecerat , et glorio-
sum esset dehndete Athenas , laudatisslmam clvi-
tatem, a qua Romani leges, formam iudiclorum,
et multa honesta exempla acceperant , belhim ad-
versus Philippum movent. Ac initio socios ha-
buerunt regem Attalum et Aetolos.

Fuit autem excellens virtus, foelicitas et mo-

deratioducis T. Quintii Flaminii Consulis, qui

Philippum in faucibus Eplri, et deinde in Thes-

salia vicit. Interea rex Attalus et Lucius Quin-

Melanth. OrKR. Voi.. XII,

tlus frater Consulls, navall praeh*o Philippi rlas-
sem vicerunt, et Euboeam occuparunt. His cla-
dibus fractus pacem Phllippus a Romanls pclivlt,
quae ei hac conditione data est, ut a tota Graecia
abstineret, et penderet Piomanls mille talenta,
Id est, sexcenta millla coronatorum.

Etsi autem haec vlctoria Flamlnll glorlosa
fult, tamen sequens erga Graeciam beneficentia
multo gloriosior fuit, cum superato Philippo
Graecae civitates sePiomanis adlungerent, et ipse
discordiarum intesllnarum arbiter factus, diri-
meret controversias, sua moderatione sine bello.
Postea in Isthmiis et Nemeis iusslt decretum po-
puli Romani publlce pronunciari : Velh populum
liomanum et T. Flaminium , ul tota Graecia
libera sil., et suis legibus uiaiur. Hunc tantum
honorem Pioma Graeclae propter doctrlnas , leges
et maiorum vlrtutem habuit, et praebult imperils
exemplum moderatlonis in victoria, et monuit,
aliter mltlores et bene meritas gentes traclandas
esse, quam ilhis, quas propter crudelitatem et
turpitudines opprlmi aut deleri necesse est. Pio-
mani beneficli in Delphlco templo monumenta
suspensa sunt, clypei argentei, et clypeus Tili
riamlnil, cum hac inscriptione:

Tyndaridae fratres , quorum f ult inclyta vlrtus,
Custodes iuter quos modo Sparta colit.

Leges , Libertas et Pax sunt optima dona,
Haec Graecae genti dat Titus Aeneades.

Mansit in Graecla Titus Flamlnius clrclter
quinquennium , quia poslquam Philippo pax data
est, cum bellum biennio durasset, reliqui anni
consumptl sunt in constituendo Graeclae statu,
occupandjs aliquot Thraclae urbibus, et lyranno
Laconico Nabide reprimendo. Postea Romam
rediit, secumque obsldem Demetrlum filium Phi-
lippi adduxit, quem tamenSenalus aliquanto post
ad patrem remlslt.

Fuit pax Romanis oportuna cum Phillppo,
quia mox sequutum est bellum cum AntiocJio
3Tagno, quo tempore si conluncti duo reges fuis-
sent, multo dlfficilius bellum Romanis futurum
erat. Motum est bellum cum Antlocho Tertio
anno post redltumTIti Flaminii exGraecia, anno
ab urbe condita [qulngenteslmo sexagesimo se-
cundo, duravlt blennium , superato Antiocho a
Scipione Aslatico fratre Aphricani, apud urbem
Magnesiam', anno quingentesimo sexagesimo
quarto. Asia citra Taurum montem adempta est
66

875

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

876

Anllocho. Ita paulatim regum potentla dlminuta
est, donec prorsus stirpes eorura deletae sunt.

Philippus autem dolens Piomanorum poten-
tiam crescere, ut rursus bellum moliri posset,
annis ah'quot in pace munit urbes, colligit ma-
gnos acervos frumenti et pecuniae, et viclnos
Thraces, Paeonas et allos barbaros sibi adiungit,
ac ostendit se bellum in Italiam translaturum esse
Annibalis exemplo, et ingressurum Itaham circa
Adriam, quare et regem Illyrlcum Genlium et
Gehas vicinos Adriatico ad societatem tanli belll
invitat. Sed haec adparans moritur , cum qul-
dem fillum Demetrlum excellentem virtute rescl-
vlsset a fratre Perseo falso accusatum et dolo in-
terfectum esse. Cum enim Demetrlus antecelleret
virtute , et opinio esset Perseum non esse natum
ex patre Phih'ppo, insldias Demetrio struxit Per-
seus , metuens eum in regno successorem fore.

Mortuo patre Furils ultriclbus eum impel-
lentibus ut poenas parricidli daret, et incltatus
ab Improbls, bellumRomanis infert, Thessaliam
et vlcina loca vastat, duobus praehis Ilomanos
vlnclt, et laeta ei initia tanti belH fuerunt, quod
a Perseo motum scrlbltur anno ab urbe condita
quingenteslmo octuagesimo secundo. Vixerat
autem Philippus post reditum Titl Flaminil ex
Graecla clrciter viglnti annos. Duravit bellum
Persel annos quatuor.

Anno elus belli quarto, vldellcet anno a con-
dlta urbe qulngetesimo octuagesimo sexto, cum
prloribus annis Piomanl exercitns aliquolies in-
foellciter pugnassent, et Graeci Romanorum socii
magnis detrlmentls adfecti essent, L. Paulus
Acfnylius fdlus Paull Aemylii, interfectl in Can-
nensl pugna, Gonsul iterum fiictus est, anno
sexagesimo suae aetatis, ut adversus Macedones
dux idoneus mltteretur, Hic cum ei bellum raan-
daretur, publlce in concione dixit, sl alium raagis
idoneum ellgerent, se llbenter el cessurum esse.
Sed si vellent Ipso duce hoc bellum geri, postu-
Lire se, ut exercitus obtemperarent, nec sume-
rent sibl ducls officia, nec impedirent eum sua
curlositate et suis fabellis: f.iTi 7ia(JC(GT(jaT7]yHV,
jLiTji^s Xoyonoinv,

Mense Septembrl acerrlmo praello vicit Per-
seum, Irucidatls viginll millibus peditum. Ante
id praellum ait Plutarchus conspectam esse ecll-
psin lunae, qua ne perterrefierent milites, iussit
Aemylius prldie ante eclipsin praemoneri vocatos
in conclonem oratione Sulpicii Galli Trlbuni

mllltum, qui et praedixlt venturam eclipsin, et
docult certo ordine motuum coelestium obscurari
lunam, incurrentem in umbram terrae, nec rera
in natura ordinatam ut prodigium metuendam
esse. Seneca scrlblt, eodem tempore conspectum
esse Gometam, cui tribuitur nomen Hircl. Gum
auteni mox non solum finis regni Macedonici se-
quutus sit, sed etiam Antiochus in ludaea hor-
rendam saeviciam exercuerit, apparet signa non
fuisse inania.

Rex Perseus ex fuga relractus est, et ad
Aemylium adductus cum duobus filiis, Phillppo
et Alexandro. Hi postea cum palre Perseo in
triumpho ante currum ductl sunt. Guraque in
carcerem ducti essent, impetravit Aemylius, ut
alibl in loco minus tetro a certis militibus custo-
direntur. Perseus et filius Phllippus non diu
superstites fuerunt. Alexander scriba Magistra-
tuum Romanorum factus est.

^ Ex regiis thesauris, qui fuerunt amplissimi,
dedlt Aemylius stipendia mililibus. Reliquam
pecunlam in aerariura inferri curavit. Macedo-
niae deditls urbibus tributum imposuit, dimidio
minus quara regibus dederant, videlicet centum
talenta, id est, sexaginta millia coronatorum.
Ita Pvomana monarchia inltlo tyrannis deletis
leges et iusticiara gentibus restltuit, et expilatio-
nes moderata est.

Ex thesauris regils Aemyllus libros regios
iussit fillls suls attribui. Vixit post hanc viclo-
riam annos decem , carus Senatui et populo. Kt
postquara Gensor fuisset, placide mortuus esf,
relictis duobus filiis, quorura alterum adoptavit
filius eius Sciplonls, qui vicit Annibalem. Hic
enim habuerat coniugem Aerayliam, inde nomen
est, Scipio Aemylianus. Facullates Aemylii , ut
Plutrirchus narrat , non superaverunt triglnta
raillia coronatorura, et septera raillia, cura in
aerariura intulerit plus quara quinquagies centum
millia coronatorum. Adeo praestantes clves tunc
magis augere Rempublicara quam prlvatas opes
studebant.

Hoc ipso tempore, quo Aemylio duce Per-
seus victus est, Antiochus Epiphanes iussus est
a Popilio legato popull Pioraanl ex Aegypto disce-
dere, et abducere inde praesldia. Et terglver-
santi Popilius circulum virga circumscripsit, ac
respondere eum iussit , antequam inde egredere-
tur. Cum igitur rediret lerosolymam Antiochus,
ardens ira magnara ibi saeviciam exercuit. Et

877

I. CHRONICON CARIONIS.

878

inltia praeliorura ludae Macabaei conferuntur in
annum ab urbe condita quingentesimum octuage-
simum septimum.

Tertium Punicum bellum,

Anno a condita urbe Roma sexcentesimo
quarto, anno post finem belliPunlcI secundi quin-
quagesimo secundo motum est belliim Pnnicum
tertium. Elus belll anno quarto Carlhago vi
capta et deleta est, duceScIpione Aemyliano, qui
natus est patre Paulo Aemyllo, sed adoptalus a
Sclpione, nato ex Sclpione vlctore Annlbalis.

Causa belli fult, quod reglMasinlssae, socio
populi Romanl, bellum intulerant, mlsso exer-
citu in eius fines quinquaglnta et octo milllum
homlnum, qui tamen circumsessus ab exercltu
Masinlssae, magna ex patre fame perllt. Postea
cum legati a Piomanls mlssl viderentur aequlores
esse Maslnlssae bene merlto, condltlones pacls
Cartbaginenses repudlaverunt. Sequuta est igi-
tur post legationes allquotles mlssas dellberatlo
non tantum de bello, sed etlam de urbe Cartba-
glne delenda, quia non quiesceret. Ea de re dis-
sensioRomae inSenatu fult. Scipio Nasica sen-
slt non delendam esse , qnia nlmis atrox exem-
plum esset, et non convenlens Romanae clemen-
tlae, tantam bomlnum mullltudinem perdere.
Deleta etiam ea urbe Piomanos facilius civilia
bella moturos esse, qula illa imperii aemula
sublata forls nemlnem formidaturi essent. CatO'
nis fult contraria sententia, quia vlrtus Romana
paulatlm fieret languldlor, Carthaginem occasione
recuperandi imperil allquando usuram esse.

Consules in Aphrlcam missl blennlo vicina
oppida occuparunt, et allquotles infoellciter ten-
tarunt oppugnatlopem Carthaglnis, ac vlrtute Sci-
plonls Aemyliani, qui tuncTribunus mllltum erat,
his magna cum gloria servati sunt Piomani exer-
cltus. Post biennlum hlc Sclplo ante consularem
aetatem creatus Consul, et mlssus in Aphrlcam,
alio consilio usus est, quam prlores duces. To-
tam urbem circumvallavit, ne frumentum invehi
posset. Id opus difficile et magna arte et magno
labore perfectum est. Fult enim ambitus urbis
sex milHarium Germanicorum. Diameter igitur
fuit circiter duorum milliarlum, Interea saepe
dimicatum est acerrimis praelils, praesertim na-
valibus. Sed tandem urbs vi capta est, caede
intra moenia horribili facta. Priusquam autem

diriperetur et inflamiTiaretur, iusslt edlcl Sciplo,
ut fugerent qul vellent. Fugerunt igitur ex urbe
quinquaglnta millia hominum, reliqui aut inter-
fecti aut flammis absumpti sunt. Urbs inflamraata
arslt dles sedecim. Scribit autem Polybius, se
Scipioni astitisse, spectanti urbis incendium. Qui
cum lacrymans versum recltasset: Illa dles veniet,
cum fatoTro/flf periblt, interrogatPoIyblus: quid
lacrymae, hi gemltus, et haec dicta slgniricarent?
Respondet Sclplo, se cogltare miserablles generls
humanl casus, et fiiturum aliquando simlle urbis
Piomae excidlum, sicut et Totilae Gotthici regis
tempore accidlt, clrciter annum septingentesl-
mum post hunc Scipionem. Sleterat autem et
Carthago annos circiter septlngentos, condlta
ante urbem Romam anno centesimo et paulo
amplius.

Asdriibal dux Carthaginensium supplex ad
Sclpionem confuglt. Eius uxor dira marito im-
precata se cum parvls filiis in medium ignem
praeclpitavit. Postea et ipse Asdrubal slbi mor-
tem conscivit. Et leguntur alla horrlbilla exera-
pla , quae acciderunt in eo excidio, quae osten-
dunt iram Dei adversus dellcta, et monent, ne
spreto Dei iudicio coecis cupiditatibus indul-
geamus.

Carthaglnem non multb post restltuere co-
nalus est Caius Gracchus, deducturus eo colo-
niam. Sed Lupi signa, quae murornm spacia
significabant, eruerunt. Postea a lulio et Augu-
sto restltuta est, et eo deducti sunt colonl.

Excidium Numantiae tirhis.

Scipio Aemylianus quartodecimo anno post
eversam Carth;tginem delevit urbem Numantlam,
sltam in Celtiberia, ubi Piomani exercltus aliquo-
ties Irncldati fuerant.

Huius autem urbis excidlum terribilius exem-
plnm est excidlo Carthaginls. Qula cum propter
famem defendereurbem cives diutlus non possent,
inflammarunt eam ipsi, et sese partira igni, par-
tlm ferro , parllm veneno perdlderunt. Postea
Sclplo rulnas funditus delevit, et agros viclnis
attrlbuit, et ordinata provincia pacem in ea parte
Hlspaniae restltult.

Absente eo Piomae magnae sedlliones motae

sunt propter leges agrarias, quas initlo bono stu-

dio Tiberius Gracchus tulerat , faventibus etiam

Lello et Scevola. Sed ad bonani causam postea

56*

879

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

880

Gracchus addidit tnrbulenta consilia, et conten-
tione discordia crevit, pluiesque causae cumula-
tae sunt, sicut Homerus de Lite inquit: Parva
metuprimo, mox sese attoUit in auras, ingredi-
turque solo, et caput inter nubila condit. Et
saepe bona causa male agendo corrumpitur.
Quare dicitur a Salomone: Quod iustum est iuste
persequaris.

Sciant autem iunlores, in aliis historils agra-
riam legem significare distributiones possessio-
num, in quas novi coloni introducebanlur: sed
in Tiberll historia Lcx agraria significat prae-
finitionera numeri agrorum, Fuerat enim vetus
lcx, Quando deletis hostibus agri pubHci divisi
crant, uemini civium Romanorum llcebat ex his
plus quam quingenta iugera possidere. Nec llce-
bat dlvitlbus emere pauperum civium agros, et
suis addere, et per mancipia colere, ne paupe-
rum civium familiae redigerenlur ad egestatem,
et Italia repleretur peregrinis et servis.

Est autem lugcrum quadratum, cuius unum
lalus est centum viginti pedum, Graece nXt&Qoi',
idest, sexta pars stadii.

Hac veterl lege neglecta dlvites raultorum
civium agros emebant, quos deinde per servos
colebant. Ita multorum civium famillae nullos
fundos retinebant. Cum igltur Tiberius in pro-
vinclam proficiscerelur, passim in viis occurre-
bant ei cives cum parvls filiis et roatrlbus, et que-
rebantur se vagari extorres, qui sanguinem pro
patria profudissent, teneri agros a divltlbus, et
petebant vetustam legera restitul , consuli saluli
Italiae, ne deessent milites, et ne Itaha servis
et hominibus barbaris impleretur. Motus mlseri-
cordiaTIberius poUicetur se hanc causam acturum
esse. Et reversus ex provincia cum factus esset
Tribunus plebis, fert rogationem de veteri lege
restituenda, quae raodum agrorum praescrlbit.
Dicit in concionibus, inlustam esse ducem ora-
tionem, cura iubent rallites praellari pro aris et
focls, cum nec aras nec focos habeant. Queritur
praeliari eos non pro patria, sed pro foenerato-
rum rapacitate. Sed adversabantur legi divltes,
etTribunura Octavium sibi adiungunt intercesso-
rem , qui suifragationem prohibeat. Huic novo
exemplo tribunatum Tiberius abrogavit. Cum
auterr» visus esset violentius agere, creverunt
discordiae,

Tullt et allam legem Tiberius, ut pecunia
legata populo Romano ab Attalo rege egenllbus

clvlbus dlvlderelur. Denique contra leges pro-
rogare sibiMagislratum conatus est. Ea res cum
speciem haberet tyrannicam, Senatui iusta causa
visa est, armls opprimendi Tiberlum Gracchum.
Et iam tota Italia movebatur. Ideo Senatus hor-
tatur Mutium Scevolam Consulem , ut arma ca-
piat ad sedandura turaullum. Qui cum noUet in
urbe novo exemplo praeliari, Senatus ipse hor-
tante Scipione Nasica Ponlifice Maxirao , cum
magna multltudine araicorum ascendit in Capito-
liura, ad inlerficiendum Tiberium Gracchum.
Cumque populus accedenti Senalui cederet, et
sese desertum Tiberius Gracchus peti videret,
fugit. Sed fugientem interfeclt collega ipsius
Satureius, Sunt et aHI trecenti cives interfecti,
et corpora in Tiberira abiecta. Haec in civilibus
seditionibusRomae prima caedes facta est. Postea
sequulae sunt magis cruentae seditiones. Etsi
autem, ut populus pbicaretur, Senatus legem de
modo agrorum recepit^ extincto autore, tamen
odio non sunt extincta,

Interfectus est Tiberius Gracchus anno urbis
sexcentesimo vlceslmo, ConsulibusMutio Scevola
et Calpurnio Pisone, cum abesset Sciplo Aemy-
llanus ad Numantiam, qui cura audivisset acta
et necem Tiberii Gracchi , recitans Homeri ver-
sum, ostendit se quoque sedilioSas actiones im-
probare:

0)g uTToXocTO xal ciXXog, offTtg Toiavra xs Qt^oc.

rerdatur siinili poena, qui talia fecit.

Deinde cum Romam Scipio Aemyllanus re-

diisset, et certamina eadem de agrorurn divi&ione

renovata essent, et accessissent aliae turbulentae

leges, quarto anno post reditum Sclpionis Aemy-

Hani, Tudltano et Aquilio ConsuHbus, anno ur-

bis sexcenteslmo vlcesirao quarto, cumCarboTri-

bunus plebis rogatione-m tuHsset, ut Hceret eun-

dein creariTribunum plebis quolies vellet, et sua-

deret eam legem Caius Gracchus Tiberii frater,

dissuasit eara acerrime Scipio Aeraylianus, quia

ea rogatlo contra veteres leges de Trlbunis fereba-

tur, et turbulentos Tribunos perpetua potentia

arraabat. Dixit etiara , Tiberiura Gracchura iure

interfectum esse, Post hanc contentionem raane

Scipio inventus est in cubiculo suo raortuus, cum

prldie recte valuisset, fuitque suspicio, ab adver-

sarlls veneno necatum esse, Hic fuit exitus prae-

stantisslrai clvis, anno aetatis ipsius quinquage-

sirao sexto. Breviter autem utrunque Scipionera

commemoravi, victorem Annibalis et alterum

881

I. CIIRONICON CARIONIS.

88.2

Aemyllanum, qnia cum in secundls rebus, in
magna glorla et rebus gestls, quae profuerunt
patrlae, iustl et modesti fuerlnt, exempla eorum
nola esse omnibus utlle est.

Carbo pcstea sibi morlem'conscivIt. Calus
Gracchus et Fulvlus, cum seditlose Avenllnum
montem cum armata multitudlne occupassent, ab
Oplmio Consule interfecti sunt, et trucldata sunt
in eo praello urbano trla mlllla hominum,

Call Gracchl eloquentia sic laudatur a Cice-
rone: Grandls est^verbls, saplens senlentlis, ge-
nere toto gravis, manus extrema non accessit.
Legendus est hic orator. Non enim sohim acuere,
sed etiam alere Ingenium potest, etc. Apud Gel-
llum libro 11. cap. 10. haec eius verba recltan-
tur: Omnes nos qui verba faclraus, aliquld petl-
mus, neque ulllns rel causa qulsquam ad vos pro-
dit, nisi ut ah'quid auferat. Ego ipse non gratis
prodeo, Verum pelo a vobis non pecunlam, sed
bonam existimatlonem. Qui prodeunt dlssuasurl,
ne hanc legem acclplatls, pecuniam petunt. Qui
autem ex eodem loco atque ordlne tacent , hl vel
acerrlmi sunt, nam ab omnibus precium acci-
piunt, et omnes fallunt.

De hello Achaico.

Supra dlctum est , pace facta cum Phillppo
rege Macedonum, Romanos Graeciae, qula ab
ea doctrlnas et leges acceperant, pacem et hber-
tatem restltuisse, et decretum T. Fiamlnii publice
recitatum est in Isthmiis, anno urbis Romae

potenlia tunc florebat, et horum hostium non
magnae vires erant. Ideo Pausanias inqult : O^Qa-
avTTjg f.i6Ta aaOevtiag /Liarla taTl, qui et finem
Achaici belli fuisse scrlbit, Olympiade centesima
et sexageslma, maximeque tunc ait debilitatas esse
Graeciae vlres. Nec tamen qulescere in ea fa-
ctiosi cives potuerunt.

Fult post annos qulnquaginta, anno urbls
Romae sexcenteslmo sexagesimo sexto, bello Mi-
thrldatico Phllosophus Athenis nomine Athenio,
qui conductus magna pecunla a Mlthrldate civi-
bus suaslt, ut a Romanis ad eum deficerent, quia
melius esset, unum esse orbls monarcham regem,
quam tot avaros dominos Romanos» Et noml-
nabat Romanum imperliim ava^)(^iav, lamque
Mlthridates magnam Aslae partem et Thraclam
tenebat, ac multi sperabant eversurum esse Ro-
manum imperlum, HIc Philosophus aliquandiu
velut tyrannus septus armato satellitio domlnatus
est Athenis, interfecit multos cives, multorum
facultates dlrlpult, et magnis acervis pecunlae in
Delum mlssis, fuglt.

Successlt Aristio tyrannus, sentlens cum
Mithridate, conflatus ut Graeci scribunt, ex pe-
tulantia et crudelltate. Hic prohlbult ne Athenae
Piomano duci Syllae se dederent, Quare Sylia
urbem terra marique circumsidens, tandem eam
vi coeplt, et magnam clvium multltudlnem In
urbe trucidavlt. Multl antea fame perlerant.
Medlmnus enlm frumenti vendebatur mllle drach-
mls , id est, centum coronatls, qui medlocribus

quingentesimo qulnquagesimo septlmo. Hoc tanto annls aestimabatur quinque drachmis, Aristlon

beneficlo Graecia universa frui et retinere dulcem ab ara avulsus necatus est.

tranqulllltatem poterat, sed inquieta ingenla sub-

inde novos tumultus movebant. Et plerunque

homines slngulari petulantia fatales poenas attra-

hunt, sicut Lucanus inqult:

Hoc placet o superi , cum vobis vertere cuncta

Propositum , nostris erroribus addere crimen.

Cladibus irruimus , nocituraque poscimus artna,

Statlm post pacem cum Phillppo factam re-
bellarunt Aetoli, Sed longe maius bellum postea
moverunt Achaei et Boeotil anno quinquageslmo
post libertatem a Tito Flaminio Graecis restltu-
tam. In eo bello et Achaeorum et Boeotlorura
exercitus cito trucidati sunt. Dux Dlaeus inter-
fecit coniugem, ne fieret captiva, et venenum
hausit ipse. Corinthus deleta est a Consule Mu-
mio. Nec longum bellum fuit, qula et Romana

Postea Sylla in Boeoliam translens vlclt Ar-
chelaum ducem Mllhridatis duobus magnls prae-
llis, et parlem urbls Thebanae prorsus dirult, et
Thebanis dlmldlam Boeotiam ademptam attribult
Phocenslbus. Ita Graecla et vlres suas et liber-
tatem et veteremPielpubllcae formara amislt, cum
bella non necessaria et iniusta cives allqui priva-
tis cupiditatlbus movissent.

Haec de Graeciae rulnis uno in loco brevlter
annotavi , etsi in serie hlstoriae nondum ad Syllae
tempus pervenlmus: sed In hlstorla contlnua me-
IIus consplci potest, has fatales poenas paucorum
furoribus attractas esse, qui fuerunt patrlae "^Ak-
GTOQeg. Pietinenda est igltur modestia propter
nostram et patriae salulem.

883

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.
De Cimbrico hello.

884

Supra dictum est, Infusas esse in Italiam
genles Gellicas tempore Camilli, cuni urbe Roma
incensa est, Olympiadis nonagesimae octavae
anno primo, anno urbisRoraae Irecentesimo sexa-
gesimo quinto, in qua expeditione et Sr^nni du-
cis mentio fit, et Senonum, quos fuisse olim Albi
vicinos nihil dubium est. Estque urbs Roma in-
censa a Gallis ante Alexandrum , regnante Arta-
xerxe cuius cognomen fuit Mviiuwv, anno nono-
decirao postquam Atbenae a Lysandro captae sunt.
Sequuta est alia Celtarum expeditio, qua
Graeciam vastarunt , et ad Delphos interfecti sunt,
Olympiadis centesimae quintae anno secundo, ut
narrst Pausanias, videlicet post incensam Romam
anno centesimo septimo. Fuit igitur allus hic
Brennus , qui Galatas in Graeciam duxit , et tru-
cidavit Ptolemaeum KiQavvbv. Infusa est autem
et in Asiam baec multitudo, et pars ibi a Ptole-
maeo Evergete trucidata est, ut scribit Callima-
cbus^ apud quem inquit Phoebus:

Contra liostem fient communia praella nobls,
Celtlca cum contra Graecos gens bella moyebit,
Titauum soboles , extremo a cardlne terrae.
Effusa , Hesperias et sedes eflFera linquet,
Deusaque sic veuiens late traliet agmina , slcut
Spargit Bruma nives Boreae spirantibus auris.

Nec vero dubium est apud veteres scriptores
Celtarum nomen commune ftiisse genlibusin utra-
que ripa Pvheni usque ad Oceanura Occidenlalem,
et usque ad Harcynios montes, qui nunc Boiemi-
ci, Turingici et Harcynii nominantur.

A clade Celtarum accepta in Delpbls usque
ad Marcellum Consulem, qni interfecit Virldoma-
rum, sunt anpi sexaglnta. Haec in Italiam se-
cunda Celtarum expedltio celebratur, in qua no-
men ducls Teutonlcum esse manlfestum est.

A nece Virldomari usque ad primam victo-
riam Cimbrorum in Italia, Syllano Consule in-
terfecto , sunt annl cenlum et tredecim. Duravit
autem bellam Cimbricum a Syllanl consulatu an-
nos octo, usque ad consulatum Marli qulntum,
a quo tandem ad flumen Athesln deleti sunt reli-
qui exercltus Cimbrorum , Teutonura et Ambro-
num. Slt igitur haec tertia in Itallam expeditio
earum gentiura, quae terras ab Alpibus versus
mare Septentrlonale tenuerunt, quae omnium
maxime terribills fult.

Cimbrorum nomen retlnet Chersonesus Cim-
brica. Itaque non obscurum est, quae gens fuerit
Cimbri. Sed tunc magnara partem h'ttoris tenue-
runt. Strabo nomen esse dicit a Clmmerlls fa-
ctum, quos supra Thraciam habuisse sedes no-
men Bospbori Cimmerii testatur. Et Herodotus
lib. 4. collocat eos ad Araxem fluvium. In I. libro
inquit, in Lydiam infusos esse, et a Lydorum
rege iterum inde expulsos. Consentaneum est
nomen esse a Gomer filio laphet, et ex Oriente
progressos esse Cimmerios ad hoc nostrum littus,
sicut et allae gentes vicinae progressae sunt: Ge-
tae, Dai, Syevi. Non enira dubium est, Getas
esse Gotthos, DaosDanos, et Syevos quos nunc
Suecos seu Suedos nominamus, Vetustas nomi-
navit Suevos et Suionas. Getae slgnlficat raili-
tes, Dai scientes, Daniludices, Suevi raptores.

Teutones hlc primura nominantur in histo-
riis. Id noraen in nostra Ilngua nunc multls se-
culls muitas gentes complectitur. Nec tamen
rxtat vestigiura in tanto spacio , unde sciri possit,
quae fuerlt vetusta et praecipua sedes Teutonuro.
Adeo sunt instabiles et caducae res huraanae, ut
rautatls iraperiis magnae gentes ita deleantur aut
dissipentur, ut nec veteres earum sedes sciri pos-
sint. Sed ex Cornelio Tacito et Ptoleraaeo con-
stat, Teutones Westvaliara et viciniam ad Visur-
gim tenuisse. Nam Cornellus Teutoburgum in
Westvalla collocat, ubi QuintlHi Vari leglones
ab Harminlo trucidatae sunt. Et inde est nomen
suburbli ad Coloniarn 2!)eubtfc^»

Orlgo nomlnis sit, ut multi existlraant, ab
Ascanes y Tuiscones, quasi dicas, \)\t ^CfcaneS.
Legiraus autera in sacris libris, fuisse filium Gomer
Ascanes. Et appellatio diu mansit in Phrygia,
ubi noraen usitatum imt Ascanii ^ ut ex Homero
intelllgi potest. Interpretor nomen sive sacer-
dotem ignls, sive custodera ignis, videlicet sacri.
Signlficat igltur talera virura , cui sacrificia cora-
mendata fuerunt. Hac appellatione delecteraur,
et sclamus reverentlam singularera rerura sacra-
rum in ilhs vetustis raaioribus nostris fuisse,

Ambronum noraen prorsus interiit, Sed
existlrao slgnificariPibeni accolas, Clevenses etlu-
liacenses et Tencteros, quasi dicas, Arabrones,
am 9?{)ein, ad Rbenum. Et fortassis inde est
urbs Embrica. Non procul ab AquisSextiis, ubi
Marlus vicit exercitum Teutonum et Ambronura,
j urbs est Arabrona.

885

I. CHRONICON CARIONIS.

886

Romanl post lulmm Caesarem nomen Ger-
maniae tribuerurit multis gentibus intra Harcy-
nium saltum et Yistulam, et mare Septentrionale.
Etsi autem in nostra lingua nunc non est usus
huius nominis, tamen non exislimo latinam ori-
ginem esse, sed ut Cimbri, Dai et Suevi ex
Oriente ad hoc littus Septentrionale accesserunt,
ita progressos esse ex Asia Germanos et Sacas exi-
stimo. Nominat Germanos Ilerodotus in I. libro,
et congruit nomen cum Carmanis, quorum for-
titudo laudatur a Strabone.

Etymologla nominis conclnna est ^eevmann,
vir exercitus, id est, milltaris, ut vetus appella-
tio apud Plinium est Hermiones.

In historia Persica celebratlssimi sunt Sacae,
et apudCyrum res magnas gesserunt, inde nomen
esse Saxonum iudico. Et est Sacae aut hablta-
tores aut pares.

Germanos vetustas dlstlnxit aNorlcis etRhe-
tis. Nec dubiura est Noricos tenulsse eas regio-
nes, quae nunc sunt Bavaria inferior et Austria
et vicina pars Alpium. Nomen rellquura est in
extrema ora citra Norlbergam. Est autem ety-
mologla ]Sorici, a S^ort, id est, Septentrione,
am Srt, vel nad) Arcto. Eamque appellationem
veteribus Graecis notam fulsse existimo, et qui-
dam sic interpretantur apud Homerum NiUQona
XaXy.bv de Noricis ferramentis.

Rheli tenuerunt Alpes Galliae propiores et
reglones vicinas usque ad Augustam, quam vetu-
stas nomlnavit Auguslam Rheticam. Appellatio
adhuc in extrema ora haeret prope Norlingam , et
claram fuisse gentera inde apparet, quia Inter
Gigantes et Centauros Graeci nominant Rhetum,
id est , impetuosum.

Postea autem magna eius reglonis pars Sue-
via dicta est, quia Augustus transtulit in eum
locum Suevos, qui ex Pomerania progressi erant
in Westvaliam , et Piomanae provinciae ad Rhe-
num bella inferebant.

Existimo autem cum GetisetHenetos veterlb.
temporib. a Vistula paulatim progressos esse ad
regionem Albi vicinam , et ad littus Septentrlo-
nale, ubi vetustas nominat Venedos, et sinum
Venedicum. Et lingua Heneta ostendit eam gen-
tem, etsl clara et potensnunc quoque est, tamen
esse allam, quam sit illa, quae nostra lingua usa
est, quam nomlnamus Teutonicam.

Nomen Henedi significat vagabundos, No~
/Lia^eg, id est, qui late sparsi diversas reglones

occuparlnt. Celebrala est gens apud Homerum

et Ilerodotum, Postea Ptolemaeus inqult, He-

netos maximam Sarmatarum geniem esse, ut ho-

die Piussiara etPoIoniam tenet, et magnam regio-

nem a Vistula ad Viadrum et ad Albim. Pietinet

autera nunc quoque gens Heneta eara regionem,

quae antea a Boiis Boiemia dicta fuit. Sunt igi-

tur vicinae gentes Teutonibus et Cimbris mlxtae,

et alicubi nomina mutata sunt imperils ac raigra-

tionibus. Quae cogitantes agnoscamus instabili-

tatem rerum humanarura, et bella ac migraliones

maiorura fuisse trlstes poenas, cum tot exercltus

Piomani, Cimbrici et Teutonici trncidatl sunt.

Cogitemus autera et hoc, non tantum ad has mlse-

rias conditum esse genus humanum, sed inter

tantas confusiones tamen miranda bonitate servari

reliqulas, ut Ecclesla colligatur, et Deo gratlas

agamus, quod nos quoque ad agnltlonera filii vo-

cavit, et diu iara honestas politias inde usque a

Carolo prirao tribuit, etsi postea quoque miignae

vastationes factae sunt. Et virtutem prlncJpum

celebreraus, quos Deus armavit et adiuvit in pa-

triae defensione, et expectemus aeternam patriam,

in qua erit dulcissima consuetudo cum Deo, qui

erit omnia in omnibus beatls.

Haec cogitanda sunt cum leglmus veterura
bella et mlgrationes. De reliquis appellationlbus
partium Germaniae dicam in historiae Harminii.

Anno urbls sexcentesimo quadragesimo nono
Manlius et Servilius Cepio Proconsules a Clmbrls
in aditu Alplum victi sunt, et trucidata clvium et
sociorum Romanorura octoginta millia. Cepio
cum ei imperlura abrogatum esset, in carcerem
ductus est, et a carniiice necatus, et cadaver ad
scalasGemonias ableclum, triste spectaculum fuit,
et insigne exemplum inconstantiae fortunae. Nam
antea etConsul etPontifexMaxiraus fuerat. Nar-
rant autem punitum esse: quod aurum ex tem-
plis Tolosanis abstulerat, quod antea Galli ex
Delphis rapuerant. Et accommodatuF prover-
biura ad poenas sacrilegii.

Anno post infoelicera Cepionls pugnant Calus
Marlus Consul secundum factum est, et manda-
tum est ei bellura Cimbrlcum. Hic non statim
dimlcavit, sed usus consillo mulieris falidicae Mar-
thae, quam ludaeam fuisse existimo, primum
post blennium dlmicavit ad Aquas Sextias cum
Teutonibus et Ambronibus, et trucidavit ducenta
millla hostium , et coepit nonaginta miilia. In-
terea Cimbri ingressi Italiam per Noricum Catuli

887

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PIHLOS. SPECTANTIA.

888

exercitum ab Alpium faucibus pepulerunt, et ad
Atbesin flumen castra fecerunt. Hiic propere ve-
niens Marius, et exercitum Catuli cum suo con-
iungens, trucidavit centum quadraginta millia
Cimbrorum, et sexaginta, die vicesimo nono lu-
lii. Liberata igitur Italia Cimbricls terroribus
Marius et Catulus Romam ad triumphum re-
dierunt.

De bello sociali et hellis civilihus
post Cimhricttm hellum.

Adversus externos hostes magnae res gestae
sunt usque ad finem beili Cimbrici. lamque ve-
lut parto summo imperio orta sunt bella intestina
inter Piomanos et socios Italicos, et deinde inter
Ilomanos ipsos, quae fuerunt plena crudelltatis.
Haec exempla ostendunt, imperla non humanis
consillis servari, sed donec durant, servari divi-
nltus, et tamen interea horribiles poenas acce-
dere, nec tantum iram Dei adversus peccata con-
spici, sed hoc quoque, quod inter tantos fluctus
ipse tamen servet imperia donec durant. Omnia
haec bella, Sociale, Syllanum et lullanum, la-
niena fuerunt civium, nobillum et plebis, qualls
non alla legitur.

Caeteris autem omissis, pauca de Syllano
hello dicam, ut duorum ducum naturae, magni-
tudo rerum gestarum et vicia considerentur. In
Mario qui Cimbros vicerat, calliditas, crudeli-
tas et ambitlo ingens fult. Haec caeca ambitio in
sene causa fuit postea saevlssimi belli civih's.
Cum Sylla dux contra Mllhrlclatem missus esset,
impullt Marlus Sulplclum Tribunum plebis, ut
legem ferret de revocando Sylla, et mittendo Ma-
rio ad gerendum bellum Mlthridaticum. Huic
legi cum ConsulQ.Pompeius adversarelur, filium
Consulis generum Syllae occidlt Sulplclus. Tanto
urbls tumuUu cognito Sylla prlusquam in Grae-
ciam navlgaret, Romam cum exercitu rediit, et
damnatis Marlo et Sulplclo Pieipubllcae tranquil-
litatem restltuit, Sulpicium Trlbunum interfeclt.
Marius clam fugit in Aphrlcam.

Deinde Sylla profectus contra Mithrldatem
recuperavit Graeclam et ahas provincias a Mithri-
date occupatas.

Interea Romae cum Cinna novos tumultus
moveret, ut Itallcis iura suffragli daret, Consul
Octavius eum urbe expullt. Nactus exercitum
Cinna rediit ad urbem, et revocalo ex Aphrica

Marlo , praeclpuos viros Piomanae nobilltalis in-
terfeclt: Octavlum Consulem, Antonlum Orato-
rem, Lucium et CaiumCaesares fratres, Catuhmi
et multos allos.

Cum Cinna urbem obslderet, duo fratres
alter ex Clnnae exercitu, alter ex contrarlo, inter
sese dimicarunt, cum neuter alterum agnosceret.
Postea victor spolians interfectum, agnovit fra-
trem, et rogo extructo sese impositum corpori fra-
trls transfixit. TaHa sunt spectacula bellorum
civilium.

Marius pater proximo anno post reditum
septuagenarlus et errans mente mortuus est.

Deinde Cinna et Carbo sese slne comitils
Consules crearunt in biennlum. Cumque Cinna
metuens Syllae redltum , ad quem pUirimi nobi-
les viri confugerant, adversus eum ducturus esset
exercitum, mllltes nolentes ingredi naves eum
interfecerunt. Ita poenas dedit suae crudelitatis,
cum initlo collegam Consulem Octavium, et
deinde innumerabiles praecipuos viros, curasset
interfici.

Post terlium annum Sylla redlt in Italiam,
facta pace cum Mlthridate, L. Sclplone et Nor-
bano Coss: ducens trlginta millia mllitum contra
duos Consulares exercitus, in qulbus erant du-
centa rnillla. Sed L. Sciplonis exercitus uUro
ad Syllam transiit. Norbani exercltum acie vicit,
trucldatis septem mlUibus. Hic Norbanus postea
in Rhodum fugiens cum a SyUa deposceretur ad
suppUcium , in foro Pihodio sibi mortem con-
scivit.

Carbo fuglt in Slciiiam , ubi a Gneo Pom-
peio captus et interfectus est.

Delnde et Marius fiUus acie victus est, ac
scripsitSyUa, se tantum viginti mih*tes in eo prae-
llo amlsisse, hostium vero viginti miUia caesa
esse, et octo mlUia capta. Marius fiUus cum in
oppidum Preneste fugisset, et circumsessus non
posset effugere, sibi mortem conscivit.

Cum adversarios SyUa intra biennium a re-
ditu vicisset, Senatus comitiorum causa Interre-
gem creavit L. Valerium Flaccum , qui legem ad
populum tuUt, SyUae videri e Fiepublica esse Di-
ctatorem dici, qui perturbatamRempublicam rur-
sus ordinaret, de qua lege Cicero inquit contra
PiuUum: Omnium legum iniquissimam dissimi-
limamque legis esse arbltror eam , quam L. Fiac-
cus Interrex de Sylla tulit, ut omnia quaecunqOe
iUefecissel, essent rata.

889

I. CHRONICON CAPtlONIS.

890

Sylla Dlctalor faclus anno urbis sexcente-
slmo sepluagesimo tertlo , adlungit slbi Coss.
Tullium Decnlam etDolabellam, ipse reglo more
supra eos sedlt. Dictaturam terlio anno deposuit,
interea leges necessarlas tulit. Donec enim vult
Deus imperla servari, flectit summos vlctores ad
hanc curam, ut legcs, ludicia et legltlmas poenas
restltuant. Id fit alias mitlus, allas asperius. Et
cum Sylla necessario coherceret inquletos clves,
multl etlam iniusle necati sunt, cum aSylla , tum
scelere corum, qui familiares erant Syllae, et
aliorum opes occupabant, ut quidam modestus
civis Aurelius cum Interficeretur, clamavit: O
villa Aurelia, quare occidis dominum tuum? Tan-
tamque crudelitatem in proscriptlone exercult, ut
postea scrlptum sit: Excessit Mediclna modum.

Retlnentur et hodle in Pandectls leges Cor-
nellae, de Slcariis, et de Falsariis. Sed tulit
alias multas, legem Maiestatis, et de Magistra-
tuum ordine, de iudiciis, de repetundls, sum-
ptuariam et alias, quarum pleraeque postea cum
in bellis clvilibus iterum abolitae essent, a lulio
et deinde ab Augusto renovatae sunt.

Tribunlciam potestatem Sylla non prorsus
sustulit. Permisit enim ut Tribuni crearentur,
sed duos nervos incldlt: Non concesslt, ut provo-
catio ad eos fieret, nec concessit ut novas leges
ferrent, sed reliqult eis ius convocandl Senatus,
ut intercederent, si quis videretur Iniuste opprlmi.
Ideo Cicero de Syllana lege inquit: Syllam probo,
qul Tribunis plebls iniuriae potestatcm ademit,
auxllium ferendi reliquil. Profult frenari nimlam
vulgi potestatem, et augcrl Senatus auloritatem,
et tamen huic quoque frenum iniici intercessione
Tribunornm , ut a^ioro/iQaTia esset temperata,
nec tamen Infinlta esset vulgi potentia. Est enlm,
ut Arlstoteles dicit, mera di]UO>c()aTia cxlrema
tyrannis. Et apudHerodotum gravissima est ora-
lio contra Democratlam. Piuere inquit vulgus et
Impellere negolia sinemente, ut feruntur magno
impelu fluraina. Pompeius autem reslituit tri-
hunlciam potestatem. Posta Auguslus totum ius
trlbuniclae potestatis ad sese transtullt, simul
ut prorsus aboleret eara , et praetexlu illo rellne-
ret ius convocandl Senatus.

Haecconslliaconslderenturinlustorils, prae-

sertlm cum similla multa omnibus temporibus ac-

cldant. Uno et eodem die urbs Noriberga et Au-

gusta Pihetica petiverunt contraria a Sigismundo

Melanth. QrEU. Vol. XII.

peratore. Augusta petivit institui, ne quld
Senatus conslitueret, nisi Trlbunis opificum ap-
probantibus. Norlberga petlvit, ne liceret Ti-i"
bunls irapedire Senatus decreta. Nunc Carolus
potestatem tribuniciam Augustae rursus suslulit.
Et apparet Arlstocratiam in magno coetu opti-
mam esse.

Sylla deposita Dlctatura vixlt biennlum. Fult
tanta in eo anlml raagnitudo, non soium ul peri-
cula contemneret, vivens sine praesidils, sed
etiam ut dixerlt, se rationem rcrum gestarum
redditurura esse. Etsl autem valde cruenta fuit
eius gubernatio, tamen Marlo antefcrendus est
qui primura prlvata ambitlone Rempubllcam tur-
havlt, nec eglt boc, ut leges et iudicia valerent"
Sed Sylla Marlura inluste turbantemRempubllcam
repressit, postea direxlt victorlam ad hunc finem
utleges, ludicia et legitiraae poenae restitueren-
tur, quae officia Deus gubernatoribus commen-
davit.

Bellum civile gestum ducibus Pom-
peio et C. lulio Caesare.

Post Syllae mortem anno Iriceslmo hellum
clvile moverunt Pompelus et C. lulius Caesar
cuiushaecfuitcausa: Caesar peliverat se absen-
tem fierlConsulcm, antequam exGallia decederet"
qula sl privatus in urbera redilsset, Inimici eum'
accusaturi et oppressuri erant. Populus igitur
rogantlbus Tribunis, et Consule Porapeio assen-
tlente, lubet Cali lulii Caesaris absentis ratlonem
haberi. Postea inimicl sunt hortatores, neSena-
tus id perralttat, et Coss. Lentulo et C.' Marcello
fit Senatusconsultura, ut ante certum diem Cae-
sarexercltumdimlttat. Si id non faciat , vlder^
eum conlra Rerapublicam facere, et Pompeium
inlmici Caesaris sibi adiungunt. Adversantur
^enatusconsultoTrlbuni plebis, Marcus Antonius
Q.Cassms etCurlo, et conlendunt, ne beneficium*
antea promlssum Caesari eripiatur. Mox et hoc
decretum Senatus facit, ut videant Coss. et caeterl
Magistratus, JVe quid respubUca ddrimenli cape-
ret. Hac forma verborumSenalus utebatur, quo-
ties tanquara adversus seditlosos praecipiebatCon
sullbus ut arma caperent, et vira habebat similem
Proscnptionl, ut nos nominamus, seu inter-
dictloni aquae et ignis. Discedunt igitur ex urbe
Trlbuni ad Caesarem, Statim et provincia Gallia
L. Domitlo decernltur, et delectus tota Ital

la a

891

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

892

Consulibus et a Pompeio habenlur. Caesar per-
missurum se indlcium populo ostendit, et Cicero
aeqnas pacis conditiones proponebat, ut etCaesar
et Pompeius exercitus dimitterent, et Pompeius
in provinciam suamHispaniam proficisceretur, et
Caesar Consul fieret. Has conditiones recepturus
eratCaesar, sed Pompeiani adversabantur. Cum
igitur intelligeret Caesar etSenatusconsulti atroci-
tatem, et iam delectus haberi videret, iustam se
causam sese defendendi habere existimans, cum
exercitu procedit ad loca vicina urbi Romae.
Cognito Caesaris adventu Consules et Pompeius
ex Italia fngientes in Epirum traiiciunt ad urbem
Dirrachium, ubi exercitus quantos possunt ex
Graecia et Asia contrahunt. Haec inltia fuerunt
huius belli, quo mutata veteri forma Reipubllcae,
delnceps in imperio Romano coepit unius esse
summa potentia, ut in regno.

Caesar antequam Romam venit, properavit
ad retinendum Pompeium, qui adhuc Brundusii
erat, eamque urbem circumsedit. Sed clam nocte
discedente Pompeio, Brunduslni Caesari se dedi-
derunt. Postea primum Caesar urbem Romam
adlit, et in Senalu narrat, se necessarlam defen-
sionem suscepisse, nec se crudelltatem Syllae et
Marli imltaturum esse, hortatur ut secum Rem-
pnbllcam gubernent, et legatos de pace ad Pom-
peium mlttant. Nec tunc novi allquld Romae
consdhilt, sed properans ad Pompeii exercitum,
qui In Hispania erat, urbemRomamLepido com-
mendat, Italiam M. Antonio. Ipse post paucos
dies in Hispaniam proficiscitur, Jn qua exercitus
Pompell fame coegit ad deditlonem, et Hlspanos
slbi adlunxit. Deinde et laudalisslmam urbem
Massyliam veterem lonum Coloniam , sociam
Romanorum vi coepit. Interea Romae Lepidus
rogationem tulerat, ut CaesSkV Diclator crearetur.
Redlens igitur Caesar Romam comitia consularia
habuit, et quaedam de iudicils et de frumento ad-
vehendo in urbem, tanquam Dictator ordlnavit.
Consules creavlt sese et Servilium Isauricum, ac
dictaturam post diem undeclmum deposuit, con-
tentus nomlne ordinariae potestatis consularis, et
urbem ac Itallam Consuli Servilio commendavit.
Cumque mulli turbulenti cives spe novarum tabu-
larum cumulassent aes alienum , legem tullt de
Emptlonibus et Usuris, paci utilem, ut aestlma-
tio rerum eadem maneret, quae fuisset ante bel-

limis iudiciis debitores cogerentur numerare quae
debebant. Haec iudicia defendit postea Servillus
Consul , qui urbe expullt Celium Praetorem , qui
plebem spe novarum tabularum contra Caesarem
ad movendam seditionem soUicitabat. Celius se
cum Mllone coniunxit, contrahente fugitivorum
exercitum, utRomam rediret, sed ambo interfecti
sunt Milo et Celius.

Anno igitur septingentesimo qulnto mense
lanuario Caesar Consul navigavit in Epirum ad-
versusPompeium. Et cumPompeiusDIrrachium
teneret, Caesar eo accessit. Ibi cum multa ca-
stella faceret, inclusurus Pompeium, etsi in ali-
quot parvis praehis superiores eius milites fuis-
sent, tamen uno praeh'o maiore victus est Caesar,
in quo nongentos milites amisit. Ex eo igitur
loco InThessallam discedit, cum quidem et fames
eum cogeret loca uberiora quaerere. Sequitur
eum Pompeius spe elatus propter Dirrachinum
praelium. Cum igltur ad Pharsalum ventum es-
set, nec plus Germanico milliari castra distarent,
in ea Thessaliae ora viclt Caesar, trucldatls quin-
decim mllHbus in exercitu Pompeii, et captis
vlginti quatuor millibus. Nam fuglentibus et
dissipatls hostibus clamabat Caesar: JMihs parce
ci^ibus !

Pompelus fugiens accessit adLarissam. Inde
navlgavit Mitylenen, ubi eius coniunx Corneh*a
erat. Dlvertlt autem in horlum Cratippi Phllo-
sophi, non ingressus urbem, apud quem cum de
fortuna quereretur, disputavit an sit providen-
tia, cum in causa meh'ore victus esset. Respon-
dlt Cratippus, fatales esse imperiorum perlodos,
et iam converti Romanam Rempublicam in Mo-
narchlam.

Cum autem exlstimaret, sibi in Aegypto fu-
Inrum esse fidum hospitium, et ibi posse novos
exercilus coHIgl, eo accessit. Ubi quia Ptole-
maeus adolescens regebatur allenis conslliis, de-
Ilberarunt Pothlnus Eunuchus, et praeceptor
adolescentls regis Theodotus Chius, et Achillas,
qui praeerat exercitui, an recipiendus esset Ponv-
peius, quia videbant molem belh' attrahi in Argy-
plum , si reclperetur. Ac re diu disputata suasit
Theodotus, ut interficerelur Porapeius, addens
dlclum : Ney.()bg ov ddy.veL. Et apud Lucanum
Pothlmis Inqult: Exeataula, qul vult esse pius.
lum. Ac in usuris si quld supra centesimam so- Niilla fides unquam miseros elegit amicos. Et
lutum esset, in sortem computaretur, et ut legi- . Pompeium accusat, qui cum Senatus Romanus

893

I. CHRONICON CARIONIS.

894

velit Aegyptum quietam esse, ipse eo bellum Theodotum post aliquot annos Bruti:» , cum post

interfectura CaeSarera Sardes occupasset, cruci
affixit.

Hoc etiam considerandum est, Pompelnm
pene in conspectu lerosolymae interfeclum esse,
quam ante annos quindecim ceperat in ipso Pa-
schate. Et quanquam non spoliavit temphim,
tamen dehortante summo sacerdote in Sanctum
Sanclorum ingressus est. Hanc templi violalio-
nem sequutae sunt poenae, consih'orum errores
et insolentia, qua pericula non necessariis causis
altraxit, ut de Bellerophonte dicitur, cum res
magnas Pegaso insidens gessisset, postea cum in
coelumPegaso vehi vellet, excussus pedem fregit.
Ac noslra aetas siraiiia exempla vidit,

Coniunx Pompeii Cornelia cum ingenti do-
lore spectatrix fuit necis mariti, in ea nave, in
qua cum ipsa Pompeius vectus fuerat. Postea
mox cum filiis in Cyprum rediit, inde eos in
Aphrlcam misit adScipionem etCatonem. Malor
natu filins Cn.Pompeius in Hlspania anno quarto
post pugnam Pharsalicam magno praello vlctus
est, et fugiens retractus a Caesarlan-s et inter-
fectus est. A'ixlt diutius alter fillus Scxtus Pom-
peius, qui Augustum et Antonium post lulium
inlerfectum annos octo varlis bellls exercuit, oc-
cupavit Slciliam, tenuit mare, redlit in Bithy-
niam, et occupavit Niceam et Nlcomediam. Sed
deceptus a Titio duce Antonli cum se ei dedldis-
set, ab ipso perfidiose interfectus est. HIc fult
exitus duorum fillorum Pompeii, sunfque procul
dissitls locls interfecli et sepulti, pater In Aegypto,
maior nalu filius inHIspanla, minor natu fillus
in Asia. Haec tristia exempla intuentes simus
memores regulae , ne extra metas officii ruamus,
nec moveamus non necessaria. Et illud Eurlpi-
dis saepe cogitemus: ti rig «V /usyaXa diioy.wv t«
na^ovxa ovyl (ptQsi^ ^aivof.itrwv oide tqojioi.

Cura autem post Pharsalicam pngnam lullus
Consul eo anno mense Octobri Alexjmdriam ve-
nisset, primura ociosus ut scholastlcus In turba
lectiones doctorura audivit. Sed insidias ei slru-
xerunt illi ipsi, quiPompeium interfecerant. AIi
his insldiatoribus cura exercitus regli adversus
eum contracti essent, magna virtute et foellcitate
ab eo profligati sunt. In eo bello multum adiutus
est Antipatri principis Idumaei consillls et fide,
qui fuit paterHerodls. Quare el Caesar ludaeam
regendam et fruendam tradidit.
57*

transferat.

Missi sunt igitur ad interficiendum Pom-

peium Achillas et Septimius Tribunus milltura,

qui olira fuerat centurio in exercitu Pompeii.

Hic Roraana llngua primura alloquitur Pom-

peiura , delnde Graeca Achillas, iubent eura ex

sua nave, in qua cum coniuge et fillls vehebatur,

egredi in regiara navera, Porapelus nlhll hostile

metuens translt in allam navem cura Ilberto Phi-

lippo. Sed exiens recltat Sophoclis versus:

oGTig (Tf TTQog tvquvvov e/uL7roQSvsTui,
xsivov IffTi dovlog, xuv IXevd^sQog fioXri.

Agnosclt deinde Septimiura , et alloquitur.

Cumque legeret oratlonera Graecara , qua Ptole-

maeura allocuturus erat, Septimius a tergo cura

gladio transfodere coeplt, deinde labentera fodiunt

Achlllas et alli. Ipse in tara trlsti exltu nullara

deformitatera ostendit, sed geraitura edens caput

involvit vesti, qua indutus erat. Postea trans-

fosso et necato praecidlt Septimlus caput.

Consideretur autera teraporls brevitas, quo
hae tantae res in Epiro et Thessalla actae sunt,
Caesar Consul venlt in Eplrum raense lanuarlo.
Pugna Pharsalica eo anno in Septerabri aut paulo
ante facta est, Porapelus interfectus est primo
die Oclohris, cum inchoaret annura nonura et
qulnquageslmum. Nalus est enim die ultirao
Septembris, HIc fuit exitus Pompeii, qui res
raagnas patriae utlles ante bellura civile gessit, et
usque ad id tempus foelix et valde carus oranibus
gentibus fuerat, in hoc extremo aclu perfidlose
necatus est a fillo eius regls, quem ipse in regnura
restituerKt, Est aulem inter inslguia exempla,
quae monenl non solura forlunam Instabilem esse,
sed etiam sapienlura magna el trlstia errata esse,
sicut dicitur: ovdtlg av&Qionwv tarlv anavra
Gocpog, Nec Caesar quicquara asperius ei oblicit,
quara quod dicit, hoc bellura ab eo non necessa-
rio motura esse, et taraen raagis accusat incilato-
res quam ipsura,

Statira autera Deus et interfeclores punivit,
cura Caesar mense Octobri venisset in Aegyptum,
et ipsi quoque insidias struerent Achillas etPothi-
nus, qui ut videtur, hanc gloriam auferre volue-
runt, quod duos sumraos duces Romanos sustu-
lissent , iussit eos interfici, Ptolemaeus ipse fu-
giens obrutus fluctibus in raari perilt, cumCaesar
exercitum Aegyptiura ad Alexandriara profligasset.

895

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

896

Interea Romae Caesarl in Consulatu succes-
serunt anno septlngentesimo sexto Calenus et Va-
tinlus. Ut autem Caesar noraen haberet legltlml
Magistratus , Dlctator aM. Antonio absens creatus
est In annum. Ac redlens eo anno Romam Ibl
manslt aliquot menslbus.

Proximo anno septlngenteslmo sepllmo ler-
tlum Consul factus est Caesar cum Lepldo. Eo
anno In Apbrlca difficlle bellum gesslt adversus
rellqulas Pompelanas, sed vlclt tandem. Ibi
Petrelus lubam regem et sese interfeclt. Sclplo
quoque et Cato slbi mortem consclverunt. Afra-
nius cum In poteslatem Caesarls venisset, inter-
fectus est. Inde Romam reversus Caesar, anno
septingentesimo octavo creatus est Dictator ter-
tlum in annos decem, et Consul quartum sine
collega factus est. Eglt censum, ordinavit iudl-
cla, supplevit Senatum, et tempora rectoribus
provlnclarum praescripsit.

Anno septlngenlesimo nono mense Aprili
dimicavit ad Mundam cum filils Pompeil magno
cum periculo. Nam cum prlmus Impetum In
hostem f<tceret , ducenta In eum tela coniecta sunt,
et sero ad vesperam viclt, trucldatis triginta mll-
libus hostium.

Recepta lllspanla et pacalis omnlbus provln-
ciis Romam mense Octobrl redilt, ubl ei novi
honores decreti sunt, ut Dictalor perpetuus et
Imperator nomlnaretur, et sacrosanctus esset, Id
est, in\ iolabilis, ItQug xal aGvlog y et ut Magi-
stratus iurarent in Ipsius acta. Ita summa pote-
slas ei attributa est universae gubernatlonis. Eo
tempore leges lulias tulit, Et annum ordinavit,
quo hactenus universa posteritas usa est, qul et
annus lulianus appellatur, cuius rationem per-
turbatam in bellis civlilbus Augustus restituit.
Nam aiite Iuh'um Romanl mensibus duodecim
lunaribus annum finiebant, et quia supersunt
undecim dies, qul nomlnantur Inay.iaX, intra
octo annos addebantur tres menses intercalares,
quod nominabant dxrcoeTi^Qida , ita ut tres anni
postreml haberent slnguli tredeclm menses. Haec
ratlo cum esset confuslor, nec initia annorum in
diem certum inclderent, lulius hanc politici et
solaris annl rationem de consilio Sosigenis Ma-
thematicl Instituit, quem ex Alexandria Romam
duxerat. Nam In imperlls certam annorum ratio-
nem esse propter multas magnas causas, iudicla,
conlractus , historlas, necessarium est.

Semper autem etiam mediocres gubernatores
in magnis perlculis sunt. Casslus igitur cum non
obtinuisset Praeturam urbanam, quam appetebat,
et alioqul Caesarem odisset, prlmus fuit autor
consilil de Interficiendo Caesare, et arle Brutum
ad societatem hulus consilii pertraxit. Deinde
Bruti autoritas caeteros adiunxlt. Facta Igitur
arcana conspiratione IdihusMaviih lulius Caesar
In curia Pompeil a Cassio et Bruto et caeterls
huius consilii consclis interfectus est, acceptis
vigintl tribus vulneribus.

HIc exltus tanli vlri Inter Insignia exempla
est, non solum instabilitatis fortunae, sed etlam
Ingratitudinis humanae et perfidlae. Qula plu-
rimi interfectores a lulio non solum servati, sed
etlam honoribus et polentia ornatl fuerunt. Nec
eo sublato pax esse potuit, etsiCicero et aliiSena-
tores pacem facere conati sunt. Ac statim postri-
die in Senatu factum est decrelum de afirT^aiiq,
id est, ut omnium priorum ofTensIonum et caedis
oblivio esset, et formaR.eipublIcae nonmutaretur,
nec nova bella moverentur.

Quam brevis fuerit dominatlo Caesaris post
reditum ex Hispania , pacatls omnlbus provinciis,
Intelligl potest ex temporum serie, Mense Octo-
brl Romam reversus proxirao Martio interfectus
est, anno aetatis sexlo et quinquagesimo, anno
helli civilis a fuga Pompeli ex Italia sexto. Nec
intexam disputationem de iure. Etsl feclt quae-
dam Insolentius, tamen multo moderatior fuit
Sylla et Mario et aliis, qul antea In clvilibus bel-
lis Rempublicam oppresserunt. Et cum revera
lulius Magislraius esset decreto publico confir-
matus, quo ei tributa erat summa potestas, et
quo sanxerat Senatus eum invlolabilem esse, in-
iustum fult eum Interficere. De Initlo belll etiam
iudico, eum in casu legltimae defensionis arma
cepisse. Sed sciamns res humanas quamllbet flo-
rentes, facilime everti deserente Deo, slcut scri-
ptum est: ScioDomine, non est hominis via elus,
etc. Et meminerimus dlctum Herodotl in Po-
lymnla: d^yrjToy ovdtva sJvai, ovd^ tdsG&ai,
T(p y.axbv t§ a(jxi]g pvo/Litvcp ov avvefii/^Or^: Tolg
(Tt j.ityiaTOig /LieyiaTa.

Interfccto lulio pax retlneri non poluit.
Senatus ad reprimendura Antoniura adiunxit sibl
Octavium Caesarem. Postea se conlunxerunt
Octavius Caesar, Antonius et Lepidus, mense
Decembri elusdem annl, quo lulius Interfectus
fuit. Horum Triumviratus plenus fuit crudelita-

897

I. CimONICON CARIONIS.

898

tis, M\iUI praecipuae nobilitatis Romae pro-
scripti et inlerfecti sunt. Tunc et M, Cicero in-
gressus annum sexagesimum qnartum mense la-
nuario interfectus est, cuius caput cum dextra in
rostris positum est.

Anno septingentesimo duodecimo Antonius
et Octavius Gaesar Brutum et Gassium bello per-
sequuli sunt, Cassius sibi ipse mortem conscivit.
Brutns postea quoque se interfici a Stratone iussit,
cum aliquanto ante recitasset hunc versum:
Zev fxT] Xudot Gs xmds bg ulriog xuxiov.

Quo versu mala imprecatus est autori tantarum
calamitatum.

Tandem et inter Triumviros dissensiones
ortae sunt, ut dicitur: Nulla fides regni sociis,
omnisque potestas impatiens consortis erit. Cum-
que Antonius sperans se solum potiturum impe-
rio, ex Aegypto magnum exercitum Romam ad-
duceret, OctaviusCaesar cum exercitu in Epirum
traiecit, ubi viclum et fugatum Antonium sequu-
tus est Alexandriam. Ibi ante adventum Octavii
Gaesaris domunculam extruxerat in qua velut in
secessu dicebat se Timonis jiiiaavd^^ajnov vitam
aclurum esse. Postea ab Octavio circumsessus
cum aliquoties infoeliciter dimicasset, et ei falso
nunciatum esset, Cleopatram sibi conscivisse mor-
tem, ipse sese interfecit, anno aelalis suae quin-
quagesimo sexto, anno autem duodecimo post
mortem Inlii Caesaris. Deinde et Cleopatra sibi
aspidas admovit, quae eam necarunt. Haec facta
sunt anno urbis septingentesimo vicesimo secundo,
Poslea solus tenuit imperium Octavius Caesar,
cui Senatus tribuit nomen Augusti,

De ludaea et de Ecclesia,

Cum in bistoria consideratio Ecclesiae prae-
cipua esse debeat, dicamns eliam in hac univer-
sali mutatione generis humani, cum intra paucos
annos et cessisset Romanae potentiae pene totns
orbis terrarum nobis cognitus, et ipsi inter sese
Romani cives molo bello domesticocollisi magnas
vastationes in toto imperio fecissent, an ludaea
fuerit tranquilla , ubi sedes fuit verae Ecclesiae.

Incidit autem in hanc unlversalem generis
humani mutationem et finis propriae periodi regni
ludaici , de qua dictum fuit: Non auferetur sce-
ptrum a luda , donec venerit Siloh, Quare cum
articuli illi mutationum maxime sint turbulenti,
ludaea eliam fuit inquieta, sed ipsa, ut fit, do-

mestica fratrum discordla atlraxit ingentes cala-
mitates, quas tamen Deus mitigavit, ne funditus
Ecclesia deleretur. Primum autem de Ecclesia
in ea sede haec considerentur. Sacerdolia tene-
bant homines prophani. Doctrinae genus quod
latissime vagabatur in populo, erat pharisaicum.
Nec tamen exigua multitudo amplexa est epicu-
reos furores Zadduceorum. Ita in magna multi-
tudine extincta fuit vera invocatio Dei, partim
superstitione Pharisaeorum, partim epicurea pro-
phanitate Zadduceorum. Servavit tamen Deus
pias reliquias, Simeonem, Zachariam , parentes
Mariae, et coetum aliquem, qul horum doctri-
nam pie et constanter amplexus est, et vereDeum
cum ipsis invocavit in agnitione et fiducia filiiDei,
et ab erroribusPharisaeorum et Zadduceorum ab-
horruit, et eos, quoties fuit occasio , refutavit,
Hic pius coetus in quantis fuerit periculls, intel-
ligi potest ex morte Zachariae patris Baptistae.
Credo enim vetustati, quae narrat Zachariam
propter piam confessionem interfectum esse. Ac-
cedebant autem aliae magnae calaraitates propter
adsiduabella, donec ludaeam Augustus in pro-
vinciae formam redegit. Postquam enim Pom-
peius capta lerosolyma anno quinlodeclmo ante
bellum civile susceplum adversus lullum , Hlr-
cano summum sacerdolium restlluit, et Aristobu-
lum cum duobus filiis Alexandro et Antlgono Ro-
mam abduxit, rursus bella in ludaea mota sunt
anno post iter Pompeii septimo , ab Aristobulo,
qui ex urbe Roma clam fugiens in ludaeam
redilt.

Cumque Alexander biennlo in ludaea gras-
satus esset, pervenit In amlcitlamCrassi, cui fuit,
incltator ut lerosolyrnam ingrederetur , ubi ma-
gnam pecunlam auferre posset. Facile persuadet
avarissimo duci, qui templum violavit atroclus
quam Pompelus. Nam et in adytum ingressus
est, et abstulit decem millla talentorum, id est,
sexHglnta tonnas aurl, et alia ornaraenta. Eius
sacrilegli postea poenas dederunt et Grassus et
hic Aristobuli filius Alexander, interfeclus a Sci-
pione, qui Initio belli Pompeiani Syriam regebat.
Pater Aristobulus secundo reversus in ludaeam
cum duabus leglonibus a lulio datis, veneno ex-
tinctus est a Pompeianls.

Fugerat Antlgonus Arlslobuli filius ex urbe
Fioma cura fralre Alexandro. Cumque lullus ex
Aegypto in ludaeam venisset , petivit sibi regnum
tradi, quod Pompeius Hircano patruo tribuerat.

899

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

900

sperans odio Pompeii lulium fore sibi aequiorem,
Sed Inlius praetulit Idumeum Antipatrum , cuius
sapienliam et fidem probabat. Etsi Anlipater
moderatus erat, tamen ludaei impatienter feren-
tes peregrinum dominum, subinde seditiones
moverunt. Ezecbiam ducem seditiosorum forti-
ter oppressit Herodes, cui pater Galilaeam tuen-
dam commendaverat. Postea interfecto lulio cum
sperarent inimici Antipatri novam rerum conver-
sionem, necatur Antipater veneno a Malcbo, qui
cum regnum appeteret Cassio interfectori lulii
misso in Syriam se adiunxit. Sed Cassius sedi-
tiosum bominem Malcbum interfici iussit.

Tertio anno post interfectum Iub*um cum
rex Partborum speraret se potiturum esse Syria,
cum et Cassius iam post pugnam in Macedonia
periisset , adduxit exercitum in Syriam. In tan-
lis confusionibus totius orbis terrarum novas spes
et Antigonus habet, impetrat auxilia a Pacoro
rege Partborum, et lerosolymam in Pentecoste
occupat, fitque magnum praelium intra moenia.
Cumque Pbaselus et Hircanus ad Pacorum fraude
adducti essent, rexPacorus regnum ludaeae Ira-
dit Antigono, et retinet captivos Hircanum et
Pbaselum. Hircanus truncatur auribus, et in
Partbos mitlitur. 'Pbaselus contumeliarum im-
patiens in vinculis capite alliso ad parietem, mor-
tem sibi consciscit.

Interea magno cum periculo prlmum in Idu-
meam fugiens Herodes evasit. Postea ad urbem
Romam accessit, ubi laudata patris fide erga lu-
lium, et comraemorata societate Antigoni cum
Partbis, Anligonus iudicatur hostis populi Ro-
mani, et Herodes rex ludaeae adpellatur. Et
egressus ex curia mediusinter Antonium et Octa-
vium , praecedentibus Consuhbiis Dornitio Calvino
etAsinio PolHone, et coraitantibus reliqnisMagi-
stratibus et Senatoribus in Capltolium ad sacrifi-
cium deducilur. Haec acta sunt anno quarlo post
interfectum lulium , ante natum Cbristum trice-
simo septimo. Initium enim regni Herodls ab
hoc anno sumitur, quo rex a Senatu Romano ad-
pellatns est. Interea in ludaea regnat Antigonns,
et regnum annos quinque tenuit. Sed inter ad-
sidua bella, et inter tantas vastatlones et petu-
lantiara mililum, qui ex crndehssimis gentlbus
collecti erant, ludaeis, Partbls, Arabibus, Sy-
riacis et Romanis , famillas pias ut Zacbarlae,

imago doceat nos, Ecclesiam aDeo protegi el ser-
varl inter horribiles ruinas imperiorum , etiam
deslitntam humanis praesidlis,

Rediit Herodes statlm in Syriam cum Venti-
dio misso adversus Parthos, et quanquam acce-
perat partem copiarurn a Ventidio, tamen intra
biennium recuperare lerosolymam non potuit.
Interea milites in utraque parte trucidabant et
spoliabant multos inermes, et muhorum coniuges
et filias rapiebant, quia dux Herodl additus Silo
pecunia corruptus erat ab Antlgono. Tandera
cum Antonius venisset in Syriam ducem Soslum
cum duabus leglonibus Herodi adlunglt. Has
coplas cum conlunxisset Herodes cum suo exer-
citu, lerosolymam quinque mensibus clrcumsidet,
et factls aliquot praeliis sexto mense eam capit,
eodem die et mense, quo eara ceperat Pompeius
ante annos septem et viginti. Magna caedes in
urbe facta est. Antigonus abducitur ad Antonium
Antiocblam , et ibi iubente Antonlo tanquam ho-
stls populi Roraani securl percnssus est.

Facta Igltur et regni et regli nominls trans-
lalione ad peregrinara stirpera nemo postea ex
stirpe luda regnavit. Suraraum sacerdotium
etlam dederunt reges quibus libuit contra legem
Mosaicam. Hlrcannm revocavit Herodes ex Ba-
bylone datls raunerlbus regiPartborura, sed pro-
pter mutilationem auriura non restituit ei sura-
raura sacerdotiura. Postea Octogenarium Inter-
fici iussit. Delevit et suraraura Senatum populi
ludaeonira, videllcet sepluaglnta duos senlores,
quera Senatum Indaei nominarnnt Sanhedrin^
vocabulo facto ex Graeca appellatlone GvvtdfJioi'.

Cura Igltur m.igna multltudo popull errores
Pbarisaeonnn et Zaddnceorura araplexa esset, et
in adslduls sedltlonibus et bellls infer impios rai-
lltes cresceret propbanltas, et mnlti pii Interfice-
rentnr, et stndla verae doctrinae extlngnerentur,
quam fuerit exigua vera Ecclesia cogitandura est.
Fult taraen aliqua, in qua raanserunt Inx verae
doclrlnae de Deo et de fillo Del, de lege, de pro-
missione gratiae, de verls cnltlbns, et vera Dei
invocatio, et inltia salutis aeternae, scilicet Za-
cbarlas, Elisabet , Simeon, parenles Mariae,
Maria virgo, soror eius, et coetus qui horum
doctrinam amplexus est.

Sciamus autem, illud terapus iraaginera esse
huius senectae mundi, in qua etiara unlversalls

Simeonis, parentura Mariae, et slmlles protectas mutatio generis humani in conspectu est. Latis>-
et servatas esse valde mirum est. Verum baec ^ sime vagatur doctrina Monachorum etPapae, ut

901

1. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

902

Pharlsaeorum et Zadduceorum , quae puguat cum
lege Dei ac Evangelio, et iubet idola colere. Et
delere nomen filii Dei palam conanturGog et Ma-
gog, id est, Turci et alii Mahometici, et stabi-
liunt idola phirimi reges, principes, et eorum
doctores. Inter has confusiones servat tamen
Deus ah*quam veram Ecclesiam, quae sonat ve-
ram doctrinam, et recte invocat eum in agnitione
et fiducia filii. Sicut expresse dicitur de extrema
senecta mundi: Erit sicut in diebusNohae, unus
adsumetur, alter relinquetur.

Confirmemur autem exemplo tristissimi tem-
poris Zachariae, ne cogitemus nuliam esse Eccle-

siam Dei , quia adeo exiguam esse videmus , et
oppressam ingenlibus calamitatibus. Sed firma
adsensione quotidie pronunciemus articulum in
symbolo: Credo esse Ecclesiam catholicam , et
discamus, quae et ubi sit vera Dei Ecclesia, et
nos in eam includamus, et speremus filium Dei
nos protecturum et servaturum esse. Et ut nos
protegat et servet adsiduis votis et gemitibus pe-
tamus, sicut dixit: Nemo rapiet oves meas ex ma-
nibus meis.

Deo Gratia,

Finis primae partis Cbronicorum.

SECUNDA PARS
CHRONICl CARIONIS

ab Augusto Caesare nsque ad Carolum Magnum. — Exposita et aucta a Philippo Melanthone,
Witebergae cum gratia et privilegio ad sexennium. Anno M. D. LX.

Epistolam dedicatoriam lege in Epistolis Vol. IX. p. 1073.
Epigramma de Moatarchiis. Dedimus illud Vol. X. p. 635 sq.

Liber tertius.

De quarta monarchia.

Cum Daniel quartam monarchiam nominat et
pingit, non tantum a lulio aut Augusto eam or-
ditur, sed complectitur tempus, quo urbs 7?o/7?«
summum imperium tenuit , etiam ante bella civi-
lia. Et cura adeo terribilem speciem pingit, si-
giiificat bella civilia, et deinde saeviciam , quam
tyranni in illo imperio in Ecclesiam exercuerent,
qnia haec duo mala maximas vastationes in ge-
nere humano ante Gotthica , Saracenica et Tur-
cia tempora fecerunt. Iterum vero consideremus,
quare Deus voluerit notam esse seriem monar-
chiarum, videlicet, quia vult sciri, has generis
humani confusiones non fore sempiternas, sed
aliquando finem futurum esse^ et sequuturum me-
liorem Eccjesiae vitam. Vuit item sciri, quo

tempore filius Dei se oslensurus fuerit hominibus,
et postea in fine mundi iudicaturus. Ideo monar-
chias distinguit, ut monstraret tempus adventus
Filii. Ac praedicit, Filium in quarta monarchia
venturum esse. Non igitur deficiamus aDeo, sed
expectemus aliam vitam, et sciamus illud tempus
nielioris vitae non procul esse. Haec et alia multa
consideranda sunt in lectione Danielis. Nos ad
seriem redeamus. Usitatum est ordiri quartam
monarchiam a lulio vel Auguslo. Eam consue-
tudinero nos quoque sequimur.

Anuotatio annorum.

Ab inlerltu lulii inchoantur anni Augusti^ cum
Augusto tribuuntup anni quinquaginta sex.

Imperator OctaviusCaesar Augustus tenet impe-
rium ab interitu lulii annos 5Q. In his annis

903

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

904

inclusi sunt anni duodecim , in quibus habuit

collegam Anionium,
Cum aulem inchoantur anni Augusti ab interitu

lulii, inllium erit ab anno urbis Pxomae septin-

gentesimo undecirao.
Anno mundi ter millesimo, nongenlesimo, vice-

simo tertio.
Anno a morle Alexandrl usque ad Interfectum lu-

Hum, ut Ptolemaeus numerat, ducentesimo

octuagesimo secundo.
Anno anteChristum natum ex vlrglneMarla qua-

drageslmo secundo ab interltu lulH.
JEstque dih'genter observandum, ubl anni Anto-

nli includantur aut non includantur.

Mlrandi successus Augusti considerentur in
integris historlls, et opera Del esse agnoscamus
constltulionem imperli In horribilibus confusio-
nibus, quales tunc fuerunt, Bruto, Cassio, Do-
labella, Lepldo , L. Antonlo, S. Pompelo, M.
Antonio passlm bella moventibus. Hos omnes
dlvinltus oppresslt Augustus, cum adolescens
prlmum Consul factus fuisset, natus annos vi-
glntl.

'^omQnCaesaris habult propter adoptlonem,
qula lullus eum , cum natus esset ex Accia filla
sororls lulil, adoptavlt et haeredem scripslt. Ideo
fult hostis inturfectorum lulli.

lulia Accius IBalbus

soror lulll. maritus luliae.

Accia filia liiliae
et AccII Biilbi nupta
Octavio.

• Oclavius Auguslus
fillus Octavii et Ac-
clae.

BeUIs clvlllbus finltls, exllncto Anlonio,
praecipua bella gessit Augustus per Tiberlum In
Pannonia et Norico. Item per Drusum Germa-
nicum In Pihetia et Vindeh'cis. Postea non pro-
cul a Mognnlla Drusus cum In praello crus fre-
gisset, mortuus est. Strabo inqult lib. 7. Inter
Salam et Pihenum praeHantem laesum esse. Su-
pra autem de Norici et Pihetiae appellatlonlbus
dictum est. Norlcum est inferlor Bavaria et Au-
slrla. Pthetla quae ab Alpibus usque ad Augu-

stam Fiheticam porrlgltur, Tlrolensis reglo et
viclnla.

Anno Augusli Imperatorls quadragcslmo
secundo natus est ex virgine JMaria filius Del,
Dominus noster lesus Chrislus^ qui est Ao-
yog aeterni patris , ac protulit ex slnu aeterni pa-
trls promlsslonem grallae, et alloquutus est pri-
mos patres, et semper coUigit aeternamEcclesiam,
et adsumpslt humanara naturam, nt esset Medla-
tor, Piedemptor et Salvator, merifo et efficacla,
de qua tota doctrlna Evangelil cognoscenda est,
sicut praeciplt aeternus pater: Ilic est filius meus
dilectus, quo delector, Hunc audite. Ut autem
praedlctum fnit, natus est Chrlstus ex virgine In
fine pohtlae Mosalcae, cum iam peregrinus rex
esset Herodes ^ sicut praediclum fuit: Non aufe-
retur sceplrum a luda, nec roagister a pedlbus
elus, donec venerlt Si/o.

In dicto Ellae eliam tempora mundl slc dls-
trlbuta sunt, ut significetur, Messiam se osten-
surum esse mundo posl quatuor mlllenarios. Na-
tus est Christus ex virgine anno mundi ter mllle-
slmo, nongenteslmo, sexageslmo tertio. Ita ap-
paret, fere complelos esse quatuor millenarios.
Estque hlc annus a morle Alexandri, annus tre-
centeslmus viceslmus quartus. Annus urbls Ro-
mae septlngenteslmus quinquageslmus prlmus.

De Harminio duce Cheruscorum,

Dion scrlblt, qulnto Sulplclo et Poppeo Sa-
blno Consuhbus, trucidatas esse Fiomanas legio-
nes In Germanla, qnarum dux fuItQuintillus Va-
rus. Incldlt autem horum Consulatus In annum
undeclmum aetatls Chrlstl , quo tempore ludaea
tranquilla erat. Cum enlm Archelaus tria mlUia
clvlnm, qui In temphim confugerant, in Paschate
Interfeclssei, et suramum sacerdotium traderet
et erlperet qulbus vellet, et magna saevlcla mul-
tltudinem irrltaret, unde crebrae sedltionesorie-
bantur, Augustus vocatum Romam relegavit la
Galllam, et dedit rectorem ludaeae Coponium.
Ita tunc prlmum In formam provinclaeludaea re-
dacta est, concessa tamen gentl avrovof^iicf InRe-
h*gione et lurisdlctlone Inferlore. Hoc modo pa-
cem Deus ludaeae trlbult per Roraanos Maglstra-
tus, ut Ecclesiae rellquiac servarentur, et Za-
charias, Slmeon, lohannes, Chrlstus, et delnde
Apostoli allquantlsper locum docendl haberent.
Nam Herodes et eius posteri non faciebant finera

905

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

906

seclitionibus occasionern praebebant.

Cum igilur pax esset, Coponio regente lu-
daeam, Chrisius anno duodecirao suae aetatis
lerosolymae in templo docuit.

Ante eum annum. aut clrciter, in Germa-
nia tres legioiies Romanae interfectae sunt ab
liarminio, quem nominant ducem Cheruscorum,
quos fuisse interSalam etHarciniam sylvam, ver-
sus Goslariam, non dubiura est. Et vox Che-
rusci adfinis est adpellationi huius temporis,
^ei'|ifd)e. lam enim Romani domltis Noricis et
Rhetia, procedebant in Arctoam Germaniae oram,
quam et proprie Gerraaniam vetustas nomlnavit.
Sintque notae adpellationes.

Nomen et regionem Boiemiae adhuc novlt
haec aetas: qula Boii, gens Alpina, in ea loca
transierant ad sylvam Gabretam , quae nunc Bo-
hemica adpellatur, Marcomanni vicini sunt,
nunc Moravi.

Ab altera parte fuerunt Hermunduri, qul
nunc Misnenses nomlnantur. Quia expresse in-
quit Tacitus: Albim in Hermunduris oriri. Et
Strabo vicinos esse dicit HermundurosLongobar-
dis, quorum sedes fuit a confluente Albis etSalae,
in ripa Albis occidentali, quae nunc est regio Mei-
deburgensis et Halberstadiensis,

Ultra Salam ad Harciniam fuerunt Cherusci^
ad Northusen et Goslariam.

Sub Cheruscis et Longobardis fuerunt Bru-
cteri^ in reglone Brunsvicensi , ubi adhuc reliqua
est adpellatio Montis Bructerl. Sic et Claudlanus
inquit: Venit accola sylvae Bructerus Harciniae.

E regione Longobardorum in rlpaAlbis orien-
tali, fuisse Senonas manifeste adfirmat Strabo,
quae regio nunc adpellatur vetus Marchia , circa
Stendaliam et vicinas urbes. Ac gentis integri-
tatem ita praedicat, ut fingat etymologiam a ^e-
jtivdgj quod est a ^e(3£iv.

Sub Bructeris fuerunt Cauci seu Cayci ad
Visurgira usque ad Breraam. Est autem vetus
appellatio, Nam cura norainatHoraerusPaeonas
etMysos, adiungit eis Cauconas. Quare inde ad
nostrura littus cum Cirabris aut Henetis progres-
sos esse exlstirao.

Caucls proxlmi sunt Frisii. Deinde Teu-

tones et Ditmarsi^ qui tamen progressl a littore

tenuerunt oram Westvalia et oram Clevensem.

Fuerunt in Westvalia et Angrivarii, unde reli-

Melanth. Ofer. Vol. XII,

lanienae, trucldabant praecipuos viros et assiduls quum nomen est Engern, et appellatio^n^// liuic

' ' — adfinis est.

Sicambri Geldrenses. Et vldetur nomen
factura, vel a lacubus et raari, (Sef;e am 3)?eer,
vel a victorib. Cimbris.

Cimbri magnara partem littoris ad Cimbri-
cara Chersonesura tenuerunt, videlicet traclum
Megalburgensem. Ilis vicini supra Rostochium
fuerunt JBurgundi.

Versus Orientera in llttore fuerunt Sua-i,
qui nunc Pomerani norainantur, et pars Prussiae.

Deinde Geiae, quos Plinius Guiones .ippel-
lat, Observandum est enira nomina eadem ah*os
magls, ah"os minus agresti et horrido sono pronun-
ciasse. Placet etymologia Gedani^ quod dicunt
a Getis et Danis nominatum esse , nec aliud no-
men Goihinos , quam Getas esse iudico.

Progressiones gentium etiam considerandae
sunt, Nam lulii tempore Suevi in W^estvah'am
transierunt. Postea eis ab Augusto sedes datae
sunt in Pthetla, ubi nunc reliquum est nomen
Sueviae,

Cfl///sunt Hessl, et allquousque vlcinl, un-
de est Catlhenelnbogen. Et nomen Catti idem
est qnod Hassi, aliquantulum mutata veteri pro-
nunciatione. Hos scribit Tacitus cum Cheruscls
bella gessisse de fontibus salis. InteHigo igilur,
Hessos et proximos Turingos ^^?>s\?:&^ bella cum
Harciniis de Salinis, quae sunt nobis vicinae in
rlpa Salae.

Catlis versus Fvhenum vicinl fuerunt Tencle-
ri, qni sunt a Francofordia, quae est in ripa
Meni versus Moguntiam et ripam Mosellae usque
ad Coloniam Agrippinam, tractus Wederaw et
Nassaensls et Widensis.

Idem nomen esse ludlcio Tencteros et T^un-
gros. Norainantur autera Tungri infra Goloniam
luliacenses, etsi postea longius progressi sunt.

Sunt e regione Coloniae versus Occidentem
Ubii, bie (Siffel. Supra Ubios sunt Treviri, Van-
giones , OOm ©an?, qul sunt Wormatienses.

Supra hos sunt Nemeies Spirenses,

Supra hos ad Meridiem sunt Hhetii,

AdOccidentem s\\n\.Elveiii.

Ad Septentrionem sunt Usipii, qul nunc
Francl nominantur. Sunt aulem raulta nomina
gentium migrationibus et imperiis novis mutata,
58

907

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

908

nt, cum Fratici lale dominarentur, niagna pars
Germaniae et Galliae Francia dlcta esl.

Hmeli aVistulaad Albim procedentes, de-
derunt novas appellationes Silesiis et multis vici-
nis, elsi ego quidem existimo, Henetos etlam
antc Gotlhica tempora mixtos fuisse gentibus
Teutonicis, quia Dion expresse scribil, Albim
oriri in montibus Vandalicis.

Apud Tacitum sunt JE/ysii, videlicet Sllesii
autLusatii, mutata voce in sonum elegantlorera.

Hac brevi nominum explicatione in hoc com-
pendio contenti simus.

Pugna Harminii hcta est In Westvalia non
procul a Padeborn, inter fluviosLippiam et Ami-
siam. Sic enim Tacitus expresse inquit: Qua-
cunque vastatum haud procul Teutoburgensi sal-
tu, in quo reliquiae Vari legionum , eaeque inse-
pultae dicebantur. Ibi Harminius dux Cheru-
scorum etLongobardorum, utVelleius narrat, id
est, harnm regionum inter Albim et sylvam Har-
ciniam , quae nunc proprie nomen habent Saxo-
niae y seu regionis Meideburgensis, Goslariensis
et Brunsvicensis, delevit tres Romanas legiones,
QuintiL V^arus sibi ipsi mortem conscivit. Ro-
mae ideo tanla consternatio fuit, ut Augustus
saepe exclamaret: Quintili redde legiones, quia
metuebant Harminium recta in Italiam transitu-
rum psse, ut oHm Cimbri fecerant. Sed arte re-
pressus est Harminius, quia adversus eum vicinl
conducti sunt, ab altera parteBoiemi, ab altera
Suevi.

His hostibus domitis crevit Harminii poten-
tia, cum iam teneret has regiones conlinuas, quae
nunc nominantur Westvalia, Harcinia, Saxonia,
Marchia , Mysnia et Bohemia , quarum , si sint
coniunctae et concordes, magnum robur esse ma-
nifestum est.

Cum autem annos duodecim post deletas
Quinlilii legiones patriam et vicinas regiones vi-
ctor tenuisset, et non solum virtus eius, sed aetas
etiam formidabih*s esset, dolo Tiberii imperato-
ris cognati ipsius conducti, domi eum interfece-
runt. Et narrat Tacitus inlerfectum esse anno
aetatis suae tricesimo septimo. Fult igitur singu-
laris naturae praestantia, cura iuvenis res tantas
gesserit. Tantum enim triennio superavit Ale-
xandri aetatera.

Existimo Virgiliura ad hunc Harminium al-
ludere, cum alium quendam hoc nomine describit,
Fuit enim Cheruscus Harminius Romae obses :

Deiicit Hermluium , nudo cui vertlce fulva
Caesarles , uudique liumeri , uec vubiera terreut»
Tautus iu arma patet.
Haec de Augusti temporibus annotasse satis slt,
de qua cogitantes praesentlam Dei in imperlis
agnoscaraus. Cura totus orbis terrarum extincto
lulio, civilibus bellis arderet, Deus hunc iuve-
nera, qui non erat praellator, mirabih'ter texit
et adiuvit, et per eum restituit Jn iznperio pacem,
leges, iudicia, et gubernationis ordinem, quo
stetit aliquantisper ad posteros haec monarchia,
Est igitur Augustus inter sapientes, bonos et utl-
les generi humano principes numerandus, et con-
siderandum est, magnam sequentium dissimili-
tudlnera esse, ut dona Dei discernaraus a pesti-
bus generis humani.

Anno mundi ter millesimo, nongentesimo
septuagesirao nono,

Anno a condita Pioma septingentesimo sexa-
gesirao septimo.

Anno a nato Christo ex virgine septimo-
decimo.

Tiherius imperator successit Augusto, et
statlm inltlo Senatus in eius acta iuravit. Fue-
rat autem adoptatus ab Augusto, cura esset Livlae
filius, et prudentiam ac circumspectionem eius in
regendls exercillbus Augustus probasset. Tenuit
Imperlum annos vigintl tres. Mores prlvati qua-
les fuerint, significanter ostendit descrlptlo Prae-
ceptoris, cum nominavit eum lutura sanguine
maceratum. Fuil enlm natura insuavis, ironica,
et saeviciam aliquantlsper occullans, el tamen im-
pura , saeva ac lupina.

Anno qulntodecimo Tlberii Christu<> anno
trlceslmo aetatis suae baptisatus est a lohanne
Baptlsta. Suntque illustria testimonia baptismo
addlta, in quibus se Deus manifeste patefecit,
quae cogltanda sunt quotidie in invocatione, cum
discernimus nostram invocationem ab ethnica,
agnoscentes aeternum patrem, filium Dominum
nostrura lesum Chrlstum, et Spiritura sanctum,
et cogitantes cur miserlt aeternus pater filium et
Splrltum sanctum. Hic rursus admonendi sunt
iuniores de praedictione Danielis, cuius verba
cum de multis magnis rebus nos doceant et con-
firment, saepe cogltanda sunt. Complectuntur
enim Evangelii sumraam, et simul indicant tem-
pus, quo Messias et concionaturus et passurus
erat, stante adhuc lerosolyma , et adfirmant futu-

909

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

910

rum, ut postea deleatur tola politla Mosalca.
Haec praedictio persplcue refutat rnultos ludaeo-
rum errores. Negant natum esse Messiam, ne-
gant passurum esse, ignorant doctrlnam de remis-
sione, et de iusticia quam donatMessias, somnlant
instauraturum esse politlam Mosaicam. Hae
blasphemlae omnes refuntantur testimonlo Da-
nielis, quod extat In cap. 9. his verhls:

Septuaginta hehdomades praefinltae sunt su-
per populum tuum , et super urbem sanctuarii
tui, ut finlatur praevaricalio, et ohsignetur pec-
calum, et fiat propicialio pro Iniquitate, et ad-
ducatur lusticiasemplterna, et compleatur visio
etProphetia, et ungatur Sanctus sanclorum.

Scito igilur, et inteHIgito. Ah exitu ser-
monis, ut redeat populus, et aedificetur lerusa-
lem usque ad Christum Ducem, hehdomades
septem, et hebdomades sexaginta duae erunt.
Et hahitahitur , et aedlficabuntur plateae et
muri in angustla temporum.

Et post hebdomades sexaginta et duas excln-
detur Christus. Et non erlt ei populus et san-
ctuarium. Et vastabit populum dux veniens.
Et finis eius In inundatione. Et post finem beHi
deflnita desolatio.

Et confirmabit testamentum multis hehdo-
raade una. Et in dimidio hebdomadis cessa-
bunt hoslia et sacrificium. Et super alam erit
abominatlo desolatrlx. Et usque ad finem du-
rabit praefinita desolatio.

Expresse Inqult: Post hebdomades septem et
sexaginta duas, id est, post hehdomades sexa-
ginta novem passurum esse Messiam, Et insignl
verho usus est, Karath quod signlficat excindere.

InteUigantur autem annorum hebdomades,
iit Levltici vicesimo qulnto caplte lex loquitur.
Nec de Inltio horum annorum prollxe disputabo.

Etsl Cyrus concesserat ludaeis redltum In
patrlam, tamen absente eo res Impedita est. Qula
Cambyses raovens bellum adversus Aegyptios,
volult ludaeos cum Aegyptlis coniungi. Fiursus
autem post annos quadraginta sex , cum anno se-
cundo Longimanl decretum esset, ut ludaels re-
ditus concederetur , aedificatio templi et reditus
processerunt. Nam anno Longimanl sexto, tem-
plum completura est. Eo terapore per Prophetas
Zacharlara et Haggaeum promlssus est redltus.
Ac rectlus est sumere Initlum hebdoraadum a di-
vlno sermone, videllcet prophetico, a secundo

anno Longimanl, aut a sexto. Sunt autem ab
anno Longimanl secundo, luxta Metasthenem ad
initium Alexandrl, centum qu.idraginta quatuor.
Ab initio Alexnndil, post Darii mortem luxta 11-
bros Macabaeorum et losephum, sunt anni tre-
centl et decem usque ad Christum natum. Adde
triglnta annos a Christo nalo usque ad elus ba-
ptismura. Erunt igitur a secundo Longimanl
anno usquo ad baptismum Chrlsti, quadringenti
octoginta quatuor. Snnt autem hebdomades se-
xaginta novem, anni quadringenti octuaginta duo,
Deinde in dimidio sequentis hebdomadisC/^r/5/;/5
concionatus et passus est. Nec magna discrepantia
erit computationum , sl certlores historias sequa-
mur, etiamsl exiguae difFerentlae occurrent, qnia
In regum annls Interdum pars annl duobus attri-
buitur. Haec annorumDanielis congruenlia cum
tempore adventus Chrlsti piis grata sit, deinde
excidium urhis lerusjdem perspicue testatur, Mes-
slam exhibitum esse, cum exhiherl eum adhuc
stante polltla ludaica oportuerit, In qua cum es-
set Inchoata Evangelil praedicatlo, postea deleto
hoc populo Ecclesia coUigitur ex gentihus.

Hic considerandura est, et quae slnt discrl-
raina doctrlnarum legis et Evangelii, quod sit
discrlmen verae Ecclesiae a polltia ludaica, et
quomodo Ecclesia Inde usque ab inllio generis
humani collecta sit.

Anno Christl tricesimo qulnto, annoTIberii
declmo nono, Paulus iter faclens ad Damascum
conversus est ad agnltlonem Christi, cum iam an-
nus post Chrlstl resurrectlonera exactus esset.
Commoratus aliquot diebus in urbeDamasco, cum
ostenderet suam confessionem ludael hostesEvan-
gelll struxerunt ei insldlas. Demissus igitur ex
muro In calatho discessit In Arabiam, et ibl trien-
nio docuit. Postea venit lerosolymam , et ibi
quindeclm dies apud Petrum manslt. Hic con-
gressus Petrl et Paull, factus lerosolymae, incidit
aut In ultimum annura Tiberli , aut in Caligulae
initla, videlicet In annuraChrlstl tricesimum octa-
vum. Deinde Paulus Tarsum profectus est, unde
redlit In Syrlam regnante Claudio, cum Herodes
Agrippa phthiriasl mortuus esset, et In Seleucla
et in Cypro docuit. Sunt autem anni ab Inlllo
Caligulae usque ad mortera Herodis Agrlppae
Gcto, videlicet usque ad annum Chrlsti quadrage-
slmum sextura, qul est annus Claudii quartus.
Taradlu Paulus in ora vlcina Tarso in Cillcia
docuit*

58*

911

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

912

Ex Syria redilt in Ciliciam , quo tempore in
Iconio et Lystris concionatus est. Inde rediit
Antiochiam in Syriam, unde missus est ad Syno-
dum Apostolorum, cuius mentio fit in Actis ca-
pite 15. Ea Synodus incidit in annum Christi
quinquagesimum primum, qui est annus Claudii
nonus. Annus a conversione Pauli scdecimus.
Ideo Paulus inquit, se post quatuordecim annos
rursus lerosolymam venisse, et ibi cum praecipuis
viris de doctrina colloquutum esse.

Eo tempore fames in Asia et Europa fuit
tanta, ut modius sex drachmis emeretur, cuius
precium mediocribus annis erant tres sestertii, id
est, numuli nostrates viginti quatuor. Erat lege
modius tribus sestertiis, inquit Cicero in Verri-
nis. Drachmae autem precium est tres nostrates
grossi. Plus igilur quintuplo superabatur usita-
tum precium. Ideo in Apocalypsi dicitur de fame,
in qua choenix, cuius precium erant tres nostra-
tes nurauli, valeret denario, id est, tribus gros-
sis. De hac fame loquuntur et liber Actorum
Apostollcorum, et Suetonius et Dion.

Post Synodum Paulus redlit in Lyslram , et
sibi Timotheum adiunxit, anno a sua conversione
sedecimo, et longius processit in Galatiam, Phry-
giam et Mysiam , inde traiecit ad urbem Philip-
pos, anno decimo septimo a converslone. Libe-
ratus ex carcere discessit ex Phih*ppis ad urbem
Thessalonicen, ubi cum ludaei contra eum con-
clfassent populum, aNobllibus defensus est. Inde
Athenas navigavit, ubi amplexas est eius doctri-
nam Dlonysius, qui fuit Senator Areopagitlcus.
Inde Corinthum venit, anno a conversione de-
cimo octavo , ubi commoratus est annum et sex
menses. Corlnlhi scripta est Epistola Pauli ad
R^oma. circiter viceslmum annum a converslone.
Postea rursus In Asiam navigavit, et Ephesi bien-
nio et tribus mensibus commoratus est. Adiit
et Laodlceam, ubi ad Timotheum scripta est
prlor Epistola. Inspexit et Galatarum Ecclesias.
Expresse enim In Actis capite 19. dicitur, diu
coramoratum esse in Asia. Inde secundo rediit
in Europam , ac in urbe Phillppensi scrlpsit duas
Epistolas ad Corinthios. Rursus ex Philippls in
Asiam navlgavit, anno a conversione vicesimo
quarlo, aut clrciter, quo tempore Neronem te-
nuisse imperiumRomanum, annorum ratio osten-
dit. Navigatio in Paschate inchoata est, ut ex-
presse in Actls dlcltur, voluisse Paulum ante Pen-
tecosten lerosolymam venire, quo cum venisset.

captus tota aestate clrcumducltur. In hyeme na-
vigatRomam, cum quidem in itlnere tres men-
ses in insula Melite Paulus et caeteri, qui simul
navigaverant, commorati essent.

Romae fuit in Ilbera custodia , ubl ad eum
accedere multi poterant. Et a Nerone interfectus
est anno Christi septuagesimo, qul fuit postremus
annus Neronis. Et quidem post paucos menses
Nero sese ipse interfecit, cum pridie ingens ter-
raemotus fuisset, in qtio species Neroni fugienti
obversata est, quasi dehisceret terra , et erumpe-
rent animae interfectorum ab ipso, impetum in
eum facturae. Ita sensit Nero initia aeternorum
cruciatuum.

Tantum fult curriculum Prtw//, in quo bo-

nam partem Asiae minoris pervagatus est, et bls

in Europam venit, antequam Romam missus est,

ubi narrat liber Actorum biennio eum habitasse

in domo conducta. Ostendit autem temporum

ratio, aliquanto dlutius eum ibi fulsse. Nec vero

tantum voce multos docuit, sed etiam optimis

scriptls doctrlnam Ecclesiae illuslravlt. Et Deus

eius ministerium resuscltatlone mortuorum et aliis

testimonlls confirmavlt. Haec ingeniia Dei bene-

ficia grati celebremus, et consideremus ad quarum

rerum intellectum Pauli scripta praecipue condu-

cant non tantum dlmicat de abrogatione ceremo-

niarum , ut eum raonachi interpretali sunt, sed

doctrinam omnibus teraporlbus necessariam tra-

dit. Planissime ostendit legis etEvangelli discrl-

men. Pugnat de exclusiva Gratis y ut dlscernat

promissionem gratiae a legis proraissionibus. Do-

cet quae sint beneficia proprle per Evangelium

donata. Quomodo homo sit iustus coram Deo.

Quomodo tollatur peccatum et reddatur iusticla

sempiteriia. Quld intersit inter iusticlam Spirltus

et iusticiam polltlcam. Harum maximarum rerum

doctrina omnibus teraporibus necessaria illustra-

tur a Paulo, qui quidem est lumen propheticarum

concionum, et eo lecto Prophetae intelliguntur,

et consensus agnoscitur,

Dion scribit, avem quae nominatur Phoe-
nix, ante postremum annum Tiberii conspectam
fuisse. Quod si verum est, cum Phoenix sit pi-
ctura renascentium ex raorte, significatum est,
eo tempore Christum ex raorte revixisse, et do-
ctrlnam Evangelii spargi , quae adfirmat mortuos
revicturos esse.

913

I. CHRONICON CAFJONIS. PARS II.

914

Anno mundi quater mlllesimo primo.

Anno Romae septingentesimo octuagesimo

nono.
Anno Chrlsti tricesimo nono.

Caius Caligula successit Tiberio. Tenuit
imperlum annos tres, menses decem. In cuius
historia utrunque deplorandum est, quod horri-
hiliter degenerant nati ex parentibus qui excellue-
runt naturae bonis, et quod in fasligio rerum hu-
manarum saepe tetra portenta dominantur. Na-
tus fuit C. Cah*gula ex laudatissima stirpe:

Drusus, fralerTiberii , mor- Antonia, coniunx, filia Anlo-

" accepto

tuus

in Germania
Yulnere.

nii exOctavia»

Agrippina uxor
Geriiianici, Agrip-
pae et luiiae filia,
unde nonien est
Coloniae Agrippi-
uae ad Rbenum.

Claudius Gernianicus niorluus in Sy-
Iniperator. ria , veneno interfectus a Pi-

sone iussu Tiberii. Excelluit

virtule, rexit Germaniam, et

deinde Armeniam et Syriam.

Latino carniine reddidil Ara-

tum,

Ex his natus est Caligula teterrima behia.

Voluit se adorari. Statuam suam misit col-
locandam In temphim lerosolymae. Tres suas
sorores stupravlt. ' Muhos Senatores et alios cru-
deh'ter interfecit, cuius dictum est: Oderint dum
metuant, Conatus est abolere Homerum et Vir-
gilium, et libros lurisconsuUorum. Sed cum
non diu regnasset, interfectus est a Phereo Tri-
buno miHtum.

Anno mundi quater millesimo quinlo.

Anno Romae septingentesimo nonagesimo ter-

tio.
Anno Christi quadragesimo terlio.

Claudius successit Cah'gulae. Tenuit impe-
rium annos tredecim , menses octo et dies viginti.
Natus patre Druso. Quem supra diximus Inter
Salam et Rhenum vulnus accepisse, patruus Ca-
ligulae regnare coepit cum annum ageret quinqua-
gesimum. A militibus ex latebris est extractus,
ac prlmus Iraperlum mercatus est, promittens
singulis milltibus quater dena sestertia, Id est,
trecentos coronatos et quinquaginta. In studiis
eloquentiae eo processit, ut historias scrlpserlt,
qua in re magistrum habuitLivium. Sed fatuitas
eius multipliciter exagitata est , cum praecipue re-
geretur a Libertls, quorum ingentia furta et sy-
cophanticam populus detestabatur: Fuitque in eos
pronunclatos versus in theatro: acpoQTjxog ioTiv
iVTVX(ov jiiaaTiyiag, ut vulgo dlcitur : Asperius
nihil est mlsero cum surgit In altum.

Claudii tempore dira fames fait In Asla et
Europa, ut supra diximus, in qua fame modlus
frumenli emptus est sex drachmis, cum allas me-
diocribus annis usltatum precium tres sestertii es-
sent, Id est, nostrates nummi viginti quatuor.
Eius famis initium fuisse anno qninlo Claudil scri-
bitur.

In Ecclesia haec facta sunt: Maria vlrgo,
mater Christi , ex hac vita discessit Claudii tem-
pore, cum, ut Nicephorus scribit, annum ageret
nonum et quinquagesimum. Fuit ergo superstcs
post resurreclionem filii annos allquot , et vldit
initla Ecclesiae eius temporis, mulla Ingentia mi-
racula et supplicia sanctorum, et consiliis suis re-
xit Apostolos.

Apud unlcum Clementem legitur et Petri
coniunx adfecta essc: supplicio , ubi dicltur, voce
Petri confirmata est , qui iussit eam recordari
Domini. Id siverumest, circiter idem tempus
factum esse vldetur , quo Maria decessit.

Sub Claudio et lacobum Interfecit rex Hero-
des Agrlppa, qui et ipse non multo post phtlriasi
periit. Delnde Claudius ludaeam rursus In for-
mam provinciae redeglt.

Nec multo post Synodus fult Apostolorum,
anno (post resurrectionem Christi sedecirao, qui
fuit annus Claudii octavus, aut clrclter. In ea
Synodo doctrina de gratia et fide repetita est, et
asseveratio tradita est, non esse necessarlam
observatlonem ceremoniarum Mosaicarum. Hanc
asseverationem Apostoli non autoritate humana
condiderunt, sed cum scirent doctrlnam de fine
poHtiae ludaicae, et de discrlmine regni politici
et regni Christi , et iusticiae ceremoniarum et iu-
sticiae aeternae a Deo per Prophetas revelatara
esse , has divinas praedictiones repetiverunt et
illustraverunt.

Sed hl qul contenduntSynodos et Eplscopos
habere autoritjitem condendi novas leges, quas
amplecti Ecclesiam necesse slt, citant decretum
in ea Synodo factum de idolothytis, scortatione,
sufFocato et sanguine. Ad hanc obiectionem re-
spondendum est: Scortationem et esum idolothy-
torum prohiberl unlversaliter omnibus terapori-
bus , autorltate Decalogl. Ergo quod ad ista at-
tinet, nihil novi constituerunt Aposloli, sed tan-
tum repetjverunt Decalogura , qui est lex aelerna
et immutabllis. Sed de sanguine et suffocato con-
1 suetudinera veterem traditam a Noe , retinuerunt.

015

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

916

Ouia usllatum fult, cum caplebantur urbes ex
Ethnlcls el& tantura Imponere praecepta moralla,
jion ceremonlas Mosalcas, Has urbes etlam vole-
bant retlnere consuetudinem a Noe tradltam, ne
homlnes vescerentur sangulne et suffocato. Fult-
que forma decrell apostollcl sumpta ex Illa veteri
forma, qaa semper usi erant Israelltae captls ur-
blbus ethnicis. Quare nec in hac re allquld novi
constltuerunt, sed prohibitlo idolothytorum et
scortatlonis repetltio preceptornm erat de vltando
cultu Idolorum, et de vitandis llbidlnum con-
fusionlbus.

Claudll tempore et Slmon Magiis Romam
venit, qul maglcls praestigiis tantum veneratlonls
adeptus est, ut statua ei cum hac inscripllone po-
sita sit: Simoni Deo sando, cum quo magna
» ertamlna Petro Apostolo fuisse scribltur. Cum-
que Simon Magus tandem iactltaret, se in coelum
ascensurum esse, sublatus est aDIabolis in aerem.
Sed Petrus Imperavlt Diabolls ut eum abiicerent.
Ita decidens In terram extlnclus est. Ac legun-
tur Illis primls temporlbus contra Apostolos a
Dlabolis multa hostlum genera excitata esse. lu-
daei et Ethnici manifestam saevlciam contra ve-
rara Ecclesiam exercebant. Magl et haeretici
varlis praestiglis eam turbabant. Multi sedltiosl
praetextu novae libertatls magnos tumuhus move-
bant, ut Aegyptius, qui a Foelice praeside op-
pressus est.

Haec exerapla conslderanda sunt, ne muUI-
tudlne hostium frangamur hoc tempore: sed quae-
raraus verara Ecclesiara, quae perspicua teslimo-
nia habet ex scriptis prophellcls et apostolicls, et
symbolis. Hulc nos constanter adiungamus,
etlamsi aliae factiones, quarura magna est poten-
tia et multitudo, eara oppugnant.

Domitius Nero.

Anno mundi quater mlUesIrao, declmo nono.

Anno urbls Romae octlngentesimo septimo.

Anno Christi quinquageslmo septlmo.

Cum Claudius veneno necatus esset a conluge
Agrlppina , Imperator factus est a railitlbus Do-
mitius Nero^ anno sepllmo declmo aetatls, cum
promlsisset eis tantundem pecuniae, quantum
Claudlus dederat, videlicetsingullstrecentosquin-
quaglnta coronatos, Vixlt annos trlglnta , men-
ses novem, regnavit annos tredecim, menses octo.
Interfeclt matrem, duas coniuges, Octaviam et

Popeara, et multos praestantes vlros. Exercult
magnara saevlciara in Chrlstianos hac occasione,
quod cum raagna pars urbis Fiomanae incendio
periisset, quod Ipso volente elus famllla direptlo-
num causa excltaverat, falso dixit autores esse
ludaeos, quo nomlne tunc et Christianos com-
prehendebant. Interfecit Paulura et Petrum. Et
quldem de Paulo Idem oranes adfirmant. Pieli-
quara Neronls hlstoriara omitto, in quo repeten-
da est querela: et quod degenerant tam multi a
malorlbus, qui naturae bonis et virtute excellue-
runt: et quod In suramo fastlgio generls huraani,
in quo praeclpue erainere sapientla et vlrtus debe-
bant, tara raulta tetra portenta domlnantur.

Anno Christi sexagesimo terlio, videh'cet
post resTirrectlonera Chrlsli triceslmo, lacobus
filius Alphei, Episcopus Ecclesiae in lerosolyma
cullectae , interfectus est saevlcia Ananiae surami
sacerdotis, qui et luvenis et Zadducaeus erat.
Etsi enira non licebat ludaeis quenquara ultimo
supplicio adficere, taraen absente praeside raul-
tura valult autoritas suraral Sacerdotls, praesertlm
cura alioquiludaea plena esset seditionum. Erat
autem raortuus Festus ^ et nondum ven^rat lero-
solymam successor Albinus. Hac usus occasione
Ananlas suara factionem incltat ad interficiendum
lacobum , et allos multos accusatos propter Evan-
gellura supplicils adficlt, ellam contra Fioraano-
rura ludlciorura ordinem. Haec acta sunt anno
decimo ante excidlum lerosolyraae, anno Nero-
nls septlrao.

Post lacobum frater GimSimeon^ filius Cleo-
pae, Episcopus lerosolymae factus est, qui vixit
usque ad Tralanl tempora , functus Episcopl offi-
cio phis quadraglnta annls. Eduxlt Ecclesiam ex
lerosolymis aliquanto ante obsidionem trans lor-
danem in oppidum Pellam. Deinde multos re-
duxit ad ruinas, ubi eum ludaei odlo Chrlstianl
nomlnis apud Traianum accusaverunt, quod cum
esset ex sllrpe regia videretur novam seditlonera
moHrl. Quare cura annos centum et viglnti vi-
xlsset, ultlmo suppKcio adfectus est.

Hic exltus duorum fratrum fuit, qul san-
gulne proxlmi fuerunt Christo. Nati sunt enim
arabo ex una matre, sorore Marlae virglnis , sed
lacobi pater fult Alpheus, SlmeonlsCleopas. Cur
autem Ecclesia cruci subiecta sit, discendum est
ex fontlbus doctrinae, quam Deus in Evangello
patefecit, ubi dicitur oportere nos similes fieri
Imaglnls filii Del.

917

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

918

Neronis tempore arslt ingens Cometa sex
mensibus, progrediens ab ortu ad Occasum, non-
nihil deflectens ad Meridiem, ut scribit Seneca,
quem vellem tempora certius commemorasse, et
dixisse, quo in loco, prope quas stelbis accensus
csset. Quid sJgnificaverit, eventus ostenderunt :
multorum civium interitus in mutatione imperii
post Neronem, ut postea dicemus. Sequuta est
et totius ludaeae vastatio.

Erat autem Galliae praeses vir iuslns et for-
tis, lulius Vindex, qui cum non tolenmda esse
Neronis scelera palam ostenderet, praeserlim cum
et Gallia novis expilationibus oneraretur, facile
persuasit universae Galliae et suis exercitibus, ut
a Nerone deficerent, fuitque hortator Serglo Gal-
hae in Hispania, ut contra Neronem ad urbem
Romam accederet, et orbem terrarum tam tetro
tyranno liberaret, seque promiltit suos exercitus
ipsi adiuncturum esse. Defecerunt a Nerone et
Germanici exercitus.

Interea et Senatus legatos ad Sergium Gal-
bam mittit, et Neronem iudicat hostem , et Hi-
spanici exercitus Sergium Galbam nobilitate et
antoritale praestantem senem, qul iam septuage-
simum tertium annum attigerat, imperatorem sa-
Intarunt. Ita consensu Senaius et praecipuorum
ducum et exercituum iuste decretum est, ut ty-
rannus tolleretur, quia summus Senalus et summi
duces debent punire tyrannos manifestam crude-
litatem sine fine exercentes. Et in hac poena
Deus ostendit utrunque, conservare se imperia
honestorum ducum consensu, et tamen punire
crudelem et obscoenum tyrannum.

Cognito advenlu Sergii Galbae Nero fuglt
ex urbe Roma. Qua in fuga ingens terraemotus
factus est. Et terra Neroni dehlscere visa est, et
spectra occurrerunt interfectorum ab eo. Cum
autem andivisset prope esse equltes a Senalu mis-
sos ad eum interficiendum , ipse gladlo se trans-
fixit. Hic exitus testimonlum est iudicii divlnl,
et congruit ad regulas: Omnls qul gladium acce-
perit, gladio peribit. Et: Omnls anlma quae fe-
cerit abomlnallones has, eradlcabltur. Fuit au-
tem postremus eorum, qui ex Augusti filiabus et
neptibus nati sunt:

Domilius Nero pater Agrippina uxor Domitii,
Neronis impera- w fiUa Germanici , prone-'
*oris. ptls Augusti.

JSero imper.

Post eum mullplex lanlena sequuta est. Ser-
glum Galbam interfecit Olto. Deinde superatus
Olto praelio a yitelllo, qui rexerat Germaniarn,
seipsum occidit, Vitellius advenlente Vespa-
slano fuglens ex latebrls extractus a militlbus in-
terfectus est, et cadaver a canibus laceratum est.

Vespasiantts.

Anno mundl quater milleslmo triceslmo tertlo.
Anno urbis R.omae octingenteslmo, vlceslmo

primo.
Anno Christi septuagesimo prlmo.

Hoc anno inchoamus imperlum Vespasiani
mox a Neronis interitu. Etsi enim amplius anno
dnraverunt bella clvilla, Galbae , Ottonls, Vi-
tellll: tamen hls praeteritls qula eodem anno inter
se dimlcarunt, mox a Nerone Vespasianura nu-
meramus, qui illls viventibus in ludaea impera-
tor salutatus est. Regnavit annos decem minus
sex diebus. Per hunc Deus restituit formam im-
perll, ordlnem provinciarum, dlstinctionem exer-
cituum, leges et iudlcia, cum sub tot portentis,
Caligula , Claudlo, Nerone, et in laniena Otto-
nis et Vitellii magnae confuslones in toto genere
humano exlitlssent. Sed tamen allqui fuerunt rn
provinciis honesti Magistratus , quorum virlus re-
tlnuit utcunque imperii speciem. Nunc Vespa-
sianl consilils et virlute melior status est. Nume-
ratur ergo inter saplentes, iustos et utlles prln-
cipes. In aureo eius est Capricornus globum te-
nens prioribns pedibus.

Cum ex ludaea discederet, Romam profe-
cturus, filio Tilo inandavit, ut bellum ludaicum
gereret, quod vivoNerone inchoatum erat. Cum
enlm Flori, qnem Nero in ludaeam miserat, ra-
pacltas et crudelllas praebuisset occaslonem mo-
vendi seditiones, et Cestius Syriae praeses vici-
nus et Florus infoeliciter cum Iiidaeis pugnassent,
multitudo ludaeorum palam rebellare coepit, na-
cta ducem turbulentum Manaimum , id est, Ca-
strensem, qui milites Piomanos ublcunque de-
prehendit occidit, et fuit hortator ad recuperan-
dam libertatem. Hic magnitudo perlculi coeglt
in Syriam mittere ducem virtule praestantem.
MIssus igltur est Vespasianus, qui initio Gall-
laeam recepit, deinde filiura iusslt obsidlone cin-
gere lerosolymam. Ea obsidlo inchoata est in
festo Paschatos, videlicet 14. Aprilis, anno se-

919

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

9£0

ndo Vespasianl, anno Cbristi septuagesimo est , etsi ludaei politiam suam et templum magnls
secundo, anno post resurrectionem Christi fere
quadragesimo.

Initlo belli Manalmus occiderat suramum
Sacerdotem Ananiam cum Romanls senllentem.
Sic Ananias qui lacobum EpiscopmTi lerosolymae
et alios sanctos multos interfeclt, poenas dedlt.
Successit ei sumraus Sacerdos Ananus Ftoraano-
rum bostis, bunc zelotae allquanto post interfe-
cerunt. Nam ludaei et inter sese et cum Roma-
nis diraicarunt. Legatur autem inlegra bistorla,
et non solum magnltudo calamitatum , sed etiam
causae considerentur. Ostendlt Deus in hac bor-
rendo exemplo Iram suam adversus orania peccata
et praeclpue adversus saevlciam, quae exercetur
contra veram Eccleslam Del. Vocatque Deus boc
tristi spectaculo omnes bomines ad converslonem,
ac denunclat poenas aeternas et praesentes omni-
bus, qui non confuglunt ad medlatorem Doral-
num nostrum lesum Cbrlstum , slcut secundus
Psalmus expresse conclonatur: Osculamini filium,
ne quapdo exardescat ira eius etc.

Cogitemus autem cum Deus non pepercerit
illl sllrpl, quam antea praetullt omnlbus genll-
bus, in qua tam raulta de sese testlraonla edlde-
rat, ex quanatierantPatresetPropbetae: Quanto
mlnus parcet abls regnls et gentibus, quae babent
similla dellcta, ut et Paulus monet: Cum natura-
libus ramls non pepercerit, nec tlbi parcet. Vo-
hilt autem Deus et alla multa significare deletione

polltiae ludaicae.

Prlraum, vult banc ultimam everslonem te-

stimonium esse, quod ralssus sit ikfg^^m^, quem

stante bac politla consplci et audlri docentem et

ostendentem testimonla et morlentem et resusci-

latum oportult, ut Danlel praedlxerat.

Secundo , baec rudera et bi clneres osten-

dunt, Messiam non mlssum esse ad constituen-

dum regnum polUIcum : sed ad restltuenda bona

aeterna, ut Danlel inquit: Adducetur iustlcla

semplterna.

Tertio, baec rudera et bi clneres ostendunt

ceremonlas et forenses leges Molsi non oportere

imponi Eccleslae, ut et tunc multi contendebant,

et saepe alils temporibus ea quaestio praebuit oc-

caslonem magnls tumultlbus.

Die 10. Augusti templo ignis iniectus est,

quo conflagravit, nec postea unquam restltutura

seditlonlbus motis saepe restltuere conati sunt.
Sed eventus ostendlt, omnes bumanos conatus
contra decretum Dei infoellces et irritos esse.

Deinde dle octavo Septembris, quantum ur-
bis reliquum fuit, combustura est. Sunt autem
anni ab exitu ex Aegypto usque ad banc ultimam
polltiae ludaicae destructionem raille quingenti
octuaginta duo. Hic nuraerus dibgenter consi-
derandus est, ut nunc quoque non procul abesse
tenipus cogitemus, quo fillus Dei rursus se generi
bumano ostendet, et omnia regna Impia delebit.
Hae coraraonefactiones in bac Inslgni blstorla ad-
iungendae sunt ad trlstlssimi exempli lectionem.
Interea taraen et Ecclesia , quae lerosolymae fue-
rat . servata est Irans lordanera. Et postea cum
raediocrls tranqulllltas rursus in ludaea esset, ad
lerosolymae ruinas rediit,

Anno mundi quater millesimo, quadragesimo

terlio,
Anno Piomae octingentesimo triceslmo primo,'
Anno Cbristi octuagesirao prirao.

Titus Vespasianus.

Tltus Vespasianus patri successit. Tenuit
Iraperiura annos duos, menses duos, dies viginti.
Vixlt annos trlglnta novem, menses qulnque, dies
vlglnti quinque. Laudatlssimus fuit, ac propter
iustlclam et beneficentiam norainatus est Amor et
Deliciae generis bumanl. Patrem viventem de-
bita pietate coluit, et tamen consllla gubernatio-
nls adluvit, cumque dlsertus esset in Latina et
Graeca llngua, plurlma edicta forraavlt, et plu-
rlraas orationes in Senatu patris noraineibabuit.

Imperium eius fuit incruentum , nec recepit
accusatlonem contra eos, qui dlcebantur male-
dlxlsse imperatori, inqulens: Ego cum nlbil fa-
clam dlgnum propter quod contumelia adficiar,
mendacia nibil curo. Delatores etiam, qui pro-
pter praedam allos accusabant, (^nam pars bono-
rum delatl ad delatorem pervenlebat) caesos fla-
gellis aut fustlbus deportarl lusslt. Fratri Domi-
tlano cum insldias ei strueret, pepercit, eumque
lacrymans bortatus est ad rautuum amorem, cum
quidem successorem eum iam nominasset. Sed
tamen opinlo fuit , veneno extinctum esse Titum,
quod frater dari ei curasset.

921

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

922

Anno mnndi quater millesimo, [quadragesimo

quintOt
Anno Romae oclingentesimo, tricesimo tertio.
Anno Ghristi octuagesimo tertio,

Domitianus,

Domitianus successit fratri. Tenuit impe-
rium annos quindecim, dissimilis patri et fratri,
crudelis, occultator, diffidens, suspicax, et in-
sidiator, obscenus et rapax.

Domitiani lempore bellum adversus Roma-
nos motum est nDecebalo, qui Daciam et vicinas
regiones tenuit ad Istrum. Nec dubium est tunc
Daciam dictam esse, quae nunc est parlim Tran-
sylvania, partim Walachia.

Virtus Decebali a Dione his verbis descripta
est : Jeirog /uir Gvvuvm noke/iaa : (^avog re y.al
Tiga^ai : enEX&eXv svaroxog : dvaxcoQ^oai xaiQiog
ivtdQag XEyviTrig, f^a/i^g iQyaxrig, y.al xalc5g
/usv vixr] xQ^^cco&ai , y.axaig de y.al rjTrav dia-
dvvai Hdojg. ,

Tanta virtus cum fuerit Deceball , Romanos
exercuit annos circiter sedecim, et vix tandem a
Traiano imperatore victus est, ut infra dicetur.
Etsi autem Domitianus adversus eum suscepit ex-
peditionem, tamen non accessit ad hostes, sed
abdidit se in lustra h'bidinum, et multos amicos
interfici iussit. Cumque C. Fuscus missus contra
Decebalum cum legionibus trucidatus esset, pe-
cunia pacem emit, ac rediit triumphaturus, et
passim trophaea victoriae collocavit. Poetaeetiam
quia videri non rudis poeticae voluit , fictis lau-
dibus utranque expeditionem, priorem adversus
Cattos, et posteriorem contra Dacos, celebrant,
ut Statius inquit:

Frena tenentem
Pvheuus , et attoniti vidit domus ardua Daci.
Itcm : Et coniurato deiectos vertice Dacos.

Sed de expeditione in Germaniam contra
Cattos Dion inquit: Profectus in Germaniam, ne
quidem conspectis hostibus rediit. Cattos autem
tenuisseHassiam et vicinas aliquas regiones, vesti-
gia veterum appellationum indicant, Cassella et
Cattenelnbogen. Et Traianus postea cum eos
compesceret, in vicinis locis exercitum habuit, et
in urbe Colonia Agrippina primum accepit decre-
tum de successione in imperio.

Exercuit autem Domitianus multiplicem cru-
delltatem. Trucidavit multos Chrislianos, lu-
daeos etEthnicos. ForJassis autem et propter lu-
Melanth. Ofer. Vol. XII.

daeorum tumultus asperior Christianis factus esf,
quos passim interfici iussit. Haec post Neronem'
proxima persequutio in Christianos numerata est,
in qua et lohannes Evangdisla , cum Eccle-

qu;

siam Ephesinam doceret, refegatus est in insula
Pathmon.

Cum autem Domitia coniunx reperisset ca-
talogum interficiendorum, scriptum in pagella,
in quo et ipsius et mullorum amicorum et liber-
torum nomina erant: re deliberata cum illis, Li-
berti Domitianum interfecerunt. Sed amici prius
cum ISeTva egerunt , ut imperium illo interfecto
reciperet, ne milites seditionem moverent.

De Ecclesia eius temporis,

Domitiani tempore superstites fuerunt in ea
parle orbis terrarum, quae nobls propter Roma-
num imperium nota est, lohannes scriptorEvan-
gelii, qul post resurrectlonem Chrlsti vixit annos
septuaginta duos. Dicitur enim, ex hac vita de-
cessisse anno quartoTraianl, Anno Christi cente-
slmo secundo, anno aetatls suae octogesimo nono.

Simeon fillus Cleopae, Eplscopus lerosoly-
mae, interfectus tempore Tralani, cum attlgisset
annum centesimum vlceslmum.

/^n«//M5EpIscopusAntIochiae, qui adfirmat
se Christum post resurrectionem vidlsse.

C/gmgn^EpIscopus urblsRomae, culus men-
tlonem fecit Paulus in Epistola ad Philippenses.
Et hlc Traiani tempore Eplstolam ad Corlnthlos
scrlpslt, quam dlu Ecclesla Corinthlorum quo-
tannis relegere solita est.

Tiius in Creta , qui attigit annum aetatls
suae nonagesimum quarlum. Et hls adluncti fue-
runt multi eorum audltores, qui cum eis incor-
ruptam Evangelil doctrinam retlnuerunt.

Polycarpus audltor lohannis, passus snb
Marco Antonino Philosopho, et Vero Imp. Hi
et similes multi , et auditorescum els consentlen-
tes, fuerunt vera Dei Ecclesla. Et hl doctores
quos nomlnavi, testes et adsertores fuerunt verae
et incorruptae doctrlnae.

Slmul autem illo tempore horribiles confu-
slones fuerunt. Ethnicl et ludaei palam erant
hostes filii Dei. Deinde alla organa Diabolornm
tetros furores sparserunt. Ita multos diversos
hostes Ecclesia habuit. Slcut nunc non soli Turcl
et Papistae sunt hostes verae Eccleslae, sed etlam
multl fanatici homlnes, Anabaptlstae, Servcti-
stae, Stenckefeldiani, etc. Plurimi autem

itn-

923

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

924

postores tunc Domitiani tempore exorti sunt, et
ut fit in erroribus et dissensionlbus, uno capite
Hydrae praeciso postea trla nata sunt. Nec sin-
gulorum furores recltabo. Sed hanc considera-
tionem iudico utilem esse, de quibus controver-
siis praecipua fuerint certamina in Ecclesia , quo-
rum slmilia deinceps mota sunt, et hoc tempore
moventur.

Quatuor fuerunt praeclpuae controversiae.

Prima de filio Dei, Cerlnthus et Ebion con-
tenderunt, tantnm esse humanam naturam in
Christo. Et nlhil esse Chrlstum antequam ex
virgine natus est: sicut et postea Samosatenus, et
recens Servetus contenderimt.

Secunda controversia fuit simllls anabapti-
stlciae, utCarpocralls et multorum, qui finxerunt
Chrlstianos oportere facultates conferre in com-
xnune, et probaverunt confuslones Ilbldinum.

Tertia fult Ebionis et multorum aliorum, qui
contenderunt oportere servari ceremonlasMosalcas.

Quarta fuit tetra confusio orta ex qnaestlone
de causa Mall. Marcion et ante eum B.tsilides
posuerunt duo prlnclpia contrarla, co.ieterna,
Bonum etMalum, (pujg y.al Gxozog: et finxerunt
stoicam necessltatem in bonls et malls actlonibus,
et multa portentosa dellramenta addiderunt.

Harum quatuor sectarum contagia semper
postea haeserunt in Ecclesla. Omnes autem se-
ctae de lusticia communem errorem habuerunt,
hornines esse iustos propter propria opera, et alii
impostores plus, alil mlnus praestlgiarum addl-
derunt, ut Menander fuit Magus: Aliqui imitati
Theogonlam Heslodi finxerunt magnam turbam
Deorum, quam allegorici interpretati sunt, ut
eluderent doctrlnam de fillo Dei et de Spiritu
sancto.

Haec praefari in genere volui, quia Dlabo-
ius similes furores omnlbus temporibus sparglt,
paululum mutata specle. Necesse est igltur con-
siderare integrum corpus verae doctrinae, et te-
nere confirmationes et refutationes.

Primum autem confirmentur pli adversus
hoc ingens scandalum videllcet, qnod in tot dls-
sidiis dubltatlo orltur, ubi sit verltas: et an ali-
qua sit Ecclesia Dei distlncta a caeteris gentibus.
Hulc scandalo opponamus artlculum fidel: Credo
esse Ecclesiam sanctam cathollcam. Et quaera-
raus, quae et ubi slt illa Ecclesia, scilicet, quae
retinet scripta prophetica et apostollca et symbola:
Et intueamur mlracula, quae Deus voluit esse

testimonla huius doctrinae. Dlscamus etlam ex
ipsa doctrina a Deo tradita, semper horribile
odium esse in Diabolls et eius organis adversus
Eccleslam, ut in prima conclone dlcitur: Iniml-
citias ponam inter serpentem et mulierem. Non
igitur excutlant nobls fidem haec trlstla spectacula.
Cogitemus et hoc: Cum in illo flore Eccleslae tan-
tum fuerit dlssidiorum, hanc ultimam senectam
non fore tranquiliorem.

Qula vero easdem controversiasDIaboIi saepe
renovant, pertinet ad hlstorlam sclre qul fuerlnt
adsertores verltatis, qulbus usi slnt testlmonlls.
lohannes refutavit Cerinthum et Ebionem. Fuit
audltor lohannls Polycarpus, Eplscopus Smyr-
nae: Polycarpi Ireneus, culus extat liber, qui
persplcue defendlt hanc sententlam: Quod In
Chrlsto, nato ex vlrglne Maria slnt duae naturae:
Xoyogf et natura humana adsumpta ex vlrglne.
Et quod Aoyog non slgnlficet sermonem evanescen-
tem, sed Xoyov vcpiaTdjiievov , qui semper adfiilt
Ecclesiae, et cum Abraham et allis patribus lo-
qimtus est. Hulus scriptoris testlmonlum prod-
est ad confirmandam veritatem m(jl yloyov , quae
postea in symbolo Niceno recitatur, namlrenaeus
antecessit Synodum Nlcenam fere ducentis annls.

Scrlbit idem libro tertlo, Polycarpum nar-
rasse hlstorlam de morle Cerinthl, Cum lohan-
nes Ephesi venisset In balneum, et ibl vlderet se-
dere Cerinthum inter suos applausores, disputan-
tem et blasphemias contra filium Dei spargentem,
dixit lohannes suo comltatul, Discedamus, qula
statim domus obruet sonantem has blasphemias,
et auditores. Egresso lohanne domus statlm col-
lapsa Cerlnthum et turbam reliquam oppressit.

Sunt apud Irenaeum et aliae refutationes,
utiles nostris temporibus adversus Anabaptlstas
et alios de Maglslratibus et ceremoniis Molsi.
Rursus aulem infra de pl.^erisque controverslis di-
celur. Haec nunc monulsse satis sit de contro-
verslls temporum Doinitlani.

Anno mundi quater millesimo sexageslmo prlmo.
Anno Romae octingentesimo quadragesimo

nono.
Anno Christi nonagesimo nono.

Nerva*

Neri^a Cocceius interfecto Domltlano succes-
sit agens annum sextum et sexageslmum. Tenult
imperium annum unum, menses quatuor et dies

925

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

926

novem. Prlnceps iuslus et beneficus fuit, iniuste
damnatos sub Domitiano restituit. Prohibuit
saeviciam quae in Christianos exercebatur, el Sy-
cophantas qjiosdam occidi iussit, inler quos fuit
et Sura Pbilosophus. lussu eius delecti suiit
Senatores, qui agros emerent data pecunia ex
publico, et dividerent egenis civibus. Sustulit
sumptuosa spectacula. Marcum Ulpium Traia-
»num natum in Hispania, propter virtulem ad-
* optavit , et successorem fecit praesenle Senatu,
eique insignia imperii misit in Germaniam ad
urbem Coloniam Agrippinam. Postea febre mor-
tuus est.

Scribunt Suidas et Nicephorus, Nervae tem-
pore lohannem Apostolum ex Pathmo Ephesum
rediisse, ubi post reditum annos quatuor vixit,
Et reditum eius ornavit Deus illustri testimonio,
quia Drusianae quae efterebatur cum lohannes in
urbem ingrederelur, per eum vita restituta est.

Anno mundi quater millesimo sexagesimo se-

cundo.
Anno Romae octingentesimo quinquagesimo.
Anno Chrisli nonagesimo nono.

Traianus,

Ulpius Traianus Hispanus anno suae aetatis
quadragesimo secundo imperare coepit, cum ad
eum Nerva decretum de adoptione ad urbem Co-
loniam Agrippinam misisset. Tenuit imperium
annos novendecim, menses sex, dies quindecim,
princeps sapiens, iustus, consilio et fortitudine
in bellis excellens. Nervae acta confirmavit re-
ductis exulibus iniuste condemnatis, et Romae
leges et iudicia restituit, ius frequenter ipse dixit.
Estque Senatus decreto hic honos ei habitus, ut
Princeps optinms nuncuparetur. Bibliothecas
instrnxlt, inler quas unam a gpntih*cia appella-
tione Ulpiam noininavit, Familiarem doctorem
habuit Plntarchum, cuius extant ulilia scripta.
Praefecto praetorio tradens gladinm dixit: Hoc
gladio pro me utaris donec iusta facio: Si iniusta
fecero, contra rae utaris. Haec verba si intelli-
gantur de depulsione notoriae et atrocis iniuriae,
iusta oratio est praesertim ad duces exercilus.

Bella tria praecipua gessit: primiim contra
Decebalum , qui circiter annos sedecim Romanos
bello exercuerat, et recens lazygas, qui nunc
Transylvani nominantur, vexaverat. Tandem

mora et praeliis aliquot vlctus, mortem sibi con-
scivit.

Pontem fecit, quo Istri ripas coniunxit in
Bulgaria magno et mirando opere. Nec procul
inde Nicopolin condidit, ad quam magno praelio
victus est Sigismundi imperatoris exercitus a Ba-
iazete imperatore Turcico.

In secundo bello Orientem adiit, ubl Arme-
niam occupavit: el progressus in Assyriam ad Ar-
bela usque, Parthos repressit. Ac ut gloriae fuit
avldior, dixit se Alexandri exemplo in Indlam
processurum esse, si esset iunior. Fuit autem
fatalis limes imperii Romani Assyria.

Et ut ingens foelicitas nec dluturna est, nec
sine aliqua Insignl calamitate, ita Traianum tunc
fortuna deseruit, quia et ipse saeviciam adversus
Ecclesiam exercuerat. Numeraturque ea perse-
quutio tertia, in qua i^/w^on fillusCIeopae, natus
ex sororeMariae vlrginis, Episcopus lerosolymae
anno aetatis suae centesimo et vlcesimo interfectus
est, cum quldem ludaei eum accusassent, quod
natus ex posterls David vlderetur allquando sedi-
tionem moturus esse.

Est et Ignatius Antiochenus Episcopus Ro-
mam ductus, et bestiis oblectus, iam senex: qui
famillarls fuerat Apostolis, et cplstolas ad Eccle-
sias aliquot scrlpsit, in qulbus testimonia sunt de
filio Dei, quod sit Xoyog ovatw^rjg. Hoc enim
vocabulum extat in quadam eius epistola.

Revocarunt autem Traianum exAssyrla cru-
delissimae sedltlones ludaeorum, qui in Aegypto
et Cyrene et Cypro quadringenta millia hominum
tanta Immanltate trucidarant, ut carnes Inter-
fectorum comederlnt, et cruore eorum facies suas
pinxerint. HIc furor ludaeorum eo magis admi-
rimdus est, quod recens adhuc erat memoria ex-
cidil lerosolymae. Nam a secundo Titi anno
usque ad Traiani decimum octavum tantum sunt
anni trlglnta quatuor. Sed cum impendent fata-
les poenae, homines ablecti a Deo singularibus
furoribus attrahunt exitia, ut ostendunt non so-
lum ludaeorum, sed etiam aliarum gentium hi-
storiae. Talia exempla intuentes cohorrescamus,
et meluentes iram Dei doctrinae divinae obtem-
peremus , et regi nos a Deo veris gemilibus pe-
tamus.

Hos ludaicos tumultus antecessit ingens ter-

raemotus in Syria, qui duravit aliquot dies, et

multa aedificia everlit, quorum ruinis magna ho-

rainum multitudo oppressa est. IpsumTraianum

59*

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

927

scriblt Dlon a spectro eductum esse in locum' tu-
tlorem ex ea domo Antiochiae, in quam diver-

terat.

Ut igitur seditiones in ea vicinia opprimeret,

bellum movet contra Agarenos, qui fuerunt pars
Arabum , dicti ab Agar , ancilla Abrahae.

Existimo autem eo colluviem ludaeorum
confluxisse.

928

Ut autem propter religionis speciem et plu-
res concurrerent , et cresceret audacia , dux sedi-
tiosorum trlbuit sibi titulum Messiae, et ut allu-
deret ad vaticinium: Orietur stella ex lacob,
nominatus est Ben Cochab , id est , filius stellae.
Alii scribunt Barchobab , quod prorsus idem est.
Nam etBen elBar signlficantrilium. Hic annos
aliquot in ipsa ludaea tenult quinquaginta ca-
In eius belli apparatu cum coeplsset aegro- stella et nongentos et octoglnta vicos , et muniit

tare hydrope Traianus, profectus in Glllciam ibi
mortuus est anno aetatis suae sexageslmo quarto,
cum imperasset annos decem et novem, menses
sex, dles quindeclm. Ita cum postremam hanc
expeditionem ad Orlentem multae calamltates ex-
ceperint, etlam in hoc prlncipe cernlturFortunae
inconstantia.

Anno mundi quater mlUesimo octuageslmo.
Anno urbisPiomae octingentesimo, sexagesimo

octavo.
Anno Christi centesimo decimo octavo.

A d r i a nu s,

Publius Aelius Adrianus successit Tralano.
Tenult imperium annos viglntl, menses undecim,
filius Adrlanl Senatorls , qui consobrinus fult Tra-
iani , fuitque paterna origlne ex oppido agri Pi-

cenl Adria,

Discedens Traianus ex Syrla aeger, rcgen-
dam eam Adriano dederat. Quare morlente eo
cum et exercltus praecipul in lis locis essent, et
magna esset autoritas Adrlanl propter cognatlo-
nem Tralanl, et propter Ipslus industriam nemo
ei praelatus est. Et adoptatus a Traiano diceba-
tur, seuvere, seu fingentePlotina, conlugeTra-
iani, quae amabat Adrlanum. Scrlpsit ad Sena-
tum se non accipere imperlum, nisl etSenatus id

iussisset.

Inltlo imperii ut cltiusRomam venlre posset,
et provlnciae In Oriente tranquilHores essent,
cum adhuc In Assyria esset, volens cessit de As-
syrla, et pacem fecit , contentus veterl limlte, et
Syrlae et aliis provinciis rectores dedit. Ipse
Romam venit, ut ibl ludlcia restitueret et pro-
vincias ordinaret. Et quia ludael non desine-
bant tumultuari, lulium Severum ex Britannia
accerslvit, et in Syrlam misit, ut ludaeos opprl-
meret , qul non ausus magna praelia facere et dl-
micare cum audacissimis latronibus, traxlt bel-
lum. Interea vires ludaeorum confirmatae sunt.

oppidumBethoron, situm InBenlamin etEphraira, '
quod ollm et Salomon munlerat. Ex ea arce cum
eruptiones facerent, saepe Romanos profligarunt.
Sed rediit In Syrlam Adrianus, et oppidum Be-
thoron obsedlt annos tres et sex menses. Ibi
cum multi in praelils interirent, et plures fame
et pestilentla moTerentur, tandem oppidum vi
captum est, et Interfectus est dux seditlonis Ben-
cochab, quem postea ludaei nominarunt Ben-
cozba, id est, filium mendacii, quod falso iactl-
tasset se Messlam esse , et recuperatorem ludaeae.
Numerus interfectorum scribltur fulsse, quin-
quies C. mlllia homlnum. Alil qui pestllentla et,
fame perlerunt, non potuerunt numerarl. In
hoc bello potentialudaeorum, quanta reliqua fult
fracta est, et exemplum proposltum est dignum
consideratione, quod ostendit, quales furores
sint in impiis a Deo abiectls, cum fatalibus poe-
nis urgentur. Et simul monet, ne falso praetextu
religionls seditiones moveantur, sicut nostro
tempore fecerunt Anabaptistae Monasterlenses,
quorum rex vere fuit BenCosba, id est, fillus
mendacll.

ludael ipsl hanc historlam atrocissime nar-
rant, et dicunt bellum hoc continuatum esse sex
annos. Ipse Adrianus scripslt ad Senatum Ro-
manum , ne hanc victoriam parvo labore parlam
exlstlmarent: et ad pacem Orlentis scirent pluri-
mum conducere hnins seditlonis oppressionem.

Nec tantum Romanis, sed etiam Chrlstianis
fuit hostis ille Bencosba. Ubicunque enim occa-
sio fuit, crudelissime interfeclt Chrisllanos In Pa-
laestina. Cum igltur postea Adrianus pelleret
ludacos, distinxlt ab eis Christianos: et cum in
lerosolymae ruinis rursus aedificari urbem sine-
ret, quara nominavlt a sno rxoxmne Aeliamy con-
cessit ut ibi Christianl habilarent. Fuitque pri-
mus Eplscopus ihi Marcus , non ex ludaeis pa-
rentibus natus. Adeo igitur tunc mutata est urbs
lerosolyma, ut nec ritus nec cives ludaeos, nec
nomen vetus retinuerit, ut clare conspici posset,

929

I. CHRONICON CAFiIONIS. PARS II.

930

deletam esse politiam ludaicara, et Deum nolle
eam restitui.

Haec ludaica historla in vita Adriani prae-
cipue digna est consideratione. In ipso vero quae
magnitudo ingenii, eruditionis, industriae et
consilii fuerit, legatur apud allos. Studia doctri-
narum intellexit et ornavit. Removit a munere
docendi parum idoneos, datis alimentis, et magis
idoneos praefecit. Certavit cum doctis scribendo
et disputando. Quotannis sibi scripsit ipse prae-
dictiones astronomicas, respondit et inepte iocan-
tibus. Quidam Poeta versus ei exhibuerat :

Ego nolo Caesar esse,

Ainbulare per Britamios,

Scythicas pati pruinas.
Huic mox respondit, deridens eius cynicam sirau-
lationem :

Ego nolo Florus esse,

Ambulare per taberuas,

Latitare per popinas,

Culices pati rotundos.
Moriturus pronunciavit hos versus :

Animula vagula blandula,

Hospes comesque corporis,

Quae nunc abibis in loca ?

Fallidula , rigida , nudula,

Nec ut soles dabls iocos.
Talls est querela et dubitatlo in mentibus non
confirmatis luce doctrinae Christlanae. Mortuus
est anno aetatis suae 63. Ossa condita sunt in
moleAdriani, quae nunc Roraae est Ara: sancii
Angeli,

Anno mundi quater millesimo , centesimo

primo,
AnnoRomae octlngentesimo octuagesimo nono.
Anno Chrlsti centesimo tricesimo nono.

Antoniniis Pitis,

Antoninus Pius adoplatus ab Adriano tenuit
imperium annos vlginti tres. Solus omnium
princlpum slne civili sangulne fuit. Senatus au-
toritatem plurimi fecit. In iudlcando lurlscon-
sultos adhlbull, IJlpIanum, Marcellum etlabole-
num. Stipendla llterarum etPhllosophiae docto-
ribus etiam in provincils attribui constltuit. Ne-
mini beUum intullt, sed inferentes repressit, ac
in Hmitlbus nomlnatlm scrlbuntur repressi Daci
etAlani. Saepe repetivit dictum Sclplonls ; Malle
se unum civem scrvare, quam mille hostes occi-

dere. Facete dicta etlam placide tulit. Ingressus
in domum amici cum ibi vidisset porphyretlcas
columnas, interrogavit unde allatae essent? Re-
spondit paterfamlllas: In allena domo surdum et
mutum esse decet, id est, Nec fabellas efferentem,
nec curiose sciscltantem allena, nec petacem.
Delectatus est iraperator hac libertate. Mortuus
est anno aetatis suae septuageslrao.

M. Antoninus Philosophus,

M. Aurelius Anioninus Philosophus succes-
slt Antonlno Pio, volente Senatu. Tenuit impe-
rlum annos decem et novem, dles undecim. Ini-
tio imperli collegam feclt fratrem L. p^erum. Ac
prlmum tunc regnare duo Augusii pari potestate
ceperunt.

Sciendum est autem , non fiilsse eos natura
fratres, sed adoptione. Et ut discerni familiae
possint, sciendum est ab Adriano adoptatum
fulsse inltlo Aelium Verum, quo mortuo ante
ipsum, delnde adoptavlt Antonlnum Pium,
Aelius Verus. Anioninus Pius adoptavit Mar-
I cum Antoninum Pliilosophum,

L,Verus^n?i- natum ex fratre uxoris Antonini
tus ex Aelio Pii , vldelicet ex Annio Vero.

Vero. AdoptavitPius etL. Verum, filium

Aelii Veri.

Mores collegarum dlsslmlles fuerunt. L.
Verus voluptatibus dedltus fult, sed Marci vlrtus
texit vitla Lucii, et moderatione ac patlentia
Marci concordia retenta est, slcut inter disslmiles
non potest retlneri concordia, nlsi alterlus sa-
pientia et sanet et ferat deteriorem.

Mota et repressa est saevicia adversus Chrl-
stianos Marci tempore, ut postea dicara , sed in
oranibus alils partibus gubernationis princeps
optlmus fult, sapiens, iustus, modestus, bene-
ficus, amans et inteUIgens doctrinarum. Nec in-
foeliclter gesslt bella. Extat eius laudatio in-
slgnis, et digna memoria apud Dlonem, his ver-
bls: ouoiog dia ndvTiov lyavBTo: y.al ir ovdivi
^)Mu)&}]. *Aya&bg de tjv, xal ovdtv nQognoii]-
Tov iiyjv IlafxnoXXa ds y.al vnonai^siagtucpsXrjL^r],
Snnt autem duae egreglae virtutes in magnis et
in parvis: constantia in perferendls adversis,
quae ferre necessaria causa est, et mlserlcordla
erga cives, ubi decet leniri asperltatem, ut, Cy-
rus, Sclpio fuerunt firmi adversus hostes pertlna-
ces, misericordes erga cedentes, iuxta dictum :

931

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

932

Parcere subieclis, et debellare superbos. Quia
iusticia et beneficentia sunt necessariae virtutes.
Hhs etiam praedicat in Antonino Dion his verbis:
6 St M(X(jy.og aTsyxTog coV, olog anaoi joXg avia-
ootg avThyuv ^ wy^ETO (psf^o/uevog vnb twv na&div
ig To av&QiJomvov, Accessit ad auditoria Philo-
sophorum, etiam cum esset imperator, egressus
annura quinqnagesimum. Et cum suniptuarias
leges ferret, non caruit obtrectatoribns, qui ca-
lumniose interpretati sunt eius severitatem, et
dixerunt eum t) rannidem exercere praetexlu Phi-
losophlae , sicut usitatum est rectissimas volunta-
tes caluraniis lacerare.

Extat liber M. Antonini de seipso, qui et
recens editns est. In eo libro sunt commone-
factiones de virlutibus principi necessariis: de
insticia, de beneficentia , de palientia in ferendis
iniuriis, ne maiora mala oriiintur, iuxta dictum
Periandri : f.Lri Idt y.ay.ov y.ay.ip. Bella gessit prae-
cipna quatuor. Oppressit sediliones inBritannia.
Cattns depulit a Rhetia et compescuif. Adversus
Parthos misit fratrem L. Verum , qui mansit An-
tiochiae indulgens vohiptatibus. Sed duce Cassio
Parthi repressi sunt, et facta est pax hac condl-
tione, ne in Syriara Parlhi transirent.

Maius aulein helhim fuit, ad qnod ipse cum
fratre profectus est, adversus Marcomannos et
Ouados. Nec vero dublum est, Marcom.mnos
fuisse eos, qui nunc Moravi dicuntur, et vlcitios
aliquos: quia Ptolemaeus expresse inqnlt, fuisse
Boiemlae llmites Sudetes montes ., qni sunt iuga
versus Merldiem, Voitlandos etMysos: Et e re-
gione syham Gabretam ^ id est, altitudinera

rum parta imperator huic legloni nomen dedit
KeQavvo/SoXog , id est, fuhninatrix. Hoc exem-
plum memoria dignum est, quia ostendit legiti-
mam militiam Deo placere, et Deum propter Ec-
clesiam imperiis saepe benefacere, sicut benefecit
Cyro, Constantino, Theodosio propter Eccle-
siam, ut scriptum est: Si quis dederlt potum
aquae uni ex minimis meorum, habebit merce-
dem, sicut exemphim viduae Sareplanae ostendit.
Ac post hanc victoriam M. Antoninus decreta
contra Christianos edita abolevit.

In bello Marcomannico biennlum consum-
ptum est. Fuitque menlio inter socias gentes
Hermundurorum et Nariscorum. Cerlum est au-
tem, Hermunduros esse, qui nunc superiora loca
in Mysnensi regione tenent. Nariscos esse Voit-
landos et proxlmos vicinos, facta appellatione a
Norico.

In reditu ex bello Marcomannico collega
L. Verus mortuus est apoplexla. Marcus cum
superstes fratri fuisset annos octo, mortuus est
anno aetatis suae sexagesimo prlmo.

Horum imperatorum tempore crevit Eccle-
sia, non solum multltudine, sed etiam erudito-
rum numero: quia princlpes eruditi fuerunt
muUi. Ad eos scrlpserunt apologias pro Chri-
stianis lustinus, Aristides, Athenagoras, et alii,
fere simUibus usi argumentis. In collatione do-
ctrinae Chrlstlanae et elhnlcae ostenderunt reclius
sentire Christianos, unnm esse Deum, omnium
creaturarum conditorem : et improbaverunt tur-
bam Deornm , quam finxerunt Etbnlci. Osten-
derunt et leges Chrlstianorum de castltate et con-

latam. Et sub ea sylva fuisse Marcoujannos, ubi j iugiis honestas esse, et iroprobaverunt libidlnum

nunc est Moravia, confusiones, quas Ethnici admittebant et proba-

Vicini Marcomannls fuerunt Quadi^ vide- bant. Improbaverunt et gladlatornm pugnas, in

licet Silesiae pars, et regio inter Vratislaviam et qulbus pcr hidum homlnes interficiebantur. Et

Cracoviara, et ad Carpathnra. In hoc llmite iin- j hac demonslratlone damnarunt ethnicas opinio-

perii semper bella difficilla Romani gessernnt. nes et superstitlones, qnod imposslblle slt, esse

Tunc vero ad alias difficnltates accesserat tanta
siccitas, ut milites et eqnl slti perlrent. Erat
autem in exercitu Romano Christiana legio , qnae
noraen habebat a Melite, ubi Panhis semlna
Evangelii sparserat. Haec leglo non solum ferro,
sed etiara precatioue praeliabatur: et cum publi-
cara precationem indixisset, qua peteretur pluvla
et bonus exltus belli, mox ingens tempestas orta
est, in qua simulDeus et largam pluviamRomano
exercitui dedit, et crebra fulmina contra Quados
iaculatus est. Hac victoria precibus Christiano-

coetum Deo phicentem, qni probet legem contra-
riam legi natvirae. lustlnus etiam tempora con-
fert, et ostendlt doclrinam Christianam antiquio-
rem esse ethnica, et historiam Mosaicara vetu-
stlorera Graecis esse. Inde et dictum est Tertul-
llani : Primum quodque verissimum est.

Tempnre M. Antonlnl Romara venit et Poly-
carpus Srayrnens Episcopus, lohannis Apostoli
auditor, ac vldlt ibi et refutavit Marcionem hae-
reticum, et multos ab eo seductos ab errore revo-
cavit. Cum Marcion ei obviam factus interrogas-

933

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

934

set, an se agnoscerel. inquit ille: Agnosco pri-
mogenitum Diaboli* Nam quaestio de causa
Mali tunc quoque ingentia certamina peperit.
INlarcion constituit duo principia , pariter aeterna,
inter se pugnantia, videlicet duos Deos, quorum
alterum dixit esse causam peccati, sicut postea
Manichaei nominarunt vlrjrj et ortos ab hoc
principio dixerunl non posse converli ad bonum.
Alterum dixit esse bonum, quod Manichaei no-
minarunt Lucem , et dixerunt ortos a luce non
posse damnari, quidquid faciant: ac sloicam
necessitatem in bonis et malis constituerunt.

Haec tetra deliramenta late sparsit Marcion
in Asia, et Romae. quae nata sunt ex stoicis
disputationibus de Necessitate, quae eo sunt per-
niciosae moribus, quia cum fundamentum hoc
positum est, Omnia necessario fieri, diligentla
abiicitur regendi mores, et accedit aut desperalio,
aut in securis confidentia. Si quis cogltal, se ab
vlr] ortum esse, non expetit conversionem.

Ut autem et species inusitatae sanctitatis
offunderelur hominum oculis, Marclon prohlbuit
conluglum : et tamen ipse Diaconi in Cypro con-
iugem abduxit, quae postea reversa ad maritum
narravit magnam turpitudlnem istlus sectae.

Talla fuerunt certamina in illa aurea aetate
prlmae Eccleslae, mox post Apostolos. Polycar-
pus suppliclo affectus est Smyrnae, tempore M,
Antoninl , anno sexagesimo post lohannis Apo-
stoli mortem, cum quidem diceret, se octuaglnta
sex annos Deo servire. Audivit igltur lohannem
anno declmo sexlo aetatis suae, aut circlter.
Doclrlnam fuisse Polycarpi eam, quae recltatur
in Irenaeo, non dubium est, nec alia fuit lohan-
nls: et quldem cum voce Ecclesiarum nostrarum
plane congrult Irenaeus.

Anno mundi qualer mlliesimo, cenleslmo,

quadrageslmo tertlo.
Anno Romae nongenteslino trlceslmo primo.
Anno Christi centesimo octuagesimo secundo.

Commodus,

Commodus successlt patrl, M. Antonlno
Phllosopho. Regnavlt annos duodeclm et men-
ses novem , a prima statim pueritla turpis et cru-
delis. Videturque Romanae monarchiae tempus
a lulio usque ad M. Antonlnum Phllosophum ve-
lut axfiri fuisse. Postea plurima tetra monstra
regnaruot, sequutae sunt assiduae seditiones, et

multa bella civilla: Nobllltas deleta est partim a
tyrannis, partlm in bellls civilib\is: Exercltus ex
barbarls gentibus collecti: Dlsclpllna vetus extln-
cta, Maglstratuum et mllltum In provlnclls rapa-
cltas et llbldines creverunt.

Cum autem tantas in genere humano confu-
siones intuemur, deploremus miserlas humanas,
et cogitemus simul, non tamen unlversum genus
humanum tantum ad haec horrenda m§la nasci:
sed vere filium Dei missum esse, ut inde Eccle-
siam aeternam excerpat, cuius efficiamur cives:
et protegi ac servari nos in ea petamus, slcut
Israelitae servatl sunt Intra domos, quarum llml-
na sangulne Agni conspersa erant.

Haec brevller dlcere malui, quam horrenda
flagitla Commodl recltare: Qul cum multos Sena-
tores et allos inluste interfeclsset, tandem per
Praefectum praetorlo Letum et concublnam Mar-
tiam strangulatus est.

Interea tamen crevit Ecclesla, Nam sub
Commodo scrlbunt magnam frequentiam fuisse
collegli Alexandrini: et florulsse eo tempore in-
terpretes doctrlnae propheticae et apostollcae,
Panlaenum ^ el Clemeniem , qul narrat se fulsse
audltorem Pantaenl. Dlcltur autem Pantaenus
postea Evangelium doculsse in Indla, ac fulsse
plures tunc, qni nomindhiinUiTEi^^angelislae , Id
est, quorum singull Evangelnim in multls pro-
vinclls docebant. Unde inlelligl potest , quld
Paulus nomlnaverlt Evangelistas, cum dlscernit
eos aProphetls, Apostolis, Pastorlbus et Docto-
ribus.

Clementis llbri extant, in qulbus refutatlo-
nes sunt Ethnicorum, ludaeorum, et multorum
Haereticorum, quorum plaerlque doctrlnam simi-
lem anabaptlsticae sparsernnt , et addldernnt
furores superiorum, de duobus prlnclplls con-
trarlis, et pariler aeternis, BonoetMalo, et con-
tenderunt in Chrlsto tantum esse humanam natu-
ram : prohlhuerunt certos clbos: iusserunt omnia
In commune conferrl: Alii coniugla prohlbue-
runt: alil promlscuos concubitus approbaverunt.

Narrat de prohlbitione conlugii haeretlcos
citasse colloquium Chrisii et Satomes, quod ait
in Evangello Aegyptlorum scrlptum esse. Inter-
roganti Salome, qiiando venturum esset regnum
Dei, respondet Cbristus : Cum cessabit opus
mulieris. Inde ait Clemens haeretlcos argumen-
tatos essCy desltura coniugia postquam Christus
natus sit, et iam inchoata sit Evangelii praedi-

935

SCRIPTA PH, MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

936

catio. Tales ludi sunl haereticorum , detorquere
dicta in peregrinas sententias. Chrislus nominat
opus mulieris y scilicet Hevae, peccatum et mor-
tem. Illi generationem interpretati sunt, quae
est opus Dei, institutum ut fiat copulationeMaris
et Foeminae.

Sic et definitionem iusticiae male delorsisse
eos narrat. JiyMioovrrj torl y.oivovia &eov /Liera
ioormog, Ergo omnes omnium rehus et uxori-
bus aequaliter utantur. At definitio, si non reii-
ciendaest, loquitur de aequalitate ordinata lege
Dei, quae dicit: Non moechaberis: Non furtum
facies. Talis sit aequalitas, qualis lege ordi-

nata est.

Caeterum ipsa definitio si non insulse enar-
retur, legalis est, non evangelica, quia non facit
menlionem mediatoris, sed loquitur de effectu,
videh'cet de novitate iuxta primam et secundam
tabulam Decalogi. Novitas iuxta primam tabu-
lam est communicatio, qua se Deus nobis com-
municat, id esl, qua fuiget in nobis, recte agno-
scitur, et accendit in nobis verbo timorem, di-
lectionem, fiduciamDei, etc. Deinde in secunda
tabula iusticia est aequahtas, id est, dilectio pro-
ximi ordinata lege Dei. Haec interpretatio con-
gruit cuni Osiandrica definitione, de iusticia es-
seniiali. Necesse est autem prius teneri defini-
tionem iusticiae fidei, qua propter mediatorem
persona placet Deo per misericordiam, iuxta
dictum : lustificati fide pacem habemus.

Haec de lihris Clementis breviter dixi, ut
sciant iuniores, contineri in eis et historias, et
^isputationes aliquas consideratione dignas.

Anno mundi quadringentesimo, centesimo,

quinquagesimo sexto.
Anno Piomae nongentesimo , quadragesimo

quarto.
Anno Christi centesimo nonagesimo quarto.

P e r t i n a X.

Pertinax successitCommodo interfecto. Re-
gnavit menses duos, dies viginti quinque, natus
libertino patre, docuit Grammaticam. Postea
factus miles virtute crevit. Rexit Pihetiam , No-
ricum, Mysiam et Daciam. Et quia Praefectus
nrbis erat, interfectoresCommodi ut defensionem
haberent, imperium ad eum detulerunt. Mox et
a Senatu appellatus est Imperator. Sed cum mili-
tes praetorianos, qui Commodi tempore infinitam

licenllam habuerant, coherceret, venit in odium,
et ab ipso Leto Praefecto praetorio, qui eum im-
peratorem fecerat, interfectus est, anno aetatis
sexagesimo primo,

Didius lulianus.

Cum autem in illa seculi turpitudine nec in
principibus autoritas esset, nec in militibus mo-
destia , Snlpicianus Praefectus urbis et Didius
lulianus palam et impudenter mercati sunt impe-
rium. Sulpicianus promisit singulis Praetorianis
quingentos coronatos, videlicet sestertia viginti.
lulianus proraisit sexcentos coronatos et viginti
quinque, videlicet sestertia viginti quinque. Ita
vincit Iuh'anus, qui tenuit imperium duos men-
ses et dies quinque. Cumque esset heluo et
aleator, nec daret promissa mih'tibus, statim ve-
nit in odium. Et alibi exercitus in Pannonia
imperatorem appellavit Severum^ cuius fuit ex-
cellens ingenium et virtus. Inde civile bellum
ingens orlum est inter Severum et Pescennum
Nigrum, Syriae rectorem , et Ciodium Albinum,
Britanniae rectorem , quos significarunt Parelia
in primo sacrificio luliani conspecta.

Anno mundi quater millesimo, centesimo quin-

quagesimo septimo.
Anno Romae nongentesimo , quadragesirao

quinto.
Anno Christi centesimo nonagesimo quinto.

S e V e r u s,

Sei-erus imperator successit interfecto lu-
liano. Regnavit annos oclodecim. Natus fuit in
nrbe Aphricae Lepti equestri loco, Romae edu-
catus a M. Antonino Philosopho. Propter indu-
striam primum Quaestor in Betica factus est.
Deinde quatuor Jegionibus praeposilus est in
Hispania. Postea Lugdunensem provinciam ma-
gna cum laude rexit. Deinde Pannoniam et Ger-
maniam. Cum interfectus essetlulianus, Romam
accessit, et honorifice a militibus et a Senatu ex-
ceptus est, et Imperator appellatus.

Scribit Dion, se nullam vidisse splendidio-
rem pompam, quam ingressum eius in urbem
Romam. Ubi cum ad portam venisset, descen-
dens de equo pedes accessit adCapitoIium. Dein-
de milites qui Pertinacem interfecerant exautora-
tos expulit ex imperio. Interfecit et Letum Prae-

937

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

938

fectum praetorio, qni autor fuerat necisComniodi
et Perlinacis. lurlicia restituit, et pace in Occi-
dente constituta , in Orientem profectus est con-
tra Pescenium Nigrurn, qui a Syriaco exercitu
imperator adpellatus erat. Cum hoc vetus ei ami-
citia ju Gallia fuerat: et non defuit virtus Pesce-
nio. V'icit autem tribus magnis praeliis Severus.
Primo ad Cizycum. Deinde ad Nicearn. Tertio
ad Issum in Cilicia , ubi Darium vicit Alexander.
Cumque in exercitu Pescenii viginti millia truci-
data essent , fugiens Pesrenius Antiochiam ibi
interfectus est, et caput pilo infixum circumla-
tam est.

Inilio belli occupaverat Pescenius Byzan-
tium , quod Severns obsidione cinxit totum trien-
nium : Ac defensum est tanta pertinacia, ut ad
humanas carnes ventum sit. Tandem vero
cum Byzantii et fame et tempestatibus coacti dedi-
tionem facercnt, Sevcrus iussit demohri muros.
Ita urbs a Carthaginensibus condita , et quae diu
floruerat, deleta est. Nam a Philippo Macedone
(quanquam urbs muho vetustior est) ad Severum
imperatorem, sunt anni circiter quingenti. Postea
a Constanlino instaurata est. Intervallum a Se-
vero ad instaurationem sunt anni centum et am-
pllus triginta.

Cum autem Severus iam maximam R.omani
imperli parlem teneret, rediens inltaliam, hel-
lum movit adversus Albinumy quem antea colle-
gam fecerat. R.exerat Britanniam Albinus, et
Frisios domuerat, ac propter nobih'tate?n Romae
Senatoribus carus fuit. Fitque primum in histo-
ria Romana Frisiorum mentio in rebus gestis
huius Albini. Obiecit autem Severus Albino,
quod societatem non bona fide cohiisset. Vicit
Albinum ad Lugdunum magno praelio, in quo
ipse Severus ictus de equo decidit, et extinctus
putabatur. Victor Alhini cjiput praecisum Ro-
mam misit. Deinde solus tenens irnperinm ma-
gnam crudelitatem exercuit. Interfecit adversa-
riorum amicos, et multos alios praedae causa.
Uxorem habuit primam Martiam , quam Romae
duxit ternpore M, Antonini, ex qua ei fdius natus
est Bassianus. Hac mortua nohiit uxorem du-
cere, nisi quae haberet regiam ytvsoiv ^ ut fuit
sludiosus ct peritus Astrologiae. Duxit igitur
in Syria luham, ex qua natus est ahus fihus
Geta , quem, ut postea dicemus , interfecit frater
Bassianus.

Met.axth. Oi'er. Vol. XII.

Postremam expeditionem Severus in Britan-
niam suscepit, ubi mortuus est Eboraci. Vixit
annos sexaginta quinque, meuses novem, dies vi-
ginti quinque. Moriturus deplorans humanas
miserias dixit: Omnia fui, el nihil mihi pro-
desl^ JJavTa tytvotiUjv ^ y.al ovdtv iiuol Ivai-

Tiltl.

Fihis misit legendam Micipsae orationem,
quae extat apud Sahistium, iii qua haec sunt ver-
ba: Concordia parvae res crescunt, discordia
maximae dilabuntur,

Apud Dionem haec de eo verba sunt : Erat
corpore robustus, nisi quod senex podagra hibo-
ravit, acies mentis fuit acerrima et vahdissima,
doctrinas appetivit et intellexit, nec tamen gnr-
rulusfuit. Non iugralus amicis, sed adversus
inimicos acerrimus. Intentus in ea quae agenda
erant, nihil morabatur fabellas et rumusculos,
qui de ipso spargebantur.

In eius historia exemplum est insigne aulici
Plauciani, qui summam potentiam nactus, po-
stea ea abutitur, et a domino lollitur.

Plaucianus enim Afer ex tenui loco evectus
est ad summam potentiam et maximas opes a Se-
vero : adeoque carus ei fuit , ut filiam eius dederit
Severus Bassiano. Sed scribit Dion de Plaucia-
no: Omnia concupiscebat, omnia petebat, omnia
accipiebat, nec gentem, nec urbem ullam relin-
quebat non spoliatam , sed omnia et undecunque
rapiebat. Caeterea magis tetra omitto. Talis
cum esset, non potuit diuturna esse foelicitas.
Sed primum hoc furore punitus est, ut vitae Se-
veri etBassiani insidias strueret, quibus depre-
hensis Plaucianus a Severo in Palalium vocatus
ibi inlerfectus est: et cadaver monsJratum luhae
ut laetarelur, et filiaePIauciani, ut dolore adfice-
retur. Hic fuit exilus hominis aulici, qui fiducia
potentia suae nimiam licentiam sihi sumpserat,
oblitus huius praecepti : Fortunam reverenter
habe, quiuque repente Dives ab exili progrediere

oco.

ixercuit ^everus etlam saeviciam contra
Ghristianos, in qua Leonides pater Origenis pro-
pter confessionem supplicio adfectus est, qui qui-
dem filium magna cura doceri curavit.

Est igitur Origenes factus calechetes in Ale-
xandrlna Ecclesia, agens annum decimum octa-
vum. Variam historlam continet tota eius vita,
quae legatur apud Eusebium.

939

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

940

luniores hoc studii et diligentiae exemplum
meminerint, quod linguam Ebraeam studiose di-
dicit, et interpretationes contulit. Opus igitur
contexuit, quod noniinavit e^anXov ^ id est, di-
stinctum in sex lectiones seu columnas.

Prima erat Ebraea , scripta Ebraeis literis.

Secunda Ebraea, scripta Graecis lileris.

Tertia , Graeca interpretalio sepluriglnta in-
terpretum.

Quarta Aquilae.

Quinta Symmachi.

Sexta Theodotionis.

Hoc raodo voluit et linguam Ebraeam con-
servare: et consideratis interpretationibus eligl
maxime propriam : Hi hbri in lerichunte adser-
vati sunt, quorum similes adhnc Hieronymi tem-
pore reliquos fuisse apparet, quia saepe recitat
illorum interprelum verba. Tales hbri non slne
magno sumptu, et multorum collatis operis ador-
nari potuerunt. Qiiare inde iUius temporis libe-
rah'tas in iuvandis studiis aestimetur.

De Dodrina Origenis olim quoque magnae
contentiones fuerunt. Sed non muha ipsius scri-
pta ad nospervenerunt: Quae inLatinam linguam
conversa sunt, apparet mutila esse, et non recte
consuta. Potest etiam fieri, cum tam muUa
scripserit, ut non semper fuerlt Intentus, sicut
dicitur: x^9^S xa^s , dnsTv noXla , xal ra yMi-
Qia, et manifestum, est eum in enarratione Epi-
stolae Pauli ad Romanos scriptae saepe errare.

Hoc notum est, fulsse eum immodicum in
Alegoriis, quod ita accidlt: Cum Ethnlcl deride-
rent Mosalca scripta propter ritus de clbis et sa-
crificils, Orlgenes tr.ididit interpretationes alle-
goricas, ut recon^itam sapientiam continere vl-
derentur, sicut Pythagorae dicta, aut poemata.
Verum est autem , umhras aliquas in rilibus tra-
ditas esse, quae ahud slgnlficant. Ut, agni
jnaclaiio, slgnificat Chrisli mactationem. Gum
Psalmus dicit: Asperges me Domine hysopo, et
mundiibor, Hysopus tlncta in sanguine vituh, si-^
gnificat ibi sanguinem fibi raedlatoris. Arca in
adyto tempH significat Eccleslam, quae est custos
doctrinae a Deo traditae, sicut in arcam tabulae
Decalogi collocatae erant. Sed talium figurarum
oporlet concinnam accommodationem ad res si-
gnlficatas fieri, oportet eliam modum esse.

Sed Origenis tempore gustata harum pictu-
rarum dulcedine hic ludus nimium crevit. Cum
enlm solus homo habeat naturam imitatricero.

usitatum est nova, et praesertim admirabih'a , ut
in vestitu imitari. Quare aelas iila nlmium de-
lectata est allegoricis picturis, et amisit principa-
lem doctrinam.

IdeoEpiphanius et muUi aHi reprehenderunt
scrlpta Orlgenis, et monuerunt, non omnia in
Allegorias transformanda esse, sicut erudite in-
quit Epiphanius: to. (>i]uaTa &60i} ov ndvra al-
Xi]yo(jiag deXxai , dVJ^ wg h^si &a(joQlag (fs dtlrai,
•/mI alorjoS^swg , dg to ddsvai ixdoTrjg vnod^eoeujg
TTiv dvvaiiiv , hoc est: VerbaDei nonomnia in-
digent allegoriis, sed sicut se habent. Indigent
autem speculatione et sensu, ad sciendam cuius-
libet rei substantiam : nam in articuHs fidei, in
lege moraH, et in promissione gratiae, necesse
est retineri nativam verborum significationen), In
aHis materiis, ut in ritibus, picturae sunt, quae
aHud significant. Et tamen iudlclo opus est, ubi
etiam verborum proprietas retineatur.

Ait autem Epiphanius, speculaiione opus
esse, id est, Grammatica et Dlalectlca, videHtet
consideratione phrasis, coHatione locorum, defi-
nitionibus, distinctionibus et iusta consequenda
in argumentis,

Ait et sensu opus esse, id est, experienlia
monstrante vocabula, ut, Experientia ostendit,
quid significent, Vita, Mors, Dolor, Timor, Con-
sohilio, Laeticia, Fides etc.

Ilaec de Origene ideo breviter dixi, ut iu-
niores discernant materias: et considerent, ubi
aHegoriae locus sit. Quia non omnia in aUego-
rias transforraanda sunt.

Anno mundi quater mlHesimo, centesimo, se-

ptuagesimo quinto.
AnnoRomae nongentesimo sexagesimo tertio,
Anno Christi ducentesimo decimotertio.

Antoninus Bassianus,

Anioninus Bassianus Caracalla, Severi fi-
Hus ex prlma conluge Martia, regnavit annos se-
ptem. Nomen Caracallae habuit a figura veslis,
qua et ipse usus est, et cuius similes njIHtibus et
populo donavit , crudeHssimus et incestus. Ini-
tio imperii fralrem Getam natum ex luHa, quem
pater vohierat fratris coHegam esse , interfecit
pendentem de coHo matris luHae, et clamantem :
Mater, opem fer mihi y inierficior, Ac mater
non tantum sanguine filii respersa est , sed etiam

941

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

942

vulnus in manu accepit. Haec tamen postea pri-
vigno Bassiano inipsit, et qnideni invitans eum.
Cum enim quasi per negligentiam coram eo nu-
dasset sinum, et ille diceret: VdUm si liceret,
illa contra ait: Silibel licet. An nescis tc impera-
torem esse, et leges dare^ non accipere? Publice
igitur eam duxit, et uxoris loco habuit. Quare
et postea Alexandrini eam locaslam y et ipsum
nominaruntOgfif/^wm, sed huius ioci magnas poe-
nas dederunt. Trucidavit enim in urbe Alexan-
dria Bassianus multa millia civinm.

Romae iniuste phirlmosSenatores et alios in-
terfecit, et inter hos Papinianum lurisconsultum
Praefectum urbis , docentem ius , quod excusare
necem Getae noluit. Cum enim iussus essel eam
excusare, recusans respondit: JSon tam facile
est excusare parricidium^ quam facere. Haec
fortitudo necessaria est, malle mori, quam defen-
dere iniustam causam.

Cum vellet Bassianus in omnibus rebus imi-
tator esse Alexandri, scholas Aristotelicas Ale-
xandriae abolevit, et libros Aristotelis comburere
conatus est, dicens Aristotelem iuvisse consilium
mittendi venenum ad necandum Alexandrum,

Venit in Galliam, ubi Proconsulem Narbo-
nensem et multos alios Magistratus occidit. Inde
accessit Rhetiam , et trucidatis aliquot millibus
Germanorum nominavit se Germanicum, Satel-
lites etiam mnltos ex Germanis sibi delegit. Po-
stea transivit in Asiam, et movit bellum Parthi-
cum, ubl cum multa turpiter et crudeliter fecis-
set, consilio Macrini Praefecti praetorio, a satel-
lite Marciali, cuius fratrem interfecerat , occi-

sus est.

Cadaver missum est Novercae et uxori luliae,
quae Antiochiae erat. Illa supra corpus Bassiani
iacens sibi morlem conscivit. Hic fuit exitus in-
cestae consuetudinis. Vixit Bassianus anno qua-
draginta tres.

Anno mundi quater millesimo, centesimo,
octuagesimo secundo.

Anno Romae nongentesimo, septuagesimo.

Anno Christi ducentesimo vicesimo.

Popilius Macrinus.

Popilius Macrinus, Praefectus praetorio, post
Bassiani necem factus est imperator ab exercitu.

qui in Assyria erat, ne milites tam procul ab Ita-
lia sine principe essent. Regnavit menses qua-
tuordecim. Fuit libertinus, ot factus est tabel-
lio subCommodo. Fecit Caesarein filium Diadu-
menum,

Initio imperii sibi et Fieipublicae consulens
pacem emita Parlhis data pecunia. Deinde An-
tiochiae ludis deditus, venit in odium militum
propter asperitatem et tenacitatem,

Inter caetera eius facta Iioc narratur: Cum
duo milites hospitam vi compressissent, inclusit
eos in duos boves, exertis capitibus ut colloqui
possent, donec extincti sunt,

Quia autem Bassiani memoria grata fuit mi-
litibus, et filius Bassiani dicebatur in Syria esse,
qui postea nomen habuit Heliogabali, exercitus
pecunia corruptus ab avia Heh'ogabali ad eutii de-
lecit, et mox seditionem movit adversus Macri-
num , qni post infoeiicem pugnam fugit in Bithy-
niam. Ibi cum audivisset fiiiuui Diadumerunn in-
terfectum esse, latitans in suburbano quodam
Macrinus et ipse interfectus est.

Hic fuit exitus eius, cum non multo ante
scripsisset ad Senatum Roraanum , se nolle impe-
rium accipere, nisi volente Scnatu, quia multi
mallent interfici imperatores, quam vivere non
potiti hoc summo fastigio honorum; quod et ipsi
accidit.

Etsi autem totam Heliogabali mentionem
prodesset deletara esse ex omnibus monumentis,
propter horrendam spurciciem, tamen stirps reci-
tatur propter Alexandrum Severum, quia ex ea-
dem stirpe turpissiraum monstrum et honestus
princeps nati sunt.

lulia^ nupta Severo et deinde Bassiano,
de qua supra diximus, sororem habuit JMaesam^
quae Romae apud luliam diu vixit.

HaecMaesa filias duas habuit. Alterius no-
men est Soaemis, alterius Mammaea.

Soaemis consuetudinem habuisse cum Bas-
siano dicitur, cum Fiomae adolescens esset. Inde
natus dicitur hic Heliogabahis.

Avia et mater sequutae Bassianum cum lu-
lia, redierunt ad urbem Emesam in Syriam.

Ibi et Mammaea vixit, nupta viro nobih' Va~
rio Marcello. Ex hoc Vario et Mammaea natus
est Alexander Severus. Fuerunt igitur sororum
60*

943

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

944

filii duo dlssiinilimi cognati, Heliogabalus etAle-
xander Severus.

S o r o 1- e s

A .

lulia nupta
Severo, dein-
de Bassiano.

Soaemis
concuhina
Bassiani.

Filius Helio-
gabalus.

aesa.

Fi liae.

Mammaea
nvjpta Vjirio
Marcello.

Filius Alexander
Severus.

^oxnen Heliogabali est ab idolo, cuins sa-
cerdos fuit hic Soaemidis filius. Fuit autem no-
men urbis in Phoenicia Gebal^ clara artificum
industria. Inde nominatum esse idohiin existirrio,
El Gebal^ id est, Deum GebaL Postea Graeci
El mutarunt in i'ilLog. Fortassis partim Graeca,
partim Syriaca vox est, rilios et Gabal^ quod si-
gnificat terminum seu metarn, quia sol terminator
est , et metas annorum facit, fuitque statua figura
trianguli, ut Phoenicum et Chaldeorum idola
significarunt multa de astris.

Anno raundi qnater millesimo, centesimo,

octuagesimo quarto.
Anno Romae nongentesimo, septuagesimo se-

cundo.
Anno Christi ducentesimo vicesimo secundo.

Varius Heliogahalus.

Varius Heliogabalus fih*us Bassiani ut exi-
stimabatur Maesae aviae calliditate et largitioni-
bus factus est imperator. Regnavit bipnnium
et septem inenses. Superavit turpitudine omnes,
qui in historiis infames sunt propter libidines.
Nominatus est Sardanapalus, sed multo fuit con-
taminatior. Fccit Caesareni consobrinum Alexan-
drum, persuasus a matre etMammaea, quae me-
tuebant oppresso isto, imperium perventurum ad
alienum. Sed postea misit milites , qui Alexan-
drum trucidarent. Hoc cum Praetoriani milites
rescivissent, qui Alexandri mores probabant,
ipsum Heliogabalum in cloaca , in quam fugerat,
interfecerunt. Postea tractum per circum carni-
fices in Tybrim abiecerunt. Deinde et mater
Soaemis, et multi scelerum ministri interfecti
sunt.

Anno mundi quater millesimo , centesimo

octuagesimo septimo.
Anno Romae nongenlesimo , septuagesimo

quinto.
Anno Christi ducentesimo vicesimo quinto.

Alexander Severus,

Alexander Severus natus ex Mammaea, fa-
ctus est imperator, consensu Praetorianorum et
Senatus. Tenuit impcrium annos tredecim, men-
ses tres. Mores fuerimt casti et iusti. Initio im-
perii mox removit ab officio infames, qui antea
sub turpissimo tyranno creverant. Delegit autera
ex Senatu et ex doctis viris praecipuos, excellen-
tes sapientia et virtute, quos ad consilia adhibuit,
et ad domesticam familiaritatem. Graece elegan-
ter doctus fuit, adeo ut vitas bonorum principum
Graeco carmine descripserit. Ex Latinis legit
plurimumCiceronisOfficia et libros de Republica.
Familiarissimus ei ex omnibus lurisconsultis Ul-
pianus fuit , quera et cum milites in eum impe-
tum facturi essent, texit sua purpura , et milites
repressit.

Nihil fecit asperius toto imperil sul tempore,
quam quod fumo necavit Thurinum Verconium,
quia soliius esset fumos vendere, id est, fingere
responsa imperatoris, accepta pecunia, cum cau-
sas nunquam ad imperatorem retulisset, iussitque
praeconem clamare : Fumo punitur qui fumos
vendidit. Compererat enim , saepe eum ab utra-
que parte pecuniara acrepisse. Supplicii exem-
plum sumptum fuit ab Avidio Cassio. Scribit au-
tem Lampridius, Alexandrum deinceps in caven-
dis fuml venditoribus cautiorem fuisse, nec pas-
sum esse, ut de aliis quispiam male apud se lo-
queretur. In eos qui corrupti pecunia iniuste
iudlcaverant , duriter animadvertit, saepe hunc
versura recitans: noXla y.Xtipas y aal oXiya doijg,
lxcptv'§erai.

Disciplinam militarero severe rexit, exauto-
rata semel integra legione, et Tribirais militum
affectis capitali supplicio. Cum fustibus subiicle-
bantur railites, qui soclos iniuria affecerant, ius-
sit praeconem clamare: Quod tibi non vis fieri ^
alleri ne feceris. Haec mandata Tribunis militum
redit: Si vis Tribunus esse, imo si vlvere vis,
raanus militum contine: Nemo segetes atterat:
Nemo salem, oleum, ligna auferat: Nemo ovem
alterius rapiat: Annona sua miles contentus slt:

945

I. CHRONIGON CARIONIS. PARS II.

946

Ex praeda hostiiim, non ex lacryrais provincia-
lium habeat,

Stipendia constituit non solum docentibus
literas et artes, sed etiam discentibus pauperum
ingenuorum filiis. In templa auium inferri ve-
tuit, recitans Persii versicnlos ex satyra secunda:
Dicite Poutifices : in templis quid facit auruiii,
Quin superis iustos inores , castosque dicamus.
Expeditiones magnas duas suscepit. Priorem
versus Orientem contra Persas. Vicit Artaxer-
xen, qui antea regem Parthorum Artabanum in-
terfecerat, et a Parthis regnum ad Persas rursus
transtulerat. Altera expeditio suscepta est versus
Occidentem, in Germaniam, ubi cum milites
asperius regeret, venit in odium, et quidem ma-
tris Mammaeae accusata est avaricia, quae dice-
batur expilare provincias, et impedire liberalita-
tem filii erga mih*tes.

Erat autem barbarus Tbrax inter duces 3fa~
ximlnus , ad quem deferebatur imperium. Hoc
duce milites seditiosiMoguntiae Alexandrum cum
matre Mammaea trucidarunt. Vixit annos viginti
novem , menses tres, dies septem ; mortuus die
suo natali, qui fuit dies mortis Alexandri Magni,
videlicet 28. lunii,

Inter signa, quae mortem elus praecesserunl,
fuit hoc quoque: Mulier fatidica in Gallia ex sa-
cerdotum famiha quiDruidae nominabantur, pro-
ficiscenti in Germaniam dixit: Vade, nec speres
vicioriam : nec confidas militi iuo. Fuerunt
autem Druidae sacerdotes gentis Gallicae, nomi-
nati, ut ego existimo, a fidelitate, quasi dicas,

btc *£ven)en.

Anno mundi quater milleslmo, ducentesimo.
AnnoRomaenongentesimo octuagesimo octavo.
Anno Christi ducentesimo tricesimo octavo.

Maximinus.

Mlaximinus occiso Alexandro filio Mam-
maeae natus in Thracla infimo loco, factus est,
imperator sine Senatns autoritate, Regnavit an-
nos tres. Filium Maximlnum Caesarem fecit.
Cum Pastor in Thracia fuisset, Romam venitSe-
veri tempore, ubl propter robur corporis, cum
cursu pedes aeqiiaret currentem Severi equum,
receptus est inter custodes corporis Severi. Po-
stea sub JBassiano Tribunus militum factus est.
Sub Macrino rediit in patriam , et ditatus prae-
dla emit. Sub Heliogabalo Romam rediit, sed

sub tali portento militare noluit. Postea sub
Alexandro rursusTribunus factus tanlo inhonore
fuit, ut Alexander sororem filio ipsius coniugem
dare voluerit, nisi mater soceri crudelitate de-
territa fuisset.

Cum imperator factus csset, non solum in
milites in castris crndehtatem exercuit, sed etjam
Romae delatos Senatores cito muhos interfecit,
et multis facultates eripuit. Ac alil eum Cyclo-
pem , alli Busiridem , alii Anteum propter saevi-
ciam nominarunt.

Cum igitur in Africa procurator fisci, quem
ipsl eo miserat, propter rapacitatem interfectus
esset, exercitus qul ibl erat, senem nobilissimum,
materna origine a Traiano ortum, Gordianum,
propter iusticiam imperatorem fecit, recusantem,
quia iam octogenarius erat, Erat autem tanta iu-
sticia et modestia eius, ut Africanae civitates sibi
Scipioncm aut Lelium rcdditum dicerent. Op-
pressl sunt tamen Gordiani duo pater et filius a
Capelliano duce Maximlni. Sed Romae Senatus
eum iudicavlt hostem, et imperatorem fecit Gor-
dianum Tertlum, adiunctis duobus Consularibus:
Pupieno Maximo Praefecto urbis, et Celio Bal-
bino. Maximinus iratus Senatui et Romam du-
cturus exercitum , in via retinetur ad Aquileiam,
quae eum recipere noluerat. Hanc cum obside-
ret cum filio, et fames in castrls esset, milites
cognita voluntate Senatus, medio die quiescen-
tum in tentorio Maximinum patrem et deinde
filium interfecerunt. Hos versus in theatro coram
ipso Graece quidam recltavlt, significans eum
crudelitatis poenas daturum esse, quantumllbet
confideret suo robore.

Elephas grandis est , et occiditur,

Leo fortls est , et occiditur,

Tigris fortis est , et occiditur.

Cave multos , si singulos nou times.
Cum autem Graece loquentem non intellige-
ret Maximlnus , et interroganti alia sententia di-
ceretur, evasit Mimus sine supplicio,

Anno mundi quatermiilesimo, dilcentesimo

terlio.
AnnoRomaenongentesimo, nonagesimo primo.
Anno Christl ducentesimo, quadragesim o primo.

Gordianus Tertius.

Gordianus Teriius interfectis Maximinis ad
Aquileiam , et Romae occisis in seditione militari

947

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

948

Balbino et Pupieno, imperare coepit anno aelatis
suae sedecimo. Regnavit annos sex. Vixit an-
nos viginti duos, amans iusticiae, pudicus et alie-
nus a crudelitate. Sapientem et iustum guberna-
torem habuit socerum Misitheum, quem fecit
Praefectum praetorio. Duxit exercitum contra
Persas, qui Antiochiam occupaverant, et eam
recepit profligatis Persicis exercitibus. Sed mor-
tuo socero Misitheo, Philippus Arabs cum fieret
Praefectus praetorio, adolescentem Gordianum
interfecit.

Tristia signa initio imperii Gordiani fue-
runt: Eclipsis sohs tanta, ut medio die noctur-
nae tenebrae fierent: et terraemotus tantus, ut
magnae urbes corruerint, et multi homines rui-
nis oppressi sint.

Anno mundi qualermillesimo , ducentesimo,

nono.
Anno Romae nongenlesimo, nonagesimo se-

ptimo.
Anno Christi ducentesimo , quadragesimo

octavo.

Philipplns Arahs.

Philippus Arahs obscuro genere natus , fa-
ctus est imperator necato Gordiano. Regnavit
annos quinque. Facta pace cum Persis ac-
cessit ad urbem Romam , ubi anno secundo
imperii sui Ludos seculares fecit ingenti pom-
pa, Calendis Maii , cura millesimus annus es-
set urbis Romae. Quia Roma aedificari pri-
mum coeperat die vicesimo primo Aprilis, ut suo
loco dictum est.

Dih'genter autem hic millesimus annus urbis
observandus est: quiatemporum annotatioinmul-
tis historiis inde sumitur. Magna pars urbis Ro-
rnae in ilUs ludis secularibus propter nocturnos
lychnos conflagravit.

Narrant hunc Philippum Arabem primum
ex imperatorlbus Romanis factum esse Christia-
num, Cumque in Paschate ad coenam Domini
accessurus esset, non admissus est ab Episcopo
Romano Fabiano, nisi prius inter caeteros, quo-
rum explorabatur poenitentia, in templo staret:
sicut mos fuit reos manifestorum scelerum per
aliquot dies stare certo ioco, et egredi ex templo
ante administrationem coenae Domini. Postea

cum viderentur serio emendationem promittere,
ad coenam Domini admittebanfur.

Rituum poenitentiae memoria tradita est, et
magna certaraina tunc quoque fuerunt: An pec-
cata remitterentur sine illis ritibus? Unde satis
apparet, tunc a multis non perspicue traditam
esse doctrinam de fide gratis accipiente reraissio-
nem peccatorum propter raediatorera. Quid igi-
tur intellexerit ille Arabicus miles, et qualis eius
pietas fuerit, nesciraus. Sed tamen odio Chri-
stiaiii norainis defecit ab eo Decius, qni regebat
exercilura in IUyrico, ubi cura iraperator nomi-
natus esset, adversus eum expeditionera Philippus
suscipit: sed Veronae a suis militibus interficitur.
Romae tilius Philippus a Praetorianis trucidatus
est.

Anno raundi quater millesimo , ducontesirao,

decirao quarto.
Anno Roraae raillesimo secundo.
Anno Christi ducentesirao, quinquagesimo se-

cundo.

Decius.

Decius iraperator factus est. Regnavit annos
duos. Natus in Pannonia inferiore in familia no-
bili, crevit virtute et scientia rei militaris. Fi-
liura Decium Caesarera fecit volente Senatu. Etsi
autem breve est terapus iraperii illius , tamen
duae magnae res eius tempore acciderunt: Atro-
cissimam persequutionem contra Christianos De-
cius movit. Occidit Romae Fabianum Episco-
pura, in urbe lerosolyma -^/^.f««<irww , Antio-
chiae SabylaTn senera, qui cum tribus filiis ius-
sus erat sacrificare idolis. Quod cum facere re-
cusarent, ducti sunt ad supplicium , pater et tres
filii. Curaque supplicio adficiendi essent, pater
petivit prius interfici filios , ne spectantes patris
necem fierent languidiores. Ipse interea et ma-
ler astantes confirmaverunt filios. Postea mater
cum fuisset spectatrix necis marili ot filiorura, eos
sepeliit. Haec constanlia fidei et fortitudo Baby-
laeEpiscopi et filiorum in historiaDecii praetipue
recitatur, etsi passim magna agmina Christiano-
rum trucidata sunt.

Interea Decins et Getas, qui postea Gotti
nominati sunt, qui Istrnra transierant, reprimore
conatus est. Et priore praelio triginta milJia Got-
torum interfecit. At in posteriore praelio, cum

949

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

950

Gotti arte traxissent Decium in loca palustria, ' Tnactatione humanarum hostiarum, et deploremus

tilius foititer diraicans in prima acie interfectus
est. Pater ira et dolore longius procedens mer-
sus est in paludem, et ibi periit , cum vixisset an-
nos quinquaginta.

In hac historia primum scribitur, Gottos
bellum intulisse Romanis, et inlra Hmites Ro-
maiii imperii transiisse. Nec dubium est, eandem
gentem nuncupatam esse Getas et Gottos: et lin-
guam eorum Teutonicam esse manifestum est.
Ubi olim in Asia sedes fuerint , ex Herodoto ap-
paret.

Inde progressi accesserunt ad Thraciam. Et
postea longum tractum a Pannonia usque ad lit-
tus Balticum et vicinas insulas cornpleverunt.
Inde rursus effusi, primum Pannoniam, deinde
Italiam occuparunt. Nomen Getae, Gedid, mi-
litem significat.

Anno mundi quater millesimo , ducentesimo,

decimo octavo.
Anno Romae millesimo sexto.
AnnoChristi ducenlesimo quinquagesimo sexto.

Valerianus,

V alerianus imperator ab exercitu in Rhetia
factus est senex. Regnavit annos quatuor, natus
in familia Romana nobilissima, videlicet Corne-
lia. Propter iusticiam et fortiludinem Senatui
ndeo carus, ut antea Censor consentientibus De-
cii imperatoris et Senatus suffragiis factus fuerit.
Postea cum alibi alii imperatores ab exercitibus
creati et interfecti essent, hunc libenter et Sena-
tus et omnes exercitus receperunt.

Fnit initio mitis erga Christianos, sed po-
slea a Mago Aegyptio incitalus est, ut persequu-
tionem moveret , qui persuasit etiam ei , ut hu-
manas hostias mactaret. Non diuturnus fuit hic
furor. Profectus enim anno quarlo imperii in
Orienlem Valerianus contra Persas, victus et ca-
ptus est a rege Persico Sapore, qui aliquot annos,
quoties equum conscendit, pedem cervici Vale-
riani imponens, pro scabello eo usus est. Tan-
dem in extrema senecta viventi cutem a cervice
ad pedes detraxit.

Id insigne exemplum inconstantiae fortunae
consideremus. Sed simul etiam iudicium Dei
agnoscamus, qui sic punivit crudelitatem, quam
adversus Ecclesiam exercuit, et impietatem in

tantos furores in summo imperii fastigio.

Eius tempore Cyprianus in Africa trucida-
tus est,

Dionysius Alexandrinus, qui multis errori-
bus adversatus fuit, senex in exilium pulsus est.

Cheremon Episcopus in urbe Nicopoli, cum
in exilium pulsus esset cum magna multitudine
Christianorum, et propter senectam ipse et con-
iunx procedere non possent, spectante multitu-
dine in coelum sublati sunt Cheremon et coniunx.
Ita Deus testimonium praesentiae suae inter exu-
les ostendit.

Tempore Valeriani et JVoi^atus praesbyter
Romanus, atrox dissidium in Ecclesia excitavit,
negans recipiendos esse lapsos, qui cura metu
suppliciorum negassent se Christianos esse, postea
ad poenitentiam redibant. Haec species severi-
tatis multos traxit , ut Novati sentenliam .seque-
rentur. Et haec durities postea translata est ad
alios lapsus. Quare nominabantur Caihari, qui
non recipiebant lapsos in manifesta delicta.

Non multo post Alexandriae Mileiius eodem
dogmate Ecclesiam distraxit.

Sed refutavit hunc errorem firmissimis testi-
moniis Dionysius Alexandrinus, citans etiam
exempla superiorum aetatum. Et exemplum Pe-
tri notum est, de quo cum antea dictum esset:
Beatus es Simon: caro et sanguis non revelavit
tibi, sed pater meus coelestis : taraen ipse postea
et lapsus et receptus est. Et Paulus recipit Co-
rinthiura, qui post incestum redit ad poeniten-
tiam. Et dulcissima vox omnibus nota sit: Quo-
ties remittam? Non septies, sed septuagles septies.
Quibus verbis significatur et ingens infirmitas, et
simul amplissima consolatio proponitur. Et Apo-
calyp. 3. dicitur: Age poenitentiam: Ecce sto ad
ostium, et pulso, si quis audiet vocem meam, et
aperiet, ingrediar ad eum. Recitatur et digna
consideratione historia de lohanne Apostolo, qui
adolescentera ex sodalicio latrunculorum reduxit.
Sitque grata piis haec vera commonefactio, et
magis ament doctrinam, quae in Ecclesiis nostris
de hac quaestione traditur, cum videant Ecclesias
nostras consentire cum iudiciis sincerae antiqui-
tatis. Miigis etiam ament ritum privatae abso-
lutionis, quia veteres etiam hunc ritum citarunt
tanquam teslimoninm de recipiendis lapsis, Nota
sit autem integra explicatio controversiae huius
alibi tradita, ut sint praemuniti animi contra

951

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

952

Anabaptistas, qui nostro tempore eliarn Novati
et Meletii errorera sparseriint.

Anno mundi quater millesirao, ducentesimo,

vicesimo tertio.
Anno Romae raillesirao undecirao.
Anno Christi ducentesirao sexagesimo prirao.

Gallienus.

Gallienus filius Valeriani palre capto regna-
vit annos undecim, similis Neroni aut Domitiano
deditus obscoenis voluptatibus et crudelis. Quare
cum ducibus et exercitibus invisus est, numeran-
tur eius tempore triginta duces, qui a suis exer-
citibus facti sunt imperatores, qui partim inter
sese dimicarunt, partim a suis militibus interfecti
sunt. Haec laniena ducum vires iraperii duriter
afflixit, et gabernationera ubique turbavit. Unus
fuit ex ducibus excellens vir Posthumus, qni Gal-
liam rexit. Hic cum septem annos teneret impe-
ratorium nomen, et Galb*enus exercitum adver-
sus eum misisset, Francos sibi adiunxit, qui tunc
ad Rhenum accesserant. Hic primum fit Fran-
corum mentio in bellis Romanis.

Semper autem prudentes viri quaesiverunt
gentium, ac praesertim maiorura suorum stirpes:
et quia aTOQyrj invitat ad cogitationera de paren-
tibus: et quia gratura est, virtutem et honesta
exempla maiorum intueri, et quia honesta gentes
disciplinam raaiore cura retinuerunt.

Fuisse autem excellentera virtutem gentis
Francicae, ostendit magnitudo rerum gestarum,
quod in Gallia regnura constituerunt, quo multis
seculis nullum est in genere humano magis orna-
tamlegibus, doctrinis et iudiciis: et quod Italia
dignos esse censuit, in quos transferret Romani
imperatoris dignitatem, et quod voluit totlus Eu-
ropae praecipuos custodes esse.

Laudanda est igitur diligentia eorum , qui
Francicae gentis originem quaesivernnt, Sed iuste

iiam trucidasse. Postea Constantinus dimicavit
cum Francis et Aleraanis, et reges eorura captos
obiecit bestiis, Et Hieronyraus in vita Hilarionis
inquit: Inter Saxones et Alemanos Franci sunt,
gens non tam lata quam valida.

Aleraanos autera nominatos esse, qui sunt
inter sylvara Marlianam, Alpes et Noricum, non
dubium est, properaodum ubi nunc sunt Suevi.
Interiecti autera inter Suevos etNoricos et sylvam
Turingicara sunt Franci nunc quoque, sicut et
Strabo inquit, Francos esse inter Noricos et V in-
deiicos, ut inter hos nunc quoque interiecti sunt.
Et noraenFrincum est a^reV), quod liberum signi-
ficat. Et principum nomina sunt nostrae linguae
voces, SSarmunb, fiubwig, §eljfrid), et alia raulta.
Satis igitur perspicuum est, non transiisse
Francos ex Gallia in nostras regiones, interPihe-
num et Saltum Turingicum: sed transiisse eos ex
noslris regionibus a Saltu Turingico ad Fihenura,
et inde in Galliara.

Sed quae prima sedes Francorum fuerit, du-
bitatur. Beatus Rhenanus vicinos Frisiis fuisse,
et inde ad ripam Rheni ascendisse existimat, quia
non dubium est, Constantini tempore Francos
tenuisse Sycambrorum regionem , et Bataviam,
id est, Hollandiara. Et Claudianus scribit ad
Stilliconem :

Rlienumque ininacem
Cornibus infractis adeo mitescere cogis,
Ut Salius iam rura cola , flexosque Sycambri
In falcem curvent gladios , gemiiiasque viator
Cum Tideat ripas , quae sit Romaua requirat,
Ut iam trans flnvium non indignaute Cayco
Pascat Belga pecus : mediumque iugressa per Albim
Gallica Francorum montes armenta pererrent.
InteUigi autem et Sallas Francos ex Marcellino
notum est. Quod nomen cum a Sala flumine fa-
ctum esse scribatur, tunc quoqne Francos regio-
nem ad Salam versusMenum et Rhenum tenuisse
apparet, unde et Salingi I^ranci (Ucii sunt.

Oppidum est e regione Coloniae Agrippina^

reprehenduntur inepti scriptores, qui fabuhis ex ! SXeutfcfe, ubi tabula in veteri raonasterio reperta

se^e finxerunt de filiis Hectoris, quas omitto, et
ex Troia Francos educunt.

Nomen Francorum ceiebre esse coepit tem-
pore Gallieni imperatoris, quia Posthumus eos
armavit contra Gallienum. Sed tunr fuisse eos
in ripaRbeni, et vicinos Galliae Posthurai histo-
ria ostendit. Deinde expresse scribitur, Aure-
lianum triginta millia Francorum prope Mogun-

est, in qua scriptura fuit, eam arcem a Constan-
tino extructam esse in terra Francorum, ut ibi
praesidium ad defensionem Coloniae Agrippinae
collocaretur.

An autem descenderint a ripa Moeni, quaeri
pofest? Strabonis et Hieronymi dicta magis signi-
ficant descendisse eos ad Rhenum, quam primum
in littore Frisiaco natos esse.

953

I. CHRONICON CARIONIS. Pz\RS II.

954

A Gjllieni imperatoris irorte ad lionorii im-
peratoris tempns sunt anni circiter centum et tri-
ginta. Intra hoc tempus Franci cum mullis im-
peratoribus dimicarunt, et late in ripa Germanica
Rheni processerunt. Sed Honorii tempore trans
fUienum potiti sunt urbe Trevirorum, et longius
in Celticam et in Belgicum progressi sunt.

Scribitur autem hac occasione vocatos esse a
Treviris, quia praeses Honorii Lucius rapuerat
uxorem viri nobilis. Ut igitur llbidlnosus prae-
ses expellerelur, accersita sunt auxilia Francica,
sicut saepe propter llbidines magna regna mutata
sunt. Primum autem regem Franci post transi-
tum inGalliamWarmundum nominant. Ab hoc
initia pulcherrimi regni Francici, quod Celtlcani,
Belgicum et magnam Germaniae partera tunc
complexum est, recensentur, ut postea sub Ho-
iiorio dicetur. Nunc ad seriem temporum redeo.

Posthumus cum haberet auxilia Gallica et
Francica, septem annos tenuit imperium, et
saepe vicit exercitus Gallieni. Tandem fraude
interfectus est, Lolliani ducis insidiis, quem sta-
tlm Victorlnus praeses Colonlae Agrippinae inter-
fecit. Gallienum postea interfecit prope Medio-
lanum Cecropius Dalmata. Multiplex enim du-
cum inter sese, qui tunc imperatores dici volue-
runt , laniena fuit.

Anno mundi quater millesirao ducentesimo tri-

cesirao terlio.
Anno Roraae millesimo vicesimo prirao.
Anno Chrlsti ducentesimo septuagesimo prirao.

Flavius Claudius.

Flavius Claudius imperator factus est ab
exercltu ad Mediolanum , cuius iudicium postea
comprobavlt Senatus. Regnavit annura unura et
raenses novem. Quanta fuerlt ipsius virtus, ex
Senatus testlmonio apparet, in quo haec verha
recitata snnt: Claudi Auguste tu Frater , iu Pa-
ter, tu ainicus ^ tu bonus Senaior, iu vere Prin-
ceps. Haec praeconla multas eximias virtutes
complectuntur. Dum autem Gallienus in luxu et
popinis vivit, et per seditiones raulti se impera-
lores norainant, et inter sese dimicant, trecenta
millla Gottorum et Herulorum ad fluvium Tyram
collecta, transierunt partira inMysiara, partira in
Macedoniara, et late grassati sunt rapinls et cae-
dibus. Obsederunt etiam magnas urbes , Thes-
salonicam et Cassandream. Adversus hos Clau-
Melanth. Of£R. Vot. XII.

dlus duxit exercitum, et magna cclerltate disper-
sos in dlversa loca oppressit, tantamque multitu-
dinem foellciter delevlt. Allquanto post haec
praella, morbo extinctus est. Post eius mortem
Senatus honoris ipslus causa clypeum aureura, in
quo imago eius exprcssa fult, in Capitolio collo-
cavit.

Anno mundi quater millesimo ducentesimo

tricesimo qulnto.
Anno Fiomae millesimo viceslmo tertio.
AnnoChristi ducenteslmo septuagesirao terlio,

Valerius Aurelianus.

J^alerius Aurelianus ^ natus in Syrmio in
farallia ignobill, matre sacrlficula Solis, cum sub
Claudlo praecipuus dux esset contra Gottos, et
ductor equltum, post eum ab exercitu iraperator
factus est, cuius iudlcium coraprobavit Senatus.
Pvegnavlt annos sex. MUItari virtute excellult,
sed propter crudelitatem venit in odium,

Fult autem dlgna laude severitas eius in re-
genda dlsclpllna. In poena militis qui hospltam
per vlm compresserat, imltatus est Bessi suppli-
ciura: inflexis duabus arboribus eum alligavit,
quae cum rursus erigerentur, miles discerptus est.

Antequam factus est imperator Aurelianus,
pugnavit cum Francis ad Moguntiam , ubi triginta
millia Francorum trucidata esse scribitur.

Postquam autem successit Claudio, terribills
expeditio Marcomannorura et Suevorum retraxlt
eum In Italiam, qui iam Mediolanum ceperant,
et terrorem urbi Roraae sirailem Cimbrlco incus-
serant. Munlto igitur liraite imperii, properans
in Itallara, apud Placentiam delevit Marcoman-
nos et Suevos, sed magna clade Romani exercitus
prius accepta. Fuerunt autem Marcomannl par-
tim Boiemi, partlm Moravi et Austriaci, ut nunc
norainamus Suevi Alpibus vicini, qui se cum
Marcomannls coniunxerant. Pacata Italla Ro-
mam profectus Aurelianus, sedltiones urbanas se-
davit, et multis civlbus interfectls, utcunque lu-
dicla restituit, et constituto urbis statu, duxit
cxercitum adversus Zenobiam , quae Syriam et
vicina loca tenebat, et fiHIs regna quaerebat.
Haec regina velut Serniramls duxlt exercltus, et
antea fortiter repulit Persas. Postea, cum Syriam
Ptomanis aderaptara tradere fillls conaretur, re-
petenti eam Aureliano, cessuram se esse negavit,
61

955

SCRIPTA PH. MEL. AD lilST. PROF. ET PIIILOS. SPECTANTIA.

956

Facta sunt igitur allquot praelia, in qulbus Ze-
nobla duce aliquotiesRomanl exercitus pulsl sunt.
Tandem circumsessa Palmyra cum Zenobia ex ea
urbe in loca tutiora discederet, conspectam in eo
itinere Aurelianus coepit. Hic belll finis fuit;
viva Romam ducta est, ubl in triumpbo splen-
didisslme ornata currum Aurelianl in m.igna turba
captivarum, antecessit cum filiis et filiabus. Po-
stea concessum est Zenobiae, utRomae more pri-
vatae matronae cum filiabus viverct. Romae Au-
relianus cum alia quaedam pacl ulilia constitnit,
tum etlam aiiyrjGTiav sanxit, ne audirentur, qul
deferebant male locutos de principihus. Deinde
rursus ex urbe ad bellum Vindelicum discesslt,
ubl Boios quos nunc Bobemos nominamus egres-
sos ex saltibus suis et populantes oram Vindell-
cam repulit. Inde rediturus In Orientem non
procul Byzantio interfectus est a militibus, inci-
talis a scrlba Mnestheo, cui Aurelianus necem
minitatus fuerat, sed statim exercitus deMnestheo
poenas sumpsls eumque bestiis obiecit.

De Ecclesia,

Dum Inter sese Romanl duces sub Gallleno
belligerantur, crevit Ecclesia: multi enim liben-
tlus amplexi sunt doctrlnam de vero Deo, cum
viderent scelera , furores, et poenas Implorum
prlncipum, qul Idola defendebant. Slmul autem,
ut fit In confusionibus Imperiorum, prava ingenla
sparserunt Impias opinlones. Ac praeclpue duae
furlae dlversis locis valde perniclosae fuerunt:
Manes in Persia, a quo Manichael nominatl sunt,
et Paulus Samosatenus Antiochiae. Attigit Aure-
lianl tempora uterque. Imposturae autem dissl-
miles fuerunt. Manichaea pugnans cum ludicio
ratlonls et clvill consuetudine vitae, absurda,
monstrosa , barbarica, spectro slmilis, seu Chl-
merae, seu Empusae conflata ex stoicis delira-
mentis, et fanaticls furoribus ac simulatis adfla-
tibus. Samosatenlca vero, ut bella meretrlcula
fucata philosophicis coloribus, lasciviens, et
blandis illecebris Invltans curlosa Ingenia, non
tunc primum nata, sed antea Plolini disputatlo-
nibus Alexandriae compta. Cognosci utraqua ex
nostrae aet^tis spectaculis potest. Furores ana-
baptistlci similes sunt Manichaeorum Servetus
Hispanus, qui diu fuit In academiis Mahometicis
in Numidia, Samosatenicam Illam meretriculam
In theatrum reduxit.

Cum autem necesse slt vetera certamina et
verae Eccleslae ludicia nosse, non praetereundae
sunt hae maximarum rerum controversiae, prae-
sertlm cum res ostendat, id quod Thucydides In-
qult, accidere, ut donec eadem homlnum natura
manet, similla multa accidant,

Ut autem de nostrae aetatis confroversiis re-
ctius iudicare possimus, prodest collatio veterum
certaminum et iudiciorum.

Nec dlfficilis est refutatio Manichaeorum,
qula multl sunt manifesti furores. Et extant ve-
tustae refutationes scriptae ab Irenaeo contra Mar-
cionem, et ab Augustlno contra Manichaeos,
quas legere erudltos utile est, et multae recentes
contra Anabaptistas,

Fuerunt autem haec praeclpua capita mani-
chaeae sectae. Ut Stoici dlxerunt: Duo principia
esse parlter aetcrna, Novv y.al vlrjv, ita Manl-
chaei duo principia pariter aeterna , et Inter se
pugnantia finxerunt, Bonum et Malum , Bonum
nominaruntLucem, Malum tenebras et materiam,
quam dixerunt, malorum omnlum causam esse.
Ortos a malo nomlnarunt ^oixovg y.al vkixovg,
Hos dlxerunt, quia haberent semina malae mate-
riae, necessarlo scelerate facere, nec posse ad
Deum converti. Contra vero ortos a bono Deo,
necessario recta facere, nec damnarl eos posse,
qula sint in els lucis semina , nec tenerl eos lege
etlam cum contraria legi faclant, qula lex tantum
iudicet ortos a materia.

Ita docuemnt omnia necessario fierl, bonas
et malas actiones, et prorsus nullam esse huma-
nae voluntatis llbertatem in bonis et malis aclio-
nibus interloribus et exterlorlbus.

Reiectis etlam prophelicis et apostolicls scrl-
ptls, novum Evangelium scrlpserunt, et ut ante-
cellere communi bominum multltudlnl et Semidei
vlderentur, slmularunt enthuslasmos seu adflatus,
sublto in turba se in terram abliclentes et velut
attonitl dlu tacentes, delnde tanquam redeuntes
ex specu Trophonio, et piorantes multa vaticinati
sunt. Prorsus ut Anabaptistae recens fecerunt in
sedltlone Monasteriensi, Etsl autem in quibus-
dam manifesta simulatio fuit, tamen aliquibus
reipsa a diabolis furores Immlssos esse certum est.
Finxerunt etlam conlugium, pollticum ordinem,
Magistratus, et iudlcia, opera esse, non lucis
seu boni Dei, sed mall principli, Hi furores
multa tetra scelera, libidinum confusiones et se-

957

X. CIIROISICON CARIOMS. PARS 11.

958

diUones pepererunt. Slcut liistoriae Clomenlis,
Epiphanii et Eusehii, iniie usque a Marcioftis
lempore narrant, in qnihus scrihitur colhiviem
Marcionis oppidum Phr} giae Pepuzam nominasse
lerosolymara, et ihi seditionem movlsse, prorsus
ut Anabaptistae sedilionem in urbe Monasteriensi
moverunt.

Tandem vero Manes dicitur hoc raodo pe-
riisse, Cura se pro medico venditaret apud regem
Persicum, et filium eius in curatione, seu dolo
sen inscitia necasset, rex Persicus cutem ei de-
trahi iussit, et slc eum interfici.

Cohorrescamus autem haec monstrosa dog-
mata legentes, et considerantes quanta multi-
tudo fascinatorum in ea secta fuerit, et quam diu
haec pestls duraverit. Nam utMarcionis tempora
omittam , post Aurelianum Manichaei magnos
coetus in Persia, Aegypto, Afrlca et in muUis
Asiae locis habuerunt, amplius ducentis annls.

Haec cogltantes agnoscamus et esse Diabolos,
et horribillter insidlari Ecclesiae, et non adsen-
tiamur inexploratls dogmatibus, sed doctrinam
Ecclesiae recte dlscamus, et assiduls votls a Deo
petamus , ut nos doceat et gubernet , slcut Pro-
pheta clamat: Fac cum servo tuo secundum mi-
sericordiam tuam , et iustificatlones tuas doce me.
Sintque in conspeclu firmae refutaliones, sumptae
ex persplculs testlmonlis dlvinis, quae affirmant
esse unum et aeternum prlnciplum bonura, Deum
verum creatorem omnium creaturarum et uni-
versae materiae corporum : nec esse allud aeter-
num prlnciplum pugnans cum bono, necpeccatum
orlum esse ab aeterna natura, nec ex materia, sed
a voluntate Diabolorum et primorum parentum,
qui se libere averterunt a Deo, quia scrlptnm est:
NonDeus volens irapietatem tu es. Item, lohan-
nis 8.: Quando mendacium Dlabolus loqultur, ex
propriis loquitur, quia mendax est, et pater men-
dacil.

Falsum est etlam propter materlam diversam
allos posse converti, alios non posse converti,
quia certum est non esse discrlmen in propaga-
tione hominum, propter diversas materlas, quod
ad peccatum attlnet, sed omnes homines ex Adam
et Heva propagatos, ex commixtione maris et foe-
minae nascentes, adferre peccatum orlglnis, ut
capite qninto ad Romanos perspicue dicitur.
Rursus etiam omnes, qui in veris doloribus voce
Evangelii , id est, promlssione graliae erlgunlur,
fiunt haeredes aeternae salutis, nec consolatio ex-

cutiemla cst his imngln.idunlbus, quae fingunt
discrlmen in hominum materia esse, aut in Deo
^Qooomol7]ipiay. Sed utraque concio universalis
esl: Accusatio peccati in omnibus, qui nati sunt
ex commixtione marls et foemlnae, et proralssio
graliae, luxta haec dicla: Venite ad me omnes
qui laboratis et on^iati estis, et cgo reficlam vos.
lohannlsS.: Sic Deus tlUexIt mundum, ut uni-
genitum filium dederit, ut ornnls qul credit in
eum non pereat, sed habeat viiAin aetcrnam.
Item : Deus vult omnes homines salvoc fieri
Item: INon est in Deo 7i(>0(7W7ro/.7i/'/a, etc.

Quod etiara Manlchaei dixerunt: Omnla ne-
cessario fieri , bonas et malas actiones, tetrura et
diabolicum mendaclura est, conturaeliosum con-
traDeura, et pernlciosum raoribus, Manlfestum
est enlra Paulum adfirmare esse aliquam iusticiara
carnis, quae est externa gubernatio, qua homo
libere regit externa raembra, ne faclant contra
legem Del. Ideo inquit; Lex Paedagogus est.
Allqua Igitur Ilbertas est, et in non renatls, vide-
Ilcet regendi externas actiones, seu, ut nos loqui-
mur, regendi locomotlvam. Multo verius est
liberlas in renatls, loseph adiuvatur a Spiritu
sancto , ut heri conlugem fugiat, et tamen Ilbere
et volons non coactus fugit. David libere et vo-
lens non coactus raplt alterlus conlugem , et po-
terat imperare externls merahrls, ne allenara at-
tingeret, praesertlm cum antea domicllium fuis-
set Spirltus sancti. Posse igitur labi renatns
ostendunt exempla Pharaonls, Saulis, Davldls,
Petri et aliorum innumerabilium, quorura allqui
rursus ad Deum convertuntur, ut Aharon, Da-
vld, Aliqui ruunt in aeternum exitium, non
quod sint ab alia materia ortl, sed suae volunla-
tis mallcla.

Errores Manlchaeorum de conluglo ct poli-
tico ordlne, cum manifeste impii slnt, testimonla
sunt eam sectam et simlles, Diabolorura organa
esse. Cum igitur fillus Dei velit dlscerni veram
Eccleslam ab impia colluvie, doctrinarum voce,
slcut scriptum est: Oves meae vocem meam au-
diunt. Item: Ex fructibuseorum cognoscetis eos,
Sciamus Manichaeos et simlles cum manlfeste im-
pios furores defendant, nequaquam esse cives Ec-
clesiae Dei, et fugiamus et execremur eos tan-
quam hostes Dei, et agralna Dlabolorura. Ex-
tant autem scripta de coniugio et polltico ordlne
in nostris Ecclesiis edita, quae Manichaeis , Ana-
baplistis et aliis fanaticis opponi volo, Nam huius

61 *

959

SCPvIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHiLOS. SPECTANTIA.

960

scripti modus non patltur ea hic repeti. Sed nota
sunt piis, et alibi saepe repelita sunt, Et mihi
gratum est prorsus eadem ab Irenaeo dicta esse.

Adiiciam pauca et de Paulo Samosateuo, qni
blaspheiniam renovavit, quam non tantum ab
Eblone et Cerinlho post ApostoZos sparsam esse
iudico, sed existimo prlmuw aDiabolis impulsum
esse Cain, ut doclrin»"! de Messia Irrideret, et
negaret tunc ades-sc Eccleslae filiura Del. Deinde
secutae s"nt malores tenebrae et ethnica idola,
Postca In populo Israel Pharisael et Zadducaei
etiam negaverunt In Messla fore dlvlnam et hu-
manam naturam. Ita delnceps semper habuit
Diabolus sua organa, quae iillum Dei contumelia
adfecerunt, spretis testimoniis prophetlcis et apo-
stolicis, donec tandem eam blasphemlam horrlblll
potentia regnl Mahometlci late propagavlt et sta-
bllivlt. Haec ingentia mala consldereraus, et pro-
phetlcae et apostolicae doctrinae testimonils nos
confirmemus, et slraul petamus nos ab ipso filio
Dei docerl et confirmari.

Existlmo autem Samosateno tunc fuisse hanc
occasionem spargendae blasphemlae: Zenobia
rauller Arablca, quae Antiochiam et Syrlam tene-
bat, didlcerat, ult multi alii Arabes doctrinam
ludalcam. Hnic reginae cum familiarls esset
Paulus Samosatenus Antiochenus Episcopus, ut
eam ad Christianos inflecleret, doctrlnam de
Messla transformavlt in ludaicas oplniones. Et
recens in Schola Alexandrina Plotinus allegorlas
71(^1 koyov suae phllosophiae raiscuerat. Et ad-
paret multorum dlsputatlonibns haec agltata esse.
Inde sumpslt praestigias Saraosatenus, et conten-
dlt in Christo tantum esse natnram humanam, et
Xoyov in lohanne non inteUigl oportere aliquld
subsistens seu vcpiOTaiievov , sed posse intelligi
decretum seu sonum evanescentem proralsslonis.
Haec in IIIo gynaeceo Zenoblae et inter alios ho-
niines curiosos magnos plausus clebant. Estque
defensus Samosatenus a Zenobia circlter decen-
nium.

Ahquotles autem vicinarnm provinciarum
Episcopl ad refutandum Saraosatenmn convene-
nmt. Fuitque praecipua autoritas dnorura qui
Samosateno contradix/runt Dlonysii Alexandrini
et Gregorii Neocesariensls, qui rairaculis clarus
fult. Hulus extat confessio, quam prodest omni-
bus nolisslmam csse, quae recilatur in libro se-
plimo hlstoriae Eusebii:

Unus Deus Patcr Verbi viventls, sapientlae
.«ubsistentls et imaginls suae, perfectus perfecti
genltor, Pater fiHi unigenlti. Unus Dominus,
Solus ex solo, iraago Patris verbura efficax, fihus
verus veri Patrls, et invislbills ex invlslbili, sem-
plternus ex serapiterno, Immortalls ex imraortalr.
Unus Spirltus sanctus ex Deo substantiara habens,
qul per fillura adparvit, sanctlficans, et per quem
Deus super oranla et in oranibus cognoscitur.

Talla vetustalls iudlcia et testiraonla recen-
seri in historils ulUe est, qula cura servet Deus
Ecclesiara , nec slnat eura prorsus deleri, excitat
aliquos, qui veritatera in prophetlcis et apostoll-
cis scriptls et testlmonils tradltam retlneant et aliis
ostendant, ac in magnls certaminlbus eos adiuvat,
et suis testiraonlls ornat. Hanc Eccleslam vult
Deus tanquam monltricem audlri, slcnt scrlptum
est: Nlsi vitula mea arassetls, non invenissetis,
Vult autem fontes conslderari ex qulbus bi tesles
doctrinam hauserunt. Tunc igltur ostcndernnt
pii senes semper et Prophetas, et delnde Aposto-
los idem doculsse, vldelicet mlssum esse ad Ec-
clesiam ab inltio filium Dei, et hunc allocutum
esse patres, et custodem fuisse Eccleslae, slcut
Paulus inqult , adfuisse Christum patribus in de-
serto. Et lacob inquit: Benedlcat his pueris
Deus, et angelus qul eripuit me ex omnibus ma-
lis. Ac dlcta quae adfirmant adfulsse Ecclesiae
Messiam antequam adsumpsit humanara naturara,
perspicue oslendunt rbv loyov^ qui adsumpslt
humanam naturam, nequaquam esse sonum eva-
nescentera, sed aliquld vivum, intelllgens, sub-
sistens et vcpiaTdiiisvov, slcut ipse Domlnus in-
qult: Antequam Abraham natus est, ego sum.
Itera: Glorlfica me ea glorla, quam habui apud te
antequam esset mundus. Item : Nerao ascendit
in coelura, nlsi qui ex coelo descendit fillus ho-
rainls, qui est in coelo. Et dlcta prophetlca
multa congruunt. Mlcheae 5. : Egressus elus ante
dies mundl. Zachariae 12.: Adsplclent me quem
confixerunt. Deinde omnia dlcta in propheticis
et apostollcis scrlptis de omnipotentia et invoca-
tione Messiae, firma testlmonla sunt de eius dlvi-
nltate, qualia haec sunt: Ego vltam aeternam do
els. Item: Sine me nlhll potestls facere.' Ego
sum vitis, vos palmites. Et Ephes. 1.: Qui est
caput omnia In omnlbus perficiens. Et valde illu-
slria sunt dicta Coloss. 1.: Per Christum condita
sunt omnia, et ipse est ante omnla, et omnia
per eum consistunt. Haec cum de Christo iam

961

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

962

manifestalo dicantur, necesse est in eo esse natu-
ram divlnam. Et ad Ebrae. 1. dicitur: Per quem
secula fecit, qui est ajiavyao^ia gloriae, et cha-
racter substantiae eius ferens omnia verbo poten-
tiae suae , etc.

Talibus dictis nos confirmemus, et testimo-
nia veteris Ecclesiae adiungamus Irenaei et alio-
rum. Et quidem adfirmat Irenaeus se doctrinam
suam accepisse a Polycarpo lohannis auditore.
Discernit igitur Paulus Christura a caeteris San-
ctis, ait, in eo habitare divinitatem acouaTiy.dig,
quasi dicat: In caeteris ut in EHa, Davide habi-
tat divinitas effective et separabiHter. At inChri-
sto inseparabihter, et ita ut humanae naturae
unita sit mirando modo unione hypostatica. Ve-
tustas usa est qualicunque similitudine, quae extat
apud Athanasium, Cyriilura et lustinum: Slcut
anima gestat corpus humanum, sic gestari in-
quiunt ab imagine coeterna patri naturam huma-
nam in Christo, Verba apud lustinum haec
sunt : Tirsg jnty z^v erawir wg xpvxrjg TiQog ro
(Jiuiiia vorjaarT,8g f ovTwg ly.dEdvjy.aGir, xal agao-
^Lor ye to naQadsiy^ua, el y.al jlu) y.aTo. narTa
y.aTO. Ti yovr,

Haec breviter Inserul hlstoriae, ut lectores
et veteris Ecclesiae iudicia considerent, et ab his
commonefacli testimonla in fonlibus quaerant, et
confirment in mentibus' veras sententias de filio
Dei, ut ardeat invocatio, et alacriter confngiant
ad eum, sicut praecipit: Venite ad me omnes qui
laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.

Anno mundi quatermiilesimo ducentesimo qua-

drageslmo primo.
Anno Romae milleslmo vlcesimo nono.
Anno Christi ducentesimo septuagesirao nono.

Tacitus,

Taciius Imperator factus est ex Senatuscon-
sulto, cum sex mensibus sine imperatore exerci-
tus essent, et Senatui iudiciurn permitterent, qui
propter virtutem elegit Tacitum. Sed et senex
fuit , et sexto mense imperii mortuus est in urbe
Tarso. Quanquam autem Florianus Taciti fra-
ter succedere ei conatus est, tamen exercltus ele-
git imperatorem Valerium Probum, culus virtus
exercitibus nata erat. Cum igitur in conclone
militari dictum esset, quaerendum esse Impera-
torem fortem, sanctum et probum, tota raulti-

tudo quasi omen sequens acclamavll : Probe Au-
guste, Dii ie servent,

Anno mundl quater milleslmo, ducentesimo

quadragesimo secundo.
Anno Romae milleslmo triceslmo.
Anno Christl ducentesirao octuagesimo.

Valerius Probus.

J^alerius Probus factus est Imperator suffra-
giis exercitus qui Tarsi erat, et libenter receptus
a Senatu et omnibus exercitibus. Piegnavlt annos
sex et menses tres. Natus fuit in Syrmio ex
patre Tribuno , vir iustus et fortls.

Initio imperil duxit exercitus ex Oriente in
Galliam, quia et Francl eam invaserant, et
Lugdunl Procuhis , et dux llmitis Fihetici Bono-
sus, nomlnaverant se imperatores. Depulcis Igi-
tur ex Gallla Francls, et interfecto Proculo, pa-
cata Gallla, Probus Bonoso qul Rhetlani tencbat,
et Almanis bellum inlulit, quos ultra Nicrum ce-
dere coegit.

In hac hislorla prlmum invenlo nomen A/-
manorum, quae appellatio abolevit nomen Pihe-
tiae. Nec dubinm est proprle hanc vocem in ve-
terlbus historiis tribui populis, qui sunt inler
Alpes et Moguntlam.

Unde nomen factuni slt quaerltur. Quidam
deducunt a lacu Lemano. Alii existimant esse,
quasi aVizxitX) 9}Zcin, id est, promiscuam raultitu-
dinera, quae coucurrlt ad libertatem recuperan-
dam propter tyrannldesRomanorum ducum, Agr;-
thias a Graeca voce dlctos esse scribit, quasi alri-
juorag, id est, errantes seu vagabundos. Ego
existlmo idera nomen esse Alanorum et Alma-
norum,

Sunt autem hodie Alani non procul a Con-
stantinopoll , quorura tanta est vlrtus, ut adhuc
retineant Hbertatem etEccIesias. Fuisse eos oHm
Getis et Dacis vicinos apparet ex Dionysii versi-
bus, ubi dlcitur: Aa.y.wr d^ aGntTog aia^ y.al
aXy.ri trTsg alarol , id est, lataque Dacorum re-
gio , fortes et Alanl. Est et apud M;jrceilinum
llbro 21. longa Alanorura descriptlo. Bella cum
Hunnis gesserunt tempore Valentis.

Etsi autem nomen Almani vicinum est, et
effusam esse Alanorum gentem In Occidentem
ccnstat: tamen non adfirmo inde fuctam esse ap-
pellationem Alraanorum. Gaeterum etymologia

S6d

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPEGTANTLV.

964

Probas honorificum testimonium de eo ad

(iulcis est Alman abElam, quod est iuvenis, unde Filios nuncupavit Caesares, Carinum et Nume-
et Alma esl , quod virginem signiiicat.

Ut antem Francorum primum fit mentio in
GalUeni liistoria: ita observabis inter gentes a j Senatum scripsit, his verbis: Foelix esset nostra
Probo viclas primum nominari Alemanos. Re-
pressit autem Probus utranque gentem , Francos
et Almanos, trucidalis quadringentis millibus
hominum. Franci in Belgico vlcti sunt, et re-
ceptae Gallicae civitates sexaginta, Alemani ad
Nicrum profligati sunt.

Simul in Rhetia Bonosus , qui se impera-
torem nomlnaverat, et Alemanos concitaverat,
victus est. Hlc laqueo sibi vitam finivit. Et quia
fuerat heluo, et habuerat ventreu) deformiter
tumidum, iocus militaris sparsus est: Non homi-
iiem pendere, sed amphoram.

Pacatis his regionibus Probus In Asiam duxit
exercitus per Thraciam , ubi Gottos repressit, et
inuita millia in agris imperil collocavlt. Latro-
cinia in Cllicia sustullt. Cum Persis et Parlhis
pacem fecit, ac regressus ad bella magls necessa-
ria, Sarmatlca et Gottica. Cum in Syrmlo mlll-
tes oneraret hibore slccandl paludes , aliqul tu-
rnultuantes seditlonem adversus eum moverunt,
et fuglentem Probum Imperatorem in speculam
interfecerunt. Reliquus exercitus dolens extln-
ctum esse iustum , fortem, foelicem et utilem im-
peratorem, sepulcrum el feclt, cum hac inscrl-
ptione: Hic Probus imperator vere probus sltus
est, Victor omnium gentium barbararum, Victor
etlam tyrannorum.

Quanquam autem excellens in eo virtus fuit,
et gubernatio foelix : Tamen exemphim est non
sohim inconslantiae fortunae, sed potius ingratl-
tudinis, levitatis et furorum vulgl, quod eum
temerarlo impetu et sedltlose oppressit. Et ad
regulam congrult: oxlog ovv afxa&la jueyiGTOv
y.ay.ov» Itera: /law ^iri mozevsj nolvTQOJiog
iozlv ojUiXog.

Anno mundl quater millesimo ducentesinio

quadrageslrao octavo.
Anno Romae milleslrao, trlcesimo sexto.
Anno Christi ducentesimo octuagesimo sexto.

Carus Narhonensis.

Carus JSarbonensis, cum Praefectus prae-
torio esset, propter virtutem suffraglis mllita-
ribus Imperator factus est. Regnavit biennio.

Respnblica, si plures Cari similes haberemus,
Ideo Senatus llbenter comprobavlt mihtarem suf-
fragationem, praesertlm cum virtus eius noblH-
tate generis et erudilione ornata esset.

Qula vero audita Probl morte vicinl Panno-
nlis Sarmatae rursus in Pannoniam et Thraclam
Irruptlones faclebant, prlmum omnlum Carus
Sarmatas represslt, sedecim milHbus interfectis,
et viginti milhbus captis,

Pacata viclnia transivlt in Aslam ad bellum
Perslcum. Cumque ad fatalem iinperil Romani
hmitem, ad fluvium Tygridem pervenisset, mor-
tuus est.

Successurus erat filius Numerianus, qui
propter nobilltatem, optlmos mores, erudilio-
nem, et patris memoriam a Senatu et exercilu
diligebatur. Sed eius socer Arius Aper, ul im-
perlum in sese txansferret, occidit eurn. Id cum
comperisset exercitus, in concione accusato Apro
imperatorem eligitDiocIetianum, qui moxAprum
palam spectante exercltu interfecit. Id factura
congruit cum vaticlnio muHeris \nTungris^ quae
una Druidum fuit. Sunt autem dictae sacerdo-
tes Druidae, a fidehtate, SreiV, quasl dicas: bic
uertra^X>eten. Haec praedlxerat Dlocletiano, ob-
iurgans eum quod parce solveret in hospitio,
futurura esse iraperatorera , cura Aprum occi-
disset.

Facta autem pace cura Persis Dioclelianus
exercitura reduxit in Europara, et Carino in Dal-
raatia norainantl se Imperatorera occurrlt. Cari-
nus dlssimlh*s patrl et fratri cum fliigitioslssimus
esset, et Heliogabali mores imltaretur, ab exer-
citu desertus et occisus est,

Cum igitur et Orientis et Occidentls exerci-
tus Diocletianum feclssent imperatorem, Senatus
milllarem sufifragatlonem comprobavlt.

Anno raundi quater milleslmo, ducentesimo

quinquagesimo.
Anno R.oraae millesirao trlcesimo octavo.
Anno Chrlsti ducentesirao octuagesirao octavo.

Diocletianus,

Diochtianus natus in Dalraatia, patre scrlba
Senatoris Amilini, matre Dioclea, imperator

965

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

966

factus est. Regnavit annos viginti. Inltio impe-
rii reducens exercitum ex Asia viclt Carinum in
Dalmatia, qui patri Caro succedere conabatur.
Postea cum multi novi motus in provinciis orti
essent, et metueret futurum ut alihi alii crearen-
tur imperatores, raaluit ipse collegam fidum suo
iudicio eligere. Adiunxit ergo sibi collegam
Maximianum ^ fortem et peritum rei mihtarls,
sed truculentum et libidinosum. Hunc pari po-
testate Auguslum nominavit. Horum integra
mansit concordia, et Dlocletlanus se lovium no-
minavit, MaximianumHerculeum. Cumque pro-
pter diversarum gentium motus opus esset pluri-
bus fidelibus ducibus, duo Augusti rursus nomi-
nant duos Caesares: Dlocletlanus Galerium Ma-
ximlnnra, natura in Thracia ripcnsl. Maxlnila-
nus Flavium Constantium ^Xw()orj cuius virtus
tantafuit, ut Carus imperator, si vlxisset, Inter-
fecturus fillum flagltlosum decreverlt successorem
nominare hunc Gonstantium. Conliigiis etiam
foedera confirmata sunt. Dlocletianus filiam Va-
lerlam dat Maximlno: Maximianus Herculeus
privlgnam Theodoram Constantlo. Duo in Orien-
tem proficlscuntur. Dlocletianus Aegyptura re-
ciplt, obsessa Alexandria octo raenslbus raagnam
multltudlnera trucidavit. Achilleura, qui se
norainaverat imperatorera , obieclt beslils dila-
nlandura,

Maximlnus contra Narseum regem Persarum
raissus priraura victus est. Postea vicit capta re-
gia Gaza.

Maximianus priraum in Occidente Galliara
pacavlt, oppresso Aeliano, qui ut se iraperatorem
faceret, agrlcolas concltaverat. Deinde cum in
Africa JMilite.s Quinquagenarii seditionem mo-
vissent, qui volebant dimlssionem fieri, et dari
agros Quinquagenarlls, profectus eo Maximianus
eara sedltlonera represslt,

DlfficilHma pars bellorum mandata fuit Con-
stantio, ut Francos et Alemanos domarei, qui
cum saepe cum eis confllxlsset, tandera sexaglnta
millibus Francorum et Alemanorura trucldatls
recuperavlt Belglcura et Rhetlara. Eo tempore
Spiram ad Rhenum condidit, ubi matrera Clau-
diara sepelilt. Natus est enira Constantius ex
Roraana stlrpe nobih*ssima, patre Eutropio, et
raatre Claudia, filla iraperatoris Claudli, qui an-
tecessit Aurellanum,

Pacatls iam omnibus provincils imperatores
Diocletianus et Maximianus, cum circiter decem

annos regnassent, Nicomediae conveniunt , el de
delendls Ghrlstlanls deliberant: quia disseiisio
rcligionis raagnas discordias In farailiis et In im-
perlo parlebat. Et quia inter ipsos Christianos
multa dissidia erant, divulsos Inter sese facilius
opprimi posse sperabant, iuxta dictura: Concor-
dla res parvae crescunt, discordla raaxlmae dila-
buntur. Erant etiam multi transfugae et alii
sycophantae inter eos qui Christiani nominabaii-
tur, qui tanquam Furiae eX.^AldoTOQtg incltabaiit
et armabant imperalores.

Duravit haec saevicla clrclter decennlum,
et nuraerarl potest inter exempla dluturnae cru-
delitatis praecipua, quae Ecclesia sensit, qualem
in Aegyplo Pharaonum teropore, et deinde An-
tlochi, experta est.

Ediclura proposltura est, slmlle Anllochl
edicto: Ut omnes homines ubique sacrificarent
DIIs imperalorura: Non sacrificaturl afficerenfur
suppliciis: Et ut terapla et libri delerentur. Niilla
raagna urbs fuit , in qua non quollclie circiter
centum rapereiitur ad supplicla. Conspeclum
est, bestlas parcere multls, qui efs oblecti ernnt.
Abstiupre etiara a sanctorura cadaveribus. Ita
oslendlt Deus, bestias raitlores esse tyrannls. Et
taraen bestiae saepe lacerarunt ipsos carnifices et
impios spectatores. Annotatum est, in uno m.eiise
septendeclm millia in diversls locls interfecta esse,
Haec fiebant Diocletianl, Maximlani et jMaxImini
crudelitate, Postea etiam Maxentll. Gonstantins,
qui Galllara et Gerraanlara regebat, non fuit
huius saevlciae soclus, sed Chrisllanis in hac parte
imperii, quam ipse tenuit , peperclt.

Mllitabat eius filius Constantinus apud
Diocletianura In Aegypto, ubi et Dlocletlanus et
Maximinus insldias ei struxerunt, ut eura e me-
dio tollerent, sed effugiens redilt ad patrem in
Galliam.

Ita cum in Asla , Syria et m Italia nobills-
siml homiiies Interfecti essent, et in multls urbi-
bus solitudo esset, Dlocletianus et Maximlanus
imperiura uno dle volentes deposuerunt: vel do-
lore, quod perficl non posse vlderunt ea, quae
moliti fuerant, vel raetu Constantlnl. Dlocletla-
nus sibi ipse postea mortem consclvit, cura Ma-
xentiura Constantinus interfecisset. Qua in re
considerandae sunt vehementes naturae, quae in-
cendia anlraorum disslmilima habent, nec secun-
das res nec adversas moderate ferunt. Movent

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTAMTIA. 968

957

inuistas res coeco et ingenll Impetii. Postea fru-
strati opprimuntnr magniludine dolorum, sicut
accidlt Antonio et aliis mnltis.

Ma<^is ostendit melum Maximianus, quiRo-
mam rediit, ut a Praetorianis reciperetur, et
rnrsus nominaretur imperator. Sed cura filius
Maxentius eum expelleret, fugit Massyliam ad
generum Constantinum, cui cum strueret insi-
dias, filia maritum patri praetulit, quae detexit
insidias. Ita cum DeusMaxlmianum Constantino
mirabiliter obtulisset, interfectus est Maximianus
Massyliae. Hic exitus fuit duorum saevissimorum
tyrannorum, Dlocletiani et Maximiani.

Romae Maxentlus, Maximiani Herculei
fillus, eo dominabatur crudelius, quia Severum
ad Ravennam vicerat, qui exercitum contra eum
Romam dvicturus erat. Cumque et saeviciam
contra Christianos Maxentius exerceret, et rape-
ret bonestas matronas et virgines, et militibus
concederet licentiam omnlum scelerum , Senatus
Constantinum ex Gallia accersivit: cui dubitanti
an Roraam duceret exercitum, ostenditDeus illu-
stre sii^num victoriae. Nam medio die in clara
luce vidit Constantinus in coelo igneam crucem,
cum literis: tv zovtco viy.a, id est, in hoc vince.

Scribit Eusebius, hanc se narrationem ex
ipso Constantino audivisse.

Itaque tanquam du^cente Domino nostro lesu
Christo Romam cum exercitu properat. Etsi
Maxentius imparatus erat, taraen occurrere for-
tissimo exercitui usque ad pontem Milvium ausus
est. Ibi praelio victus et cum magna multitudine
in flumen mersus periit. Ideo Christiani dixe-
runt interitum Maxentii similem fuisse poenae
Pharaonis.

Sustulit ergo initio Constanlinus duos tyran-
nos: Maximianura et eius filium Maxentium, cum
quidem Constantius a Maximiano Caesar nuncu-
palus esset. Cum igitur potitus esset Constantinus
Occidentis imperio, teneretque eam partem , in
qua plurimum roboris erat: Itallam , Hispaniam,
Africam, Galliam, Germaniam et Britanniam,
cum Lidnio tenente Illyricura , quem Maximinus
Caesarem nominaverat, facitfoedus, eique soro-
rem Constantiam dat uxorem , et mittit eum in
Asiam conlra Maximinum. Interea pacem in
Occidente restituit, abolet decreta tyrannica, et
vetat Chrislianos iniuria adfici, et in provinciis
iudicia et praesidia ordinat.

Victus autem Maximinus a Licinio ad Tar-
snm , postea phthiriasi inter saevos cruciatus pe-
riit, cum exaniina vermium ei in inguinibus nata
essent. Quo poenae modo significatum est, hbi-
dines eius puniri.

Exlinctis igitur quatuor tvrannis: Diocle-
tiano, Maximiano, Maxentio etMaximino, lenent
imperium postea duo coUegae: Constantinus et
Licinius y et paulisper in imperlo pax fuit.

Initium autem imperii Constantini colloca-
tur paulo ante Maxentium, videlicet in annum
raundl quater millesimum, ducentesimum septua-
gesimum secundum.

Annura Romae millesimum, sexagesiraum.
Annum Chrlsti trecentesimum decimum.

Sunt ergo ab initio Diocletiani ad hunc an-
num, qui est Initlura Constantinl Magni, vlginti
duo anni. Intra hos annos in toto genere humano
horrendara lanienara adversus cives et hostes, et
Inter sese exercuerunt iraperatores. Suntque
anni a lulii initio usque ad primura annum Con-
stantini trecenti quinquaginta septera, qul muta-
tionem in imperio Insignem fecit. Ac a lulil Inl-
tlo usque ad captam Ilomara ab Alarico sunt anni
quadringentl sexaginta et unus.

Constantinus Magnus tenult Imperium an-
nos triginta duos, minus duobus raensibus. Vixit
annos sexaginta sex, Natus est in familia, culus
fult praeclpua nobilitas in Dardanis, ex Romana
stirpe, culus haec series traditur:
Eutropius •>,

Claudia uxor, filia Crispi,
fralris Claudii imperatoris.

Constanlius X)m()os , imperator, conditor Spirae:
qui vicit Francos et Alemanos.

/ye/e«a Britannica , primacon-
iunx Consiantii.

Constanlinus Magnus.

Theodora, Maximiani privigna,
secunda coniunx Constanlii.

Minervinti^

prima coniunx

Constantini

Magni.

Crispus

Fausta-, secun-
da coniunx
Conslantini

Magni , filia
Maximiani.

Eius filii

Con~ Con-

stanti- stan-

nus Se- tius.
cundus.

Anniba- Constan- Constan-

lianus im^pater tia^ Lici-

Dalmatii Galli et nii con-
paler. luliani. iunx.

Con- Con- Helena^

stans. 3tantia, coniunx
coniunx luliani
Galli, impera-
toris.

DaJmatium Orlenti praefeclt Constantlnus
Patruus, sed postea regnante Constantio inter-
fectus est. Gallum Constantius Caesarem fecit.

969

I. CHROJNICON CARIOMIS. PARS II.

970

et post Dalmatlum Orienli praefecit, Hunc quo-
que crudeliter dominantem Constantius inteifici
iussit. lulianus post Constantium , Constantini
filium , imperator factus est. Post hunc succes-
sor lovinianus Pannonius ex alia familia fuit,
Suntque anni ab initio Constantini Magni usque
ad mortem luliani, quinquaginta octo.

Post Maxentii interitum rexit Occidentem
Constantinus, Licinius vero Orientem, qui Maxi-
minos deleverat. Deinde pax fuit in imperio Ro-
mano, et imperatorum concordia circiter quin-
quennium. Cum vero Licinius paulatim odium
adversus Christianos ostenderet, et aliquot nobi-
les viros , propterea quod abiicere professionem
Christianam noluerant, interfecisset , multorum
etiam raperet facultates et coniuges , multi exules
ad Constantinum confugiunt, et petunt suscipi
defensionem Christianorum, Erant foedera inter
collegas , Licinium et Constantinum , et Licinius
coniugem habebat sororern Constantini Constan-
tiam. Primum igitur hortatur Constantinus Li-
cinium, ut iuxta edicta, quae antea simul edide-
rant, parcat Christianis. Ille contra superbe re-
spondet: se non impediendum esse in ea parte
imperii, quam regeret. Et bellum minitatur.
Cum autem iam Licinius violato priori edicto foe-
dus rupisset, et iusta sit defensio etiam contra
socios , ad depellendam manifeslam saeviciam,
Constantinus cum filio Crispo exercitum in Thra-
ciam ducit, ubi ad urbem Adrianopolim , quae
nunc quoque nota est, fuitque olim Odrissa,
magno praelio vincitLicinium, de quo et miracula
narrantur: conspectas esse in agre flammas supra
exercilum Constantini, Scribit Marcellinus in
exercitu Constantini , qul contra Licinium ductus
est, fuisse Francorum auxilia, qua ex re adparet
Constantlnum Francorum virtutem magnl fecisse.
Fugit ex Europa Licinius in Bithyniam, et
rursus exercitum collegit. Sed ibi quoque victus
p^cem petit, missa ad vlctorem sorore Ipslus
Constantla, quae vltam Licinio marito Impetra-
vlt: sedita, ut privatus Thessalonicae cum con-
iuge viveret.

Aliquanto post Liclnius, cum res novas mo-
liretur, a Constantini praesIdioThessalonicae in-
terfectus est, Extinctis Igitur quinque tyrannls :
Dlocletlano, Maxlmiano, Maxentlo, Maxlmlno
et Llclnio, tenet monarchiam so\ns Constantinus,
qui cum leges et iudicia deleta essent, et non
solum bellls clvlllbus , sed etiam saevlda , quam
Melamth. Oper, Vol. XII.

tyrannl contra Christlanos exercuerant, vastatae
essent provinciae, victor Constantlnus et Eccle-
sias et Imperium restltuere coepit.

Estque haec mutatio una Inter praeclpuas
generis humani mutationes, difficilior quam fuit
Augustl victo Antonio, aut lulil vlcto Pompeio.
Bellum certe cum Liclnio longe maius fuit, quam
vel lulil vel Augustl bella. Nam et ducum par
fuit magnitudo animl, et potentia et causa maior
fuit, quam lulil vel Augusti. Dimlcarunt enim
In utram parlem fieret IncIInatlo , an deinceps to-
tus orbis pareret Christianis prlncipibus, deletu-
ris ethnicas religiones: an vero pareret Ethnicis,
deleturis Chrlslianos. Et multl erant duces et
raiiites nobilissimi In exercltu Constantini, quo-
rum patres et matres crudelissime interfecti fue-
rant. Fuit igitur causa longe maior, quam ulla
in imperiis unquam fuit, et habebat robur imperii
Constantinus, ut de eo dicl possit: Et causaque
valet, causamque tuentibus armis,

Ut autem Deus vlctoriam dedit Constantino:
Ita postea eum adiuvit in constitutione imperii.
Restituit leges et iudicla, et multas novas leges
condidit, praeserlim de coniugiis et pudicicia
sanxit, ut capitall suppllcio adficerentur moechl,
et omnes qui se deinceps polluerent Ilbidinlbus
contra naturam, et scorta mascula iussit ubique
Interficl, Prohlbult et civibus polygamiam. San-
xit, ne Christlani ulla iniuria propter professio-
nem adficerentur, et ut ad honores admitleren-
tur. Nominatim vero excepit haereticos. Curavit
rursus adificari Christianorum templa, et reditus
attrlbult Pastorlbus.

Pro milltum utlHtate sanxlt, ut praedia, ex
quibus antea milites habuerant stlpendia, transi-
rent ad haeredes, et fierent proprla familiarum,
sed Ita, ut certum numerum militum praeberent.
Id inltlum est eius moris, qul nunc servatur In
Feudis, ut nominamus, id est praediis militum.

Hoc beneficlo tenuit Constantinus obligatos
omnes honestos milltes. Ideoque hunc morem
institult , ut mallent in conlugiis honeste vivere,
et procreare sobolem, quam vagarl ut antea.

Anno mundl quater mllleslmo ducenteslmo no-

nageslmo septimo.
Anno Romae millesimo octuagesimo qulnto.
Anno Constantini vicesimo sexto.

Pacatlano et Mecelllo Co.ss. inchoata est In-
stautratlo murorum Byzantii , qui a Severo impe-

971

SCPiIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

972

ratore destrucll fuerant, Estque intervallum inter
destructionem factam tertio anno Severi ad hanc
instaurationem, anni centum et triginta, Sunt-
que ab instauratione donec a Mahometo capta est,
mille, centum et octodecim anni, Capta est enim
a Mahometo anno millesimo, quadringentesimo
quinquagesimo tertio,

Sunt urbium et imperiorum fatales periodi.
Et raulta heroici viri faciunt fatali impetu, de
quibus secus videtur aliis,

Verum est, urbisRomae, Italiae et imperii
statum valde languefaclum esse, translata et digni-
tate et translatis familiis et opibus ex Italia in
Thraciam, Nec quaero , quae res moverit Con-
stantinum, Etsi situs Byzantii valde opportunus
est ad tenendura Occidentis et Orlentis imperium,
Et tunc assiduis praesidiis in eo loco adversus
Goltos et Sarmatas opus erat, quae quidem ibi
commodissime ali poterant. Sed potiorem cau-
sam tantae mutationis fatum fuisse existimemus.
Cura Deus puniturus esset Italiara et Roraara ad-
ventu peregrinarura gentiura, prius voluit alibi
arcera imperii et doctrinarura condere.

Ipsa urbs Byzantium olira a Carlhaginensi-
bus condita esse scribitur, et nominis etymologia
concinna est: BethZona, id est, doraus caupo-
nae seu meretricis: Quia propter ubertatera soli,
et loci opportunitateracopiaibiraagna est oraniura
rerura necessariarura,

Constantinus norainavlt IVtav ^Pojurjv , quia
voluit has duas civltates unara esse, et cives in
hac nova Roraa tara fieri Consules , quara eos, qui
in urbe Fvoma nati erant et habitabant. Vicit
autem consuetudo, ut haec urbs dicta sit Con~
stantmi Urbs, quae quidera ab instauratione,
usque ad hanc postreraara expugnatlonera, factara
a Mahoraeto, etiara praecipua oranium doctrina-
rum sedes fuit.

An Constantinus urhem Romam et

Occidentis imperium Romano Episco-

po donaverit?

Usitate nominatur Liber Decretorum, in
quo et vetera et recentia decreta raulta, partlra
vera, partira coraraenticia et notha, et sententiae
scriptorura truncatae recitanlur. In eo libro
dist. 96. extat fabulosa narratio, in qua fingitur
ConstantinusRoraano Episcopo Sylvestro donasse
urberoPxomara etOccidentis iraperiura, Itallam,

Galliam, Hispaniam, Germaniam , et alias vici-
nas provincias,

Huius fabulae refutatio scripta est a multis
doctis viris, Et has disputationes nosse eo pro-
dest, ut discrimen intelligatur potestatis politicae
et rainisterii evangelici. Nec exlstiraetur, Apo-
stolis aut eorum successoribus mandatum esse
nova imperia constituere aut regna transferre,
sicut falso dicitur in versu :

Fetra dedit Petro , Fetrus diadema Rodolpho.

Considerandum est igitur in historiis, quo-
modo paulatim creverint opes Episcoporum: et
quando accesserint imperia,

Pastoribus, et aliis qui in templis et scholls
docent, victus debetur, Quare initio contulerunt
pecuniam horaines locupletes et benefici, et ad
doclores alendos, et ad iuvandos egentes, dlgnos
publica beneficentia, vldelicet aegrotos et exules.
Hae collationes omnibus temporlbus usitatae fu-
erunt, et lege Mosalca ordinatae sunt. Fuerunt
igilur et in Ecclesiis publlca aeraria, sicut et
TertuUianus stipis mentionem facit, et noraen
Missa tales contributiones significat Deuterono.
sedecirao.

Sed imperia nec Apostoli , nec Eplscopi,
necPastores, necPraefecti aerarlis habebant: sed
hi , ut alii cives privati parebant quolibet loco
suis Maglstratlbus armatis. Nec ante Plpinum
Caroli patrem leglmus habuisse Romanos Episco-
pos. Itallae partem, aut tenuisse imperiura in
ea parte, Sed cura Longobardi pulsis Hexarchis,
qui Fiavennam et alias quasdam urbes rexerant,
eam partem occuparent, et iara Fioraae ralnita-
rentur, accersitus esX. Pipinus CsitoW pater, qui
repressit Longobardos, et urbib, quas Hexarchl
. rexerant libertatera reslitult, Et quia raagna erat
Pontificura autoritas, urbes quae Romae proplo-
res erant, cura defensione indigebant, ad Ponti-
fices confugiebant, ita paulatira aliquae velut pro-
prlae. Rom;mae sedis factae sunt, Postea igltur
Ludovicus Pius tenens omnia quae Longobardi
tenuerant, et tenens caeleras urbes usque ad ur-
bem Romara, expresse distinxlt loca, quae vole-
bat Roraanara sedera tanquam proprla tenere, ab
iis quae volult imperli partem esse. His initils
pars illa Romae propior ceplt esse propria Pon-
tlficum , non Piplni aut Caroll donatione, sed
Ludovlci PII,

Praeterea tradere imperiura est luramenlo
obligare Senalum Romanura et exercitus , ut illi

973

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

974

obtemperent, cui imperium iraditur. Manife-
stum est autem nec Senatum nec exercitus tunc
iurasse Romano Episcopo. SedConstantius, lu-
lianus, et deinde successores soll fuerunt exerci-
tuura domini. Romae etiam Praefectos urbis con-
stituerunt: Constantius Leontium, qui seditio-
nes Romae ortas oppressit, et autorem seditionis
urbe Roma expulit et postea cura nobilem vir
ginem vi stuprasset, ullimo supplicio adfecit, lu-
lianus imperatorPraefectum urbis constituit Apro-
nianum , et deinde alii alios. lustinianus in Ita-
liam misit Belisarium , qui et Sylverio Pontifici
Gottos revocanti ad Romam occupandam, digni-
tatera ademit, euraque relegavit. Postea Narses
annos sedecim Italiae rector fuit. Deinde Exar-
chi imperatorum vicarii fuerunt circiter annos
centum et sexaginta a lustino Secundo usque ad
Pipinum. Testis est igitur historia^ Romanos
Episcopos non tenuisse imperium urbis Romae
aut Occidentis,

Additur et argumentum a Persona seu offi-
cio Episcopi, Primum hoc manifeste falsum est,
quod multi scribunt: Petro datara esse suramam
potestatem, etiara iraperia constituendi. Quia
haec dicta discernunt ministeriura Evangelii et
politica imperia: Sicut pater meus misit me, ita
ego mitto vos. Regnum meum non est de hoc
mundo. Reges gentium dominantur, vos autem
non sic. Arma militiae nostrae non sunt carna-
lia. Ergo etiam si mittltur Petrus ad ministe-
rlum Evangeh*i , non tribuitur ei simul autoritas
poh*tica , constituendi aut mutandi imperia, aut
colllgendi exercltus, aut bella movendl: sicut
horura nlhil fecit Paulus, etiarasi flagitioslssi-
mara beluam Neronem tenere florentissiraura ira-
perium vldeb;it. Sed quanquam dolebat talom
pestera hoc fastiglnra generls humani tenere: ta-
men ordinem politicura imperii sciebat Dei opus
esse, et venerabatur.

Quod vero in constitutlone Bonlfacli cltant
dictum : Ecce duo gladii hic, Non seqjiltur hac
voce arraatura esse Petrum imperlo. Nam et Ipse
fiHus Dei praeliari eum prohibet. Et cum Chrl-
stusinqult: Satis est, slgnificat querelam de du-
plici genere hostium. Satis est et Ponlificura et
Pilatl gladios adversus vos strlngl.

Cura autera distincta slnt officia: Evangeli-
cura et Politicum , et de polilico expresse dictum

sit: Omnis anima potestati quae praeest, sit sub-
dlta, contrarium esset mandato divino, et sedi-
tiosum, rapere dominationem quam legitimus Ma-
gistratus tenet. Fuisset igitur seditlosus et praedo
IVomanus Episcopus, si Constantlni potestatem
aut excrcitus aut provincias subditas non donatas
ad sese tra^istullsset , ut revera seditiosi fuerunt
deindePontificGs, qui urbem Roraam, aut allas,
quae fuerunt proprlae imperatoris, non donatas
occuparunt.

II. A r g u m e n t u m.

Etsi historia testis est , utdixi, non esse fa-
ctam donationem urbis aut provinciarum a Con-
stantino: tamen etiarasi oblata esset potentla illa
Sylvestro, non licuisset eam Ipsi accipere in ea
functione, in qua erat , et successoribus tradere.
Quia unusquisque facere debet officia suae voca-
tionis, iuxta dlctum: In hoc sltls ambitiosi, ut
sitis quieti , et faciatis propria, Pastor debet do-
cere: Rex gubernare exercitus, stipendia, bella,
pacem corporum. Non sunt haec igitur man-
danda Pastori, sed unusquisque suo loco meraor
sitregulae: Propria facite. Itera: Unusqulsque
sicut eum vocavit Deus, ita ambulet. Et Sira-
cidae tertio: Qui amat periculum, peribit in eo.
Altiora te non stollde quaerito. Quae tibi Deus
praecepit, ea sancte cogita. Itaque dictura : Vos
non sic, non tantura slc intelllgatur, quod cum
mlnisterio Evangelii non tradat Christus pollti-
cam potestatem, sed etiam ne acclplatur et exer-
ceatur a tenente rainisterlum. Huc adlungatur
dictum: Nomo militans impllcat se negociis secu-
laribus. Ita nec Pastores vult Paulus occupatos
esse negoclis irapedientibus ministerium evange-
licura. Haec brevlter coramemoravi de fabula
donatlonis , ut moniti iuniores et hlstorias consi-
derent: et recte discernant ministerium evange-
licum et politicam potestatem.

De Nicena Synodo.

Fecerat pacem in imperio Constantinus de-
letls tyrannls: et tulerat honestas leges, et resti-
tuerat iudicia, prohlhuerat saeviciam exerceri in
Chrlstlanos: fovebat Eccleslas, et attrlbuerat re-
ditus: ademerat templa Haereticis, Marcionltis,
Manicliaeis, et Samosatenlcis.
62*

975

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

976

Hanc Iranquillilatem et imperil et Ecclesia-
rum turbavit Diabolus, qui odio Dei ab initio
post lapsum contumelia affecit Deum, et primis
parentibus exilium macbinatus est. Idem semper
agit, Ac tunc quoque horribile incendium in
Aegypto excitavit, quod vagatum est per totum
Orientem. Impulit Presbyterum Alcxandrinum
Arium, ut sereret impium dogm^» astute fuca-
tum contra divinitatem Chri^ti- Scribunt autem,
dolore repulsae motur« esse Arlum , cum non es-
set factus Episeopus, ut adversaretur Eplscopo
Alexandro.

Exlstlmo autem Arium reipsa idem sensisse,
quod senserunt Eblon , Samosatenus, et slmiles,
sicut et Alexander Episcopus Alexandrinus de eo
scribit: Scitis recens motam doctrinam contra
Ecclesiae pletalem, esse Ebionis, Artemae et
Samosateni contagium, qul in Synodis et ludlcils
Episcoporum ublque ex Ecclesla electl sunt.

Sed cum non auderet Arius expresse negare
koyov esse v(piOTajLisi/ov , astute alia specie strult
insldias: Dicit non esse coaeternum patrl loyor,
sed summam creaturam ex nihilo conditam, Et
usus est hls formis loquendi : ^v n6z8, ote ovk rjy
).6yog, hoc est: Eratpater, cum nondum esset
l6yog. Item, dixlt esse Aoyov , «| ovy, 'ovT(joVy
ex non existentibus, id est, ex nihilo. Haec est
summa sententiae Aril , quam sl quis prope aspi-
ciet, deprehendet eam vicinam esse Samosateni
irapietati. Negat autem reipsa fiHum esse de es-
sentia patris, et oranipotentem, quia diclt esse

ii OVX OVTWV,

Pii opposuerunt caput prlmum lohannis, ubl
dlcitur: y.al &E6g ^v 6 k6yog. Item dicta de
omnipotentla filli, ut mox lohannis primo dlci-
tur : Omnla per ipsum facta sunt. Item : Ego
vitara aeternam do eis. Et: Sine me nihll pote-
stis facere. Matthael 18.: Ubicunque sunt duo
aut tres congregati in nomine meo, ibl sum in
medio eorum. Adesse ubique, exaudlre et opi-
tulari ubique propria sunt divinae naturae. Co-
lossen. 1,: Omnia per ipsum et in Ipsum condita
sunt, et omnia per eum consistunt. Ebrae. 1.:
Per quem et secula fecit , qni est fulgor glorlae,
et effigies substantlae eius sustentans omnia, Di-
cta etiam de invocatione testantur filinm omnipo-
tentem esse, sicut Ecclesia semper dixit: x^ioTt
il^rjOov.

Talia testimonia sint in conspectu, et in
quotidiana invocatione cogitentur. Ac confirmati

testimoniis verae sententiae legamus et historlam
et certamina-

Cum autem Arius traxisset in suam senten-
tiam aliquotEpiscopos, et iam non obscura discor-
dia esset, Constantinus edictum mittit in omnes
regiones, quo convocat omnesEpiscoposad urbem
Bithyniae Niceam , ut ibl in Synodo confessio
singulorum, et confessionls testlmonia audiantur:
et quantum fieri posset , discordia tollatur. Cu-
rat et publicis vehiculis eos advehi.

Convenerunt igitur trecenti, decem et octo
Episcopi. Inter hos martyres multl fuerunt mu-
tilatl aliqua corporis parte, cum adhuc saevlciam
exercerent Maximinus et Licinius. Advenerunt
Presbyteri, legatl Episcoporum, qui propter se-
nectam et morbos accedere non potuerant. Ad-
fuerunt et laici multl, viri docti et pii. Haec
Synodus Inchoata est anno trecenteslmo vicesimo
octavo Christi, anno imperii Constantini de-
cimo nono.

Est autem dignissimum opus sapientibus et
magnis regibus, lusto raodo et ordine tollere dis-
sidia Ecclesiarum, indicere et recte regere Syno-
dos, sicut fecerunt Constantinus , Theodosius
primus et Theodosius secundus, et Martianus, ut
infra dlcelur.

Nec recte senliunt, qul dicunt, hanc curam
indicendl Synodos ad solos Episcopos pertinere:
Quia lex divina et politicae potestati et doctori-
bus praeclplt tollere blasphemias et idola. Cum
igltur dissidia oriuntur, etiam politica potestas
curet legitlmam cognitionem Institui, in qua do-
ctores et alia membra Ecclesiae idonea, et Ipsi
principes, re inquisita , dicant suas sententias.
Quia iudicium illud non est unius gradus, sed
omnium membrorum Eccleslae, quae sunt Idonea
ad iudicandum. Postea cum veritas patefacta est,
fiat exequutio. Doctores refutent et damnent
blasphemias. Potestas politica prohibeat exter-
nam professionera irapiam, removeat blasphemos,
ne virns suum adflent aliis.

Hanc scntentiam verissimam esse non du-
bium est. Et singuli principes in sua ditione
piam concordiam hoc modo tueantur. Sed non
serviant alienis odiis: Nec sine pia cognitione
gladios strlngant: &ed audiant utranque partem,
sicut Deus saepe praecepit. Et iuramentum Atti-
cum erat : ouoiwg afixpolv ay.Qoaa&ai, et slnt nor-
mae iudicii scripta prophetica et aposloh*ca et
Symbola.

977

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

978

Adsedit igitur Constantinus inter Episcopos,
sede non altiore : et initio hortatus est eos ad
placidam collationem , et ad inquisitionem verita-
tis, omissa sophistica, et deposita animorum
acerbitate,

Primam sententiam dixit EvGtd&ios Antio-
chenusEpiscopus. Post longa certamina scriplum
est Symbolum Nicenum, quod adhuc in Ecclesiis
retinetur, quod plurimi sua subscriptione com-
probarunt, et subscripsit ipse Gonstantinus, qui
ait, se adfuisse ceu unum ex ipsis. Ac valde lae-
tor, inquit, me fuisse vestrum comministrum,
donec omnium conveniens inquisitio facta est, et
veritate in lucem prolata concordia constituta est.

Tres autem fuerunt magnae causae, quae ad
doctrinam pertinuerunt , de quibus praecipueSy-
nodus testiraonia ostendit. Rursus damnatum
est impium dogma Samosateni. Deinde et Aria-
num. Postea et Novati et Meletii error damnatus
est, qui docuerunt, lapsos redeuntes ad poeni-
tentiam non recipiendos esse. Qua de re impera-
tor salse reprehendens arrogantiam Acesii Nova-
tianorumEpiscopi, inquit : Scalas Acesi admoi^e^
et solus in coelum ascende, Hac ironia signifi-
cabat, illum falso fingere, se et suos sine peccato
esse,

Postea deliberatlones aliae accesserunt: ut
eodem die omnes Ecclesiae Pascha celebrarcnt.
Nec alii ludaicum diem, alii dlium observarent.
Item , ut Alexandrinus Episcopus inspector esset
Ecclesiarum Orientis, Romanus Occidentis.

Quaedam etiam de temporibus publicae poe-
nitentiae ordinarunt, quod ritibus eius aetatis
tributum est. Nec vero existimandum est, vo-
luisse eos haec decreta paria esse articulis fidei.

Propositum etiam fuit a quibusdam, ut sa-
cerdotibus maritis prohiberetur consuetudo con-
iugalis.

Sed senex Paphnutius^ cni et in confessione
oculus effossus erat , et qui Episcopus erat in
Aegyptiaca Thebe, dissuasit hanc legem, dicens
Goniugia non dissolvenda esse, et coniugalem
consuetudinem castitatem esse. Synodus Paphnu-
tii sententiam sequuta, censuit nequaquam reci-
piendam contrariam.

Decreta etiam haee facla sunt: Ne quis se
castraret. Item : Ne Clerici usuras acciperent,
et ne haberent secum mulieres, qnae non essent
conluges. Inde apparet , in ea Synodo de multis .

negociis deliberationes incidisse, quae discernen-
da sunt.

Accidlt hoe quoque: Cum multi Episcopi
privatas inter se accusationes imperatori exhibuis-
sent, ut imperator obsignatas omnes asservarl iu-
beret, dicens: prius publicam causam agendam
esse, deinde se de illis acturum esse. Hunc fa-
sciculum in exitu Synodi proferrl iussit, et adhuc
obsignatum in ignem coniici inspectantibus omni-
bus Episcopis. Et addidit haec verba: Sacerdo-
tum crimina non efferenda esse in publlcum, quia
talibus scandalis hominum animi a doctrina alie-
nentur. Ac a^urTjaxlar privatarum offensionum
sanxit: et hortatusest, ut eandem vocem doctri-
nae sonarent omnes , et Ecclesiarum concordiam
tuerenlur.

Hic fuit exitus Synodi Nicenae, quae dura-
vit trlennium , et aliquanto diutius.

IpsoSynodi tempore imperator celebravit vi-
cesimum annum imperii sui. Inde sciri potest
tempus, quo haec Synodus convocata est.

Profuit piis huius Synodi confessio, et pro-
dest nunc quoque. Sed tunc neque prorsus extin-
clum est Arianum incendium , et aliquanto post
latius in Asia vagatum est, quam antea. In ea
distractione Ecclesiarum, quia dubitatio odium
doctrinae parit, deinde multitudo pertaesa obscu-
rarum disputationum et rixarum interChrlstianos,
libenlius recepit Mahometi dogma plausibile pro-
phanis ingeniis, quia tantum est particula legis,
proposita ad tuendam pacem inter cives,

Seneca inquit: Nunquam vicia bona fide
mansuescunt, ac repressa aliqnantisper tamen
erumpunt. Ita cum aliqni impii Episcopi clam
sentientes cum Ario metu imperatoris simularent,
se Nicenum Symbolum amplectl paulatim sese
aperuerunt. Sicut in Euripidis versibus dicitur:

^O f.iiv 7iovr]Qog oiStv uX7.o nXrjv xuxbg
o d' ia&).dg ia9^}L6g.f ovSi ov/iKfoQug vno

(fiaiv Sit(pd^iiQi: ukXa xQi^aTog taj ail.

Cumque infleclere animum imperatoris conaren-
tur, nacti sunt ad eam rem artificem idoneum,
sacerdotem, qui apud Constantiam sororem im-
peraloris, quae fuerat nupla Licinio, erat. Is
adflavit Constantlae Arii contagia, et perfecit ut
fratri hortatrix esset , ut Arium ab exilio revoca-
ret, et eausam rursus cognosci iuberet. Accen-
ditur et odium contra Alhanasium.

Procedunt in aula artificia Sinonis et Anicu-
lae. Revoeat Arium Constantinus, et raandat

979

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

980

causam rursus cognosci In Tyro. Ac verba sunt
in epistola imperatoris: Si quis recusabit venire,
mittam qui eura doceant non adversari buic edi-
cto: et mandat severissime Ecclesiam liberari a
blaspbemiis. Confluunt ergo Episcopi, sed prae-
cipue colludentes cum Ario. Et eo accessurus
erat imperator. Nam et in lordane decreverat
baptismum accipere. Sed dum baec apparat, in
morbum incidit in urbe Nicomedia. Ibi cum
baptizatus esset, aliquanto post in suburbano
mortuus est, anno aetatis suae sexto et sexage-
simo.

Anno imperii tricesimo secundo, minus duo-
bus mensibus.

\ erum ante mortem vocavit Constantinopo-
Hn imperator Episcopos, qui in urbe Tyro con-
venerant, ac simul Arium ex Aiexandria accersi-
vit. Voluit enim coram iiuius iudicii gubernator
esse. Eo cum venisset Arius , ortum est ingens
certamen inter Alexandrum Gonstantinopolitanum
Episcopum , recte sentientem: et Eusebium Ni-
comediensem, qui astutissime sublevabat Arium.
Cum autem instaret magnum certamen, post ali-
quot dierum congressus, Alexander Episcopus
noctu manens in templo precatur Deum, ut ipse
veritatem tuealur. Mane cum longa esset expe-
ctatio, tandem factio Ariana ad publicum con-
sessum accedit. In eo itinere Arius deflectit de
via, subita consternatione oppressus , ac consi-
dens in latrinam ibi eff^udit intestina, et extin-
ctus est. Multitudo cognito eius interitu dilapsa
est, et rursus coepit autoritas maior esse recte
senlientium.

Id exemplum et pios commonefaciat , Veri-
tatis defensionem petendam et expectandiim esse
a Deo: et puniri insignibus exemplis hostes ve-
ritatis, ut supra de Montano et Priscilla dictum
est, qui sibi ipsis fregenint gulas laqueis. Ita et
poenas dedit Arius insigni exemplo quod pene
simile est ludae exitio.

Aliquanto post mortuus estConstantinus im-
perator, cuius virtutem et fortunam fuisse beroi-
cam, eventus ostendunt. Quia singulari foelici-
tate deletis tyrannis pacem orbi terrarum resti-
tuit: et fecit insignem mutationem in imperio
Piomano, quae tamen postea profuit generi bu-
roano, cum illa pars mundi versus Orientem de-
fensa est per Constantinopolitanos principes, Ita-
lia occupata a Gottis et aliis peregrinis gentibus.

Fuit iustus etseverus, sed domesticas duas
calamitates insignes babuit: Filium praestantem
virum Crispum, natum ex prima coniuge Miner-
vina, quem iam Caesarem nominaverat, falso
accusatum a noverca, interfici iussit. Fuit au-
tem noverca Fausia , filia Maximiani Herculei,
quae ad suos fiHos transferri imperium volebat.
Postea Constanlinus deprebensa calumnia et con-
iugem Faustam iussit necari.

Nec tantum his domesticis calamitatibus se-
nectus Constantini adflicta est: sed accessit etiam
consiliorum inconstantia, quae auxitEcclesiarum
discordias. Arium exulanlem revocavit. Contra
vero Atbanasium in exilium misit in urbem Tre-
virorum. Etsi igitur fundamenta concordiae Ec-
clesiarum in Synodo Nicena iecerat, et maxime
cupiebat Ecclesiam reliuquere tranquillam, tamen
id non perfecit, sed creverunt discordiae diabo-
lorum fraudibus, qui organa babuerunt aliquot
Episcopos et sycophantas, qui Sinoniis artiticiis
senem imperatorem deceperunt,

Nec imperii pax mortuoConstantinofuit diu-
lurna: Nec posteritas eius foelix fuit. Nam fra-
tres ipsi inter sese dimicarunt. Adeo nuila est
quantumvis magna foelicitas in hac vita, cui non
multae calamitates misceantur. Suntque digna
consideratione verl>a Herodoti in Polymnia: El-
vat, Jfc &r7]Tdv ov^sva, ovd^ tos&aL, xcp y.axbv
i| aQxrjg yiro/Luvcp ov avvaixr/^&r] : Tolg di /Ltsyl-
GTOig jLuyiGTa. Monent autem talia exempla ut
simus modesti, retineamus timoremDei, et non
moveamus non necessaria , et ardentius petamus
nos a Deo regi et protegi.

Anno mundi quater millesimo trecentesimo

tertio.
Anno Romae millesimo nonagesimo primo.
AnnoCbristi trecentesimo quadragesimo primo.

Filii Constantini successerunt patri, divi-
sione imperii in testamento hoc modo facla: Con-
siantinus natu maximus tenuit Hispaniam , Gal-
liam, Alpes et Britanniam, Consians Itallam,
Africam , Graeclam et Illyricum. Consiantius
minlmus natu Orlentem tcnult. Hic cum non
esset par ingenio fratribus , tandem monarchia
potitus est. Cum enim m?ixlmus natu Constantl-
nus superbior et inquietlor esset caeterls, non
contentus suis provlncils, fratri Constanti bellum
intulit, ut Italiam occuparet. Sed cum ad Aqul-

981

I. CHRONICON CAFiIONIS. PARS II.

982

leiam pervenisset, praelio victus est a Constantis
exercitu : et cum equus vulneratus Constantinum
excussisset, multis ictibus confossus est, anno
aetatis vicesimo quinlo, imperii nondum finito
triennio.

Constans imperator,

Accesserunt igitur Consianli ad suam par-
tem omnes provinciae, quas frater Constantinus
tenuerat. Regnavit annos tredecim, vixit annos
triginta. Fratrem vicit anno aetatis suae vice-
simo. Fuit initio iustus et strenuus: sed postea
propter morbum articularem dedilus voluptatibus
neglexit gubernationem, et mulla crudeliter fecit.
Quare in urbe Augusla Rhetica conlra eum fa-
ctus est \v[)[ievi\iOY Magnentius^ qui tunc praeerat
Rheticae. Hic interfecit Conslantem quiescen-
tem in cubiculo. Estque mors eius eo insignior,
quod Magnentium antea in lllyrico ipse servave-
rat, tectum sua purpura cum milites eum inter-
fecturi essent. Nunc talem gratiam servatori red-
didit, qualem Cassius et Brutus lulio reddide-
runt. Sed seipsum quoque aliquanto post inter-
fecit, ut mox dicam.

Constantius imperator.

Conslantius enim tertius frater, ut puniret
Magnenlium, septuaglnta millia hominum adver-
sus eum duxit. His occurrit in Illyrico cum exer-
citu triginta raillium Magnentius, confisus robore
Gallico et Germanico. Etsi autem victor fuit
Constanlius, tamen caedes tanta factaest, ut in
eo praelio vires Romani imperii ita cecidisse di-
ctum sit , ut peregrinae gentes, quae postea in
Galliam et Italiam infusae sunt, reprimi non po-
tuerint. JMagnentius viclus Lugdunum fugit,
ubi cum necasset amicos, quorum ei fides suspe-
cta fuit, postea sibi ipse morlem conscivit.

Sokis Jgitur Constantius monarchia potitus
regnavit annos viginti quatuor. Mortuus anno
aetatis suae quadragesimo primo. Successit igi-
tur patri adolescens, circiter annum decimum
octavum aetatis suae , qua in aetate facile al> astu-
tis hypocritis deceptus est. Ac idem ille Presby-
ter, qui Constantiam sororem Constantini Magni
ad Arianos inflexerat, huius principis animum
ad eos inflexit, quia custos testamenti patris
fuerat. Idque primum Constantio exhibuit. Fuit \

autem foelix in bellis civilibus. Postea duxit
exercitum adversus Alemanos, cum quibus, cum
pacem peterent, foedus fecit. Id actum esse in
Jlauracis scribit Marcellinus. Nec vero dubium
est, Rauracos fuisse, ubi nunc urbs est Basilea
ad Fvhenum. Postea nominantur reges Alemano-
rum ad Argentoratum Festradus et Gnademarius,
Undecunque igitur appellatio Alemanorum fuit,
tunc eas gentes complexa est , quae sedes tenue-
runt ab Alpibus ad Mogunliam usque. A Mo-
guntia Rheni ripam etBelglcumFranci tenuerunt.
Hae duae appellationes illis temporibus praeci-
puae fuerunt in hac regione, quae ab Alpibus in-
terFihenum et SaltumTuringicum usque ad mare
porrigltur. Ac saepe cum Romanis Alemani et
Franci diiuicarunt. Postea inter sese magna bella
gesserunt, donec Francorum fortuna fuit victrix,

Sed redeo ad Constantium. Is ex Oriente
discedens adversus Magnentium, praeesse iussit
Orienti filium Constantii, qui fuit fraterConstan-
tini Magni, nomine Ga II um, eumque adoptatum
Caesarera dixit. Sed multa crudeliter et petu-
lanter facientem iussit interfici, cum annos qua-
tuorOrienti praefuisset. Deinde lulianumGnWi
fratrem, natum patre Constantio, qui fuit Con-
stantini Magni frater (ut iara dictum est) adopta-
tum Caesarem dixit, eumque adversus Alemanos
misit, quos lulianus magno praelio ad Argento-
ratura viclt. Idem postea descendens ad Agrlppi-
nam Coloniam, recipit eam , occupatam a Fran-
cis quos Salios norainant, a flumine Sala dictos,
ut Marcellinus diclt, Hi Tungronim sedes, id
est, regionem Inllacensera tunc tenebant. Po-
stea et Francos Attuarios vicit , qui iuerunt ubi
nunc Leodiura est.

Interea Constantius imperator bella cum
Sarmatis et Persls gessit. Cum autem audivisset,
lulianura iraperatorem et Augustum dici, et cum
exercitu ad Byzanlium accedere, relicto Persico
bello exercitum contra eum duxlt. Sed in reditu
inCIlicia febre exinctus est, anno imperii vicesirao
quarto, aetatis quadragesimo primo.

Ipse narravit, se speciem quam antea in se-
cundis rebus saepe laetam vidisset, tunc cum
aegrotaret, vidisse moeslam, et Ingenti similem.
Qna de re eruditi disputarunt, fulsse Genium
ipsius, qui solitus fnerit ipsum comitari : et citan-
turGraeci versus : '^AnavTi daium^ avd^l t«5 yBV-
vwjuircp '^'Anavrog 10x1 f.LVGTaywyog tov ftiov.

983

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

984

Ecclesiae certamina post mortem
Constantini Magni.

Etiam sapientum et bonorum principum
animi sunt mutabiles. Ita Constantinus Magnus
biennio ante mortem a sorore Constantia persua-
sus, exulantem ^r/wm revocavit, et Athanasium
relegavit. Ea mutatio voluntatis in principe rur-
sus accendit Ariana certamina. ^am cum pulso
Athanasio reversus esset Alexandriara Arius, ve-
luti triumphans: valde confirmavit suam factio-
nem, et multi Episcopi qui antea metu tacuerant,
aperte eius sententiam propugnare ceperunt, prae-
sertim post Constantini mortem.

Latuit autem exul Athanasius apud Maxirai-
nura Episcopura Trevirorura annos duos et raen-
ses quatuor. Nara filius Constantinus vir raagna-
nimus, qui ex testamento patrls Gallias tenebat,
perfecit ut Athanasius in Alexandriara reducere-
lur. lamque Arius mortuus erat, ut antea di-
ctum est: et adolescens Constantius nondum
aperte tuebatur Arianos, elsi familiares ei erant
Episcopi quidara Ariani.

Receptus Athanasius triennio retinet guber-
nationero. Interea arlificiis Eusebii Nicoraeden-
sis et aliorura raagis alienatus Constantius ab or-
thodoxis, pellit ex Constantinopoli Paulum, et
ex Alexandria Athanasium recte sentientes. Cum
exercitu Georgius quidam praeficitur Ecclesiae
Alexandrinae, Abdidit igitur se in latebras Atha-
nasius. Cumque ab adversariis ad necem studiose
quaereretur, aliquanto post efFugiensRomam pro-
fectus est. Rursus igitur exulat: et Romae ali-
quantisper manent apud luliura Episcopum, et
ipse et Paulus Constantinopolitanus. Deinde ad
Constantem imperatorera accedunt, qui victor
Occidentem tenebat. Apud hunc tandem res eo
deducitur, ut consensu fratrum Constantis et
Constantii Synodus indicta sit, quae in Illyrico
in urbe Sardica convenit, anno decimo post mor-
temConstantini Magni, annoChristi trecentesimo
quinquagesimo prirao. Convenerunt in urbe Sar-
dica ducenti quinquaginta Episcopi. Inter hos
fuerunt Athanasius et //o5/«5 Cordubensis Episco-
pus, quera epislola Synodi dicit grandera natu
fuisse, BvyriQoxaTOV , et raaxirae dignum honore
propter perpetuam constantiam in confessione
veritatis inter multas afflictiones. Haec Synodus

testata est, se araplecti Nicenum Symbolum: et j quas aerumnas ipse tulerit, in quibus tamen divi-
damnatab eo dissenlientes. ExtatSynodi decre- I nitus servatus est, series historiae ostendit.

tum apud Theodorelum , in quo haec verba sunt:
Mridt 7ioT€ nareQa x^Q^S vtov : ju^re vlov xoj()lg
naTQOQ. jLiriTS yevia&aiy ^tite Hvai dvvaa&ai.

Tanta fuit autem eius aetatis calamitas, ut
eodem tempore avTLOvvodog in Thracia in urbe
Philippopoli convenerit, quod accidit, quia non
fuit unicus gubernator, ut fuerat Nicenae Synodi
Constantinus : et iam non erat imperatorum con-
sensus: et adolescens Constantius a suis assen-
tatoribus depravabatur. Talia mala oriuntur ab
iis, qui principum voluntates distrahunt. Et
quarto anno post hancSynodum sequuta estSyno-
dus Syrmiensis, cui interfuit Constantius, con-
traria Sardicensi. Cogitandum autem est, quanta
calamitas fuerit, cum subinde concurrerent Syno-
di , Antisynodi, et retractationes priorura Syno-
dorura. Fuerunt enim irapiaeSynodi frequentio-
res post Sardicensera sex corrumpentes Nicenum
Symbolura, videlicet: in Syrraio, Arimino, Me-
diolano, Seleucia Isauriae, Constantinopoli, An-
tiochia, de quibus mox pauca dicam, ut conside-
rentur Ecclesiae calaraitates. Prius enim Atha-
nasii historiara breviter complectar.

Post Sardicensem Synodum Conslans impe-
rator a fratre Constantio petiit, ut Athanasio gu-
bernationem Alexandriae Ecclesiae restitueret:
et palam minitatus est, se eum reduclurum esse,
si frater non restituat. Ibi quanquam diu res arte
differtur: taraen Constantii amici metuentes fra-
trem suadent, ut potius reditum Athanasio con-
cedat, quam bellura civile attrahat. Tandem igi-
tur concedit Athanasio reditum Constantius, sed
aliquanto post mortuoConstante rursus iubet eum
eiici Constantius, quia fuerit fratri incitator ad
belhira raovendura. Exulat igitur tertio Athana-
sius, latitans in Libya sex annos, usque ad mor-
tem Constantii.

Interea raagnam crudelitatem exercuit Ale-
xandriae Episcopus Georgius. Virgines duxit
ad ignes, minitans eis necem, nisi iurarent se
abiecturas esse doctrinam Athanasii.

Rediit autem luliani tempore Athanasius.
Et postea quanquam lulianus eum interfici iusse-
rat, tamen mansit in gubernatione EccIesiaeAle-
xandrinae usque ad annum septimum A^alenti-
niani. Suntque anni sex et quadraginta ab initio
gubernationis Athanasii usque ad eius mortem,
Interea quantas viderit Ecclesiae calamilates, et

985

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

986

Nicenae Synodi finis incidit in anniim vlce-
simurn primum Constantini. In annum Christi
trecentesimum vicesimum nonum.

Anno tricesimo Constanlini. Anno Christi
trecentesimo tricesimo nono fuit Synodus Tyria,
€t receptus estArius, qui tamen aliquanto post
Constantinopoli mortuus est, cum ex TyroSyno-
dus eo vocata esset.

Anno decimo post mortem Constantini.

Anno Christi trecentesimo , quinquagesimo
primo.

Anno post Nicenam Synodum triceslmo pri-
mo fuit Synodus Sardicensis , pia, confirmans
Nicenam.

Anno Constantii quinto decimo, videh'cet
quinto post Sardicensem Synodum , fuit Synodus
Syrmiensis ^ in qua et ipse Constantius adfuit,
moto bello adversus Magnentium , contraria JNi-
cenae.

Sequuntur Syrmiensem exiguis intervallis
Synodi impiae: Ariminensis, Seleuciensis et An-
tiochena.

Occasio autem convocandae Synodi Syr-
miensis haec fuit: Ut semel motis rebus multi
exemplo fiunt audaciores, et novos tumultus mo-
vent, et avct^xia concedit licentiam, Photinus
Syrmiensis Ecclesiae Presbyter et Arianos et Or-
thodoxos vituperare coepit, et abiecta utraqiie
sentenlia renovavit blasphemiam Samosateni.
Negavit esse duas naturas in Christo nato ex vir-
gine. Ac koyov in lohanne interpretatus est de-
cretum de redemptione hominis, et restitutione
vitae aeternae per hunc hominem, quern ad id
missurus esset. Et contendit, nequaquam esse
loyov V(piOTOijLievov , qui fuisset antequam hic
homo Chrlstus ex virgine natus est.

Fuit autem tanta Photini confidentia, ut se
audiri corarn ipso imperatore Constantio postula-
rit. Aderant ex Asia praecipui Episcopi, inter
quos cum excelleret Basilius Ancyrae in Galatis
Episcopus Arianus , hic acerrlme refutavlt Photi-
num. In ea causa Decreta facta sunt laude digna,
Quod Xoyos sit vipiotafJiEvog. Extant ea decreta
in Socrate scholastico , quae digna sunt conside-
ratione.

I. D e c r e t u m.

JEl'

xiS, ro Iloii]0 0 j[i8V "Ar&()W7iov,
(jLTi Tov naxiqa nqhq tov vlov Xeyeiv, aXla avrdv
nQog iavTov tov &tov elQT^xevaij ava&e/ua eOTCo.
Melanth. Oper. Vot. XII.

Hoc est: SI qulshoc, faciemus hominem ^ non
Patrem ad Fihum dixisse, sed ipsum ad seseDeum
dixisse, anathema sit.

II. Decretum,

EX Tis T(x) 'laxixjft jui] Tov vlov cag avSQCjnov
y.aTanenalaiy.tvai: alla tov aytvrjTov &e6v , fj
jtitQog avTOV , Ityei, u.va.dej.ia tOTCo. Hoc est:
Si quis cum lacoh non filium tanquam hominem
colluctatum esse dixerlt: sed non gentium Deum,
aut partem Dei , anathema sit.

III, Decretum.

EiTigTo, ^EI^Qe^e KvQiog naQa y.VQiov, jLir}
tnl roij narQog y.ai rov vloij eylau(3avti: aXt
avTov naQa eavrov '/.tyei fttftQtyJvaiy ova.&tf.ia
eOTCo. "'Ef^Qt^e yaQ KvQiog 6 vlbg na.Qa y.vQiov
Tov narQog. Hoc est: Si quis hoc: Pluil Do-
minus a Domino, non de Patre et Filio accipit,
sed ipsum aseipso pluisse dixerit, anathema slt.
Pluit enim filius Dominus a patre Domino.

Haec recito , qula ostendunt, et vetustatem
haec dicta in Moise de Filio Intellexlsse.

Agltata est etiam tunc quaestio de hls modis
loquendi: Pater natura genuit filium, non genult
voluntate, idest, contlngenter, sicut contingen-
ter creaturas condidlt.

De his modis loquendi extant cornmonefa-
ctlones in Nazlanzeno et in Longobardo libro 1.
Dlst. 6.

Caetera acta Synodl Syrmlensis impla et per-
nlclosa fuerunt. Processlt enim Synodus ad con-
troverslam Arii^ cul ut humano consilio medere-
tur, conata est silentio obruere mentionem voca-
buli ofioovoiog, et voluit in symbolo poni ojiiolog
pro ojuoovoiog. Hunc cothurnum sl utraque pars
acclperet, exlstlmabant discordlae finem fore, quia
utraque pars filium esse fateretur, et quidem simi-
lem patri, omissa quaestione, an slt ojtioovoiog?
Subscripslt hulc decreto et pius senex Hosius CqT'
dubensis Episcopus, coactus ut narrant, cum ta-
men antea veritatem constanter defendisset, Ita
discessum est ex Syrmlo. Sed mox amblguitas
ab Orthodoxis repudlata est, quod Insidiosa esset,
Et semper in docendo ambiguitas dissensiones
parit.

Post blennlum Constantius Medlolanum ve-
nit, cura iam victus esset Magnentius. Ut igitur
Syrmiensia decreta confirmarentur, incitant eum
63

987

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTAINTIA.

988

Ariani, ut in Italia Synodos convocet. Et scri-
bit Theodoretus de levitateConstantii haec verba:
Tov Tiarra (>a^icjg nei^oaerov, quod facile ad
mala consilia impelleretur, Vocat igitur Episco-
pos Mediolanum, ubi Ariani ausi sunt primum
postulare , ut Synodi Tyriae acta confirmarentur,
et rursus ex Alexandria pellerelur Athanasius.
Huic postulationi constantissime adversati sunt
Paulinus Episcopus Trevirensis et Dionysius
Episcopus Albae in Latio, intelligenles moliri
ipsos oppressionem syniboli Niceni. Cum igitur
imperatori coram dicerent, iniusta peti, discesse-
runt. Ita haec Synodus dissoluta est. Sed se-
quenti anno plures Ariminum convocat. Ibi
maiora et longiora certamina fuerunt, Palam pe-
tita est Syrmiensis decreti confirmatio. Et no-
minatim postulatum est, ut deleretur in symbolo
o/Lioovaior. Sed Occidentales circlter ducenti
conlradixerunt, qui ad Conslantium legatos et
scriptum de sua confessione miserunt. Sed Con-
stantius eluderet acta contando, rescripsit, ne ex

ne hoc quidem recipere impii voluerunt : Filium
similem esse Palri, et contenderunt esse dissimi-
lem patri filium.

Exemplum vero extat sophistices in hac nar-
ratione insigne. Usus est enira Acacius hoc ar-
gumenlo :

Pater nemlnem colit.

Filius colit Patrem,

Ergo sunt dissimiles.
Cumque usus esset hic praestigiator verbo
lcdae/^Tjg, pro non colente alium, quod alioqui
significat Impium, totius populi clamore repre-
hensa est prophanitas vocabuli. Postea etsi voca-
bulum aliter interpretabatur , tamen iuslo odio
sophistices explosus est. Et addit historicus:
ITs()l Toiavrag dxolovjLieroi Xe^sig, Ti^r exxXrjaiar
dieanaaar. Circa tales occupati dictiones Eccle-
siam distraxerunt. Ut omnibus aetatibus in de-
fensione falsorum dogmatum singulares argutiae
excogitantur, quae ipsa novitate capiunt rudes.
Synodi autem Antiochenae finis fuitConstan-

Synodo discederent, donec legatos auditos re- j ^;! discessus, qui rediturus erat Byzantium, ul

mitleret, Cum autem mora longlor esset, pii ad
suas Ecclesias redierunt. Hic fuit exitus Synodi
Ariminensis.

Interea vero dat mandata Constantius in
Oriente et Occidente, ut Syrmiensi decreto sub-
scribatur, et pellantur ex Ecclesiis qui nolint sub-
scribere,

Eodem tempore Synodus fuit Orientalium
in urbe Isauriae Sdeucia^ ubi maior fuit nume-
rus Arianorum, ac plurimi receperunt vocabu-
lum ojuoior. Sed cum magnae altercationes ortae
essent de hoc colhurno: An ojuoior intelligendum
esset de essentiae similitudine, an vero volunta-
lis, et aperte affirraarent plurimi, se tantum vo-
luntatis simiiitudinem intelligere, surrexit lega-
tus Caesaris, et dixit, se non adfuturum sine fine
rixantibus. Cum igitur hic nollet in consessum
redire, discesserunt et multi Episcopi. Hic fuit
exitus Synodi Seleuciensis,

Concurrerunt passim alibi alii. Sed brevi-
ter recito frequentiores Synodos , quarum tristia
exempla intuentes cogitemus, quanta fuerit Ec-
clesiae calamitas, cum subinde maiores distractio-
nes ex Synodis orirentur,

Post biennium cum iam Constantius Antio-
chiam venisset propter bellum Perslcum, Syno-
dus eo convocata est, quae magls tiirbnlenla fuit
priorlbus, et cumulavit blasphemias, Qula ibi

lullanum reprimeret. Sed in reditu in Cilicia
morbo extinctus est,

Breviter autem de his Impiis Synodis dixi,
ut videant iuniores , saepe etiam in Synodis fre-
quentibus magnus errores confirmatos esse: Nec
anteferendas esse Synodos perspicuis testimoniis,
quae tradita sunt in scriptis propheticis et apo-
stolicis.

Ac iusle reprehenditur nolvnQayiJLoavrri
Constantii, qui toties convocavit dissimilimos ho-
mines, fuitque infoellx, quia malorum consiliis
regebatur, qui aut stabillre impia dogmata, aut
arle maiores distractiones facere conabantur, nq
ipsorum autoritas labefactaretur. Sicut et nostro
tempore arle factas esse distractiones vidimus.

Duae autem fuerunt piae et utiles Synodi
tempore Constantii: altera Sardicensis, de qua
supra dlctum est, vivente adhucConstante. Altera
circa id tempus fuit Gangrensis in oppido Gala-
tarum Gangra, quod nomen scribunt significare
Capream, llngua Heneta. Et hodie Boierais id
vocabulum capream significat.

Narratur occasio, quod Eustathius quldam
secessus quaesiverit tanquam monachus, Hunc
imilati multi ritus novos instituerunt: prohlbue-
runt coniuglum , et multas nuptas ad se attraxe-
runt, quarum aliquae eliam virili vestitu tectae

989

I. CHRONICON CARIOiSIS. PARS II.

990

latere voluerunt. Fultque cum multis stupri con-
suetudo. Damnaverunt habentes proprium. No-
luerunt accedere ad communis Ecclesiae Sacra-
menta, quia administrarentur per sacerdotes ma-
ritos. Instituerunt et delectus ciborum , elc.

Anno mundi quater millesimo.

Anno Romae millesimo centesimo decimo

quinto.
Anno Christi trecentesimo sexagesimo qulnto.

lulianus Apostata,

lulianus Apostata regnavit solus annum et
menses septem, cum antea a Constantio Caesar
dictus collega eius fuisset sexennio. Natus est
patre Constanlio, fratre Constantlui Magni, et
matre Basilina nobilissima foemina, Adolescens
ab Episcopo Nicomediae doctrinam Ecclesiae di-
dicit, et professione Christianus fult, ac instltu-
tus in collegio Nicomedensi, cum valeret Ingenlo
et eloquentia, cito factus est lector in Ecclesla.
Interea clam auditor fuit Libanii, qul tunc Nico-
raediae rhetor fuit, studiosus Atticae elegantiae,
ut ostendunt eius scripta y quae adhuc extant.
IUe inflexit eum ad Ethnicos. Paulatim et alils
ethnlcls disertls et philosophis familiaris factus,
lamblico, Maximo Byzantlo et aliis, coeplt su-
perbe fastldlre Ecclesiae doctrinam, et anteferre
opiniones ethnicas natas in humana ratione, et
palum hostis factus est Christl.

Postea ingenli vanitate dedldlt se et maglcis
artlbus et ex Magorum praeceptls mactavlt huma-
nas hostias dlvinatlonum causa. Ac solus im-
perlo potitus edidit edicta contra Chrlstianos, et
r,ursus iusslt aperirl templa idolorum et els sacri-
ficari, et in nomismate symbolum feclt: lovem
diadema ipsi imponentem, Palladem clrcumdan-
tent ipsi chlamydem , Mercurium tribuentem Ipsi
sceptrum. Pieditus EcclesIIs eripuit, ne possent
ali docentes et discentes, et vlrulentos locos ad-
didit: se facere expeditiores ad regnum coeleste
spoliatos facultatlbus, quia in Ipsorum libris scrl-
ptum slt : Beatl pauperes , qula eorura est regnum
coelorum. Vetuit Christianls tribui honores ml-
lltiae. Prohlbult Chrlstlanorum filios admltti in
scholas rhetoricas, dicens: olxeloig nTEQOig ftaX-
Xoue&aj proprlis pennis ferlmur. Scripsit et ipse
libros contraEcclesiae doctrinara, in quibus prae-
cipue exagitat prohlbitiones vindictae. Ait, tolli
Maglstratus, iudicia, poenas, legitima bella, con-

firmari latrocinia In Infinitum , denique pugnare
eara doctrinam cum sensu communi, et toUere
nervos hnmanae socletatis,

^ Refutarunt has calumnias Nazlanzenus et
Cyrlllua qiii tamen et Ipsi frigide respondent.
Distmguuni consilia et praecepta, cum responsio
vera, firma et i-iculenta haec sit : Evangelio ma-
xime confirmari ei niunlri pollticum ordinem.
Nec prohiberi vindictam o.HJnatam, quae ad offi-
cium Maglstratus pertinet, scj inordinatam,
quam privati exercent, sicnt haec disii..-»jQ j)gj
beneficio in nostris Ecclesiis perspicue illusticva
est.

ludaeos etlam hortatus est odlo Chrlstiano-
rum, ut suam politlam inslaurarent, et els defen-
sionem et immunitates promisit. Convenit igi-
tur ingens mnltitudo ludaeorum, et magna spe
collalis sumplibus et oplbus templum aedificare
coepit, Sed cum fundamenta iacerent, magno ter-
raemotu dehiscente terra inter fulmina totum opus
disiectum est, et multa millia ludaeorum rulnis
oppressa sunt. Ita didicerunt ludaei se fruslra
niti contra Del decretum. Inter aedificandum
slgna crucls in vestilu et in panibns passimludaels
facta sunt , ac similia exercitui lulianl facta sunt
ante annum accedenli adByzantium initlo imperii.

Caeterum et prlvatim propter Christianam
professionem aliquos interfeclt, muUis honores
ademit, ut loviniano, Valentlniano et Valenli,
cum scripta legisset, et In quibus doctrina Chri-
stiana defenderetur, reddidit ea cum hac brevi
inscriptlone: areyrcoy , eyvujv y.areyvoyv,

Vicissim autem et nostri scripta contra eum
edlderunt, Et extant Nazianzeni duae orationes,
in quarura altera et gestuum Ipsius descriptio est,
memoria digna, quae significat ex gestlbus coniectu-
ram de ingenlls et voluntatibus fieri. Verba haec
sunt: Fecit me vatem gestuum ipsius deformitas
et ingens admlratlo, siquldem optimus vates est,
qul ex coniecturis optime ratlocinatur. Nequa-
quara vero mihi haec boni hominis slgna esse vi-
debantur: CoIIl crebrae conversiones: humeri
alternls subsultantes; oculi torvi, vagabundi et
furibundam qulddam contuentes; pedes Instabi-
les, crebrae genlculationes; nasus contumeliara
et contemptum splrans, figura vultus derisionera
signlficans, quoquomodo variabatur, Risus cre-
bri altum crepantes; nutus, renutus slne sermone;
sermo interruptus, non complens sententiam; in-
terrogationes crebrae, confusaneae et stultae; re-

63 *

991

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

992

sponsiones inconcinnae, coacervalae, inter se
dissidentes et sine ordine. Quis singula descri-
bat? Talem vidi ante facta, qualem esse postea
facta ipsa ostenderunt. Elsi adessent qui twiic
mecum fuerunt, et eadem viderunt, test^» essent
huius meae narrationis, qui memin-runt etiam,
rne edidisse hanc vocem: Quariii-^^m peslem Ro-
mana monarchia nunc alit' ^

Fuit autem Atha""^*'i vaticinium verum, qui
cum Ecclesiae t^^ssim in magno dolore et metu
essent ^^y<^^^ hunc tyrannum nubeculam esse
^•co transituram. Congruit enim exitus eius cum
Psalm. 55.: Viri sangulnum et dolosi non atlin-
gent dimidlum dierum suorum. Cumulaverat
scelera, cultum idolorum, blasphemias, magiam,
saeviciam ergaChristianos, seditionem contra im-
peratorem. Quanquam igitur antea cum Caesar
esset, foehciter represserat Alemanos et Francos:
tamen soius imperio potitus cito periit. Nam
helhim gerens cum Persis, in praeho vulnus in
epate accepit a mihte, qui quis fuerit, nescitur.
Pielatus in castra sanguinem cava manu cxcipiens
sursum sparsit, chimans: Vicisti tandem Gahiaee.
Hac voce emissa, qua fatetur impiam suam vohin-
tatem, et ostendit ingentem fremltum et sensum
poenarum, extinctus est, anno aetatis suae se-
cundo et tricesimo.

Narrant DicJynmm Alexandrinum in somnio
-vifllsse candidos equos , tt In his equltes dicere:
Narrate Didymo, hac hora luhanum interfectum
esse,

lam lector integram luhani hlslorlam in-
tueatur, quae exiguo tempore Inslgnes mutatlones
habult. Decennio cum collega esset Constantii
\\\ behis legitlmis adversus Alemanos et Francos,
fuit foehx, Postea movit seditionem, et occupa-
vlt Constantii provinclam. Ostendit se hostem
esse Chrlsti, saeviciam exercuit in Christlanos
gh^dio , stylo et varlls technls, bonorum et facul-
tatum ereptlone, et incitalis ludaeis, Palam
etiam exercult maglcas artes, Haec scelera tri-
stls exitus cllo sequutus est,.

De templo Delpliico.

Utihsslmum est autem In hlstorla hdlani hoc
considerare, quod Deus duobus illustribus mira-
Guhs ostendit, eodem ternpore, suam iram ad-
versns hidaeos et Etbnlcos. Dlxi antea quid ac-
tiderkludaeis cum lerosolymae concedente Iuh'an»

rursus condere templum cepissent. Terraemotu
disiectae sunt moles, et absorpti multi homines,
et pars operum et machinarum et multi homines
fulminibus accensi perierunt.

Eodem tempore in alla orbls terrarum parte
Delphicum templum, quod Ethnlcls praecipuum
fuit, divinltus, non hominum manibus, deletum
est terraemotu et fulminlbus, cum lulianus lega-
tos eo misisset, interrogaturos de eventu belli
Persicl. Saepe antea direptum , et aliquotles de-
letum est Delphicum templum , sed rursus ex-
tructum et ornatum. At post hanc eversionem
divinitus factam, luliani tempore, nunquam de-
inceps instauratum est.

Primi narrantur, Phlegyae qui fuerunt in
Thessalia lapllhae , combussisse Delphicum tem-
plum. Deinde partes allquas, Xerxis milltes.
Post hunc Phocenses ipsi, deinde Brenni exer-
cltus accendlt. Totles instaurationes factae sunt.
At post lulianum nulla facta est instauratlo.

Horum duorum templorum ludaici et Del-
phici everslo dlvinitus facta eodem tempore inso-
lentlam ludaeorum et Etbnlcorum valde repres-
sit, et pios confirmavit. Haec miracula In luliani
historia considerare valde prodest,

Anno mundi quater millesirao trecentesimo vi-

cesimo nono.
Anno Pvomae millesimo centeslmo decimo se-

ptimo.
Anno Chrlsti trecenteslmo sexagesimo septimo.

lovinianus.

lovinianus mHitum suffraglis factus esl im-
perator. Vixlt In imperlo septem menses. No-
tus enim fuit milltibus, et quia ductor fuerat or-
dinis domesticorum, et quia pater V^arroii5anus
clarus fuit, qui fuit Pannonicus, comes ordTnum
agri Slngldunensls , qui non procul abest ab UI-
piaTralana, quae nuncCorona nominatur. Ini-
tlo professus est se Christianum esse , et amplecli
Nicenam Synodum, Pacem feclt cum Persls, red-
dita ipsls Mesopotamla. Qul cum sclret Impe-
rium a luliano turbatum esse, redire in Asiam
cogitabat, ut tranquIIIItatem Eccleslls et multis
gentibus restitueret. lusslt revocarl exules, qui
pulsi erant propter veram professlonem. Man-
davit EcclesIIs restltur partem redituum, quos els
lulianus ademerat , ac testatus est propter faroem

993

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

994

nunc veteres reditus integros non posse restitui,
lussit rursus claudi idolorum terapla.

Cum autem Antiochlae aliquandiu morare-
tur, multis prodigiis sequentia mala significata
sunt: Cometainterdiu conspectus est. Conflagra-
vit locupletissima bibliotheca Antiochena. Brevi
post lovinianus cum ad Bithyniam accessisset,
mortuus est morbo, qui ex intemperantia ortus
esse existimabatur,

Anno mundl quater millesimo trecentesimo tri-

cesimo.
AnnoRoraae millesimocentesiraodecimooctavo.
Anno Christi trecentesimo sexagesimo octavo.

Valentinianus primus.

Valentinianus imperator mih*tum consensu
factus est, cum iterum Tribunus miHtum a lovi-
niano factus esset. Nam sub luliano dimissus
erat, eo quod sacrificulum pugno percusserat,
aspersus lustrali aqua, in ianua templi, ubiidolo
lulianus sacrificabat, Tenuit imperium annos
undecim. Natus fuit in Pannonia in oppido Bi-
balis in ripa Savi, quod non procul fuit a Tau-
ruro, quod nunc est Belgradum.

Post triginta dies accersivit inde Valentem
fratrem , eumque consortem imperii fecit, et Au-
gustum nuncupavit, aliquanto post et Gratianura
filium Valentinianus imperii consortem fecit, et
Augustum nominavit. Fuit autem infoelix fra-
trum dissimilitudo. Suntque initio iraperii in-
genti terraemotu significata mala, quae ex impie-
tate et saevicia Valentis orta sunt: raagnis spaciis
et horrendis hiatibus mare terras reliquit. Cora-
mendavit autem Valentl Orientem frater. Ipse
audita fama novorum bellorura, qiiae Alemani
et Saxones moverant, properavlt in Galliam.
Dux enim Alemanorum Brando Mognntiam coe-
perat, et inde magnam Christianorura mulliludi-
nem vlros et mulieres abduxerat. Aliquot magnis
praeliis Valentinianus Aleraanos repressit, Ad
Nlcrum etiam condidit arces. Delnde Infra
Coloniam Agrlppinam in Tungris repressit Sa-
xones.

In urbeConstantlnopoli Valentiniiamis aeneum
modlum collocavit, ne mensurae diminul possent,
et quibusdara qui dirainuerant praeciiht raanus,
quas ibi suspendit. Haec Suid<is,

lax 0 nes.

Primum autem hic In belHs Imperatorum fit
mentio Saxonam^ cum quibus et postea tanto
cum periculo dimicatum est, ut Sidonius ApoIIi-
naris Episcopus Arelatensis scribat: Nullus ho-
siis hosie Saxone truculentior est, nec robore
tantum et audacia , sed eiiam consilio et arte
iincit. Ac limites veteris Saxoniae fuerunt ad
Occasum Amasis, ad Ortum Albis, ad Meri-
diem Boiemi et Franci-, ad Septentrionem Cim-
brica Chersonesus, et in vicino littore Heneti.

Ut autem ex Oriente caeteras vicinas gentes
progressas esse verisimile est, Getas, Daos, Cim-
raerios, Germanios, Suevos. Ita et horum vi-
cinos Sacas ex Asia progressos esse existlmO;, et
inde originem et nomen esse Saxonum. AHi no-
men Saxones facinnt ab Ascanes, sed sonus pro-
pior est vocabuloiS^ca^, et fuisseSacas Interprae-
cipuas gentes Persici regni , exCtesiay Herodoto
et Xenophonte apparet,

Noraen Ascanes significat Custodem ignis,
Nomen Sacae aequale est, quasi dicas, lustl et
liberi, vel vates. Dura autera Valentlnianus re-
prirait Alemanos et Saxones, Interea Theodosius
Magister equitum, qui postea factus est impera-
tor, bellum gerit in Rhetia , inde mittitur ad pa-
candam Africam contra rirmura, Redit deinde
Valentinianus in Pannoniam commendata Gallia
et vicinis provinciis filio Gratlano, Intulerant
enira Quadi bellura vicinisPannoniis. Sed territi
adventu Valentiniani pacem petunt. Ibi cum in
excusatione quaedam falso dixissent, iralns Valen-
tlnianus raagna vocis con>entione eos obiurgavito
Eara comraotionera subita febris sccuta est, qua
intra paucos dies extinctus est anno aetatls quin-
quagesirao quinto, cum tenuisset Iraperium annos
qulndecim, raenses octo et dies viginti, Defen-
dit Ecclesiae pacem, amplexus symbolura Nice-
num. Fratri V^lenti saepe hortator fuit, ut et
veritatem amplecteretur, et ne saevitlam in recte
senlientes exerceret,

Viilentlnlanus duas uxores habuit, Severam
el lustinam, ExSevera natus estGro//«nM5, quF
iraperator factus, postea Theodosium et Valen-
tinianum secundum sibi collegas adiunxit. In-
terfectus est autem Gratianus a praeside Galliae
Maximo^ qui deinde apud Aquileiam a railiti-
bus suis vinctus Tkeodosio traditus est , qui eum
occidit»

995

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA;

996

Ex lustina natl sunt Valentinianus secun-
dus, lusta, Grata et Galla, quam postea duxit
Theodosius. Postquam autem Valentinianus se-
cundus a Gratiano fratre consors imperii factus
est, cum in urbe Galliae Vienna non cavet insi-
dias, ab Arbogaslo interficitur, Hi Iristes exitus
fuerunt filiorum Imperatoris , qul iusticiae cultor

fuit.

Redeo autem ad Valentem , qul superstes
fult fratri circiter triennium, cum antea simul
cum fratre tenuisset imperium annos fere unde-
cim, indoctus et crudelis, amplexus Arianam
impietatem fralre eum dehortante, orthodoxos
Episcopos in exilla misit. Initio bellum gessit
cum Procopio lulianl cognato qul rapere impe-
rium conatus est. Hunc acie victum milites tra-
diderunt Valenti, qui eum occidi iussit. Deinde
repressurus Persas duxit exercitum ad Antiochiam.
Eo tempore multa fecit crudeliter contra ortho-
doxos. Revocatus autem in Thraciam, quia
Gotti urbem Constantinopolim oppugnabant, in
quorum exercitu nominalur dux rridigernus, no-
minantur et Turingi, Reprimere Gottos coeplt,
sed cum ad Adrlanopolira praeliaretur cum eis,
vulnere accepto decidit ex equo, et in proximum
lugurium ductus est, quod cum sequentes hostes
incendissent, ipse quoquel flamma consumptus
est. Ita poenas dedit iniustae saeviclae, quam
adversus Orlhodoxos exercuerat, et quidem pro-
ficiscenli ad praelium praedixit virsanctus, ignl
periturum esse,

Anno mundi quater milleslmo trecenteslmo qua-

dragesimo quarto.
Anno Romae millesimo centesimo triceslmo se-

cundo.
AnnoChristi trecentesimo octuagesimo secxindo.

Gratianus.

Morlu© Valente Gratianus Valentiniani
priml filius, nalus ex Severa In urbe Syrmio, et
J^alentinianus secundus , Gratianl frater, natus
ex lustina, successerunt. Fecit autem Gratianus
consortem imperii Theodosium, cum quo annos
quatuor regnavit, cum antea cum patre annosocto,
cura patruo tres regnasset. Fuit erudltus, Scri-
psit carmen eleganter, et oraloribus aetatis suae
praecipuis annumeratus est, Extat eius epistola
ad Ambrosium Mediolanensem Episcopum scri-
pta , in qua profitetur se amplecti symbohim Ni-

cenum, et in fine addit Epiphonema, agnoscere
se hanc suam confessionem non ita splendide scri-
ptam esse, ut magnitudo rei poscit, sed dicere se
de Deo quantum In hac infirmitate humana iuxta
scripta prophetica et apostolica possit, non tan-
tum quantum de magnltudine rerum dlvinaruni
se dicere posse optet,

Mortuo Valente revocavlt exulantes Episco-
pos orthodoxos, et eiecit ex Ecclesiis haereticos,
et symboli Nicenl professionem omnes Ecclesias
communl consensu amplectl lussit.

Vivo Valente post mortem patris ad Argen-
toratum Alemanorum triginta millia trucidavit,
In eo praelio socios habuit Francos, ut scriblt
Marcellinus, et addit post eam victoriam vicinas
provincias aliquandiu tranquillas fuisse. Quare
Gratlanus Pannoniam adit, ut Valenti contra
Goltos opltularetur. Sed Valens non expectato
eo dlmicans periit,

Cum igitur Gratianus fortem , fidelem et pe-
ritum coUegam quaereret, adiunxit sibi Theodo-
sium, Hic Gottos in Thracla repressit. Ipse
Gratianus in Galliara rediit, ubi omis^a cura gu-
bernationis deditus venationi et ludis, et Alanos
milltes domesticis anteferens in odium venit, et
Lugduni a Maximo Galliae praeside interfectus
est, anno aetatis vicesimo nono.

Interea Valentinianus Mediolani fuit ado«
lescens, ubi lustina elus mater favens Arlanis
Ambroslum Episcopum pellere conata est , et mis-
sis Gotticls satellitibus, vl iusslt eum ex templo
eiici. Hi cum Irrupissent ad eum armati, affir-
mat se Ambrosius non discessurum esse a suo gre-
ge, sed si velint eum interficere, in templo se ex-
pectare omnes casus. Ipse scriblt de Gotlis haec
verba: Olim plaustra eis domus erant, tunc tem-
pla pro plaustris habent, vociferanlur, omnia
Imperatoris esse. Sed Deus affirmat, suas domos
esse templa, in quibus sonat vera doctrina: Do-
mus mea domus orationis vocabitur. Citat et
hoc: Date Deo quae Dei sunt, et Caesari quae
sunt Caesaris.

Cum autem Valentinianus Maximum fugiens
auxilium a Theodosio peteret, rescripsit ei Theo-
dosins, puniri eius impietatera, se ipsi non defu-
turum esse, si veram sententiam amplecteretur.
Occurrit igitur Maximo venienti Aquileiam Theo-
doslus, ubi cum praeh*o superatum Maximum sui
railites Theodosio tradidissent, iussit eum Theo-

997

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

998

dosius interfici, quia et Gratlanum occlderat, et
postea misso ad eum Ambroslo Moguntlam, ce-
dere de imperio noluerat, Scrlbunt etEpIscopum
Martinum cum ei famlllarls esset, dehortatorem
fuisse belll adversus Theadoslum movendi.

Ambragatlus dux Maxlml sese in mare prae-
cipitavit. Pacata Italla et vlclnls provincIIsTheo-
doslus Romam accessit, ubi et templa idolorum
claudl curavit, et multa turpla exempla sustullt.
Valentlnlanus vero in Galliam dlscesslt, quam
post Maxlmi interitum rexlt annos circlter quin-
que. Erant autem apud eum Eugenius scrlba,
et dux exercltuum Arbogastus vlr Gotllcus, qul
Francos represserat. Per hos duos Eugenlum et
Arbogastum corrupli cubicularll Valentlnianum
in urbe Galllae Vienna laqueo strangulant. Eu-
genius, qui se Imperatorem nomlnaverat, postea
captus non procul a Medlolano prostratus ad pe-
des Theodosii a militibus trucidatus est. Arbo-
gastus sihl manu sua mortem conscivit. Ita sedi-
tiosi et parricldae poenas dederunt.

Annb mundi quater nnlleslmo trecentesimo

quadrageslmo quinto.
Anno Romae millesimo centesimo trlceslmo

tertio.
Anno Christi trecentesimo octuagesimo tertlo.

Theodositis,

Theodosius patre Honorlo, matre Terrnan-
tla Hispanus genere, natus in familia nobili, cu-
ius origo ad Tralanum refertur, haud dubie lite-
rarum et verae pietatis cuUor, iusticia et fortitu-
dlne excellens, postremus Romanum imperlum in
Occidente et Orlente tenuit Integrum, Nam sub
filio Honorio Franci in Galllam progressi sunt,
et mox Waramundus regio nomine in Gallla re-
gnare coeplt, §t Roma capta est ab Alarico rege
Gottorum.

Tenuit autem imperium Theodosius annos
decem et septem, quibus comprehenduntur anni
duodeclm, quibus Gratlani et Valentinlanl se-
cundl collega fuit. Cum Magister equitum esset
sub Valentinlano prlmo , pacavit Rhetlam etAfri-
cam. Deinde post mortem Valentis factus Gra-
llanl coUega multls praeliis viclt Gottos, donec
Athalarlcus rex Gottorum, qul Frldigerno suc-
cesserat, pacem petlvit, invltatus Constantinopo-
lin, ubl cum ordlnem gubernationis senatorum et

ducum , et princlpis pletatem, iusticiam et mode-
stiam considerasset, dixlt se agnoscere a Deo hoc
imperlum ordlnalum esse, nec fore fellces eos,
qui evertere conentur.

Postquam veroMaximusGalllae praeses Gra-
tiano interfecto et Gallia occupata in Italiam tran-
silt, et multos crudellter interfecit, necessej fuit
eum parrlcldae occurrere. Hunc cum vlcisset , et
interfici iusslsset, Romam profectus, multa ibi
emendavit, ac Valentinianum secundum in Gal-
Ilam raisit, ipseConstantinopoIIn redilt, ut discor-
dias in Ecclesla tolleret, et eo convocavlt Eplsco-
pos ex multis provlnclis, ac monitus a Nectario
Episcopo iussit scripta veterum Patrum proferri,
qul ante dlssidla vetustae et puriorls antiqnitatis
testimonia edlderant. Quia verba prophelica et
apostollca pravls Interpretationibus haereticl elu-
debant. Haec Synodus sua decreta Romam ad
Daraasum Romanum Episcopum misit, cuius no-
mine extant asseverationes de multis quaestioni-
bus, quas postea recllabo. Interea Theodoslus
non solum claudl idolorum templa In mullls locis
iubet, sed etlam prorsus destrul. Et sacrificia
elhnlca et orgia Bacchi, quae tempore Valentis
adhuc duraverant, prorsus abolevit. Ita pacls
tempore Elcleslas , honestas leges et iudlcia resti-
tult. Hoc exemplo commonefactl pil principes
sciant se debere idola, blasphemias et impios cul-
tus externos abolere.

Haec dum in pace utiliter agit in Oriente,
novum et terribile bellum in altera orbis parte
movetur. Interfecto ValentinlanoEugenius et Ar-
bogastus adducunt Ingentem exercitum ad Alpes,
ut Itallam occupent, et ostendit Eugenlus se lu-
liani exemplo instauraturum esse ethnlca sacra.
In vexillls Herculem plnglt. lam Theodoslo non
solum de Imperio adversus seditlosos et parricidas
dlmicandum erat, sed etiam Christiani defen-
dendi erant. R.edit igltur ex Thracla in Itallam
et exercitum adducit, cui decem millia Gottonim
adiunxerat. In vexillls plngl llteras curat XP^,
significantes nomen Christi. Sic et aureos cudi
iussit, in quibus tenet vexillum, in quo erant hae
llterae XP^, Vldebat autem Theodosius dlffici-
lera et periculosam pugnam fore, qula magna
multltudo et magnum robur fuit Galllci exercitus,
et praelium in angustlls Alpium duces dissuade-
bant. Sed ipse cura noctem in precatione con-
sumpsisset, eiqne insomnio specles oblata essel,
quae fuerat hortata eum ad praeliandum, ducil

999

SCFJPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1000

exercitum intra fauces Alpium, et acerrimo prae-
lio vincit hostem, cum quidem et divinitus ad-
iuvaretur magnis ventorum flatibus, qui contrarii
erant hostibus. Quare et Claudianus scripsit:

O niinium dilecte Deo , cui militat aether

Et coniurati venimit ad classica venti.

Eugenius adductus ad Theodosium , cumque
proslratus ad pedes eius veniam peteret, a militi-
bus astantibus capite truncatus est. Arbogastus
in fuga , iie retractus in conspectu victoris poenas
daret, ipse sibi raanu sua mortem conscivit.

Pacato rursus imperio in Oriente et inOcci-
dente Theodosius Mediolani raansit, et Stillico-
nem ducem natum in gente Heneta ad restituen-
-dam pacem in Gallia et Gerrnania misit, quia
seditiosis Eugenio et Arbogasto coniunctae fue-
rant. Eo terapore Stillico has regiones vicinas
Albi et Harciniae pervagatus est, ut ex Claudiano
intelligi potest, qui inquit:

Germanis responsa dabat legesque Caycis

Arduus , ei flavis siguabat iura Suevis.

Item:

non iudignante Cayco

Pascat Belga greges,
Et quidem dicit, non armis, sed opinione iusti-
ciae motas has gentes quievisse:

Nec fama fefellit

lusticiae , videre pium , videre fidelem

Quem venieus timuit^ redieus Germanus amavit.

Ante tubam nobis audax Germania servis,

luvenio et tunc Saxonicos et Turingicos
exercitus coUocatos esse ad defensionem limitis
imperii contra Sarmatas, sive ad Viadrum sive
ad Vistulam.

Recitatis bellis Theodosii, quae et iusta et
Ecclesiae necessaria fuerunt , vita domestica et
acta in pace considerentur. Natus ex Christianis
parentibus in Hispania , recte didicit Ecclesiae
doctrinam , et amplexus est symbolum Nicenum,
et nullius haereseos contagio infectus fuit: Con-
iugem habuit priorem Placiltam ., ex qua nati
sunt Arcadius et Honorius. Huius matronae
castitas, pietas et beneficentia erga pauperes vaWe
praedicatur. Hac mortua duxit filiam Valentiniani
primi Gallam, ex qua nata est Placidia Galla,
quae postea nupsit Constanlio. Baptismum ac-
cepturus Thessalonicae, ubi aegrotaverat post
praelia Goltica, interrogavit Episcopum de do-

ctrina, ne ab haeretico Episcopo baptismum acci-
peret. Is cum confessionem suam et suae Eccle-
siae exposuisset, et ostendisset se amplecti sym-
bolum Nicenum , Theodosium baptizavit. Haec
circumspectio pietatem eius ostendit, quam de-
clarant et acta ipsius in Synodis et eversione ido-
lorum.

Exemplum est poenitentiae et reverentiae
erga Ecclesiam, quod ab Ambrosio exclusus ex
templo, et lamentis ostendit poenitentiam, et
octo mensibus non rediit in templum, donec ac-
ciperet sententiam absolutionis ab Ambrosio.
Fuit autem haec causa, cur ab Ecclesia aceretur :
Victo Maximo cum Mediolani esset Theodosins,
per seditionem multitudinis in urbe Thessalonica
interfecti sunt Udericus Praefectus et multi nobi-
les viri. Iratus igitur imperator eo cohortes ali-
quot misit, quae septem millia hominiim interfe-
cerunt. Ambrosius iniustam crudelitatem esse
sentiens, quod non inquisitis sontibus promiscua
caede saevitum esset in turbam innocentem et
sontes, iubet Theodosium agnoscere delictum.
Etsi autem severitas Ambrosii pia fuit: tamen
causa consideretur indignationis Theodosii. Non
fuit causa eversio statuae imperatoris aut coniugis,
aut petulantia convitiorum, ut aliqui narrant,
Talia errata atrociter punire tyrannicum est. Nec
id solum movit Theodosium, quod Praefectum
et multos viros nobiles multitudo iniusle trucida-
verat, etsi hic dolor movere principem non levi-
ter debet: sed alia fuit in principe casto raaior
causa dolorum: Rapuerat Auriga^ gubernator
ludorum Circensium , adolescentem ad stuprum.
Hunc Aurigam Praefectus vir honestus incluserat
carceri. Quia vero populus industria huius Au-
rigae delectabatur, poscit ut impunitus dimitta-
tur. Quod cum denegaret Praefectus , per sedi-
tionem occisus est.

Tria igitur magna scelera concurrunt: Quod
noluerunt puniri tantum scelus Aurigae: quod
seditionem in causa turpissima moverunt: quod
Praefeclum et alios viros nobiles trucidaverunt.
Propter has tantas causas cum princeps iusto do-
lore exarserit, non existimetur deliquisse more
tyrannorum, qui propter nullas aut leves causas
magnam saeviciara exercent , etsi excessit modum,
sed in raagnis viris Nemesis valde inflammatur.
Hanc excusationem Theodosii addidi, quia multi
de causa errant.

1001

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1002

Cum aiilem instaret festus dles mense De-
cembrl, quo publice celebratur recordatio nalivi-
tatis Chrisli ex virglne, accesslt Theodosius ad
templum, et reverenter petivit absolutionem,
quam et pronunciavit ei Ambrosius, Addidit
autem commonefactionem , ut ferret legem, ut
post rescripta imperatorls differanfur supplicia
capitalia dies triglnta , ne rei Iniusta ira rebus
non satls Inqulsitis interficerentur. Sumptum est
aulem exemplum ex veteri Attica consuetudlne.

Ut autem maxime prodest discernere bonos
principes a malis, ut Dei opera, et vlrtutum
exempla considerenlur: ita non est inutile con-
ferre bonos. Constantinus bella miuora gessit, et
terribllior fuit. Sed Theodosliis etiam magnis
rebus gestis, In tolo imperio pacem fecit, Eccle-
sias protexit, et dlssidia sustub't convocata pia
Synodo, fuitque in coniugiis foellcior. Uterque
veritatis eo fult studiosior, qula literas norunt,
et fontes doctrinae melius cognoscere potuerunt
quam Indoctl. Utrunque Deus protexlt, ne a
tyrannls vincerentur, quia ambo Deum recte co-
luerunt, et Ecclesils benefecerunt. Congruit
exitus ad dlctum: Plantati in domo Domlnl etiam
in senecta florebunt.

Mortuus est autem Theodosius Medlolani
anno aetatis sexagesimo quinto, die Septernbris
declmo septimo, anno imperii decimo septimo.
Corpus Constantinopoli sepultum est. Extat lau-
datio Theodosii apud Ambrosium, qul inquit:
Dilexlvirum, qui cum corpore solveretur, magis
de Eccleslarum stalu, quara de suls periculis an-
gebatur.

Post eum Imperlum In Pannonla, Italla et
Hispania aGottis et\ andalis. Deinde abHunnis
dilaceratum est. Galliam vero partim Franci
partim Burgundi occuparunt. Prius autem quam
de successoribus dicam, aspiciamus Ecclesiam
qualis fuerlt post mortem ConslantH, sub Con-
stanlio, luliano, loviniano, Valentinlano primo,
Valente , Gratiano et Theodosio.

In Oriente quia Constantinus deceptus blan-
diclis sororls revocaverat Arium , in Ecclesiis
passim rursus excltatum est Incendlum Arianae
jmpietatis, et crebrls Synodis dissidia aucta sunt.
Haec mala cum Imperator Constans, qul Occl-
dentem tenebat, reprimere conaretur, perfeclt ut
Synodus pia conveniret in urbe Sardlca, anno
post Nicenam Synodum vicesimo. Etsi autem
Sardlcensis Synodus pia decreta fecit, et Occi-
Melanth. Ofer. Vol. XII.

dentl profnlt : tamen Constantlns cum non solum
propter adolescentiam levls esset, sed etiam na-
tura futih's, et doml ab assehtatoribus rogpretur,
favit Ariiinis, et permiiit ut lale spargerent er-
rorem,

Fiieruntque post mortem Constantli allae
Synodi contrariae Sardlcensi: Prlma Syrmlensls
anno quinto post Sardicensem. Mox sequuta est
Arminensis, ubiCothurnus factus InSyrmlo pro-
fertur videlicet, ut pro ojiwovaiog In symbolo
legeretur o/iioiog. Discedentihus igltur piis ex
Arimlno, cum Imper^tor faveret impiis, audacia
in Oriente crevlt, et impia Synodus fiitilltate im-
peratoris in urbem Isauricae Seleuclam convo-
cata est.

Biennio post Synodum Seleucianam rursus
frequens Synodus imperiorum convenit Antio-
chiae, quo Constantius propter bellum Persicura
exercltus duxerat, ubl ut fit inter malos dlssidia
creverunt. Natum est Ibl tetrum sophisma, de
quo supra dixlmus: Pater est iVGefirjgi Filius est
doel^Tjg, Ergo est inaequalltas.

Mota est contenllo de Spirltu sancto: An sit
ixfioraiiuyog. De qua controversia postea ut
dicam, regnanteTheodosio in Synodo Constanti-
nopolitana et In Damasi decretis vera doctrina re-
stituta est.

ExAntlochenaSynodo Constantius rediturus
in Europam adversus lulianum , in Itinere mor-
tuus est, cum Ecclesias dilacerasset multls impils
Synodls.

Secuta est malor calamltas sub successore
luliano Apostata anno Christi trecentesimo sexa-
gesimo sexto. Ad prlora dissidia accesserunt
multamala: lulianus Ipse palam defecit ad Eth-
nicos, et Ecclesiis reditus ademlt, et In multos
Chrisllanos saeviciara exercuit. Publica eliam
Ethnicorum sacrificia restltult, et multi exemplo
principls a vera Ecclesia defecerunt, ut dlcltur:
Scilicet in vulgus manant exempla regentum.

Post biennium exllncto luliano lenitae sunt
hae calamltates. lovinianus enim symboluraNIce-
nura amplecti se professus est, et Ecclesiis pios
pastores et redltuum partera restituit. Sub Va-
lentinlano etiam mediocris tranquillitas fuit Ec-
clesiarum Occidentis. Sed Valens in Orlente con-
firmavit Arianorum Impietatera, et multos plos
Episcopos ex Ecclesiis expulit. In his trlstlsslmls
spectaculis dubitet aliquis: An et ubi fuerit vera

1003 SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA. 1004

Ecclesia, cum tantum esset dissldlorum et furo-
rum in maxima parte generis humani. Etsi au-
tem vera Ecclesia exigua fult, et oppressa Con-
stantii, luliani et Valentis tyrannide: tamen
Deus servavit rellquias. Romae duo erant Epi-
scopi: alter praeerat pils : alter Arlanis. Erant
et duo Constantinopoli: Nazlanzenus recte doce-
bat, sed regium templum tenebat Demophilus
Arianus. Basilius Caesareae propugnator fuit
verae doctrlnae, Ambrosius Mediolani , Hilarius
in Gallia, et quldem in Occldente mlnus conta-
giorum fult quam in Orlente.

Non igitur cogitemus, nullam esse Dei Ec-
clesiam , cum horriblles generls humani confu-
slones intuemur. Sed firma assenslone teneamus
articulum: Credo esse Eccleslam cathollcam, et
simul sciamus hunc esse coetum , qui fundamen-
tum retinet, et nos in hunc coetum includamus,
et testimonia divina asplciamus, qulbus suam
doctrinam Deus confirmavit. Deploremus etiam
mlseriam generis humani, quod semper horren-
dae confuslones sunt, fuerunt et erunt, quarum
causae notae sunt ex doctrina Ecclesiae, et veris
gemltlbus petamus nos regl et protegl.

Haec admonitlo in hlstoriis saepe repetenda
est, et contra talia spectacula nos confirmemus.
Deinde tales hlstoriae multa de Synodis monent.
Vult Deus esse ludlcla Ecclesiae, vult convenlre
plos, ut confessionem ostendant, et falsa dogmata
reiiciant, sicut Actorum 15, conveniunt Apo-
stoli.

Multae fuerunt plaeSynodl, ut anno Chrlstl
ducentcslmo septuagesimo tertio Antioc.htna ^ in
qua senes multi convenerunt, qul dixerunt testi-
monia contraSamosatenum. Deinde annoChrlstl
trecentesimo vicesimo octavo A^/cm«contra Arium
et Novatianos. Anno trecentesimo qulnquage-
simo Sardicensis y qnae Nlcenam confirmavit.
Anno trecentesimo octuagesimo quinto Constan-
tinopolilana initio Theodosil prlrrvi, in qua vera
doctrina de filio et Splritu sancto iHnstrata est.

Interea vero multae concursationes implae
fuerunt, In qulbus magna frequentia fuit Episco-
porum : Ut paulo ante morlem Constantini Syno-
dus Tyria fuit , anno Christl trecentesimo qua-
dragesimo quinto, contraria Nicenae. Deinde
Constantli tempore anno Chrlstl trecentesirao
quinquagesimo sexto Syrmiensis , cul interfuit
imperalor, contrariaNicenae. Anno trecentesirao
sexagesimo secundo Ariminensis, Anno trecen-

teslmo sexageslmo secundo Seleuciensis, Anno
trecenteslmo sexagesimo <\mn\.o Antiochena ^ cui
Constantius imperator interfuit paulo ante mor-
tem. Hae tres etlam corruperunt symbolum Ni-
cenum. Sint igltur in conspectu etiam impiae
Synodi, ut refutari possint hi, qui vociferanlur,
Synodos non posse errare.

Cum autem in Ecclesla oporteal esse iudicia,
sciamus normam esse iudiclorum scripta prophe-
tica et apostollca et symbola. Curandum est igi-
tur, ut Synodi recte reganlur, nec dlscedant a
norma, ut aut mullitudlni, aut tyrannis assen-
tentur, slcut tunc sententiae gratae Constantlo
dlcebanlur, et regula tenenda est: dtX dixaQHV
oiiTiXri&H, alXa imar^uT],

Fuit Constantlni tempore et Gangrensis Sy-
nodus, qnae pia fuit. Est autem Gangra urbs
vicina Galatls, in ea parte quam Henetl tenue-
runt. Et scribunt veteres lingua Henetae Gan-
gram significareCapream, ut nunc quoqueHenetl
Capream nominant. Ibl adversus Eustathium
quendam et elus imitatores decreta facta sunt, qui
certos cibos et coniugia prohibebant, et nolebant
accedere ad eas Eccleslas, ubi sacerdotes erant
mariti. HuiusSynodi memoria retinenda est, ut
et hoc vetus testlmonlum contra superstltiones de
cibls et prohlbitlone conlugli notum slt.

Deinde post Valentem regnante Theodosio
ex prioribus fluctlbus aliquantulum emerslt Ec-
clesla. Hic enlm Synodum convenlre iusslt Con-
stantlnopoli, in qua contra Arlanos et contra
Macedonlum et Eunomium et similes, qui nega-
bantSpirltum sancXxim assQ vipioxa^evov, decreta
facta sunt.

Eodem tempore et Damasus Romae Syno-
dum convocavit , et decreta facta sunt communi
deliberatlone piorum, qul Constantinopoli etRo-
mae erant, quae recltantur a Theodoreto llbro 5.
Sunt quoque revocall exules pulsl ex Ecclesiis
tempore, Valentls. Consilium etiam Theodosii
memorla dlgnum est, qul, cum haeretici elude-
rent testlmonia prophetica et apostolica, iussit
proferri testimonia ex plis Sicriptorlbus , qui ante
dissidia illa fuerant, et Codices ex veteribus bi-
bliothecis suo sumptu protuHt , ut consensu pu-
riorls antiqultatis convicti haeretici cederent.
Idem, si nunc fieret, multae dissensiones recte
tolli possent. Etsi enlm voclferantur adversarii
nostri, se defendere veterem consensum: tamea

1.005

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1006

oppiignant re Jpsa, ac ludunt nomine consensns,
cum intelllgunt tantum recentium temporum con-
suetudinem pugnantern cum antiquitate. Mani-
festum est enim multa tetra deliria recepta esse
ignota vetustati. Etsi autera fides nitilur verbo
Dei ^ et norma iudicii esse debent scripta propbe-
tica et apostolica et symboia: taraen vocera pu-
rioris Ecclesiae docentis et coramoncfacientis au-
dire pium est, iuxta dictum: Nisi arassetis vitula,
mea, non invenissetis.

Consideremus autera aetates scrlptorum , et
fide dignos discernainus ab impuris. AetasTheo-
dosii habuit laudatos scriptores : Basiliura, Am-
brosium, Nazianzenum, Theodoretum. Extat
et Hieronymi confessio ad Damasum,

Vixit autem Hieronymus annos viginti post
Theodosiura, et mortuns est in Bethlehera anno
aetatis non;tgesirao primo , anno Christi quadrin-
gentesimo vicesimo, die Martii ultirao.

Interfuisse scribitur Synodo Trevirensi cura
Martino Turonensi et Arabrosio , cum aliquanto
ante Damasus esset mortuus.

Post Damasum RoraanusEpiscopus fmtCiri-
cius , qui Presbyteros coelibes, cura ducebant
uxores, removebat a ministerio, et Presbyteris
inaritis prohibuit consuetudinem coniugalem, et
non obteraperantes removit a rainisterio. Extant
verba eius in libro decretorura Distinct. 82, ubi
contra coniugium et declaraatio contumeliosa
edicto inseritur, et insulse citatur dictum Pauli:
Qui in carne sunt, Deo placere non possunt.
Hic cogitetur quantura scelus sit tali sophistica
ludere in Ecclesia. Certum est enim apud Pau-
lum dici, in carne eos esse, qui reguntur carne,
non Spiritu sancto, et amittentes fidem et bonara
conscientiara obteraperant cupiditatibus carnis,
vel non frenant cupiditates carnis, quae pugnant
cum lege Dei.

Post Ciricium decreta de coelibatu magis
eliara exasperata sunt. Nam et Gregorius iussit
removeri ab officio Presbyteros maritos, qui
ostendebant se noUe abstinere a consuetudine
coniugum. Hae distractiones praesentiura con-
iugiorura et prohibitiones futurorura per sese
magna peccata fuerunt, et causae fuerunt multo-
rum scelerura. Sed de sequentibus decretis suo
loco dicetur. Consideranda enim sunt tempora,
ut ostendi possit , leges de coelibatu post Aposto-
los humana audacia conditas esse.

Anno mundi quater millesimo lrec€ntesimo se-
xageslmo secundo.

Anno Romae millesimo centesimo|'quinquage-

simo.
Anno Christi quadringentesirao.

Mortuo Theodosio successerunt filii Arca-
dius in Oriente, et Honorius in Occidente, quos
vivos Theodosius consortes Imperii fecerat et
imperatores et Augustos nominaverat. Sed pro-
pter aetatera adiunxit tutores praecipuos duces,
Arcadio Ruffinura, Honorio Stilliconem, Gildo-
nem Africae praeesse voluit. Hos cum putaret
fidosfore, quanquam sapiens princeps tamen de-
ceptus est. Impulit enira eos ad perfidiam regni
cupiditas, ut ille inquit: Si vlolandum est ius
regnandl gr^itia violes, in allls pium esse decet.

Ac primus Ruffinus natus in gente Gallica
attraxit Alaricum regera Gottorura , qui antea
duxerat Gottica auxilia sub Theodosio gerente
bellura adversus Eugeniura. Terrebat enlm metu
Gottici exercitus Arcadiura, et postulabat se fieri
collegam Arcadii, et Imperatorera nominari. Sed
hoc petentera ante tribunal Itah'ci milites trucida-
runt. Hic exitus perfidiae fuit Rnffiiii.

Post Ruffini raortera et alius dux Gottlcus et
Arlanus noroine C«/anM5, sedltionera ad%'ersus
Arcadiura raovit, in qua manifestis mlraculis
Deus ostendlt se urbem Constantlnopolin et Ar-
cadium protexisse, Antecessit autem hnnc tumul-
tum ingensCometa, qui flamraas ad terram usque
sparsit. Ac dlserte inqult hlstorlcus: neminem
fuisse , qui talem Cometara antea vidisset.

Priraura autera cura incendere regiam Arca-
dii in urbe Constanllnopoll Caianus noctu cona-
retur, conspectus est exercltus angelorum, qui
debulit Caiani milltes. Constabat enim do-
mura non custoditara esse humanis praesldils.
Cum autem cognitls consiliis Caiani Arcadius
praesidia accerseret, aperte bellum Caianus raoh"-
tur, occupat Phrygiam, et passim dlreptlones et
vastationes facit. Tandem ratibus ad urbemCon-
stantinopolln accedit. Huic classisArcadii occur-
rit, quae habuit ventos secundos, qui rates Ca-
iani everterunt, et exercltum eius in mare deraer-
serunt, Ipse cura evasisset, postea in vicinis
montibus deprehensus interfectus est. Haec di-
vlna testimonia confirmaverunt plos in vera do-
ctrina, et autoritatem Arcadii auxerunt, qui et
ipse constanter retlnuit symbolum Nicenum nec
64*

1007

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1008

fuit crudeHs. Reprehendltur autem quod nimiam
potentiam permiserit Eunuchis et uxori Eudoxiae,
quae lohanni Chrysostomo inlmica fuit taxanti
eius fastum. Et quidem Eunuchus Eutropius^
cuius fuit summa potentia iustas poenas dedit.
Hunc talem fuisse praestigiatorem scribunt, ut
Gorgoni comparatus sit, ut saepe in aulis regnant
tales pestes, quah's apud Tyberium fuit Seianus,
apud Severum Piautianus. Hic Eutropius cum
venderet Magistratus et senfenlias, daret ac eri-
peret provincias quibus vellet, et tandem Consul
factus esset, transferre in se imperiura conatus
est. Sed in ipso consulatu Arcadius ei caput
praecidi iussit. Sciibunt autem hunc ipsum Eu-
tropium fuisse ante id tempus suasorem legis, ut
liceret sontes ex temphs vi abducere, qua lege
postea et ipse ex templo extractus est. De Eudo-
xiae odio adversus lohannem Chrysostomum
postea dicetur,

Vixlt Arcadlus annos unum et trlglnta, tenult
imperlum post mortem patrls annos tredeclm, ac
filium reliqult pium et sahitarem Orlenti, quem
pater vivens Augustum nomlnaverat.

F r a t r e s.

f^alenlinianus Valens

habuit duas uxores.

Severarn , ex ea
filius esl Gratia-
nus , Hic colle-
gam fecit Tbeodo-
siuni, inlerfectus
Lugduni a Ma-
ximo.

lustinam , ex

qua

^ l^

Valentinianus
secundus, stran-
gulalus Viennae

in cubiculo
fraude Eugenii.

Theodosius coilega Gratiani,
cuius uxores

lusta. Grata.

anibae faclae

mona

ebae.

Galla,

quam

duxit

Tbeo-

dosius.

Placilla , ex

hac sunt Ar-

cadius , Ho-

norius.

Galla, ex qua est Placidia Gdlla abducta ex
III be lAonia per Alaricum, et data Atbaulpbo
Gollico , poslea recepla per Constantiiim. Ex
bis scilicel Constantio et Piacidia sorpre Honorii
natus esl V alenlinianus Tertius.

Ex Arcadio sunt

TheodosiusH. babuit conwi^em EvSoxiav filiam Pulcheria^
Leonis Pbilosopbi Atbeniensis. Filia Eudoxia Placilla

nupta Valentiniano tertio, abducta in Apbri- et Marina.
cam per Gensericum cum duabus filiabus Pla-
cidia II. et Eudoxia IH.

Placldiam duxlt Olibrius, qui septem men-
sibusRomae Imperator fult, Eudoxiam III, duxit
fillus Genserlci, cui filium peperlt Hllderlcum,
Delnde reh'cto marito propter Arlanam sectam,
lerosolymae mortua est.

Ex prlore Placldla filia primi Theodosli, et
Constantio, quem Honorlus collegnm feclt, na-
tus est Valcntinlanus tertius, interfectus propler

adulteria et necem Aetii , ultlmus Occidentis im-
perator usque ad Carolum Magnum, etsi multi
Interea se Imperatores nominarunt, et variae fue-
runt dllacerationes, Valentiniani fillae fuerunt
Placidia secunda nupta Ollbrio. Eudoxia lertla
nupta filio Genserici.

Dellonorio,

Honorius Theodosii primi fillus, frater Ar-
cadil tenult Occidentem annos unum et trlglnta.
Initio Imperli edicto prohibult gladiatorum pu-
gnas. Promulgator legis obrutus est lapldibus.

Anno elus octavo, anno videlicel Christi
quadrlngenteslmo sexto J^r«/ic/, occuparunturbem
Trevlrorum accersiti a Senatore, cuius uxorem
rapuerat Lucius praeses Romanus. Ita libldlnes
occasionem mutatlonls imperll praebuerunt, ut
saepe accidit, Cumqtie ex urbeTrevIrorum delnde
in Belgicum et Celticam progressi sunt, initium
regni Francorum ab occupatione urbis Trevlro-
rum sumitur. Et quanquam antea quoque Reges
Francorum nominentur prlusquam In Galllam
transierunt; tamen postquam in Galllim transie-
runt , in hac serie primus rex nominatur Wara-
mundus.

Supra de gentls origlne dlxl, de qna cltavi
Strabonem, qui Francos inqnlt sedes habuisse
Inter Norlcum et Vlndelicos, Et Hleronymus In-
quit: Francos Inter Saxones et Alemanos habilare
gentem, non tam latam quam validam, Fulsse
eos vicinos fluvio Salae ex Marcellino apparet.
Progressl igltur a Meno ad rlpam Rbeni accesse-
runt, ubi cum Aureliano, Probo et Constanflno
dlmlcarunt, et quidem fulsse exercitum Franco-
rum inter auxilla Constantini contra Licinium
scrlblt Marcellinus, Dolnde paulatim confirmatis
virlbus In Galllam translerunt, et sumitur inl-
tium ab occupatione urbls Trevirorum.

Haec fuerunt inltia dliacerT^tlonls Jmperll
Fiomanl versus Galliam, Altera dllaceratlo a
Pannonia versus Itallam a Gottls facta est, nec
dubium est Gottos Getas esse, qui oHm in Asia
fuerunt, ut Herodoti hlstorla ostendlt. Inde
paulatlm, ut multae aliae gentes, progressl sunt
versus Pannonlam , inde accesserunt ad Vlstulam
et ad llltus Balticura et Scandiam occupamnt.
Cum enira prlmorum hominum sedes in Oriente
fuerlt, consentaneum est inde versus Occidentem

1009

I. CIIRONICON CARIONIS. PARS II.

1010

progressos esse posteros, nec primum natos esse
in scopulis nostri maris, ut quidam inepte fabu-
lantur.

Alexander non procul ab insulaPeuce, quae

notissima est, paululum supra Byzantium dimi-

cavit cum rege Getico Syrmo , unde Syrmium

dictum esl. Aliquanlo post Lysimachus a rege

Getico acie victus et captus est, et liberaliter

dimissus concessit, ut ad Istrum Getae sedes ha-

berent, et regi Getarum filiam dedit uxorem , ut

narrat Pausanias. Tunc igitur regionem vicinam

Byzantio ad istrum tenuerunt, et Graecis noti

fuerunt, et paulatim lalius dominati sunt. No-

minat enim Strabo ducem Getarum Warfestum,

qui Thraciam Romanis temporibus populatus est.

Deinde notissiuiurn est, Romanos imperatores in

vicina ora Pannoniae cum Getis et Gotlis saepe

dimicasse. Narrant et hodie Gottos tenere Cher-

sonesum Tauricara, quae non procul abest aCon-

stantinopoli, et Hngua eos nostra loqui affirmant.

Diu igitur Getarum sedem fuisse eas regiones ad

Tyram et ad Islrum constat, quae nunc sunt par-

lim Walachia, partim Bulgaria.

Valens imperator non procul a Constanlino-
poli ab eis victus est. Deinde repressit eosTheo-
dosius. Auxilia etiam eorum sibi adiunxit contra
Maximuin etEugcnium, el slipendia eis dedit.
Haec cum delnde Arcadiiis et Ilonorius pendere
nollent, bellum contra eos moverunt. Erat autem
Stillico ortus ex gente Heueta , inimica Gottis,
Ideo contra Gottos et Francos attraxit iu Galliam
Burgundos, Suevos, Alanos et alias gentes littori
Ballico viciuas. Hae fiierunt occasiones bellorum
Gotticorum et Vandalicorum , quibus in Occi-
dente imperlum dilaceratum est.

Anno autem Honorii decimo octavo , anno
Christi quadringenlesiriio nonoRadagisus ducenta
millia Gottorum in Italiam duxit. Sed cum trans-
isset Apeninura ad Fesulam , multitudo fame dis-
sipata a Stillicone Consule oppressa et deleta est.
Radagisus fugiens captus et strangulatus est,
captivorum greges singulis aureis vendili sunt.
Etsi autem haec initia Gottis in Italia non fuerunt
laeta, ut plaerunque Deus scelera utriusque par-
tis variis bellorum vicibus punit: tamen non
mox finis fuit horum bellorum. Reliquiae crea-
runt regem Alaricum, qui ductor fuerat exercitus
apud Theodosium contra Eugenium. Cum his
paciscitur Stillico, ut in Gallias discedant, ubi
simulabat se eosFrancis oppositurum Qsst. Disce-

dunt igitur ad Alpes, ibi diePascatos, cum iussu
Stilliconis quidam ex eius ducibus fraude eos
adortus esset, Gotti fuerunt victores. Aliquanto
post Honorius seu vere seu falso suspicans Stilli-
conem imperium ad se translaturum esse, iubet
eum et filium eius Eucherium interfici.

Cum igiturltalia duce orbata esset, Alaricus
omissa Gallia pergit Romam, et circumsessam
biennio capit Calendis Aprilis anno decimo octavo
Honorii, anno Christi quadringentesimo decimo
quarto, anno Piomae millesimo centesimo sexa-
gesimo quarto, anno post Radagisi mortem
quinto.

Urbs non est deleta, multitudo etiam, quae
in Christiana templa confugerat, non interfecta
est, sed ex templis et ex aliis thesauris publicis
et privatis ingens praeda congesta est, et Placi-
dia Galla filia primi Theodosii, imperalorum
Arcadii et Honorii soror capta est et desponsata
cognato Alarici Adaulpho: nam Alaricus iam
senex erat.

Ut autem reliquam Italiam occuparet et spo-
liaret Alaricus, duxit exercitura in Campaniam,
et ad Siciliam usque accessit, ubi in ultima Ita-
liae ora morbo extinctus est rex Gotticus. Post
eum factus est Adaulphus rex , qui exercitum in
Italiani reduxit, ubi Placidiae intercessione leni-
tus non delevit urbem , ut fuerant hortatores
Gotti, et pace facta cum Honorio propter affinl-
tatem dlscessit in GalHam, et inde in Hispaniam,
cuius magna pars iam a Suevis, Vandalis et Ala-
nis occupata erat, qui ex Gallia aConstantio pulsi
erant. Anno autem tertio post dlscessum ex Ita-
lia Adaulphus in Hispania a suis interfectus est.
Adversus hunc misit Honorius ducem Constan-
tium patricium Romanura, qui Galliam Narbo-
nensem et vicinam partera regebat, et foeliclter
inde Vandalos exptilerat. Hunc iussit repelere
Placidiam, spem ei et coniugii et imperii faciens.

Erant autem in Hispania discordfae inter
Gottos et Vandalos, et Constantius malebat foe-
dera cum Gottis renovari, ne novum bellum Gal-
liae et Italiae attraheret. Pieddit igitur volens
Placidiam, quara Honorius dedil Constantio uxo-
rem, et ipsum consortem imperii fecit. Ex his
videlicet ex Constantio et Placidia filia Theodosii
primi natus est Valentlnianus tertius, ultimus
imperator Occidentis usque ad Carolum Magnum.
Wallia in Hlspania bellum Vandalls infert.
Franci procedunt in Belgico, in Italia et Gallia

1011

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1012

Narbonensl. Poslquam Constantius Caesar factus
est, pax fuit, Sed post reditum Placldiae tantum
biennio vixit Honorius, et aliquanto ante eam
mortuus est Constantius, post quem Galliam rexit
Aetius natus in Mysia, id est, Walachia dux sa-
plens et fortis. Praefecerat Honorius Africae

inseparabiUter, sed humanae naturae affuisse Ao-
yor f ut caeteris sanctis, Davidi aut Esaiae.

Mos fuit Theodosio mane precationes dicere,

et Psalmos canere cum coniuge et sororibus. Ha-

buit autem coniugem £^(^0;;/ «j/ fih*am LeontiiPhi-

losophi Atheniensis, adeo eruditam, ut poemata

Boni/acium Thmcem^ ad quem multae sunt Au- scripserit de victoria Arcadli et de vlctoriis ma-

* " ^ * ' ' " '""' riti. Ab ipso dicuntur esse congesta ojLir^QoxiV-

T(>a. Scripslt Theodosius sua manu libros novi
Testamentl, quorum aliquam partem quotidie le-
git. De dogmatibus cum doctissimis viris ita dis-
serult, ut intelligl posset eum non inferiorem esse
eruditione. Bibliothecam Byzantii undlque vete-
ribus librls eccleslasticis et ethnlcis coemptis val-
de auxit. Talis cum domi esset, tamen et mlli-
tiae labores patienter tulit. Duces habuit praecl-
puos Gratianum, Ardaburlum, Asperem, Ario-
blndam, quos fulsse Gottos hlstorlae ipsae nar-
rant , et appellatlonum sonus ad nostram linguam
congrult. Mislt Asperem et Gratianum in Afrl-
cam , sed Genserlcus eorum exercltum vicit.
Marllanum captum dlmlslt, qula viderat eum In-
ter rellquos captivos dormlentem tegl ab aqulla.
Is postea in imperlo successor fuit Theodosii.
Placlde autem mortuus est Constantinopoli Theo-
doslus secundus, cum vixisset annos quinquagln-
ta unum. Sepultus est in sepulchro Theodosli
prlmi et patrls Arcadll. Mortem cius antecessit
terraemolus, qui duravlt sex menses, concusslt
Constantlnopolln et multa Aslae loca. Dehiscen-
te terra raulta opplda absorpta sunt. Mare allbi
fugiens hiatn absorptum, allbl in terram effusum
raulta opplda obrult. Haec prodlgia sequen-
tes imperli ruinas et Mahoraetica inltia signlfi-
caverunt.

gustlni epistolae, Ac fuerunt tunc praecipui gu-
bernatores Occidentis. In Orlente tunc impera-
tor erat Theodosius secundus adolescens Arcadli
fillus , cui pater tutorem dederat virum excellen-
tem saplentla et virtute Anthemium , de quo In-
quit Graecus hlstoricus: (pQoyijUcorajog xai ido-
y.H xal fy,

Anno mundl quater raillesimo trecenteslmo

septuagesimo quarto.
Anno Romae mlllesimo centeslmo sexagesirao

secundo.
Anno Christi quadrlngentesimo duodecirao.
Anno Honorii decimo quinto.

Theodosius,

Theodosius secundus Arcadii fillus natus ex
Eudoxia filia seu Gratiani seu Botonis successlt
mortuo patrl natus annos fere novem, Tenuit
imperlum Orientls a morte patrls annos quadra-
ginta duos. Vixit annos qulnquaglnta unum.
Tutorem hahmi Anihemium , culus sapientla non
tantum publlca negocla foellclter gubernata sunt:
sed etiam adolescens ad doctrinas, pietatem et
optimos mores assuefactus est, cum plaerique tu-
tores indulgentlores slnt principlbus. Sed adiu-
tricem habuit Anlhemius Pulcheriam Theodosli
sororera excellentem Ingenio, eruditlone et pleta-
te , cuius consilio etlam postea regnante Theodo-
sio res maximae gubernatae sunt.

Fult Theodosius princeps erudltus, firmus
in doctrlna symbolorum , et recte invocansDeum.
Ut Gottl tranquilll essent, pacera cura els feclt, et
eorura auxlliis usus est conlra Hunnos et Persas.
Cura Persas duobus raagnls praeliis vicisset, ta-
rnen de pace facienda victor legatos ad eos mlsit,
Ita postea Orlentem tenuit pacatum, nec In pace
voluptatlbus se dedidit, sed utiles leges condidit,
quarum multae adhuc extant, ut de conlugils. Et
in Eccleslis concordiam constltuit, convocavlt
plam Synodum Ephesinam, in qua Nestoril im-
pietas damnata est, ut postea dicemus, qui con-
tendebat in Christo non fuisse duas naturas unitas

Anno raundl quater rallleslmo trecenteslmo no-

nagesimo secundo.
Anno R.omae mlllesimo centeslmo octuageslmo.
Anno Christi quadringentesimo tricesimo,
Anno Theodosil secundi decirno nono,

Mortuo Honorio consortem imperll fecit
T^aleniinianum iertium Theodoslus secundus,
natum ex Constantio et Placidia prima , Honorii
sorore. Tenuit imperium Valentinianus tertius
annos triginta, Conlugem habuit filiam Theodo-
sil secundl Eudoxiam secundam. Fult ultimus
imperator Occidentis usque ad Carolum Magnum,
Etsi interea multi seditiosi nomlnarl imperatores

1013

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

1014

voluerunt, qni tamen vix exlguam partem Italiae
habuerunt. Poenas autem cumularunt et Valen-
tiniani mores, qui moechus, magus, et ducum
bene meritorum parricida fuit.

Duo tunc praecipui duces in Occidente fue-
runt: Bonifacius^ quem scribunt Thracem fuis-
se, qui rexit Africam, et Aetius natus in Wala-
chia, qui rexit Narbonensem Galliam , inter hos
cum simultas esset, Bonifacius metu imperatoris
dicitur attraxisse Gensericum in Africam. Alii
magis significant Genserlcum possessione Hispa-
niae pulsum a Wallia rege Gottico quaesivisse se-
des in Africa. Quaecunqne causa fuit ingressi in
Africam Vandali vicerunt Bonifacium et alios Ro-
manos exercitus, et Carthaginem occuparnnt.
xVnno Theodosii secundi tricesimo quarto, anno
Valentiniani tertii decimo septimo, anno Chri-
sti quadringentesimo quadragesimo qninto.

Cum autem Gensericus defensor esset Aria-
nae impietatis, magnam crudelitatem in pios exer-
cuit. Metuens igilur odia suorum cum Valenti-
niano pacem fecit, qtii concessit ei partem Afri-
cae, quam usque ad Belisarii tempus relinuerunt
annos nonaginta sex. Attraxit autem Gensericus
Attllam et Hunnos contra Gottos in Hispaniam.
Progressus igitur Attila ex Pannonia cum quin-
gentis millibus in Germaniam et Itailam pervenit
ad Tolosam usque, ibi Aetius optirao consilio ad
societatem belli adiunxit Francos, quorum rex
tunc fuit Meroveus nepos Waramundi , et Got-
tos, quorum rex fuit Theodericus, qui Walliae
successerat. Nunquam dnos inaiores exercitus in-
ter sese oppositos fuisse scribitur, Pugna facta
anno secundo Martiani, anno Valentinianl tertii
vicesimo septimo prope Tolosam ab hora nona
diei tota nocte usque ad sequentem dlem, et tru-
cidata sunt centum et octoginla millia hominum.
Attila fractus hac clade et metuens filium Theo-
dorlcl regls Gottici, reliqulas exercltus sui abdu-
xit, Ita victores existimati suntAetlus, Franci et
Gotti. Et regls Goltici Theoderici interfecti filius
Dorlsmundus ardens iusta ira fugienlem Attilam
sequendum esse censuit. Etsi autem Aetius vidlt
utlle esse reliquias exercitus deieri, ne Attila Ita-
liam invaderet: tamen sequi eum noluit, cuius
consilii quam habuerit causam non dlsputo. For-
tassis ut sapientes dlcunt. Hosti fuglenti argen-
teum ponlem faciendum esse, cogltavit non sine
maiore periculo rursus dimlcaturos se esse, aut
Valentlnianum propter malos mores odit. In-

terea enlm dum hae res magnae ab Aetio gerun-
tur, Valentlnianus Romae adulteria exercet.

Fuit inter praeclpuos viros tunc Romae Mar
ximus, ex eius Maxlmi stirpe, quem Theodosius
ante annos aliquot bello vicit. Huic Maxlmo
cum in ludo annulum detraxlsset Valentinianus,
mittlt eum ad Maximi coniugem, et eam, simu-
lansmaritum haec agere, vocat ad coniugem im-
peratoris. Hac fallacia adductam in aulam Maxi-
mi coniugem vi comprimit. De hac iniuria cum
apud maritum illa querltur, coepit is et de impe-
rio rapiendo, et de Valentiniano necando cogita-
re. Alienat eius animum ab Aetio, quem fingit
appetere imperlum. Falsa igitur suspicione mo-
tus Valentlnianus, iubet interficl Aetium optime
meritum, ut AIex.*nder Parmenionem interfeclt.
Postea cum interrogaret Valenlinianus quendamT
An existlmaret iuste interfectumesse Aetium? Ne-
scio, inquit ille, an iuste eum interfeceris, hoc
scio, te dexlram tuam slnistra praecidisse. Nec
multo post incitat Maximus duos railites Aetii, ut
Valentinianum imperatorem interficiant. Ita
poenas dat llbidlnum, magiae et necis Aetii, Va-
lentlnianus tertius.

Deinde Maximus raplt imperluro, el ducit
uxorem Eudoxiam secundam, quae fuerat con-
iunx Valentiniani tertil. Apud hanc cura iacta-
ret Maxlmus, se amore ipsius et spe hulus conlu-
gli motum interfecisse priorem maritum Valenti-
nlanum, irata mulier accerslt Genserlcura ex
Afrlca Romam, hoc venlente Maxlmus cum fuge-
reconaretur, interficltur a Piomano rtnWieUrso,
Gensericus Fiomam ingressus cum ingenti exerci-
tu, flectitur a Leone Eplscopo et Eudoxia , ne
urbem incendat, dies tamen quatuordeclm di-
reptloni et quaerendae praedae trlbuit, Eudoxiam
avexit cum filia Eudoxla terlia , matrem duxlt
Gensericus, filio autem dedit filiam Eudoxlam
tertiam, ut postea dlcetur.

Conslderentur autem hic insignia exempla
iudlcii divlni in Valentiniano et Maximo, iuxta
regulam: Omnis qui gladium acceperit, gladio
peribit. Tempora etlam conferantur, ut videas,
quam brevi spacio poenae aliae alias secutae sunt
in imperii ruinis: Bis capta est Roma intra annos
quadraglnta quatuor. Primum ab Alarico Gotti-
co rege anno Chrlsti quadringentesimo decimo
quarto tempore Honorli. Deinde a Genserlco
rege Vandalico anno quadringentesimo quinqua-
gesimonono, anno Martiani sexto*

1015

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.
D e Ecclesia.

1016

Arcadii tempore fult Episcopus Constanti-
nopolitanus lohannes ^ cui noraen Chrysoslomi
tribuerunt, quern antea Presbyterum Antioche-
num fuisse scribunt. Huic eloquentia autorita-
lem et potentiam auxit. Quare multa et in aula
egit, et adversus vicinos, quibus praeerat. Fuit
autem ingrata eius severitas, quae aliquibus nimia
visa est, cum verum sit, in gubernatione iusti-
ciam temperatam tmer/.da dominari debere. Lu-
xum et spectacula quae multa vicia alebant , iuste
taxabat, quare in odium multorum, ac praecipue
coniugis Arcadii venit Eudoxiae, quae statuam
sibi non procul a templo in columna marmorea
coUocaverat , apud quam histriones et Mimi cre-
bras comoedias exhibebant. Hanc statuam et hos
ludos praesertim templo vlcinos tolli Chrysosto-
mus voluit. Quamobrera cura Endoxia ei irasci-
tur arte res eo deducta est, ut excussusEpiscopi
dignitate in exilium mitteretur. Ad tales machi-
nationes opus est sycophanta.

Habuerat apud se Chrysostomus hypocrltam
astutum et facundum Severianum , cuius auxit
existhnalionem, quia saepe iubebat eum publice
concionari. Sed aulae, spes potentiae et ambitio
saepe mutant homines. Hunc SeverianumEudo-
xia contra Chrysostomura incitat, qui nactus cum
aliascausas, tum vero et hanc, quod inter Epi-
phanium et Chrysostomum magna dissensio de
libris Origenis orta esset. Adiunglt Igitur se
factloni Episcoporum, qui alioqui Chrysostomum
oderant, Gum adiuvaretur ab Eudoxia, perficit,
ut Chrysostomus eiiceretur, qui in concione Eu-
doxiam comparaverat Herodiadi, inchoans con-
cionem; lam iterum insanit Herodias. Etsi con-
vicium fortassis asperius fuil: tamen reprehensio
staluae et ludorum iusta fuit, sed accesserant odia
aliorura ex aliis causis.

Gaeterum de libris Origenls iustior fuit Epi-
phanii sentenlia, qui eos condemnari vohiit, qilam

Origenis, ut ostendit Eplphanius. Librl autem
Orlgenls, qui nunc extant, partira sunt rautiil,
partira sunt centones ab aliis assuti, et in his quo-
que obvia sunt raauifesta errata.

Sunt et in Chrysostorao contagla quaedam
errorura, quae piusLector et recte eruditus agno-
scere et iudicare potest. Multa taraen , praeser-
tira de moribus, honeste dicit. Gum Episcopi
caeteri in Synodo statuere vellent, lapsos post
baptismura , et redeuntes ad poenitentlara , semel
tantnm recipiendos esse: ille conlra dixit: Imo
millies agens poenitentlara ingredere: ^iXiaxig
/LieTarorjaag HaeX&s. Hanc vocem tunc repre-
hensara iudico probandam esse, si recte intelli-
gatur, quia fuit opposita errori Novalianorura.

Mortuus est autera Chrysostoraus In exiHo
In Arraeniae limite anno ante raortem Arcadli,
qul niortuus est anno Christi quadringentesimo
duodecirao, biennio ante quara urbs Roma ab
Alarico capta est. Vir eloquens fuit, sed scripta
magis declamatoria sunt quam didctoy.aXiy.a.
Quare interdum extra metas currit, ut in hyper-
bolis landum vitae monasticae.

Tempore Theodosii secundi celebres Synodi
de his controversiis fuerunt, Pelaglana et Nesto-
riana, anno Chrisli quadringentesimo vlcesimo
primo, anno Theodosii secundi decimo, anno
Honorii vicesimo quinlo Carthaginensls Synodus,
In qua fuerunt Episcopi ducenti decem et septem,
inter quos praecipue clarus fuit Auguslinus egres-
sus annos sexaginta, damnavit PelHgii errores.

Fuit aiitem Pehgius mouachus Romae, qui
doctrinara Evangehi de lege, de peccato, de gra-
tia prorsus In pharisaicam seu philosophicam
transformavit. Coiitendit non esse peccatum ori-
ginis, et homines libero arbitrio posse satisfacere
legi Dei : Vocabulo gratiae dixit significarl non
remissionem peccatorum gratuitam, et donatio-
nem Spiritus sancti, sed ipsam doctrinae promul-
gationem. Satisfieri autem legi Dei externa obe-
dientia: Nec peccata esse pravas inclinationes, et

Chrysostomi, qui condemnationi adversatus est. hominem externa disciph'na coram Dco iustum

Improbaverat eos et ante Constantini tempora ' ' ^^ * *- • ■ •

Methodius, Lyciae Episcopus et deinde Tyri, vir

sanctus, qui propter allegorias comparaverat eum

Sirenibus. Idque reprehendlt, quod intempesti-

vis allegoriis discesserit a nativa sententia in scri-

ptis propheticis et apostolicis, et dogrnata quae-

esse, etiara sine Spiritu sancto, et mererl remis-
slonem peccatorum et vitam aelernam : Fidera
esse noticiam legis et historiae, ut vulgus loqui-
tur, cum de professione ulitnr vocabulo fidei.
Haec cum sint plausil)ilia rationl, quae discipll-
nam externam inteliiglt, summa huius doctrinae

dam corruperit. Nec dubium est , errores quos- omnibus temporibus jate vjigata esf. Apud lu-
dam dogmatum insignes sparsos fulsse in libris ' daeos pharisaica erat , postea Origenica repre-

1017

I. CHROjSICON carionis. pars n.

1018

hensa a Melliodlo viro sancto. Delnde Pel.iglana,
iiec aliud est doctrinae genus re ipsa in Scoto ct
Occam et sirailibus.

Haec collatlo utilis est ad iudicanda doctri-
narum genora. Opposuit autem refntationes Au-
gustinus, qui affirmat esse peccatum origlnis, et
dlscernit externam dlsciplinam ab obedientia in-
tcriore, Concedit in homine, eliam non renato,
esse libertatem seu facultatem faciendi externa
Irgis opera, sed negat slne Spiritu sancto posse
fieri interlora opera , scilicet verum timorem Dei,
veram dilectlonem Dei, laeliciam aequiescentem
inDeo, fiduciam accipientem remissionem pecca-
torum. Pugnat acerrime, ne vocabulo Gratlae
intelligatur doctrina, sed donatio Spirilus sancli.
Extabat illis temporibus decretum illud: Impossi-
hile est legem fieri sine gratia, quod prodest no-
lissimum esse, et sic declaratum est, ut comple-
ctamur et gratuitam imputationem iusticiae, et
donationem Spiritus sancti. Pienati faclunt legem
per gratiam, id est, placent Deo imputata iusli-
cia propter mediatorem, et simul Spirltus sanctus
in eis inchoat fidem et novam obedientiam, quae
tamen non satisfacit legi Dei, sed placet propter
mediatorem fide.

Sunt autem discernenda tempora librorum
Augustini, quia et ipsi accidit in hac causa, ut
fuerint dsviEQai (pQorrl^sg oo^pcoreQai, Et ipse
inquit, se scribendo proficere. Quanquam autem
in posterloribus librls alicubi sunt axvQoXoylaL:
tamen certum est reipsa congruere eius sententiam
cum nostris Ecclesiis, sed accedat in iudicando
dexteritas et candor,

De eadem controversia et alia Synodus Mile-
vitana in Aphrica fecit decreta contra Pelagium.
Scripsit autem utraque Synodus ad Innocentium
Episcopum Fiomanum, eumque hortatur, ut et
ipse improbct errores natosRomae, nec prop^Tgari
eos patiatur. Extant Epistolae et Synodorum et
Innocentii in llbro Epistolarum Augnstini, Fu-
giens igitur Pelagius ex urbe Roma pervagatus est
orbem, ut suffragatores quaereret, sicut factio-
num duces varils modis attrahunt socios. Venit
lerosolymam, ubi Hieronymus ei adhuc vivens
adversatus est. Inde inBritanniam discessit, quae
iam defecerat a Romano imperio. Quare tutius
ibi hospitium habuit,

Haec certamina etiam vivente Pelaglo diu
duraverunt, quod indicant tot Synodi et scripto-
BIelanth. Oper. Vol. XII.

rum tempora. Nam Hleronymus decennio ante
mortem Angustlni decessit. Dlxi enlm supra,
IlleronymumStridonensem morluum esseinBelh-
leliem anno aetatis snae nonageslmo primo, anno
Christi quadringentesimo vicesimo.

Extant autem nominatim conlra Pelagianos
Hleronymi scrlpta, in qulbus haec sunt verba :
Tunc iusti sumus, cum nos peccafores esse con-
fitemur: Et iusticia nostra non ex proprio merito,
sed ex Dei misericordia conslstit.

Augustinus autem mortuus est anno aetatls
suae septuagesimo sexto, anno Christi quadrin-
gentesimo, Regnantibus Theodosio secundo et
Valentiniano tertio, obsidente urbem Hipponem
Genserico, ubiAugustinus fueratEpiscopus annos
quadraginta, inde usque ab initio Arcadii fere ad
finem Theodosii secundi , inter magna certamina,
Refutavit enim Manichaeos, Donatistas et Pela-
gianos, et scriptas refutationes posteritati utiles
rellqult,

Mense tertlo obsidlonls raortuus est, saepe
deplorans non solum imperii ruinam, sed mullo
magis Ecclesiarum dilacerationes, quia Genseri-
cus Arianus erat, et successores magnam saevi-
ciam contra recte sentientes exercuerant, Cum
igltur et magnarum calamitatum spectator esset,
et praevideret tristiora mala secutura esse, nam
post Vandalicorum regum impietatem , deinde
statim Africam furores Mahometicl oppresserunt,
assiduit ct ardentibus votis Ecclesiam Deo cora-
mendavit.

De Synodo Ephesina,

Non diu post Augusiini mortera convocata
^slSynoAxis Ephesina aTheodosio secundo, Ex-
presse enim scribitur, Theodosium literas misisse
ad omnes Archiepiscopos, ac praecepisse, ut
Ephesum venirent cum Episcopis, si quis non
veniret, reum fore, Est autem pronunciatum de
controversia a Nestorio mota, qui cum natus esset
in Syria, factus est Episcopus Constantinopoli
propter facundiara, Aiunt fuisse indoctum, et
sprevisse probata veterum scripta , et cum esset
iuvenis audax, loquax et gloriae cupidus, accidit
quod in versu veteri dicitur: veos (fLXodo^iSv

TTQm^UOg TlOV1]QLa,

Dogma ipsius reipsa hoc fuit; rov Xoyov
affuisse horaini Christo per assistentiara, Sic
enira loquitur, seu societatera, sicut affuit Heliae

1019

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1020

et aliisProphelis, nec fuisse duas naturas inChrl-
sto unione hypostatica unitas. Ideo solitus est
dicere: Noli gloriari ludaee, non enim Deum
crucifixisti, sed hominem. Hoc cum plausibili-
ter diceretur, habuit multorum studia, Cumque
saniores, qui insidias inteHigebant, adversaren-
tur ei, excusabant eum sui, quod certamen inter
ipsum ct adversarios lo^^Ojna/Ja videretur. Sed
reipsa nequaquam fuit loyof.iaxi^a. Etlam veteres
quidam iudicaverunt eum renovare ludalcum Sa-
mosatenl dogma, etlamsi aliquanto ah'ter pinge-
ret, sicut saepe renovatum est, et exisllmo eum
suas praestigias ad illam metam direxisse.

Ostendunt et decreta contra Nestorium facta,
controversiam fuisse de re maxima , non loyojLia-
Xiar, Sic enim loquitnr decretum: Si quis in
Christo dividens vnoozaaeig post unionem, et di-
cens loyov coniunctum fuisse homini societate seu
potestate, non naturali unione, anathema sit.
Hlnc et doctrina de coramunicatlone Idlomatum
tradlta est. Pugnatum est de his proposltlonlbus
loquentibus de Chrlsto: Deus est passus, Deus
est cruclfixus, ut sclretur hanc personam Chri-
stum esse Deum, nec koyor tantum affulsse ei: ut
Eliae aut ahis Prophetis: Nominatur enim figura
loquendi communicatio Idlomatum, cum proprle-
tas uni naturae convenlens trlbultur personae In
concreto, ut slgnlficetur In ea persona duas na-
turas esse unltas unlone hypostatlca. Vetustas
usa est hac similitudlne: Sicut anima et corpus
sunt unum completum zxpiGTdjiisror j Ita, ut ani-
ma gestet corpus, quod dissolvitur ab anima de-
sertum: SIc luyog gestat naturam humanam ani-
mam et corpus, sed Inseparabiliter. Extat haec
similltudo apud Athanasium, Cyrillum et lusti-
num, qui tamen addlt correctlonem: rireg jiitr
Tr/i/ erwoir wgtieq yjvxrjgTCQogodi/Liaroi^aainegov-
Tcog ly.dtda>y.aair, xal aQjiiodior ye xo naQa^eiyjLia
el xal /LLTj y.aTa TidrTa xaTO. tl yovr. Et tamen
ut retineatur discrlmen naturarum, non dicltur:
Divinltas est passa , quia vocabuhim in abstracto
signlficat naturam secundum se conslderatam, sed
concreta signlficant personam, in qua sunt duae
naturae. Et hac doctrina de communicatione
idlomalum opus esse intelhgi potest ex multis di-
ctls Chrlsti: Antequara Abraham natus est, cgo
sum. Ubicunque sunt duo aut tres congregati
in nomlne meo, In medlo eorum sum. Aspi-
cient me quem confixerunt. Talia dicla plurima

obvla sunt, quae illustrantur ex doctrina de com-
munlcatlone idiomatum.

Haec commemoro, ut inteHigi posslt, Ne-
storii controversiam non fulsse ^.oyo/Liaxiar , et
si tunc quoque alli allter ludicaverunt. Synodus
Ephesi convenlt anno Chrlstl quadrlngentesimo
trlcesimo quinto, anno TheodosII secundi vice-
simo quarto. Fult turbulenta. Nara Cyrillus
Alexandrinus Episcopus cum suls suffragatoribus
damnavlt Nestorium, lohannes Antiochenus et
elus suffragatores excusarunt eum, et Cyrillo ad-
versatl sunt. SedCyrillus rectissime docuit, aliter
loyor in Christo esse, allter in Hella et In aliis
Prophells. Post discessum, cum Ecclesla Con-
stantlnopolltana probaret CyrllH sententiara, Ne-
storlus in loca barbarlca Infra Thebas Aegyptlas
relegatus est, ubl In exillo scrlbitur mortuus esse,
lingua consumpta a vermibus. Existimo ipsum
Phthirlasi extinclum esse.

Ante Nestorli certamen accidit Constantino-
poli In templo traglcum exemplum, quod tunc
quoque raulti dlxerunt slgnura esse futuri dissldli,
Confugerant in teraplum allquot servi, quibus
domlnus eorum atrocia mlnatus erat. Cumque
iuberentur egredl, gladlls repellebant homlnes,
tandem et interfecto sacerdote et alio vulnerato
selpsos ibl interfecerunt. Ea de re citati sunt
versus dlgni memoria:

Grjnsta yao roiavra ytyvsc&ai (fiXtt
oruv ri vaoig syxaraaxrjtfie fiiaog.

Fuit Theodosius secundus prlnceps laude dl-
gnus propter pietatem, iusticiara, castitatera et
modestiara, Profult elus gubernatloEcclesiis, In
qua multa recte eglt Pulcherlae sororls conslllo,
et Deus eum contra inimlcos Ruffinura , Cainam,
Persas et aliosbarbaros rairablliter defendlt. Pro-
texit eliam eura adversus Attilam, a quo tamen
pacem emit data magna pecunia.

Hoc ipso tempore non multo ante mortem
Theodosil mota estprlmum Eutychis controversla.
In hoc postrcmo actu fult incautior Theodoslus,
sed culpara ipse quoque in uxorera Eudoxlara con-
tulit, quae fuerat aequior factioni Eutychls, slcut
extremus aclus Constantini cum revocavlt Arlum,
fult Infoelix, quem etiara mulier soror Constan-
tini rexerat. Cura autem discordia inter Pulche-
rlara et Eudoxlam incldisset, cessit Pulcheria, et
Eudoxiam Incidisset, cesslt Pulcherla, et abstl-
nnit a consiliis gubernationis, ideo facllins fuil
Eudoxiae tuerl et evehere quos volebat.

1021

Indicta est Synodus altera Ephesi infoelix,
in qiia iudices armatis militibns sepli fuerunt, et
confirmata est Eulychis opinio factione Dioscori
Episcopi Alexandrini. Flavianus EpiscopusCon-
stantinopolitanus recte sentiens calcibus ex con-
sessu expulsus, et triduo post mortuus est, mor-
tuum etiam Dioscorus pedibus calcavit. Est et
Theodorelo^ cuius extant scripta, adempta digni-
tas. Denique ita acta sunt omnia , ut haec Syno-
dus sit infamis, et nominuta sit lf]OZQi/crj, id est,
latronum concursus,

Monet igitur exemplum, ut in convocandis
Synodis circumspecti sint principes, et quod
Theodosio alioqui bono principi haec acta notam
asperserunt, simus memores humanae infirmita-
tis, de qua dictum est: Non est iustus in terra,
qui cum bona fecit , non etiam peccet, Item: jiio-
vov &tov yi^ag rekeia aQSTTj, Postea Theodosius
agnoscens errorem, obiurgavit coniugem, quae
simulans votum, profecta est lerosolymam. Ita
post septem annos Pulcheria in aulam revocata
est, nec diu post Theodosius vixit, cuius morte
et Attilae bellis impedita est cognitio controver-
siae Eutychis usque ad tertium annum Martiani.
Quae fuerint praestigiae Eutychis, tunc exponam,
cum de Chalcedonensi Synodo dicetur.

De Cretensi Mose.

In temporibus Theodosii extat narratio apud
Socratem historicum de Cretensi Mose, quam
propter scriptoris gravitatem nolui omittere.
Posse enim accidere miras imposturas, etiam no-
stra aetas vidit in exemplo Monasteriensi, ubi fa-
natici homines simularunt enthusiasmos, et no-
vum regnum constituere coeperunt: Sicut et olim
in oppido Phrygiae Pepuza fanatici homines con-
currerunt , et magnam pecuniam praetextu vati-
ciniorum collegerunt, donec tandera Mhntanus
eorum magister sibi laqueo vitam finivit, et alii
aliis casibus perierunt.

Talia exempla meminisse utile est, ne prae-
stigiatoribus inexplorato doctrinae genere creda-
tur, et ut precatio sit ardentior, ut Deus regat
mentes, ne laqueis Diaboli implicentur, sicut vi-
dimus ipsi ingeniosos homines horribiliter ever-
sos esse in seditione agricolarum et urbe Mo-
nasteriensi.

Historia vero Cretensis haec est: Quidam
impostor simulavit se esse Mosen, coelo demis-

I. CHFiONICON CARIONtS. PARS 11. 1022

sum, ut reducat ludaeos in patriam per mare.
Vagatur integro anno per Cretam, etludaeis diem

constituil. Fingit vaticinia, colh'glt pecunlam, et
tandem die constituto adducit niultitudinem ad
littus, ubi iubet primos desilire in mare, quorum
aliqui cum desillissent, perlerunt. Mox ad eum
locum vicini nautae properant, et aliquos reci-
piunt, el admultitudinem vociferantur, ne desi-
liant. Ita multllndo servata est, et impostor se
subduxit. Haec fuit occaslo multis, ut relicto
ludaismo amplecterentur doctrinam Christi. Cum
autem singulis aetatlbus allqui tales slnt Cretenses
Mosae, qui falso praelextu religionis tumultus
excitant, coramonefaciat lectores haec historia, ut
sint memores dicti: Probate spiritus, an ex Deo
sint. Et cogites illud Eplcharmi: vrnpa y.al /Lie-
fivTjao amoTeiv aQ&Qa ravTa cp^evwv.

Anno raundi quater millesimo quadringentesi-

mo decimo sexto.
Anno Piomae raillesimo ducentesimo quarlo,
Anno Christi quadringetesimo quinquagesimo

quarto,

M art i anu s.

JMariianus Theodosio secundo in Orientis
imperio successit, cura fuisset antea ductor exer-
citus Theodosii secundi in Africa contra Genseri-
cura, et deinde in Syria contra Persas, non so-
lum propter railitiara antecellens autoritate, sed
etiara propter iusticiara et pietatem. Cum igitur
raagna esset autoritas Pulcheriae sororis Theodo-
sii secundi, haec Martianum iara ingressura se-
nectara propter virtutera ad coniugiura et ad ira-
periura invitavit, sed hoc pacto, ne eam attinge-
ret, quia iam grandiuscula moritura esset virgo.
Tenuit imperiura Martianus anno sex et raenses
sex, Et ut Ecclesiae discordias sedaret, fecit et
curaPersis et cum Vandalis in Africa pacem. Nam
ibi olim captivus promiserat Genserlco, se si Ira-
perator fieret, non illaturum bellura Vandalis.
Gensericus enira contemplans captivos, viderat ei
dorraienti in carapo, et in aestu aquilam tegereca-
put, ne radiis Solis laederetur, Hoc spectaculo
delectatus dimisit eum , praesagiens imperatorem
fore, et pactus est, ne Vandalis bellum inferret,

Anno secundo Martiani Attila victus est ad

Tolosara raagno praelio , ut supra diximus, In-

de egressus, cura vires in Pannonia reparasset,

Italiam invasit capta Aquileia, Mediolanum et

65*

1023

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PPiOF. ET PHILOS. SPECTANTIA."

1024

Ticiniim diruit, et cum Roraam accessurus esset,
missi obviam Leo Roraanus Episcopus, et pars
Senatus petiverunt pacem, et supplices oraverunt,
ut parceret urbi Romae, quae tot excellentes vi-
ros olim genuisset, quorum virtus in toto orbe
clara sit. rieclilur praeler omnium opinionem
Attila, et exercitum in Pannoniam reducit. In-
terrogatus causam, cur subito oralione supplicum
motus esset, dixit se vidisse senem astantem Leo-
ni Roraano Episcopo, specie supra humanam tcr-
ribili minitantem ei mortem, nisi supplicibus
parceret. Ita eliam terribilium tyrannorum im-
petum saepe Deus frangit. Redit inde in Panno-
niam, et ut natura fuit inquleta , minilatur vici-
nis omnibus. Scd iam fatalis finis instabat lan-
tae saeviciae, Etsi multas habuit coniuges Attila
more gentis: tamen iuvenculam ducit, quam no-
ralnant Hildico, fih'am regis Bactrianorum, in
lis nuptiis cum et laboribus rertaminum eque-
strium, et vino et Venere corpus eius inflamraa-
tum esset, nocte extinctus est, sanguine copioso
in fauces exundante et ex ore erumpente. Tan-
tum enim hic eventus describitur, et epiphone-
ma additur: lustnm fuisse suo sanguine necari,
qui tam multum humani sanguinis hauserat, sed
aut venae ruptae sunt, aut apoplexia antecessit,
cum qua haec effusio sanguinis facile accidere po-
tuit. Nec tantum ipsius mors cxemphim est iudi-
cii divini, sed etiam filiorum interitus post ipsum,
et regni dissipalio.

Conferri monarchae ah*ler ahi possunt, sed
in his tribus haec similia sunt: In Alexandro,
Attila et Tamerlane , quod ex paternis regnis an-
gustis progressi, raagnos exercitus duxerunt, et
magna parte orbis terrarum potiti sunt, quam ta-
men non diu tenuerunt: et cum essent morlui,
regna varie dilacerata sunt, iuxta dictum: sum-
misque negalum est Stare diu. Ac ostendunt
haec exempla , non solis humanis consillis et vi-
ribus parari et teneri imperla : sed veram esse Da-
nielis vocem: Deus transfert et stabilit regna.

De anms Attilae riarrationes dissimiles sunt,
sed ab expeditione, in qua in Gerraaniam et Gal-
liam eduxlt ex Pannonia quingenta millia homi-
num usque ad raortem , invenio annos circiter
duodecim. Prosper enim scribit Coss. Theodosio
et Albino Attilam interfecto fratre Buda solum
regno potitum, multarum gentium exercitum
duxisse. Hic fuit annus Christi quadringentesi-
mus quadragesimus septimus. Pugna ad Tolo-

sam , in qua vlctus est ab Aello, facta est secundo
Martiani anno. Hic fuit annus Chrisli quadrin-
gentesiraus quinquagesiraus quintus. Consumpti
sunt igitur annl clrciter sex in vastatione Germa-
niae et Galliae, quo terapore multi sancti viri et
matronae passim interfecti snnt. Captae et diru-
tae praecipuae urbes, Colonia Agrippina, Tun-
gria, Argenloratum , urbs Rauracorum, Lugdu-
num , et aliae raultae: sed urbs Aurellanensis
pietate Episcopi Anniani mirabiliter defensa est.
Nam cum Attilam frustra precatus esset, ut urbi
parccret , postea veniente Aetio saeva terapestas
inter praeliandum magnam multitudinem Hunno-
rum perdidit, ita reliquit obsidionem Attila.
Deinde post pugnam ad Tolosara circiler qua-
driennium vixit, mortuus est enim vivente Mar-
tiano, cui dormienti ea nocte, qua mortuus est
Altila, species in somnio ostensa est fracti arcus
Altliae. Quanquam igltur regnum tenuit am-
plissimum: taraen vastatlones tanlum feclt, nec
conslituit forraam regnl, nec uni ex filiis monar-
chiam tradidit, nec provincias eis distribuit. Fuit
igltur tyrannus, et cursus eius Europae fatalis
poena fuit, et de fillis accidlt quod scriptum est:
Semen irapiorum peribit. Rursus enim in Pan-
nonia Gotti regnum recuperarunt. Cum enim
filii Attllae inter se de successione clrciter trlen-
nlum disslderent, rex Gepldarum Ardarlcus bel-
lum raovit adversus Hunnos, et trucidatis trigln-
ta milllbus Hunnorum, et filio Attilae Ellac raaxi-
raonatu, potitus est et regno Pannoniae. Alter
aulera frater Chaba cum parte Hunnorum in vete-
rem palriam discessit. Pars in Pannonia raansit,
etsi regnum Golti tenuerunt annls clrciter cen-
tum , donec Hunni et Avares lustiniani impera-
toris tempore, tunc effusi sunt in ealoca, quae
nunc Bulgari et Walachi tenent, et in vicinam
Pannoniam,

Variae mutationes in omnlbus regnis accide-
runt, ut sunt res humanae instabiles. Et Deus
omnium gentlnm peccata mutationibus imperio-
rum et vastationibus punit. Sed propter regionis
ferlllitatem et opportunitatem praecipue in Pan-
noniam saepe infusae sunt peregrinae gentes,
Hoc igltur loco facta insigni mutatione post Atti-
lam aliquid de veteribus appellationibus inserere
volui, Notissimum est vocabulum Cethim, unde
nomen est uay.hriq^ *"^ ^*^' Macedo, et hber
Maccabaeorum ait Alexandrum egressum esse ex
lerra Celhim, Hodieque fluvius dirimens Mace-

1025

I. aiFiONICON CARIONIS. PARS II.

1026

doniam et Illyricum nominatur Cetliim. Quae
.'lutem et ubi sit Macedonia, iiotum est. Fuerunt
jiulem vicini Macedonum Thucydidis tempore
Pocones ad Strymonem, et significatio vocabulo-
rum eadem cst. Nam Poeon Graecis idem est,
quod Hebiaeis Cethim , quod significat percusso-
rcs. Alii nomen Poeon fecerunt a Paean, quod
velustis est carmen triuinph.de , aut est nomen
patris Philoctetae, qui fult HercuHs comes. Sive
igltur a victoriis, sive iib Herculis comite nomi-
nati sunt Poeonii, nomen esse antiquissimum te-
stantur Homerus, Euripides et Thucydides. Et
quia vox Graeca est, coloniam esse Graecam ap-
paret. Cum vero paidatim a Strymone progressi
sunt ad Istrum, delnde nomiuata est Pannonla
voce aliqnantulum deflexa a Poeonia. Cumque
stirps fuerit Graeca, urbes veteris Pannoniae ma-
gis ornatae fucrunt legibus, aedificiis, disciplina,
quain ab'ae vicinae. Post praedicationem Aposto-
lorum cito eliam Ecclesiae ibi constitutae sunt, et
studia Graecae linguae ibi floruerunt. Nam Ire-
naeus Episcopus in Syrmio supplicio affectus est.
Fuisse autem Thucydidis tempore Getas vicinos
Poeoniis manifestum est, et Alexander cum Geti-
co rege Syrmo bellum gessit, inde Syrmiurn de-
norainatum esse a Syrmo consentancum est.

Diu autem Piomani Pannonios defenderunt
conlra vicinos Getas et Dacos, donec tandem Va-
lentis imperatorls tempore Getae victores Panno-
niam occuparunt, et eosdem esse Getas et Gotlos
non dublum est. V^etustior autem sedes Getarum
in Asia quae fuerit, ex Herodoto intelllgi potest.

Valentiniani IH. tempore Attlla Hunnos in
Pannonlam adduxlt, et late regnavit, cui et Gotti
parere non recusarunt. Ubi autem veteres Ilunni
fuerint, ex Piinio intelh'gi polest , qui collocat
eos apud Tocharos, qui Bacfrianis vicini fue-
runt. Sonus vocabuli certe congruit cum ver-
bo Chana, quod est castra posuit. Inde potest
esse Ilunni, quasi castra ponenles. Sed tertlo
anno post Atlllae mortem Gotti rursus politi sunt
regno Pannoniae. Nam Gepidae, qui nunc sunt
Sepusii , pars fuerunl Gottorum. Fuit autem Ar-
daricus, qui filium Attilae vicit, rex Gepidarum.

Post annos" centum tempore lustinlani re-
dierunt Hunni, et adiuncti els fuerunt Avares,
qul occuparunt Thraciam et vicinas regiones et
Pannoniam. Fuerunt autem Avares Hunnorum
vicini, ex ea regione quae hodie retinet nomen
lura ultra Moscoviam. Et nomen Ungari usur-

pari coeplt, composltum ex Ilunnis et lura, slcut
apud lornandem scrlbitur Ilunnivar, quod Hun-
ni et Avares mixti fuerunt.

Etsi autem tunc Longobardi Noricum et vl-
cina loca tenuerunt: tamen inde cito discesserunt,
et Ungari possessionem regni tenuerunt inde
usque a lustiniano ad regem Mallhlam annos cir-
clter octingentos. Interea magna bella cum Bul-
garis, postea cum Longobardls in Itah'a , deinde
cum Germanls post Arnolphum imperatorem tem-
pore Henrici Aucupis j et deinceps gesserunt, sed
tamen possessio Pannoniae penes Hungaros man-
sit, qui recens circiter centum annos Deo iuvante
fortiter represserunt Turcos, ac velut murus reli-
quae Europae adversus eos fuerunt. Quod vero
quldara narrant, Carolum potitura essePannonia,
et coloniara eo deduxlssc, inanis fabula est, Sed
Teutonicara linguara retlnentes ad Carpatum et in
vlclnia reliquiae sunt Gottorura veterum.

Haec breviter hic recitavi, ut series rerum
Pannonicarum allquo modo in conspectu esset.

Ut autem Ardarlcus vicit fillum Attilae Ellac:
ifa circa Budam Wallemir rex Gotticus vicit
alium filium Attllae Dincionem. Bellquit autcm
heredem fratrem Theudomlr, cum quo summa
concordia vixerat. Is Theudomir pater est Theo-
derici Veronensis, ut nos nominamus, qui a Ze-
none in Italiam missus Odoacruin oppresslt, et
Italiam rexlt annos triginta tres.

Oiio tempore condita sit tirhs Veneta
in sinu maris Adriatici,

Gentem Henefam viclnara fuisse Phrygiae
manifestum est ex Homero et Apollonio. Ea re-
glo postea dlcta est Paphlagonia a Paphlago Phi-
nei filio. Deinde Galatis in ea regione sedes da-
tae sunt, quos in Asiam attraxit Antiochus Hie-
rax inter Phrygiam et Chalybes, qui venas ferri
et argenti habuerunt, unde nomen fuit Alybe ab
Ilebraea voce lobel , quod proprie significat Me-
tallum. Ex voce autem Alybe factum est nomen
Chalybes,

Mentionem facit Henetorum et Herodotus,
sed tunc cum tenuerunt littus marls Adriatici.
Consentaneum est autem vetustiorem sedem fuisse
quam tenuerunt belli Troiani tempore propePhry-
giam. xVc narrant post bellura Troianura ab An-
tenore ad slnura maris Adriatici Henetos ductos
esse, forlassis idem duxit eos in vicinam Illyriam,

1027

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1028

Ptolemeus scribit Henetos esse maximam gentem
Sarmatiae. Compleverunt enim magna spacia,
quae nunc nominantur Fiussia et Polonia. In-
de et ad littus maris Baltici effusi sunt, unde
Ptolemei tempore nomen fuit usitatura sinus \e-
netici.

Nomen Heneii prorsus ut sonat significat
Hebraeis vagabundos seu v6j.iadag, qui late pro-
cesserunt. Non poterant autem sine consilio,
iusticia et fortitudine tam late dominari et regna
constituere'. Haec de vetustate et virtute gentis
Henetae considerentur,

Cumque linguae discernant gentes, compre-
hendo appellatione Henetorum nationes , quae
linguam retinent, cuius hodie usus est apud He-
netos sparsos ad sinum maris Adriatici , qui et
nunc appellantur Veneti. Retinent nomen et
Heneti in littore Arctoo lingua illa vicina mari
Adriatici mentes.

Quanquam autem in dialectis exigua dissi-
militudo est: tamen eandem esse originem harum
gentium consentaneum est, lllyricae, Polonicae
etBoiemicae, et nostrorum Henetorum, et alibi
loquentium eadera lingua.

Nominabatur autem olim tota regio in litlore
sinus Adriatici f^enetia, videlicet circa Patavium
et Vincentiam. Et scribit Polybius, in eo litlore
aliam esse linguam , quam sit alibi in Italia.

Cum autem Altila obsideret Aquiieiam , et
magnas vastationes in vicinia faceret, multi ho-
mines nobiles et honesti sperantes se tutos fore in
aquis, occuparunt in vicino mari locura, qui ad-
huc vocatur Piivus altus et curaulata arena, do-
mos extruxerunt, et urbi nomen Venetiae a vici-
na regione indiderunt.

Inchoatara esse aedificationem scribunt anno
Martiani tertio, videlicet anno Christi quadrin-
gentesimo sepluagesirao sexlo. Ac singulari foe-
licitate urbs adeo crevit, ut multis seculis unica
urbium Regina in toto genere huraano antecellens
caeteris omnibus forma gubernationis optima, ex-
cellentia artium , et glorla rerura gestarura.

Anni sunt autem ab inchoatione usque ad-
hunc annum Christi 1559. mille octoginta tres.
Tot annis nunquam in externi hostis potestatera
venit, etsi multa bella varia fortuna gessit, in
quibus saepe victrix multarum insularum et ur-
bium doraina facta est.

De Synodo Chalcedonensi.

Anno secundo Martiani Synodus convenit iii
urbe Chalcedone, quae e regione Byzantii slta
est, in qua sexcenti et triginta Episcopl fuerunt
edicto Martiani imperatoris convocati, qui et
ipse disputationl interfuit, ne seditiosis tumulti-
bus facultas dicendi sententlas impedlretur. Et
verba Martiani recltanlur distlnct. 96.: Nos ad
confirmandam fidera, non ad ostendendam poten-
tiam exeraplo Constantini imperatoris pii Synodo
interesse voluraus, ut inventa veritate dissldia
tollantur.

Dictum est autera supra non multo ante
Theodosii secundi raortem convocatara fuisse
Synodum alteram ad Ephesum, quae propter ne-
cem Flaviani et alias seditiones ibi motas nomi-
natur XrjOTQiy.ri Synodus. Ibl cum Eutychls factio
impedlret cognitionera, creverunt postea discor-
diae. Statira igitur Martlanus post raortemTheo-
dosii doctrlnam Eutychls cognosci voluit, et piam
concordlam restltui.

Fuit Euiyches monachus Constantinopoli
eo tempore, quo fuit ibi Episcopus NestoriuSf
quem cum damnatura esse sciret, quod contende-
rat Xoyov tantura aflfulsse hominiChrlsto tanquara
soclum, ut affult Eliae et alils sanctis, ipse Eu-
tyches poslea ad contrariara hyperbolen delapsus
confusionera naturarura finxlt: Dixit naturam hu-
manara conversara esse in loyov, Nec tribuit
proprietates suas cuique naturae: sed contendit
rbv Xoyov mortuum esse, et naturam humanara
esse ipsara tov loyov naturara. Denique univer-
sara doctrinara Ecclesiae de communicatlone Idio-
matum delevit. Extant acta Synodi apud Ni-
cephorum.

Utile est autem pils tenere aliquas illustres
refutationes errorum , quae sunt accurate scriptae
a Theodoreto, qui cum in Synodo, quae XrjarQi-'
xij nominatur, officio Episcopi iniuste spoliatus
esset, nunc in Chalcedonensi restitutus est. Is
recte scrlblt duas in Chrlsto nato ex virglne natu-
ras esse, Xoyov, et assumptam naturam huma-
nam, et utranque retlnere suam proprietatem,
nec faciendara esse confusionera naturarura. Vere
natura humana est non spectrum, assurapta a X6-
yw, nec est ipsa natura assurapta tov loyoVf ut
et Petrus distinxlt naturas 1. Pet. 4.: Cum Chri-
stus passus sit pro nobis carne. Et in Actis cap.2. :
Non relicta est anima eius in inferno, nec caro

1029

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1030

eius vidit corruptionem. EtLucae24.: Spiritus
carnem et ossa non habet.

Haec et similia testimonia sint in conspectu,
quae perspicue affirmant vere humanam naturam
in Christo esse, et simus memores dicti lohannis
inEpistola: Omnis spiritus qui non fatetur lesum
Christum in carne venisse, ex Deo non est.

Ibl etiam Theodoretus narrat, quomodo ve-
tustas de humana natura locuta sit citata sententia
Irenaei: Quiescente Zo^ro in crucifixione et mor-
te, praesente tamen apud humanam naturam in
perferendo et resurgendo, tv Tip VTiojLiereiv y.al
a.vaGxivai. 7]Ovxa'(^ovTog tov Xoyov Iv tm OTav-
QovoOai y.al djio&vrjOxeii'. Sic et Athanasius lo-
quitur in Hbro de incarnatione verbi: Cum non
esset possibile ipsum mori Xoyov, quippe immor-
talem patris filium, corpus quod mori posset
accepit.

Sic vetustas locuta est, et tamen retinet hos
modos loquendi in concreto de persona : Chrislus
mortuus est. Et de Christo : Deus mortuus est,
ut significetur, hanc personam Christum vere
Deum esse. Ac Nestorii impietas refutetur, qui
fingebat tov loyov adesse Christo ut socium , sicut
omnibus sanctis adest. Latinl nominarunt hanc
loquendl formam communicationem idiomatum,
de qua Theodoretus ait: y.oiva tov tiqoolojiov ys-
yovE To, Tcjv (fvotwv Xdia.

Tandem postlonga certamlnaMartlanus per-
fecit, ut decretum communi consensu plurimorum
fieret, In quo prlmum omnes testati sunt, se am-
plecti Nicenae Synodi s^^mbolum. Deinde dam-
nata sunt dogmata Nestorii et Eutychis.

HIc labor Martianl etsl raullis profuit, ta-
men non ubique extinxit dissidia, sed in urbe le-
rosolyma raulier inquieta Eudoxia vidua, quae
fuerat Theodosii secundi uxor, fovebat reliquias
factionis Eutychianae.

Aliquanto post cum contra Zenonem Impe-
ratorem Basiliscus seditlonem movisset, ut ar-
maret se multorum Episcoporum favore, publice
edictum proposult, quo Acta Synodi Chalcedo-
nensis prorsus damnavit, Huic edicto subscripse-
runt Eplscopi plures quingentis. Fuit et huic
Basilisco incitatrix uxor.

Miror autem rabiem ingeniorum , quod tan-
ta fult pertinacia in manifesta absurditate, vide-
Hcet in hoc prodigioso errore, quod non humana
natura , sed divina raortua fuerit.

Ut autem Nestorlus tecte Samosatenl Impie-
tatem restituit: ita suspicor Eutychen idem vo-
luisse, etiamsi aliter pinxit suum dogma. Sed
Basih'scus brevi poenas dedit sul furoris. Captus
enim a Zenone missus est cum uxore et alils qul-
busdam in carcerem, ubi in magno frigore et fa-
me captlvl se mutuo complexi, et deplorantes
suam calamitatem extincti sunt,

Vandalorum saevicia in Africa,

Cum initia saeviclae Vandalorum In Martia-
nl tempora incidant, brevlter hic complectar se-
rlem regnl, quod in Africa Vandali tenuerunt
annos nonaginta quinque, NumeratPHnlus Van-
dalos inter Germanos in littore maris Germanlci,
ubi nunc Megelburgenses et Pomerani sunt, Non
dubito autem Vandalos ex Heneta stirpe esse, sed
credibile est, cum vicini crebra inter se bella ges-
serlnt Henetl et Germanl, usque ad recentia tem-
pora, alias alios victores fulsse, et partem He-
netorum linguam et leges Germanicas acceplsse.
Eam partem exlstimo Vandalos a PHnio nominari,

Cum autem linguae discernant gentes, facile
Intelligl potest, aliam esse gentem Henetam,
aliam Teutonicam. Et adhuc in eo littore gentes
quaedam Heneta llngua loquuntur, Et arbltror
non recens in ea loca venisse Henetos, sed olim
cum Getls et Dais paulatim progressos esse.

Dion scribit fontes Albis ^%s>^ in Vandallcls
montibus. Diu igitur diversae gentes ibi fuerunt
in ea reglone, quae habuit Boiemlae nomen.
Boil, Marcomani et Heneti. Boil significat ad-
venas. Marcomanl Ilmitaneos, Henetl late va-
gantes.

Gensericus I. Vandalorum Rex.

Anno quarlringenteslmo trlceslmo quarto,
cum de Hispaniae possessione inter sese Gottl et
Vandall dlmicarent, Gensericus rex Vandalorum
impar Gottls, incitatus a Bonifacio duce Valentl-
niani adduxit in Africam qulnquaginta mitlia
Vandalorum. Et occupata parte Africae conce-
dente Bonifacio deinde Hipponem, Carthaginem
et alias vlclnas urbes fraude et armis cepit. Ve-
xavit Siciliam. Popnlatus est urbem Romam et
Campaniam Martlani tempore. Post Carthagi-
nem captam tenuit regnum annos triginta septem,
virastutus, intentus in occasiones varlas, foede-
ra faciens et violans pro opportunitate. InterduraF

1031

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1032

victus arte se mrsus erexit. Pene Sertorio simi- ]
lis, regnum in alicna terra non magnis copiis
adeptus. Addictus Arianis expulit Episcopos
recte sentienles.

Honoricus IL

Honoricus successit Genserico anno Christl
quadringentesimo sexagesimo sexto. Tenuit re-
gnum annos septem , cuius tempus insigne est in-
genti crudelitate regis, fame et peslilentia Africae,
et tetro exitu tyrannl. Honestas matronas et
virgincs nudatas suspendit, facibus ussit corpora,
praecidit mamillas et brachia nolenlibus assentiri
Arianae impietati. In ipso supplicio Dionysia
matrona nojjih^s filium unicumil/a/omwmraptum
ad necem confirmavit inquiens: Memento fili, le
in nomlne Patris, et Filii et Spiritus sancti baptl-
zntum esse.

Cum talibus suppllclis et exillls multa mlllla
homlnum sustulisset Honoricus, secuta est sterlll-
tas propler siccitatem, in qua et homines et pe-
cudes fame perierunt, et late vagata est pestllen-
tia, in qua et cp&tiQia.aeL regis corpus ita putre-
f.Mclum est, ut aha membra post alia deciderint.
Uxor Eudoxla filia imperatoris Valenllniani, ma-
ter Hilderlcl pil regis dlscessit a marito lanquam
votl causa lerosolymam proficlscens, ubi in lacry-
mis et precallone vixlt.

m. Rex.

Gundamundus nalus ex fratre Honoricl suc-
cessit, qui regnum tenuit annos duodecim, exer-
cuit et hic saeviciam adversus recle sentientes.

IV. Rex.

Thrasimundus Tegna\lt annosvlgintl septem,
qul quanquam erat Arianus, tamen saevlclamnon
exercuit.

V. Rex.

midericus nalus ex Eudoxia , recte sentlens,
restltult Ecclesias in Africa. Tenult regnum an-
nos septem. Sed per sedilionem a Gilimero
captus est, et aliquanto post necatus.

VI. Rex.

Gilimer natus ex fratre Honorlcl, fuit audax
et perltus rel mUitaris, movit seditionem adver-
sus Hildericum, qiii Vandali eum oderant dissen-
tientem ab Arianls. Capto igitur Hilderlco et

fiUis, et qulbusdam cognatis elus regnum tenult
Gilimerannos quinque. Hilderlcum etlam postre-
mo anno Interfecit. Qula vero lustlniano cum
Hilderlco foedus erat, llberare captum studebat.
Sed cum Gilimer superbe responderet, et multl
in Africa defensionem contra Impium et crudelem
regem peterent, mislt eo lustinianus ducem Bel-
llsarlum excellenlem lusticia , scientia rei millta-
rls, fortltudine, beneficentla et modestin. Huic,
cum primo praello vicisset Gih'merum, Carlhagi-
nenses ultro urbem palefecerunt. Postea fugien-
tem GiHmerum ex ahis locls In alia et in sohtudi-
nes coegit Bellisarius fame, ut sese dederet, et
duxlt eum captivum ConstantinopoHn, ubi cum
in trlumpho Bellisarii supplex ad lustinianum
duceretur, cogitans fortunae vices in hac calami-
tate, in quam senex inciderat, haec verba edidit:
Vanltas vanitatum et omnia vanitas. Ita poenas
dedlt Gilimer crudelitatls, quam exercuerat ad-
versus Hildericum et multos alios. Et simul cum
eo rellquiae Vandalorum In Afrlca deletae sunt,
quam tenuerant Vandall annos nonaglnta quin-
que, Ac rursus Africa Romanorum provincia
facta est usque ad Heraclii tempora. Postea eara
Saraceni invascrunt.

Fult autem lusiinianus beneficus erga Hil-
dericl fillos et nepotes, et eis in Thracia dedit
praedia et victum. Sed Gilimerum longlus in
Galllam relegavit.

Hanc seriem regni Vandallcl in Afrlca bre-
viter hlc comprehendere volui, ut tota In conspe-
ctu esset, etiamsi posteriora bella ad sequentiura
imperatorum tempora pertinent.

Anno mundl quater mlUesImo quadrlngentesi-

mo vicesimo tertlo.
AnnoPiomae mlllesimo ducenteslmo undeclmo.
Anno Chrlsli quadringentesimo sexagesimo

primo.

D e Le o n e.

Leo natus In Thracla factus est ex trlbuno
mllltarl imperator Constantinopoli Senatus et
exercltus suffragatione. Coronatus ab Anatolio
Patriarcha. Atque hunc primum invenio a Pa~
triarcha coronatum. Nec vero coronatlo seu Pa-
trlarcha dedlt imperlum, sed testis fuit eum qui
electus erat, Christianum esse, et allenum esse
a falsis dogmatibus. Eamque ob causam professio
doctrlnae ante coronationem petebatur, ut postea

1033

I. CHRONICON CAPiIONIS. PAKS II.

1034

in Anastasil imperatoris coronatlone dlcetur. Te-
nuit imperium Leo annos septendecim, Princeps
iustus, et eo utiiis, quia cum ipse alienus esset a
falsis dogmatibus, Eccleslae mlnus turbatae sunt,
nec Episcopi recte sentientes ex suis sedibus ex-
pulsi sunt.

Fuit autem tunc magna potentia duorum
prlncipum, qui quanquam Gotli erant et Aiiani:
tamen inter patriclos asciti fuerant, Asparis et
Ardaburii, quorum suffragatione praecipue adiu-
tus erat Leo. Sed hi cum postea insidiarentur
vitae Leonls, ac dicerent: (fdywjLiev xov Xtovra
tiqIv avTov rjiiag d^iarrjaai, iussu Leonis inter-
fecti sunt.

lam vero in Occldente ruere imperium Ro-
manum coeperat. Franci magnam Germaniae
et Galliae partera tenebant. Ostgotti Pannonlam,
Weslgotti Hispaniam, Gensericus Africam. In
Italia mnlti imperatores creabantur, qul nec dlu
tenebant imperlum, nec exercltus magnos habe-
bant. Cumque verum sit illud Homericum : oii/C
dya&ov TiolvxoiQavu]^ mox post Leonis mortem
invasit Italiam Odoacer RugianuS, et crudellter
in ea grassatus est anuos quaduordecim, ut postea
dicetur.

Volult autem Deus in Orlenle allquantlsper
adhuc durare Romani Imperli formam , quod
complectebatur Thraclam , Macedoniam, Grae-
ciam, Illyrlcum, mlnorem Aslam, Syrlam et
Aegyptum. Fuitque Leonis gubernatio medio-
criter tranquilla.

At in llalia interfecto Valentlniano, Maxl-
mus ut supra diclum est , invasit imperium, qui
fugiens Gensericum captus, discerptus et inTibe-
rim abiectns est mense imperil secundo.

Post hunc Senatus creavit imperatorem Avi-
ium , cum quo Marlianus fecit foedus. Nondum
finito anno cepit Avitum liichimer Gottus apud
Placentiam, et deponere eum imperlum coegit.
Interea Ravennae ik/«/or««w^, cuius virtus lau-
datur, imperator factus est, cumque belhim Van-
dalis in Afrlca inferret, tertlo imperii anno mor-
tuus est. Successit Ravennae Severus^ qui Pio-
mae tertlo imperii anno veneno extinctus est.

Misit igltur Martianus Anihemium gene-
rum in Italiam, ut imperium Occidcntis teneret.
Hic coUegam fecit generumriichimerum Gottum,
qul ut Arianls in urbe Pioma traderet Ecclesiam,
cum socero id prohibente in ipsa urbe Fioraa di-
raicavlt, et victor socerum inlerfecit anno imperli
Melanth. Op£R. Vol. XII.

quarto, et hona clvlum dlrlpult. Quadragesimo
autem dle post soceri morlem morbo exlinctus est
Rlchlmer parrlcida.

Tales confuslones accldunt ruentlbus impe-
rlls. Agnoscamus Igltur non durare Imperia nlsi
Deo conservante, et petamus a Deo salutares gu-
bernatores.

Piichlmero successit Olybrius, mlssus a Le-
one Piomam , quia adfinltas imperatorum el auto-
rltatem addebat. Habult enim uxorem Placldlam
filiam Valentiniani, sed septimo imperii mense
mortuus est.

Post hunc a militlbus Piavennae imperator
factus est Glycerius ^ cui, cum non totum annum
regnasset, eripult imperium lulius Nepos, et fe-
clt eum Eplscopum in Dalmatia. Cum autem
lulius nepos Orestem fecisset maglstrum militum,
hlc Orestes instructus exercitu iraperatorem feclt
Ravennae filium adolescentem, qul norainatnr
Augustulus, ac foedus fecit cum Vandalis in
Africa.

lam autem Odoacer Piuglanus exercltum in
Italiam adduxerat. Ut igitur defenderet Itallam
Orestes contra eum, adTicinum usque exercitum
ducit. Ibi robur ItaHae extlnctum esse scribitur.
Orestes vlctus fugit in urbem Ticinum , qua ex-
pugnata Odoacer Piacentiam adduci Orestem
iussit, ibique eum spectante exercltu interfeclt.
Urbes vicinae consternatae deditionem fecerunt.
Augustuhis fugiens imperio se abdicat, quod cir-
citer annumunum tenuerat, ac delnde in Campa-
nia prlvatus vixlt tanquam exulans.

Hic finis fult imperatorum Itallcorum anno
Christi quadringentesimo septuageslmo quinto,
cum adhuc Leo Constanllnopoli viveret.

Odoacer autem Romam ingressus regem se
urbis Piomae et Ilah'ae nominavit, et trluraphans
in Capitoh*um ascendit. Magne caedes et direp-
tiones in urbe Roma et alibi factae sunt. Agro-
rum tertlam partem suis attribuit, ac regnavlt an-
nos quatuordeclm. Misit enim Zeno Theodo-
ricum Gottlcum regem in Italiam tanquam vi-
carium seu socium , qui duobus magnis praelHs
Odoacrem occurrentem vicit, altero ad Aqulleiam,
altero ad Padum, Vlctus Odoacer fugit Raven-
nam, ubi triennio circumsessa urbe multa praelia
facta sunt, donec tandem Odoacer a Theodorlco
Gottico rege interfectus est. Ac respondit even-
tus vocl, quam in Apennino audierat tyrannus
Odoacer: Vade pelllte, non enim redibis.
66

1035

SCFJPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1036

Anno mundi quater millesimo quadringente-

simo quadragesimo primo.
Anno Romae millesimo ducentesimo vicesirao

nono.
Anno Chrisli quadringentesimo septuagesimo

nono.

Zeno gener Leonis regnare coepit. Tenuit
iraperium annos septendecim. Natus in Cilicia
obscuris parenlibus, ductor exercitus sub Leone,
raro exemplo a filio factus imperator. Nam Leo
imperatorem fecerat Leonem Secundum, natum
ex Zenone genero et Ariadna, quae fuit filia pri-
mi Leonis. Moriturus autem filius imperatorem
fecit patrem. Praecipue memorabilia in eius im-
perio haec acciderunt: Basllisci seditio, Theodo-
rici Gottici regis in Italiam expeditio, et mors
ipsius Zenonis.

Primum igitur pauca de Basilisco dicam, qui
fuit frater socrus Zenonis. Haec absente Zenone
in Cilicia imperium in fratrem transtulit, qui ut
confirmaret vires, adiunxit sibi factionem Episco-
porum, qui adversabanturSynodo Chalcedonensi,
ut saepe reh'gio praetexitur pravis cupiditatibus.
Episcopi recte sentientes ex suis sedibus pulsi
sunt. Haec cum fiunt, redit Zeno, ac ducesBa-
silisci obviam missi defecerunt ad Zenonem. Quo
reverso in urbem Byzantium, Basih'scus fugiens
in templum , quod polluerat, inde inductus et
captus, et cum uxore in exiiium missus, ubi cum
frigore et fame morituri essent, complexi se rau-
tuo Basiliscus et uxor, et cognati ah"quot, cala-
mitatem suam deploraverunt.

Hicfuit exitus seditiosi hominis, et qui factio-
nem implam confirmaverat , ut regno potirelur.

Priusquam vero ad Golticas res in Italia ge-
stasaccedo, de morte Zenonis dicara. Scribunt
eum crapula extinctum esse. Narrant autem ab
uxore temulentum adhuc viventem in sepulchrum
inclusum esse atque ita necatum.

Anno mundi quater millesimo quadringente-
simo quinquagesimo quinto.

Anno Piomae millesimo ducentesimo quadra-
gesimo tertio.

Anno Christi quadringentesimo nonagesimo
tertio.

Be Theodorico Gottico rege, ef Got-
tortim regno in Italia.
Theodoricus rex Gotticus, qui Pannoniara
tenuit, missus a Zenone in Italiam, quara tenuit

annos triginta tres. Adolescens fuit obses apud
Martianura et Leonem , ubi Romana disciplina
institutus est, et postea ad paternum regnum re-
missus socius Romani imperii fidelis fuit. Con-
sideretur autem quo patre natus sit.

ReguumPannoniae Gotti tenuerunt ante At-
tllam, sed Attilae potentiae cedentes, donec is
vixit, in servitute fuerunt. Cum autera filii At-
tilae post eius raortera discordes essent , tres fra-
tres Goltici rccuperarunt Pannoniara : TT^alamir,
Theodmir et TT^idmir, Inter hos primus regna-
vit Walamir maximus natu, cum Attilae filios
aliquot praeliis superasset, ipse deinde in prae-
lio, quod cura Suevis fecit, in ea regione, quae
nunc est Auslria, periit.

Deinde TegnPivhTheodmir, Hic patcr Theo-
dorici huius, quem nominamus Veronensera,
fuit, et victores Suevos et Alemanos a Pannonia
depullt.

Tertlus frater TT^idmir duxit exercitum in
Itallam, ubi mortuus est. Quia vero Theodo-
ricus absente patre Sarmatas, qui Gotlorum et
Romanorum terras populati fuerant, repulerat,
Zeno iraperator eum ad se vocat, et facit euraPa-
tricium et Consulera. Ac misit eum in Italiam
contra Odoacrura Rugianura, qnem duobus raa-
gnis praeliis vlcit, et deinde cumRavennam trien-
nio obsedisset, interfecit. Potllus Italia urbem
Roraara Senatui regendara commendavit: sui re-
gni arcera Ravennam esse voluit: seditlones Ro-
mae ortas propter electlonem Pontificura sedavit,
Et extat in Graeco scriptore laudatlo ingenli et
lustlciae eius: ^i/iaLoavprjg vmQcpvcug ijifjiisXi']-
GazOy ^vvtOtwOTa y.ai dvd{)Hag tlg axQov ihl]kv-
dtv, Sed postremus elus actus cruentus fult. lo-
hannem Romanura Eplscopum, qula Arianis
terapla tradere nolebat, carceri incluslt. Nara et
IpseTheodoricus, ut plerlque Gotti, Arlanusfuit.
Hic lohannes Eplscopus in carcere mortuus est.

Cum magna autoritas Romae duorum Sena-
toruraesset, Symmachi etBoetii, quigenerSym-
machi fult, evocavit eosTicinum, et dlu captivos
tenuit, quia aliquibus eius decretls adversati fue-
rant: Et ut ego existimo, qula impedierant, ne
Arlanis Ecclesiae traderentnr, et bona eorum pu-
blicavit, et tandem ipsos interfici iussit. Hanc
inlustam crudelltatem haec poena secuta est: non
multo post eorum necem, cum coenanti proposi-
tum fulsset in mensa grande caput piscis, vlsus
est sibi cernere caput Symmachi horribili rictu, et

1037

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1038

flammeis oculis minitantis ipsi. Subito igitur con-
sternatus et tremens iussit se in lectum collocari,
et accersito Medico Elpidio narravit amicis ter-
ribilem illam Symmachi speciem conspectam, et
in deploratione sceleris sui paulo post extinctus est,

Gregorius Pontifex scripsit, quendam in so-
liludine in insulis Aeoliis viventem vidisse deiici
Theodoricum in illarum insularum voragines,
quae eiiciunt globos flammarum sicut Aetna,

Extant scripta Boetii de praecipuis discipli-
nis, ex quibus iudicari potest, fuisse eum omnium
Romanorum , quorum reliqua sunt scripta erudi-
tissimum. Ad hoc decus addidit et verae doctri-
nae de Deo professionem, et utiliter scripsit de
discrimine naturae et personae, Et hortandi sunt
studiosi , ut eius libros legant, Coniugem eius
filiam Symraachi scribitProcopiusTotilae tempore
inter caeteros mendicos Patricios victum mendi-
cando collegisse. Hunc autem SymmachumBoe-
tii socerum multo recentiorem esse lector sciat
illo superiore Symmacho, qui Theodosii tempore
contra Christianos scripsit, el cui respondet Am-
brosius,

Habuit autem coniugem Theodoricus filiam
regis Francici Ludoici, cuius nomen fuit Adel-
heda, quod aut est ah]&8ia, aut Germanicum a
nobilitate dictum, Sororem habuit Amelfredam,
quam regi Vandalorum in Africa despondit. Hu-
ius filiam Amelbergam dedit regi Tnringorum
Hermanfrido. Filia vero Theodorici fuit Araa-
losuntha. Haec nomina putant alii a coelo dicta
esse, quasi ^imelfvieb, §ime(fci[)6n^eit, sed verius
est esse a dictione ^amet, quod est agnus seu
aries. Id enim nomen fuit familiae Theodorici,
quae sic a vellere lasonis dicta est, Inde enim
Gotti ex Colchica in Europam progressi fuerant,
ut adhuc in Taurica Chersoneso Gotli sunt nostra
lingua loquentes. Erit igitur etymologia Ama-
losunthae, Amalorum fd)0nl;eit. Hanc filiam suam
Theodoricus despondit Eutarico Widerici Hispa-
nici regis filio, qui etiam ex familia Amalorum
fuit. Ex his parentibus Eutarico et Amalosuntha
natus est Atalaricus, qui orbatus patre successit
Theodorico in regno Italiae, natus annos octo,
sed mater excellens prudentia et virtute aliquan-
diu iuste et foeliciter gubernavit. Decreta extant
filii nomine de Ecclesiarum libertate, et canonica
Episcoporum electione, et stipendiis docentium
in scholis.

Offendit autem Gottorum voluntates duabus
rebus: institutione filii, quem Jiteras doceri vo-
luit, et iusticia, qua licentiam ducum et militum
cohercebat, ne cives in Italia iniuriis afficerent.
Permisit autem mater, ut filio tres ex Gotticis
principibus praeficerentur, qui et adolescentem
ad militaria exercitia assuefacerent , et consilia
publica regerent. Hi plus licentiae in ocio et ado-
lescenti et militibus permiserunt. Sed adolescens
dum voluptatibus indulget, mortuus est, post-
quam annos octo cum matre regnavit. Mater
deinde tres illos gubernatores filii interfici cural
vit, et ut se muniret, Theodatum Gottum sibi ad
regni societatem adiunxit, et cum lustiniano im-
peratore foedus facit. Praetulit autera caeteris
Amalosunlha hunc Theodatum , quod et natus
erat ex Amalfreda sorore Theodorici, et rexerat
Hetruriam, et existimabatur propter studia do-
ctrinarum, quia Platonicus haberi volnit, fore
iustior: sed longe eam fefellit opinio. Nam ava-
ricia generis nobilitatem in eo dedecorabat, et
naturae pravitatem in eo non eraendaverant lite-
rae, iuxta dictum: Sincerum est nisi vas, quod-
cunque infundis, acescit. Imponebat Italiae in-
iusta tributa, et multos excutiebat ex facultatibus
qualicunque praetextu circumventos calumniis.

Hanc iniusticiam cum reprehenderet Ama-
losuntha, inclusit eam in carcere. Ibi aliquanto
post fraude Theodati interfecta est, qui tamen
non multo postingratitudinis poenas dedit, iuxta
dictum: Non recedet malum a domo ingrati.

Theodaius regnavit duos annos post necatam
Amalosuntham , avarus, insolens in rebus secun-
dis, Jn adversis timidus. Cum bellnm ei inferret
lustinianus propter necem Amalosunthae, initio
trepidus Italiam se ei traditurum esse promisit.
Sed cum in Illyrico dissipatus esset lustiniani ex-
ercitus, elatus nova spe legatos lustiniani retinet
inclusos carceri, Ibi vero lustinianus Belisa-
rium, cuius virtus et foelicitas iam cognita erat
multis gentibus, cum et in Oriente Persas vicis-
set, et recens deletis Vandalis Africam recepisset,
misit in Italiam, Hic recuperata Sicilia ingressus
Italiam, primum obsedit Neapolin, in qua etsi
vi eam ceperat , tamen severe praecepit , ne sae-
vicia exerceretur in cives, eorum coniuges et li-
beros, iussitque cives domos et res suas tenere.
Et quidem hac usus oratione ad milites scribitur:
Divinitus se potitum esse urbe, quae putabatur

66 *

1039

SCRiriA PH. MEL. AD IIIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1040

inexpugnabilis, et Deo hanc graliam refeiendam
esse, ne quid crudeliter aut libidinose fieret, pe-
percit et Gottico praesidio, cui concessit, ut fide
publica tuto discederet. Interea Romae erat Got-
torum rex Theodatus, qui seu metu seu spretus
a suis non parabat se adversns peritissimum
hostem. Itaque Gotlicus exercitus vicinus urbi
Romae iratus Theodato creat regem V^itigem vi-
rum bellicosum , qui foeliciter duxerat exercitum
Theodorici tempore. Cognlta vovi regis electione
ex urbe Roma fugit Theodalus Piavennam con-
cessurus, qnem Optares iussu Vitigis fugientem
interfecit. Gupidius enim hic Optares mandatis
Yitigis paruit, quia coniugem ei ademerat, eam-
que alteri pecunia corruptus tradiderat. Ita poe-
nas dedit Theodatus cum aliorum scelerum , tum
ingratitudinis erga Amalosuntham. Venit Ro-
mam Belisarius, et eam magnis operibus muniit.

T^ilig&s quartus rex Gottorum regnavit an- '
nos qainquf. Ac bolH Gotlici epitasis in huius
Vitigis, et deinde Totilae tempora incidit, in qua
ingens Ualiae vastatio facta est. Roma saepe capta
est. Mediolanum funditus deletum a Gottis, qui
triginta raillia civium ibi interfecerunt, Sunt et
aliae multae urbes utrinque captae, magni exerci-
tus trucidati, magna multitudo hominum pesti-
lentia et fame absnmpta est, matres filiorum car-
nibus in Liguria pastae scribuntur.

Initium autem belli cum Vitige gesti Romae
factum est , quam Vitiges anno integro et diebus
novem obsedit. Multa ibi magna praella facta
sunt, In primo autem maxime virtus Belisarii
conspecta est. Exercitus Vitigls erat centum et
quinqujiglnta millium Gottorum robore et peritia
rei militaris excellenlium, Hi cum vidlssent Be-
llsarii exercitum, qui egressus erat ad speculanda
hostium castra , contempta paucitate praelium
cient. Et quia agnoscebatur equus Belisarii gil-
vus et albo capite, Gotti recte existlmantes duce
interfecto facilem fore victoriam, sese cohortan-
tur, ut quam plurimi conglobati in unum hunc
impetum faciant, continuo clamore hanc vocem
sonantes: In Falam, id est, gilvum equum,

Semper autem veteri Laconico more proxl-
mos apud se delectos equites habuit Bellsarius,
excellentes forlltudine, sclentia rel mllitaris , iu-
sllcia etfide. Ab bls tunc quoque fideh*ter defen-
sus est, et pugnavit ipse suo loco fortisslme, do-
nec in collem intervallo mediocri a castrls dissi-

tum evaslt, quo Gotti cum iam nox instaret, pro-
gredi non sunt ausi. Ita divinltus servatus redilt
intra urbis Romae moenia, cum iam perilsse di-
ceretur, ac rediens multos dubitantes ad officium
revocavit.

Postea durante obsidione, cum saepe tenta-
retur oppugnatio, et in ipsls moenibus crebra
praelia fierent, uno die trlginta Gottorum millia
perierunt. Ea clade cum fracti essent Gotlorum
anlmi , lenta deinde fuit obsidlo. Cum vero in
urbe ad caeteras miserlas fames accesslsset, vene-
runt In susplclonem Senatores quldam Fiomani,
et cum hls Pontlfex Sylverlus, quod de urbe tra-
denda cum Goltis agerent. Quare Belisarlus et
Pontificem et alios qui accusati fuerant, in exl-
llum mislt, et successorem dedit Sylverio Vlgi-
Hum, qul fuerat Diaconus. Haec in llbro quo-
queDecretorum, ut nomlnatur, recltantur, causa
25. quaest. 4. ubi Sylverlus narrat se propterea
conlra Belisarium et Vigilium edidlsse fulmen
excommunicationis,

Vltlges landem omissa obsidloneRomae cura
sexagies septies ibi dlmicatum esset, duclt exer-
cltum ad oppugnationem Arlmini. Postea obsi-
dlonum et deditionum varlae vlces fuerunt. Me-
dloianum etiam a Gottis deletum est, magna ibi
caede facta. Tandem ad Ravennam Belisarlus
accessit, ubi granarla conflagraverant. Ibi cum
de pacls condltlonlbus saepe colloquia haberentur,
tandem astute Belisarlus obtlnuit, ut Piavenna
dederetur, in qua erat Vitlges, quem captum ho-
norifice custodit.

Etsi autem nondum tola Italla pacata. erat,
et adhuc raultas urbes ad Padum et Alhesln Golti
tenebant: taraen qula incllnatio magnae potentiae
Gottlcae Belisarii consiHis et vlrlute f;icta erat,
ipse Constantinopolln redlt, et eo Vitlgem captum
abduxit. Ficvocatum autem scribunt a lustinlano
propter bellum Persicum a Cosroe motum. Sed
existlmo facilius ex Italia eum dlscesslsse propter
lustinianl suspiclonem et caeterorum ducum lo-
hannls etNarsetis malevolenllam, quorum volun-
tates ab eo alienatae erant, slcut excellentem vir-
tutem invidla comitatur.

In hunc Vitigem adductum Constantinopolin
lustinianus nlhli aspere constltult, qula perfidia
suorum captus erat. Ideo propter reverentlam
regll nomlnls feclt eum patriclum. Gotti regem
cre^Tnni Ildobadum , qui cum Vitigis cognatum
interfecisset , non diutius anno regnavif» Nam

1041

I. CHRONICON CARIOjNIS. PARS II.

1042

et ipse in convlvlo obtruncalus est. Mox et suc-
cessor eius Interfeclus est. Ita intra biennlum
duos reges Gotti interfecerunt,

Cum igitur et Romanis bellls et domestlcis
dlscordiis potentla Gottica languefacta esset, rex
Gottorum Totila factus est, qui brevi magnam
partem Italiae recepit, cum initio exlguas copias
haberet, quia Graeci duces et praefecti propter
rapacitatem In odlo erant, et in gubernallone non
erant concordes.

Tolila, penultimus rex Gottorum, regnavit
annos decem. Res Gotticas singularl virtule et
foellcltate rursus erexlt, et si tandem ipslus etlam
fortuna conversa est, sicut el Benedictus Abbas
praedlxit, qui inquit ad eum: Multa mala facles,
R.omam Ingredleris, novem annls regnabls, de-
clmo morieris. Ac flexlsse eumBenedlctl adhor-
tatio dicitur, ut minus crudelis in victoriis fuerit.

Initlo ad Placentiam viclt Romanum exerci-
tum duplo malorem suo, inslgni strategemate.
Nam Gotticus exercitus erat tantum qulnque mil-
lium virorum, Deinde procedens occupavit ma-
gnam Italiae partem, et ublcunque cepit noblies
matronas, viiglnes et pueros, mislt inviolatos
additis praesldiis ad suos. Itaque propler iusti-
clam plures ad eum deficiebant. NeapoHn fame
cocgit ad dedltionem, quam cum occupasset, mox
frumentum invehl curavit, et praesidium addidit,
ne in tanta fanie frumentum subllo diriperetur,
sed ut ordine vendi, et egentibus distribul posset,
prohlbult urbis Neapoh*tanae direptlonem, et
praesidium Romanum dimlsit additis etiam na-
vigiis et viatico.

Cum autem lustlnianus intellexisset Gottos
rursus superiores esse In Itrdla, et iam a Totila
Romam obsideri, Belisarlurn secundo in Italiam
mlltit, sed ncque accedere ad obsessam urbemBe-
Ilsarlus potuit, nec exercifurn iiabuit parem hosti-
bus. Interea dum urbls Romae obsidlo fere blen-
nlo durat, simul ahbi niultae urbes iam aTotila,
iam a Belisario et ab aliis ducibus occupantur,
muUi fame et pestilentla , multi in praellis per-
eunt, et fit universae Italiae vastatlo. Placenlla
tandem Gottis dedita est, cum praesldlum Ibi
vesci humanis carnibus coepisset. Romae etlam
tanta fames fult , ut pater , qui multos fihos ha-
buerat, spectantlbus multls sese de ponte In Ty-
brim praecipltaverlt, iubens fih'os petentes cibnm
se sequi. Miiiles Igitur Isaurici portam Asinariam

Totilae patefecerunt. Gotti ingressi urbem pas-
sim obvios interficiunt, fit dlrepllo, et magna
pars aedificiorum Incendio perit. lubet Totila
et muros dirui. Cumque totam urbem Romam
Gotti delere vellent Pelaglo Pontifice deprecante,
prohibult Totila caedes et Incendla. Etsi fuit
ante Roma ab Alarico et Genserico capta et dlre-
pta, tamen destructa non fuit, sed in hac tertia
occupatione destructa est, sicut praediclum fuit a
Slbylla : ()Wf.L7] jutv (wti?] totTca y.&X d^Xog ai^rjXog,
Admoneant antem nos exempla ruentium
imperlorum et magnarum urblum de iudlcio Dei.
Pleraeque propter idola, tyrannkiem et llbldl-
nes delentur. Romae ad haec scelera accesserat
saevicla adversusChristianos inde usque aNerone.
Tandem igltur Italia universa horribiliter vastata
est , et in exterarum gentlum potestatem venit.
Repeto autem ettempora, quibuselantea captaest.

Roma quoties capta slt.

I. Tempore Honorii Alarlcus Gottorum rex
Romam biennio circumsessam cepit, anno Ro-
mae millesimo sexagesimo quarto, anno Christi
quadringentesimo decimoquarto.

II. Tempore Martlani Gensericus Vandalus
Romam spoliavit abducta inde Eudoxla, quae fue-
rat conlunx Valentinlanl, anno Romae raillesimo
ducenteslmo nono, anno Chrlsti quadringente-
slmo quinquageslmo nono.

III. Tempore lustlnlanl Totlla ceplt et de-
struxit urbem clrcumsessam circiter biennlum,
anno Romae millesimo ducentesimo nonagesimo
sexto, anno Christi quingenteslmo quadragesimo^
sexto, ab Augiisto anno quingentesInM) quarto,
anno post destructionem Carthaginis septingen-
tesimo. Quod eo atlilcio, qula Sclpio Incendium
Carthaginis aspiciens ac lacryrnans dixit: Se cogi-
tare simile fore aliquando excidiuniRomae. Deiu-
de cum BeHsarlus, qui Romam destructisrourls
receperat, dlscessisset , trieimio post destructio-
nem Totila rursus eam ceplt, et aliqua ex parte
instauravit.

Narsis hella in Italia^

Interfecto autem Totila post triennium re-
cepit urbem Romam Narses anno Chrlstl quln-
geiiteslmo qulnquagesimo secundo^ Post id tem-
p««s usque ad Agilolfum regem Longobardorum
«omo peregrlnus urbem Romam obsedit. Has
Ivices simul eomplecti hlc volui, ut eogltarl pos-

1043

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1044

sit, quantae fuerint calamitates, cum tot obsidio-
nes exiguis intervallis acciderint. Nunc Totilae
interitum addo.

Cum Belisarius ex Italia discessisset, cuius
fortuna in hac posteriore expeditione non fuit si-
milis priori , lustinianus summum ducem in Ita-
lia esse iussit Narsen, qui pecunia instructus ma-
gnum exercitum collegit. Adiunxit sibi etiam
Herulorem et Longobardorum auxilia. Cum ig

iffi-

tur collecto exercitu Ravennam venisset, mittit
legatos ad Totilam pacem certis conditionibus fa-
cturus. Totila nuUam pacis conditionem audire
volens respondet, dimicandum esse armis, et
exercitum adversus Narsen ducit usque ad Apeni-
num. Ibi raagno praelio facto Gotti tandem vi-
cti, €t in fuga dissipati sunt. Totilam insignem
equo aureis armis, purpura et proceritate corpo-
ris fugientem cum quinque comitibus sequitur vir
Gepida Asbadus , a quo vulneratus in castra ve-
hitur a quatuor comitibus, ubi paulo post mor-
tuus est. Quintus comes, qui Asbadum, ne se-
qui posset, repressit et vulneravit, etiam vulnere
periit,

Hic exitus est Totilae , qul etiam exemplum
est inconstantiae rerum humanarum. Inclinatam
potentiam Gotticam , cum haberet exiguas copias
foeliciter reslituerat. Postea res magnas toto de-
cennio gesserat, tandem spreta pace superatus
uno praelio et fugiens interficitnr. Rehquiae ta-
TTien Gottorum regem faciunt Teiani, qui in urbe
Ticino erat , ubi sumpta ex veteribus thesauris
pecunia, exercitum colligit, et a Francis auxi-
lium petit. Interea Narses ad urbem Romam ^c-
cedit, eamque vi capit pulso Gottico praesidio.

Teias rex Gottorum ultimus, in Italia in-
teYfectus est nondum primo anno regni exacto.
Cum enim exercitum duceret in Campaniam, ubi
praesidium quod Romae fuerat Cumas se contule-
rat, idque Narses obsederat, ibi magno praelio
Narses ad Nuceriam vicit Gottos, In eo praelio
prorsus et vires Gottorum conciderunt, et ipse
Teias praelians interfectus est. Illi qui Cumis
erant, deditionem fecerunt concessa vita. Ad-
dita est autem conditio, ut universae Gottorum
rehquiae ex Itaiia discederent.

Hic finis fuit regni Gottorum in Italia, quod
ab inilio Theodorici Veronensis usque ad mortem
Teiae duravit annos fere sexaginta. Fuitque post

Amalosunthae mortem contlnua Italiae vastatio
annos fere triginta. Postea Narses rexit Italiam
tanquam Proconsul annos sedecim, Deinde Ita-
liam Longobardi et Exarchl laceraru.it, donec
Caroli Magni virtute et foelicitate Italiae pax ut-
cunque restltuta est.

Conslderentur autem in historla Gottlca virl.
praecipul. TheodoTicus Veronensis fortis et foe-
hx fuit in bellis ItaHcis et Germanicis, et initio
iustus et moderatus In gubernatione. Sed tandem
crudeh'ter Interfecit Symmachum et Boetium , et
terrlbili consternatione extinctus est.

Totila initio foeh*x, et Benedlcti Abbatis ad-
hortatione repressit Iracundiam. Postea in rebus
secundis factus insolentior periit fugiens,

lustiniani duces tres fuerunt, sapientes,
fortes et foehces: Behsarius, lohannes et Narses,
Clarior est autem caeteris Belisarius, qui Persica
bella et Vandahcum In Africa foeliciter gessit.
Fuit et prior expeditio Itahca contra Vitigem glo-
riosa, magna parte Italiae recuperata, Posterior
vero contra Totllam nequaquam priorl par fuit.
lustus fuit erga socios, ac severe cavit, ne fru-
mentum aut ahae res clvium et sociorum raperen-
tur, Saepe mllitibus pauperibus de suo pecuniam
largitus est, et ut Medlcl vulneratis aut alioqui
aegrotantlbus opem ferrent, dih'genter curavit.
Cumque eo tempore ducum in imperio Romano
praecipuus esset, et caeteros glorla et potentia an-
tecelleret , dignitatem et opes el lustinianus erl-
puit falsis suspicionibus ab eo abalienatus. Haec
narrat Zonoras. Ahi addunt, oculos ei effossos
esse, et mendicasse eum stipem. Tantus Igitur
vir exemptum est non sohim inconstantiae fortu-
nae, sed etiam Ingratltudinis auHcae, de qua in
Psalm.dicitur: Nollteconfiderelnprinciplbus, ne-
que in filiis homlnum, etc,

Et noti slnt versus:

Vive tibi quantumque potes praelustria vita
Saevum praelustri fulmeu ab arce venit.

Crecle milii bene qui latuit , bene vixit , et intra
Fortuuam debet quisque manere suam.

Narses Eunuchus quaestor primum fuit lustl-
niani, sedtantaindustrla, ut postea summus duxin
Italia factus sit , ac describitur his verbis: Eij-
(fQUJV eg Ttt jLia.ltOTa y.al dQaarriQiog^ y.al deivog
a()u6aao&ai tm na^e^umnTovTif xal na^aaT^oai
o~i6aT6 7]v T(u Xoycp ra fteftovXeviLUva. Cumque

1045

I. CIIRONICON CARIONIS. PARS II.

1046

Itjillam rexerit seileclm annos, et ex magnis cala-
mitatihus utcunque eam recreaverit, sapientiae
et iusticiae signum est illuslre. Sed huius etiam
potenlin suspecta fuit aulae, et post lustinianum
lustinus successorem ei misit Longinum, scelera-
tum hominem, et coniunx lustini lussitNarsen re-
dire ad pensa in gynaeceo, exprobrans ei molliciem,
quodEunuchusesset. Sed ipse respondit, se telam
exordiri, quam non possel ipsa superba mulier
pjrtexere. Invitavit enim Longobardos in Ita-
liam, quorum auxih*o antea adversus Gottos usus
erat. Ac ut tutior esset, non rediit Constanlino-
polin, sed ut privatus Neapoli vixit, donec ibi
mortuus est.

Anno mundl quater millesimo quadringente-

simo quinquagesimo sexto.
Anno millesimo ducentesimo quadragesimo

quarto.
Anno Chrisli quadringentesimo nonageslmo

quarto.

Anastasitis,

Anaslasius Dlcorus factus est imperator, re-
gnavit annos viginti septem, menses tres. Evexit
senem ad imperlum anus Ariadne coniunx Ze-
nonis, cum antea fuisset scriba auh'cus, Initio
favorem populi sibi concihavit, abollto grandi
tribulo annuo, seditlones quasdam repressit, et
cum Persis inducias fecit, ut postea dicam, nec
magnas res bello gessit, Ecclesias valde turbavit.
Hunc secundum legimus coronatum a Patrlarcha,
Sed prius data syngrapha , qua promisit Anasta-
sius, se a Chalcedonensibus decretis non disces-
surum esse, nec moturum novos tumultus in
Ecclesia. Hac syngrapha accepta Euphemiiis
Patriarcha, eum coronavit. Sed non multo post
Anastasius delirans syngrapham reposclt, et pa-
lam defendit Eutychianos et Episcopos ipsls ad-
versantes expulit ex suis Ecclesiis, Euphemium,
a quo coronatus fuerat, expulit ex Constantino-
poli. Deinde eius suecessorem Macedonium etlam
interfeclt. Convocata est ab eo et impia Synodus
Sidonia contra Heliam Episcopum Armeniae, et
alios recte sentientes, Talis erga Ecclesiam fuit.

De bellis haec digna memoria recltantur:
Vitallanus mota seditfone exereitum contra Ana-
staslum ad Constantinopolin adduxit, ubi navali
praelio Marianus dux Anastasil seditiosos vlcit.

Et scribilur a Proclo Mathematico, naves seditio-
sorum veleri exemplo Archimedis incensas esse.
Facta sunt enim cava specula , a qulbus radii So-
lis accensi vicinas naves inflammarunt. Fuit eo
tempore et Persarum rex Cabades^ id est, glo-
riosus, cui Persae, quia legem tulerat, ne adul-
teria sine violentia facta punirentur, regnum ade-
merunt, eumque in carcerem incluserunt. Cum
autem eius coniunx aditum ad eum peteret, tan-
dem custos carceris ea conditione promisit se adi-
tum concessurum esse, si secum concumberet.
Illa marito hoc significat, qul spe iiberationis lu-
bet uxorem voluntati custodis parere, quod cum
faccret, mulier postea famillariter intromissa vl-
rum tandem liberavit indutum muliebri vesle,
Qui cum evasisset , adiutus ah amicis regnum re-
cuperavit, et fratrem, qui biennio regnaverat,
interfecit. Cum hoc Cabade diu Anastasius bel-
lum per duces gessit, quod postea lustini tem-
pore finitum est.

Ideo autem huius Cabadae mentionem hic
feci, quia et nostro tempore simili pacto mulier
virum liberare conata esl. Cum GonzagaMedio-
lani Praeses esset, Caroli V. imperatoris tempore,
in vicina quadam urbe Praefectus Hispanus virum
nobilem coniecerat in carcerem. Uxor captivl
magna pecunla redimere maritum conata est. Ea
pecunia acceptaHispanus promittit ita se redditu-
rum esse vlrum, si illa noctem promitteret. Pte-
fert mulier postulata Hispani ad maritum , (|ui
assentitur: Illa promittit Hispano. Postridie cuni
maritum peteret, reddit Hispaims, sed prius in-
terfectum: Illa misera calamitatem et suam et viri
exponit Gonzagae Praesidi, qul mox Hispanuni
prehendl iubet, et prlmum mulieri omnes facul-
tates Hispani addicit, deinde eum capitali suppH-
cio affici iubet.

Hoc exemplum lusll hidicis memoria dignum
est, et poenae ostendunt IramDei adversus utrun-
que, et cum qui admisit adulterium, et eum qui
feclt.

Recensetur inter calamitates temporum Ana-
stasii et hoc, quod primum tunc nomenBuIgaro-
rum in Thracia et Illyria auditum est, qui tunc
Illyriam populati sunt»

Existimatur autem Anastasius fulmine pe-
riisse, quia inventus est mortuus, cum vixisset
annos octoginta octo, regnasset aiinos vigfnti se-
ptem et tres menses»

1047

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS, SPECTANTIA.

1048

Anno mundl quater millesimo quadringentesimo

octuagesimo tertio.
Anno Romae millesimo ducentesimo septuage-

simo primo.
Anno Christi quingentesimo vicesimo primo.

lustinus,

lustinus faclus est imperator, regnavlt an-
nos oclo , et menses aliquot , natus obscuro loco
in Thracia patre armentarlo, sed miles factus
virtute crevit. Cumque praeesset excubiis Ana-
stasii et auloritate apud mililes valeret, dedit ei
ingentem pecuniam Anastasio morluo Eunuchus
Amantius, ul militum suffragia emeret cuidam
7'heocritiano, quemEunuchus imperatorem creari
volebat. Prudenti r autem lustinus accepta pecu-
nia sibi militum sufFr.igia emit , et quia virtus
eius Senatui probabatur, Senatus et militum con-
sensu lustinus factus est imperator. Primuni ei
periculum ab Amantio et Theocritiano fuit, quo-
rum cum deprehendisset insidias, iubet eos inter-
fici. Fuit utilis Orienli. Nam et Chalcedonen-
scm Synodum mox inilio imperil se amplecti
ostendit, et constanterin ea sententia permansit,
et Episcopos qui errores conlra receptas Synodos
defendebant, remotos ab officiis expuHt in exIHa.
Severo Antiocheno Episcopo linguam praecidi
iussit, ut blasphemiarum poenas daret. Haec
severitas Ecclesiis Orientis profuit.

Curaque et Arianos pelleret, misit ad eum
legalos Theodericus Veronensis belhim minitans,
nisi desisteret, Hic et Romanum Episcopum lo-
hannem inchisit carceri, utsupra dictum est, pro-
pterea quod Constanlinopoli lustinum coronasset.
Ac primum hunc a Romano Episcopo coronatum
esse imperatorem legimus. Sed Theodericus , ut
supra diximus, post quaedam saeviciae exempla
mortuus est. Pax etiam cum Persis a lustino fa-
cta est, quam tamen cito Persae violarunt. Me-
moria dignum et hoc est, Manichaeos tunc inPer-
sia deletos esse, quod filium regis ad sua delira-
menta pertraxerant.

Quia autem lustinus senex erat, et tandem
morbl ad senectam accedebant, vivens quarto
mense ante mortem suam imperatorem creavit
lustinianum sororis fuae fillum praesentibus Epi-
pharjioPatriarcha et praecipuisSenatoribus. Epi-
phanius Patriarcha Constantinopolitanus et lusti-
nianum et Thcodoram conlugera eius coronavit.

Anno mundl quater mlllesimo quadringente-

slmo nonagesimo.
Anno Romae milleslmo ducenteslmo septuage-

sjmo octavo.
Anno Christi quingenteslmo vlcesimo octavo.

lustininnus*

luslinianus regnare ceplt collega lusllni
quatuor menslbus. Regnavit annos triginta octo.
Natus ex sorore lustlni. Valuit consllio , et fult
eo foellx, quod Industrios et foelices duces habult,
per quos In magnls bellls in Asla defendit impe-
rlum , alibi recuperavit provlnclas ah*quas amis-
sas. Vituperatur eius avaricia, quod omnes gen-
tes onerarit magnls trlbutis, quod multos clrcum-
ventos calumnlls excusserit ex facuhatibus, quod
doctoribus stlpendla ademerlt, Sed fortassis ma-
gnitudo bellorum et aedlficationum eum excusat.

Initlo Persae repressi sunt per Belisarlum,
cum qulbus cum pax facta esset, Bellsarius In Afri-
cam missus est, ubi receptJi Carlh.igine, et ca-
pto Gilimero rege Vandalico, qui interfici regem
Hildericum lusserat, recuperata est Afrlca, et
finls ibi fult regni Vandalici, Bellsarius cum
magna gloria domum Constantlnopolln redlit, Ibl
cum Gillmer in triumpho ad luslinianum supplex
duceretur, dlxlsse Barbarus scribltur haec verba :
Vanitas vanitatum et omnia vanitas, fortassis co-
gitans Inconstantiam rerum humanarum, et Impe-
ratori significans, ne durior esset in vicloria.

Cum aulem in recuperatlone Afrlcae vlrtu-
tem et foelicltatem Belisarli conspexlsset lusllnia-
nus, mlttit eum In Itallam adversus Gottos, cum
nono anno regnaret. Suntque res magnae gestae
in prima expeditlone Bellsarli Itallca Intra annos
qninque. Primum recepta Neapolls et caeterae
urbes in Campania et Apuh'a. Interea Gottl rege
Theodato, qui Amalasuntham interfecerat, de-
serto propter avariclam et Ignavlam regem Viti-
gemcrearunt, qui Theodatum inferfeclt. Cum-
que urbem Romam Ludero duci Gottico ciisto-
dlendam tradidisset, ipse Ravennam adilt, ut
exercltu collecto cum Bellsario dimlcare posset.
Cum autem Beh*sarius ad urbem Romam accessis-
set, et defenslonem desperaret Luflerus, qui tan-
tum quatuor nuUia Gottornm secum habebat, et
clvlum animi ad Bellsarium Incllnarent, urbs
Roma sine praelio patefacta est Belisario. Milites
Gottici eodem die egressi sunt alia porla. Lude-

1049

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1050

rus dux missus est Constantlnopolin. Hanc ur-
bis Romae recuperationem ponitPiocopius in an-
num undecimum lustiniani, qui est annusChristi
quingentesimus tricesimus septinius. Estque se-
xagesimus annus postquam ab exteris gentibus oc-
cupata fuit. Quod plane intelligendum est de
Odoacro, qui urbem Romam circiter annum
Christi quadringentesimum octuagesimum occu-
paverat.

Reversus autem Vitiges urbem Romam ob-
sidione cinxit, quae duravit annum integrum et
dies novem. Cumque iierent crebrae oppngna-
tiones, magna pars exercilus Gottici ihi periit.
Sed dira fame et morbis ubique in tota Italia
raulti absumebantur, et in quibusdam locis ma-
tres filiorum carnibus pastae sunt.

Eodem tempore Gotti Mediolanura funditus
deleverunt, interfectis triginta raillibus hominum.

Tandem vero reh*nquit obsidionem urbis
Romae Vitiges, cum ah'bi Ariminum amisisset,
et Ravennae metueret. Sequitur ergo Beh'sarius
Vitigem, et inchisum Ravennae obsidet, quem
ut Gotti dederent, fraude eos persuasit. Ibi ca-
ptivum regem Vitigera custodit. Ita valde incli-
nata potentia Gottica Belisarius redit Constanti-
nopoHn regera Vitigem secum adducens, cum in
Italia annos quinque in summis difficultatibus res
magnas gessisset.

Etsi autem nondum belli Gottici finis fuit:
tamen gloria Belisarii magna erat, quod ut antea
regem Vandahcum : ita nunc regem Gotticura ca-
ptivum adduxit, victor duarum bellicosarum gen-
tium Vandalicae et Gotticae. Sed inconstantiara
fortunae metuere nos multa exempla et in hac hi-
storia docent.

Nullius viri tunc in toto orbe terrarum vir-
tus et gloria maior fuit quam Belisarii. At redi-
tus in Italiara fuit infoeHx. Fuerat inclinata Got-
torum potenlia, sed rursus Totila regnante erccla
est. Hoc interfecto inlra decennium rursus con-
cidit. Saepe igitur hanc admonitionera cogite-
inus:

Omnia sunt liominum tenui pendentia filo.
Et subito casu quae valuere ruunt.

Urbis Romae calaraitates etiam fuisse magnas,
cum toties obsideretur et caperetur, necesse est.
Post Belisarii abitum anno septirao rursus urbs
Roma circiter annum obsessa est a Totila, qui
cum eam cepisset, et partera murorum demohtus
MEtAifTH. Oper. Vol. XII.

esset, Belisarius reversus ex Thracia urbem non
munitam recipit, nec tamen diu retinet. Cum-
que ibi Cononem Praefectum reliquisset, milites
eum, quod frumentum iniuste vendebat, et inae-
qualiter dividebat, interfecerunt. Aliquanlo post
Bellsarius revocatus cum fere quinquennlo inlta-
lla vagatus esset, rebus rauUis frustra tenfatis
sine glorla in Thraclam rediit. Ibi Totlla Ro-
mara itenira obsidet, et capit anno quarto post-
quara antea cepit. Nec multo post interfecto To-
tila Narses eam recipit. Post id tempus non est
obsessa usque ad Longobardorum regera Agi-
lolfura.

Narses Persarraenius successorBelisarii foe-
llclter ex Italia Gottos expullt. Sed postea Lon-
gobardos attraxlt, ut suo loco dlcara. Scribitur
autem Behsarium postea dignitate et oplbus spo-
liatum esse a lusliniano. Id apud Procopinm non
legitur, qui taraen de lohanne duce, culus prae-
clpua fult potentia post Bellsariura, expresse hoc
scribit, lustinianura ei dignltatem et opes eri-
puisse, euraque diu raendicando victura quaesi-
visse. Extat apud Suldara hulus lohannis Cap-
padociae Praesidis descrlplio: (fVGBVJsXoxvC ^^i-
voTaToSy yrcJorai to. dtovia xal Xvaiv a7io(}OiQ
svQslv IxavoTaTog^ novr^fjoTazog dl , etc Annu-
meretur autem exemplis inconstanliae fortunae
aulicae, ut Seianus apud Tiberlnm, Severianus
apud Severum, Eutropius apud Theodosium Se-
cundum.

Etsi autem lustiniano haec gloriosa fuerunt :
expulsio Vandalorura ex Afrlca, et expulsio Got-
torura ex Italia: taraen clades alias in imperio
magnas accepit: Hunni vastarunt magnam Thra-
ciaepartem, et Pannoniam recuperarunt domitis
ibi Gottis. Et quia coniunctae gentes fuerunt
Hunni et Avares , noraen Hungari ex utrlsque
factum est, Hunniari, ut lornandes scribit.

Tria pacis opera in lustiniani gubernatlone
principi convenientia , et dlgna laude sunt: Le-
gum collectio, Synodus quae nominatur qulnta
olxov/usvixi], et aedificationes ad repressiones
Barbarorum factae^

De legibus non dubium est, principes debere
hoc efficere, ut extet ius recte scriptum et cer-
tura, quo et regantur horaines, et in iudiciis con-
sensus iudicum constituatur. Ideo et in politia
Israel ius scriptura fuit divinitus tradltura, et col-
legium interpretum. Fuerunt et Athenls scriptae
leges et vofxo(pvXaxtg, et Romae leges scriplae

1051

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1052

fuerunt, et lurisconsulti, quorum magna fuit au-
toritas, postquam duodecim tabulae Romanarum
legum populo propositae publice fuerunt. Et ut
nunc sunt in Acaderaiis studia discentium et do-
centium leges, et respondentium de iure: ita fue-
runt olim Romae, deinde in urbe Beryto, postea
Constantinopoli coetus docenlium et discentium.

Cumque in ItaliamGotti, deindeLongobardi
et Franci patrias leges intulissent, tandem Loiha-
riiis Saxo imperator admonitus ab Irnerio luris
interprete, qui auditor doctorum in urbe Con-
stantinopoli fuerat, rursus ex bibliotbecis pro-
ferrl libros Pandectarum iussit, et enarrari eos
libros Bononiae, et iudicari in Italia controver-
sias ex illis Romanis legibus mandavit. Ita ve-
tus lurisconsultorum doctrina ex Constanlinopoli
rursus in Italiam illata est.

Etsi autem quidam vituperanl lustinianum,
quod ex vetustioribus integris scriptis tantum bre-
vem Epitomen excerpi iusserit: tamen iudico
valde benemeritum esse. Nam cum illa vetera
volumina propter magnitudinem alioqui peritura
fuerint, valde prodest reliquias superesse plenas
eruditionis, qua aequalitas alias arithmetica, alias
geometrica proportione sapienter quaesita est, et
multae demonstrationes traditae sunt. Nec assen-
tlor Procopio, qui Tribonianum ait leges venales
habuisse, cum quidem ille ipse fateatur eum eru-
dltione excelluisse: (fvoewg ^vrajLisc t/j)rJTo xal
naiddag dg ccy.Qov acpixEXO, aljuvlog d't riv xal
q)iloXQ7]aaTiag voarj/Lia miaxiaoai Ixavog Trjg
nuidtlag ntQiovaia.

Saepe autem tupbulenti homlnes excltarunt
lumultus non solum conlra legum doctrinam, sed
etlam contra totum politlcum ordinem : sustulerunt
distinctionem Dominiorum, instituerunt commu-
nicallonem facultatum Platonicam, damnarunt
Magistratus, iudlcla et legltlmas poenas,

Tales furores ollm sparserunt Carpocrates,
Marclon et alii, et adhuc clrcumferunt nostro
tempore Anabaptistae. Carolostadius non vole-
bat viderl prorsus abolere leges : sed contendebat
oportere iudicia exerceri iuxta forenses leges
Molsi.

Haec dellramenta omnia ex hls tenebrls
orluntur, quod autores eorum et adplausores non
intelligunt discrimen iusticiae, de qua proprie
concionatur Evangelium et vitae politicae, nec
cogitant mi&sum esse filium Dei, ut in corde no-
vam lucem , agnitlonem et invocationem veri Dei

et lustlciam aeternam restltuat, slcut Daniel per-
splcue inquit: Adducetur iusticia sempiterna,
Hanc restituit filius Dei in cordibus. Ut autem
in diversis regionibus utimur disslmilibus dierum
spaciis: ita in polltlca vita sinit nos in diversis
imperiis utl legibus civilibus, quae tamen cum
lege naturae congruunt.

Extant autem plurima scrlpta nostrarumEc-
clesiarum, quibus muniuntur pii contra fanatl-
cos et seditlosos furores, et ornatur dignitas poli-
tici ordlnis et legum.

Id obiter hic commemoro, cum de lustlnlani
libris dicendum esset. Quia utile est considerari
omnium temporum certamina de legum et ordinis
politici dignitate.

Dixi inter inslgna facta lustlnlanl tsst el
Synodl convocationem, de qua raox dicemus In
Ecclesiae historla, quam attexo caeteris narratio-
nibus. Omitto etiam aedificationum descriptio-
nes, quae legantur apud Procopium. Munivlt
limites imperii in Oriente et Occidenle. Et fit
mentlo Istri, in cuius ripa multas urbes et arces
condidit. Et Traiani pontem refecit in Dacia,
quae est Walaehla, Suntque verba Procopii de
Istro haec : xaTtioi jutr i§ oQiOJV twv iv y.tlToXg
7ioTaiubg'IOTQog, Loquitur enlm Herodoti more,

De Ecclesia.

Quinta Synodus 6iyovjutvty7] a lustinlano
Constantlnopolin convocata est anno Chrlstl 552.
quia et reliqulae Nestorli et Eutychls adhuc tur-
babant Ecclcslas in Orlente , et monachi In Pa-
laestina renovabant Origenica dellramenta. Fln-
gebant omnes animas huraanas initio raundi con-
dltas esse ante corpora. Item Diabolos habitu-
ros finem poenarum, et salvos futuros esse. Deln-,
de spargebant et alli plures monstrosas opinlones.
Repetita est igltur confirmatio symboll Nicenl, et
conderanatio Samosateni, Arli, Nestorii et Eu-
tychis. ScrlbltNIcephorus interfuisse huIcSynodo
Romanum Eplscopum f^igilium. Retlnetur in
Graeca Liturgla cantilena, quae continet brevem
confessionem contra multos errores. Elam dlcunt
a lustiniano post eam Synodum composltam esse.
Sed existimo communi deliberatione Synodl et
scrlptam, et Ecclesiis traditam esse, Verba haec
sunt: Unlgenlte fili et verbura Dei, qui cum im-
mortalls sis, assumpsisti humanara naturam pro-
pter nostram salutem €x sancta Dei genitrice, et

1053

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1054

sine mutalione naturarum homo factus et cruci-
fixus es Christe Deus^ mortem morte proculcans
et simul glorificaris cum Patre et Spiritu sancto,
selva nos. i.iovoy8Vi)g vlog yml loyog %ov ^eov
a&avajog vnaQywv , y.al y.aradt^afitvog dia ttjv
jliUTtQav aa}rrj()iav aa^yo&TJvai l/. T?]g ayiagOao-
xoxov y.al del 7ia()&8vov ^aQtag drQtnrujg tvav-
0-Q(on7]aag oravQUJ&dare xQi^t^^S o Otbg, &avd-
r(p &dvarov narriaagy avvd^o^aQojuevog r(o nargl
yal dyi(o nvsvuari adjaov i]f.idg.

Duravit autem Synodus circiter blennium,
ac de Origene magna certamina fuerunt. Agita-
tae sunt quaestiones: Quid sit Anlma hominis?
Slt ne ex traduce? An tunc ex nihllo creetur, cum
infunditur? Aut an probanda sint Origenis deli-
ramenta, qui dixit simul omnes humanas animas
initlo condltas esse, easque In coelo lapsas postea
in corpora mltti.

Filius Del perspicue et sine ulla ambigultate
affirmat $e corporibus hominum mortuis redditu-
rum esse vitam. Haec sententia firmlssima fide
amplectenda est, et expectandum iudlciura post
hanc vltam. Verum de anima separata obscurior
est doctrina. Sed tamen haec dlcta signlficant

forme. Haec variatlo fit per animam* Tunc
tgltur anima creatur in terra, nec fuit antea in
coelo. Eadem sententia extat in lob cap. 31«
slne metaphoris, et si fulssent animae ab inllio
mundi, quae esset absurditas, nihil eas ex tot se-
culis meminlsse?

Terlla quaestio est: An de novo creentur ani-
mae ex nihilo extra corpora, et deinde Infundan-
tur corporibus: An vero intra corpora ex traduce
fiant? Utrum vero dixerls, non est exchidenda
Del praesentia In formatlone et vivlficatlone: sed
firmisslme statuendum est, formationem et vltara
Del opus esse, slcut totus Psalmus 139. affirmat,
nos formarl, vlvlficari et foverl a Deo : Formasti
me In utero matris meae. Ac utile est adversus
epicureas imaginallones confirmari fidem Illustri-
bus testimonils, quaha haec sunt: Deut. 30. : Ipse
est vita tua, et longitudo dierum tuorum.

Actor. 17.: In ipso sumus, vivlmus et mo-
vemur.

Coloss. 1.: Omnia per eum conslstunt.

l.Timoth. 8. : CoramDeo qul vivlficatomnia.

PsaL 104.: Auferes splrltum eorum, et per-
ibunt, et in pulverem revertentur. Emlttes spl-

anlmas homlnum splritus separabiles esse, et vi- j rllum tuum et recreabuntur, et renovabls faclera

vere separatos: Hodle mecum eiis in Paradlso
Nollte timere eos, qul corpus occidunt, quia anl-
mam occldere non possunt: Cuplo dlssolvi et esse
cum Christo. Rom. 8.: Corpus mortuum est pro-
pter peccatum. Spliitus autem vlvit propter iu-
sticiara: Deus est Deus Abrahae. Vlvll Igltur
Abraham, Haec dicta opponamus ils, qul Ima-
ginanter anlmas humanas esse flammulas, quae
nominantur a Medlcls spiritus vitales, qui extln-
guantur slcut In pecudlbus.

Quod vero anlmae hominum non sint crea-
tae inltio mundi ante corpora , narratio in Moise
ostendit, quae ait prius forraatura esse Adae cor-
pus, et delnde in faclem, sclllcet lam formatam
insplratum esse vitae spiracuhim. Non igltur
prius erant conditae animae. Quare et In Psal.
139. qul est confesfilo de praesentia et opere Dei,
in singulorum formatlone et vitae conservatlone,
aliquotles repetlta est in signibus verbls haec do-
ctrlna, quod In utero formetur homo. lam si
potior pars prius fuisset, non dicerelur de to!o
horalne, formarl eum in utero , et nominatlm
inquit: Pinxisti me In inferloribus terrae. Ergo
animae non fuerunt prlus in coelo , quasi dicat,
organls et sensuum diversitate variastl corpus in-

terrae.

Psal. 33.: De coelo resplcit Domlnus, vldet
omnes fihos homlnura, format sigillatlm corda
eorum.

Psal. 99. : Scitote quod Domlnus Ipse est Deus,
Ipse fecit nos, et non Ipsi nos. Nos autem popu-
his eius, et oves pascuae eius.

lob 14.: Numerus menslum elus apud te est,
constituisli terminura ei, quera non praeteribit.

Talibus testlmoniis confirraatl certo statua-
mus vitara nobls a Deo darl et conservari, et quo-
tidie ei gratias agaraus , agnoscamus condltorem,
etpetamus, ut nos servet, gubernet et protegat,
Haec cogitare utilius est quam profanls dlsputa-
tionibus impllcare mentes. Interrogant autem
ahqui, qul fiat, ut peccatum sit in anlmabus, si
recens creantur. Ideo concinnlus esse dixerunt
allqul dlcere, Crearl eas In corporibus ex traduce
immundo. Servari autem et propagarl naluram
talera , qualls nunc est, ut qul pedem, quamvis
claudum, retlnet. Et haec de traduce conve-
niunt ad dictura : Ecce in iniquitatibus conceptus
sura, et In peccatis concepit me mater mea. Sed
haec consideranda ils, quorum aetas maturuit,
relinquo.

67*

1055

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1056

In caeterls controversiis huius Synodi minus
est difficultatis. Ideo hic eas non repeto.

Anno mundi quater millesimo quingenteslmo

vicesirno octavo.
Anno Piomae millesimo trecentesimo decimo

septimo.
Anno Christi quingenteslmo sexagesimo sexto.

lustinus.

luslinus Secundus nepos lustinianl ex filla,
imperator factus a lustlniano vivente, tenuit im-
perium annos duodecim. Ut imperii initium gra-
tius esset, lenilt tributa et usuras, et coniunxSo-
phia quaedam debita ex suis facultatibus solvit,
brevi taraen post nova tributa indlcta sunt. Non

multa per sese imperator morbis impeditus admi- 1 magls credibile est, conspeclis anlea pulcherrimis
nistravit, bellum cum Persis quadriennlo gesslt
per ducem Martinum, in quo ulrinque magnae
clades acceptae sunt. Sed cum tandem victi es-
sent Persae, rursus allquantisper pax facta est,
Duae res valde dignae memorla In hulus lustlni
gubernationem incidunt: Inltla Exarchalus in
Italia, et initia regni Longobardicl in Italia. Fue-
runt autem Exarchi velut Vicarii imperatorum
ex Constantinopoli missi. Duravitque eorum gu-
bernatio post Narsen annos centum et sexaginta.
Arx autem et sedes Exarchorum Ravenna fult.
Priores bella cum Longobardls Infoelicla gesse-
runt. Postremis varla certamina cum Romanis
Pontlficibus fuerunt, donec Longobardi urblbus
illis, quas Exarchl reliquas tenuerant, potill
sunt, quas tamen relinquere Longobardos jPi^/-
nus coeglt.

Fuit autem prlmus Exarchus a Instlno se-
cundo in Itallam missus Longinus , cuius mores
ita descrlbuntur, ut non sit mlrum Graecos In
maius odlum venlsse. Dlcitur aluisse yavaixoi-
iQay.agy qui vi et fraudlbus allenasconiuges et no-
Lllium fillas ad ipsum pertraherent. Prius autem

el dlserte inquit Ptolemeus , Longobardorum se-

dem ad medlum Albls esse, qui tractus nunc ad

Dioeceses Meideburgensem et Halberstatensera

pertlnet. E reglone fuisse Senonas in eo tractu,

qui nunc vetus Marchla appellatur etlam ex utro-

que scriptore intelligl potest. Nec llmltes immo-

tos constituo. Interdum longlus hae bellicosae

gentes progressae sunt, interdura regressae, ut

fortuna bellorura erat. Ex hac sua patriaLongo-

bardi in illis terribillbas gentlura migrationibus

accesserunt cum famillis suis ad eam Pannoniae

orara, quae Italiae propior est, ubi manserunt

annos quadraginta duos. Ac inde ab eis auxilia

adversus Gottos in ItallamNarses accerslvlt. Got-

tls ex Italia expulsls aliquanto post Longobardi

sive a Narse Invltati, ut aliqui narrant, sive quod

magls credibile est, conspeclis anlea pulcherrimis

Italiae urbibus et splendore, ultro Italiam in-

gressi sunt annoChristiquIngentesImo sexagesimo

octavo, cura iraperator esset lustlnus Secundus,

Tenuerunt regnura in ea Italiae parte, quae est

inter Alpes et Apeninura annos ducentos et qua-

tuor, unde adhuc ea pars noraen habetLongobar-

diae, ac in Italica expeditlone mixtos fuisse Lon-

gobardls Saxones et Suevos, id est Pomeranos,

historia ostendlt. Vastatlonem Italiae denuncia-

verunt multa prodlgla: Conspectae sunt Igneae

acles In aere dimlcantes: Sanguis ex terra et pa-

rletibus scaluriens, et allamulta, ut semper ma-

gnae calamitates prodlgils denunclantur. Nomen

a longis cuspidibus vel blpennibus deducere con-

cinnius est, quam a barbis,

Primus rex Longobardorura In Italia fuit
Alboinus^ regnavit annos quatuor. Inltio occu-
pavlt Vincentiara et Veronam. Deinde ad Me-
diolanum accessit,. quod suadente Honorato Epl-
scopo deditionem fecit. Nam et propter famera
obsldio tolerarl non poterat. Tlcinum quod a
Longino praesidlo munitura fuerat, triennio obse-
dit, quod cum tandera cepisset, rediens Veronam
res Longobardicae brevlter recltandae sunt, po- ; In convivlo,, lussit afFerrl poculura factura ex cra-
stea series Exarchorura addenda erlt, Ita magis ' nlo Cnnlmundi, quem occiderat, et coeglt con-

iugem filiam Cunimundl ex cranio patris sui bl-
bere» Hla tunc disslmubto dolore, postea hor-
tatur Helmechildum nobllem Longobardum, ut
Albolnum interficlat, et promiltit el regnum.
Helmecblldus dormlentera Alboinura interfeclt,
delnde coactus fngere cura Rosimunda conluge
Alboinl accessit Ravennam ad Longlnum, ubl
cum aliquandlu fuissent, Longinus novas spe&

perspicua erit narratio.

De Longohardis,

Omitto fabulosas ineptorum narrationes,
quae Longobardos ex InsuIIs Arctois educunt, et
sequor Strabonls ac Ptolemael descrlptlones, qui
Longobardos et Senonas in rlpis Albls collocant.

1057

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

1058

concepit potiturum se et raullere Pioslmunda et
Longobardorum societate, quara adeptus velit se
nomiriare reg:em Italiae, persuadet mulieri , ut
venenum det Helmechildo, eique promittit con-
iugium, Illa praebet marito egredienti ex balneo
venenum, quod eum avide hausisset, veneni vim
sentiens cogit Rosimundam reliquum haurire,
quae simul cum Helmechildo extiucta est.

In hac brevi historia multa sunt insignia
exempla, singuli suorum scelerum poenas dede-
runt: Piex Alboinus, mulier perfidiosa, et mini-
ster raulieris perfidiosae. Haec fuerunt initia re-
gni Longobardici in Italia,

Secundus rex Longobardorura Chphes re-
gnavit annum unum et sex menses, statim post
interfectum Alboinum electus, pulsa coniuge AI-
boini. Multa Itallae oppida occupavit, sed cum
in subditos et domesticos crudelis esset, interfectus
est a vlro praecipuae nobilitatis, qui in eius fa-
wilia fuit. Post cius mortera interregnum fult
annos decem, in quo trlginta ducs ah*quandiu
mediocri concordla non solura eara Italiae partera
rexerunt, quae prius a duobus regibus occupata
fuit, sed progressi etiam in Umbriara, Picenum
et Carapanlam raulta oppida occuparunt, et dire-
ptiones raagnas sacrarum et prophanarum rerum
fecerunt, propter quas nomlnati sunt veteri exera-
\AoTriginiaTyranni. Nec diu fuit inter eos con-
cordla, slcut dicitur: ovx ctya&bv noXvy.oiQavLTi.
Defecit ad Longinum Exarchura unus ex triglnta
Suevus nomine Dotrula cura oppidis quae tenuit,
qui vlcinura unum ex triginla Feroaldum cepit,
et occldlt profligato exercitu.

In hac hlstoria nominatira htSaxonum men-
tio, qni cura fuissent inLongobardorura exercitu,
aegre ferentes eorura dominationem redierunt in
patriam adiuti a rege Francico Sigeberlo^ et non
slne magnls praeliis veterem patriam recupera-
verunt. Quia Suevi, id est, Pomerani in ea loca
translerant. Ideo Longobardi bellum Galllae vi-
clnae Narbonensi intulerunt, In his difficultati-
bus cum viderent duces uno gubernatore opus
esse , rursus creaverunt regem.

Tertius rex Longobardorum Auiharus fillus
Clephls, regnavit annos sex, mitior patre, et iu-
stlor in gubernatione, conditis legibus inter suos
latrocinia prohibuit, Cumque recuperato Brixello
Dotrulam Suevum expullsset, fugientem Raven-
nara, inducias fecit cura Exarcho Sraaragdo: pa-
cera etiam fecit cum rege Francico: conlugem

duxit filiara regls Bavarorura Garibaldi Theude-
lindam celebratam a Gregorlo magno, quae cum
ple agnosceret et coleret Dominum nostrumlesam
Chrlstum, vlro ad iusticiara et pacis studium hor-
tatrix fuit. Sed non dluturna fuit haec Longo-
bardorum tranquIIIItas. Nam Aulharus veneno
exlinclus esse Ticlni scribitur.

Quartus rex Longobardorura Egilolphus
cognatus Authari, regnavlt annos vlginti , cnm
dux Taurinensls esset, delectus est a Theude-
Ilnda ad coniugium et regnum, qula tanta fult
Theudelindae virtus, ut Longobardi dubltantes,
qiiera eligerent, arbitrio viduae permitterent
electlonern. Haec Egilolpho et conlugium et
regnurn obtulit, et natl sunt cx eis Adoaldus, qui
postea in regno successit, et Gutbirga.

Initlo Egllolphus pacem cum Francis fecit,
qui et captivos reddiderunt. Mox et In suo regno
duces rebelles corapescult. Fecit et cum Exarcho
induclas. Eccleslis adempta restltui curavit:
abolevit barbaricas superstltlones, quas antea
Longobardi ex patriis morlbus retinuerant, et
Christianam doctrlnam docere curavlt, qualem
Gregorius Romanus Episcopus praescribebat.

Cum autera Exarchus Callinicus Parmam ce-
plsset, et inde filiam Egilolphi natam in priore
conluglo, et elus marltum abduxisset, irrltatus
tanla iniuria, et liberaturus filiara et generum
Egilolphus bellum adversus Exarchum raovlt, et
primuni ad urbera Patavluni aecessit, in quam
cum faces multas iaculatus esset, magna parte
aedlficiorum incendio consumpta, facta est dedi-
tio. Quod reliquum fiilt urbis dimissls civibus
combustura est anno centesimo et octogesimo,
postquam ab Attlla fuerat deleta. Piursus igitur
magna multitudo inde mlgrans auxlt Venetam ur-
bera. Postea Creraonam delevit, Mantua dedl-
tione servata est , sed nudata moenibus, Deinde
totius Italiae imperium sperans exercitum ad ur-
bem Romara adduxit, quara integrum annum
perpetua obsidione fatigavit , sed tandem propter
malas tempestates et luem nblque grassantem ab-
duxit exercitum, deprecatlone etiam Gregorir
Episcopi Roraani motus, qui perfecerat, utSrna-
ragdus Exarchusrestitueret et filiam et generum
et urbem Parmam. Domura rediens despondit
filio uxorera fillara regls Franclci, et pacera cum
Phoca iraperatore facit, qua constituta alrquanito
post moirtuus est.

1039

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1060

Quintus rex Longobardorum filius Egilol-
phl Adoaldus, qui regnavit cum matre Theude-
linda, quae et propter filii adolescentiam et
propter alias causas hella moveri voluit, sed mor-
tua ea Adoaldo Longobardi, pertaesi eius igna-
viam, regnum ademerunt.

Sextus Longobardorum rex Arioaldus.

Seplimus Longobardorum rex JRoiharis,
Leges condidit Longobardis, et vicit Exarchum
Theodorum trucidatis oclo millibus, et urbes ali-
quot regno Longobardorum adiecit.

Octavus rex Longobardorum Radoaldus
interfectus in adulterio.

Nonus rex Longobardorum Aribertus filius
fratris Theudeh*ndae. Huic duo filii successerunt,
Godebertus regnans Ticini, et Bertarius Medio-
lani regnans: orta autem inter adolescentes fra-
tres discordia, Godebertus accersit Grimoaldum
ducem Beneventanum, ut haberet auxilia contra
fratrem, Grimoaldus veniens Ticinum interfecit
Godebertum et eius fih*um, et sese regem Longo-
bardorum fecit. Bertarius fugit primum ad Cha-
ganum regem Hunnorum, postea ad regem Fran-
cicura Dagobertnm , et ahfuit exul donec regnavlt
GrimoaJdus decimus rex annus novem, qui
cum rupta vena sanguinis fluxu mortuus esset,
rediit Bertarius , quem regem undecimum nu-
mero, cuius iusticia et pietas laudantur. Sed
mox post eum novae discordiae inter successores
orlae sunt. Cum regnasset annos octo Bertarius,
successit filius eius.

Duodecimus rex Longobardorum Cuniber-
tus Bertarii fiHus pulsus regno ab Alachiso duce
Tridentino, quem ipse servaverat, cum pater
Bertarius eum interfecturus esset. Sed cum Ala-
chlsus crudelltatem in sacerdotes exerceret , re-
ducltur Cuniberlus, et cum praelio Alachlsum
vicisset, caput et pedes ei praecidlt. Moriens Cu-
nlbertus reh'qult parvum fillumLutbertum, quem
Asprando dncl commendavlt. Sed Reginbertus
Taurinenslum dux bellum puero et Asprando in-
fert, et vlctor se regem facit. Huic iredecimo
regl , qui Inluste regnum occupaverat, quod non
dlutlus uno anno tenuit, successlt fihus Aribcrtus
secundus.

Quartus decimus rex Longobardorum Ari-
b ert us sccundus, qui , quanquam regnum a patre
inluste occupatum armls retinultannos duodeclm:
tamen tandem poenas dedlt, et slmul regnum et
vilam amlslt. Reducturi erant legltimum hae-

redem Lutbertum duces Asprandus et Rhotaris,
et cum magnum praellum ad Ticinum factum es-
set, Lutbertus regni haerescaptus est, et ahquanto
post inlerfectus. Fugiens in Bavarlam Aspran-
dus ibi annos novem exuhit. Iude adiutus a Dit-
berto Bavarlco duce redlt in Longobardiam, et
magno praello vinclt tyrannum Aribertum, qui
in fuga in Tlclno perlit,

Quintus decimus rex Asprandus reversus
ex Bavaria tenuit regnum tres menses, princeps
iustus, et qui in tutela fidem praestiterat, reliquit
successorem Lutbrandum fillum , qui caeterls re-
gibus Longobardorum omnibus antecelluit.

Sedecimus rex Longobardorum Lutbran-
dus ^ regnavit annos viginti^ duos. Initia gloriosa
habuit. Movet bellum adversusExarchum, ut de-
fenderetEpiscopos, quos Graeci propter a;;oj^o,ua-
;^/«rspoliabanl. CumRavennamobsidione frustra
allquandiu fatlgasset, duxit exercitum in Tusciam,
ubi Clusium vi captum crudelller dlrlpult. Auxi-
lia ad urbem Romam Pontlfici mislt, quae Exar-
chum eo venlentem repulerunt. Postea Bono-
nlam, ForumLivii, Auximum et ahas quasdam
urbes occupavit. Pace delnde facta cum Exarcho
Erlthlo, impetravit aRomanoPontifice, utExar-
chum liberaret excommunicatlone. Mislt auxlha
Carolo Martello gerenti dlfficile bellum cura Sa-
racenls, quorura trecenta milha in GalHam infusa
fuerant. Ut autem sunt mutablles soclorura ani-
mi, praeserllm Romanorura Pontlticum, cum
Lutbrandus Spoletum caplt, ut cognatos rebel-
les ad officlum revocet, Pontlfex Roraanus addit
exercitum duci Spoletano contra Luthrandum,
ubi etsi pars coplarum Lutbrandi trucldata est:
tamen slngulari pugnaRachisii duclsroroiullensis
victus est Spoletanus. Iratus igltur Lutbrandus
Romano Pontlfici Roraara duxlt exercitum, eam-
que obsldlone cinglt, ibiPontlfex, quia nec po-
terat a Leonc imperatore auxlhum sperare, et
magna tunc autorltas erat CaroH Martelli , petit
a CaroloMartello, ut vel autoritate vel armis per-
liciat, ut Lutbrandus ab urbe Roma discedat, et
Eccleslae Romanae aderapta restltuat.

Recens Carolus Martellus profligato Sarace-
nlco exercltu trecentorura minium ingenti terrore
Galhara et Itahara Hberaverat, et araiclcla erat
sumraa inter hos duos prlncipes Carolum Martel-
lum et Lutbrandum, quorura virtus tanta fult, ut
longe antecellerent oranlbus regibus et principi-
bus eius aetatis. Impetrat igitur Carolus Martel-

1061

I. CHROISICON CARIONIS. PARS II.

1062

lus non miiils, setl pro jpsorum arniclcia petens
amanter, ut propter Ecclesiae reverenllam Pon-
tifici et urbi parceret. Hac amicJssimi et prae-
stantissimi principis oratione motus Lutbrandus
discedit ab urbe Roma , sed Ravennam obsidere
rursus incipit, quo cum ad eum Romanus Ponti-
fex accessisset solvit obsidionem. Redeuntem ad
Padum sequitur Pontifex, quo reverenter excepto
et audito universae Italiae pax restituta est, nec
multo post Lutbrandus ex hac vita placida morte
decessit.

Septimus decimus rex Longotardorum Hil-
debrandus regnavit sex menses, filius fratris Lut-
brandi. Die coronationis egredienti ex templo,
et ritu gentis hastam gerenti sederat in ea Cucu-
lus, id existimatum est esse infaustum omen, Nec
multo post regnum el ademptum est.

Ociavus decimus rex Longobardorum Iia~
chisius j dux roroiullensis, qul singulari pugna
Spoletanum, ut supra dlctum est, vicerat, regna-
vit annos quatuor. Pacem a Lutbrando factani
cumPiomano Pontifice etRavennatibus initio con-
firmavit. Sed postremo anno Perusiam cepit,
quo cum ad eum Zacharias RomanusPontifex ve-
nisset, persuasit el, non solum ut bellum finiret,
sed etlam ut reliclo regno pietatis studio mo-
nasticae vltae se dederet.

JVonus decimus rex Longobardorum Asful"
/w5 Rachisii frater, regnnvit annos octo , tyran-
nus cruilells et timidus, Piavennam occupavit, et
opplda quaedam Piomanae sedl ademit. Et quia
processurus erat ad urbem Romam, Stephanus
Pontlfex frustra petllo auxilio a Constantlno im-
peratore dlscesslt in Galtiam, petiturus nt rex
rrancicus Piplnus tyrannum reprlmeret. Quan-
quam Plplno oblata erat occasio regni Longobar-
dlci occupandl: tamen slne cupldltate tantum pu-
blleaepaci consuluit bislngressusltaliam. In prima
expedltione Astulfus cum in faucibus Alpium in-
foeliciter pugnasset, fuglt in urbem Tlcinum, ibi
metuens obsidionem, promlsft pacem , et dedlt
obsides. Redit igltur Pipinus in Galliam sperans
Itallam periculo llberatam esse. At Astulfus post
abitum Piplni eontra pacta ad urbem Romam ac-
eedit, facit magnas vastatlones, et suburbana In-
eendit. Fiursus opem implorat Ponlifex a Plpino,
qui redlens non contenlus promissis, coglt Astul-
fum relinquere Ravennam et alias Italiae urbes,
quas parltm Pontlfex , partlra Exarchi tenuerant.
Nec tamen ei regnum Longobardicum aderait»

Haec moderatio excellentlbus monarchls
congruit, qui cum iusla et necessarla bella gesse-
runt, ostendunt se magls publlcae salutl consu-
lere, non hoc agere ut privatam potentiam auge-
ant, ut cum Romani Graeciae inlegram liberta-
tem reddlderunt, et represslone Macedonum con-
tentl, non occuparunt eorum regnum. Astulfus
post factam pacem res novas rnoliens apoplexla
in venatione extinctus est.

Ultimus rex Longobardorum fuit Desi-
derius, dux Etruriae, tenuit regnum annos octo-
decim. Contra pacis conditiones Piplno promis-
sas occupavlt Ravennam et alia vlclna oppida,
Feclt Episcopum Fiavennatem confra Canones,
qui anteanon fuerat in eccleslaslico ordlne. Cum-
que reprehensus ab Adriano Eplscopo Piomano
exercltum Fiomam duceret, et Adrianus a Carolo
rege Franclco auxilium peteret, regressus Desi-
derlus venienti Carolo exercllum in faucibus AI-
pium opposuit. Sed victus Ticinum fuglt, ubi
decem menslum obsidione et fame coactus fecit
dedltionem. Interea Medlolanum et Veronam
exercltus Caroli occupavit. Quia vero pacta Lon-
gobardl totles antea vlolaverant, severius egltCa-
i-olus quam antea Plpinus, ut scriptum est: Pro-
pter Iniusticiam transferuntur regna. Carolus in:
sua potestate regnum Longobardorum retinuit,.
et Francicos praesldes eis dedit. Regem Deslde-
rlum capllvum rclegavlt Leodium. Filius Desi-
deril Adelglsus ad Graecum imperatorem fugiens
patrlclus Constantinopoli factus est. Postea cura
a Graecls instructus exercltu regnum paternum
recuperare conaretur, a Francis captas et inter-
fectus est.

Hic finis fuit regni Longobardici in Italia^
quod ab Alboino usque ad huius Desiderii dedi-
tionem annos ducenlos et quatuor duraverat.
Praecipua virtus fuit Egilolphi, Theudolindae
Bavaricae, Cuniberti, Lutbrandi. Caeteri cru-
deles, et qnidam sanguine cognatorum pollnti
fuerant, quorum poenae testimonia sunt irae di-
vlnae, quac eliam posterltatem hoc monent, quod
dlcltur in rota clamare Ixion: Dlscite iusticiam
monltl, et non temnere divos. Incldlt hic finls
regni Longobardlcl in annum postquam natus est
Chrlstns ex vlrglne septingentesiraum septuagesi-
mum tertlum,

Carolus Fiomam profectus honorifice a Ro-
mano Pontifice exceptus est, et factus patricius
Roraanus. luravit Francos perpetuo araicos fore

1065

SCPilPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1064

Piomanae sedi et populo Romano. Nondum ta-
men imperator factus est. Sed haec initia fuerunt
potentiae Francorum in Italia, quae diu profuit
ad Italiae pacem.

D e E X a r c h i s.

Recitabo et contlnna serie Exarchos , qui
fuerunt Vicarii imperatornm Graecorum, et par-
tem Italiae rexerunt. Fuitque arx eorum seu au-
lae domicilium Ravenna, Incidit eorum initium
in Longobardici regni initium. Sed citius ali-
quanto desiit Exarchatus quam regnum Longo-
bardicum, videlicet cum Pipinus in Italiam con-
tra Astulfum vocatus est.

Anni tribuuntur Exarchis centum et septua-
ginta quinque. Vocabulum non a sex urbibus
dictum est. Sed "£$a(>/Oft est eximius seu praeci-
puus Princeps. Horum tempore fuit eo inqule-
tior Italia , qnia cum Longobardos Exarchi irri-
tarent, quibus non erant pares, et suos spoh'a-
rent , magnae vastationes et direpliones fiebant,
magnos etiam tumuhus contra PvomanosPontifices
propter elxorojuaxiay et alias iniustas causas exci-
tarunt. Saepe enim Pontifices impediebant expi-
laliones: ac Mauricii imperatoris tempore scrlbit
Gregorius Piomanus Episcopus, qui primus slc
nominatus est: Malicia Exarchl adversus nos gla-
dios Longobardorum vicit, qiii nos rapinis et fal-
laciis perdit. Cum igitur in odio essent Graeci
propter rapinas, Hbidines et dissensiones de re-
ligione, et assidua bella in ItaHa essent, nihil
mirum fuit a Francis peti defensionem, quorum
iusticia, fortitudo, modestia et pietas tunc cogni-
tae erant. Nec facile in eadem familia continuos
quatuor tales principes invenire possimus, quales
fuerunt Carohis Martellus, Pipinus, Carolus
Magnus et Ludovicus Pius, ac Deus donec vult
gentes aliquas servare deletis tyrannis, transfert
imperla ad iustiores, el nalura fit, ut a iustiori-
bus praesertim vicinis defensio petatur.

Primus Exarchus ab imper;itore lustino
Secundo, postqiiam Narses mortuus fuit, in Ita-
liam mlssus est Longinus ^ cuius nulla virtus ce-
lebratur, raptus virginum et matronarum nar-
rantur, ad quos sceleratos ministros habult, qui
nominali sunt yrjvaiy.oitQamg.

Secundus fuit Mauricii imperatoris tempore
Smaragdus , qui nactus occasionem gerendi ali-
quid contra Longobardos, ex domeslica eorum

discordia, Dotrulam Suevum, qui ab eis defece-
rat, contra eos armavit. Is Veroaldura ducem
Longobardlcum cepit et interfecit. Recepit et
opplda quaedam Smaragdus. Sed rursus pulso
Dotrula Smaragdus cum rege Longobardico in-
ducias fecit.

Tertius fuit nomine Romanus a Mauricio
imperatore successor missus Smaragdo turbavit
inducias, et ahquot oppida recepit. Sed cura Pvo-
mae ah'quandiu grassatus esset expilationibus et
rapinis , non multo post Ravennae mortuus est.

Quarlus dictus est Callinicus , qui fortem
et iustum regem Egilolphura irritavit captaParma
et abductis filla Egilolphi et genero. Moto igitur
bello non solum CaHInicum reprimit, sed etiam
opplda quaedrtm recipit, et iratus exercitum ad
urbem Piomam obsidendam ducit. In hoc tanto
Italiae incendio Callinicus Ravennae moritur.
Rursus igitur Smaragdus a Mauricio in ItaHam
missus est.

Quinius Exarchus Smaragdus iterum. Hu-
ius tempore Egilolphus cum Romam obsidione
integri anni fatigasset, Cremonam vi captam pror-
sus delevit. Deinde Mantuam deditione cepit,
Cum igitur Smaragdus videret suas vires nequa-
quam pares esse Longobardicis, pacem fecit cum
Egilolpho, quem et coniunx Theudelinda etGre-
gorius Pontifex ad pacem flectebant. Suntque
redditi captivi gener Egilolphi et eius filia cum
honorifico coraitatu dimissi.

Sextus lohannes Lamigius Thrax a Phoca
raissus adduxit raagnum agmen mulierura et spa-
donura. Congruit hic proverbium de similitu-
dine domini et ministri. Quales dominae tales
catellae. Miserat Phocas non meliorem vicarium,
quam erat ipse. Piavennates igitur agre ferentes
iraperia Thracura, Spadonum et mulierum, et
rapinas ac Hbidines, trucidarunt Lamigium et fa-
miiiam.

Septimus Eleutherius ab Heraclio missus,
initio foeliciter opprcssit Neapoli seditiosos, quo-
rum dux nominatur lohannes : deinde facta pace
cum Longobardis in annos decem, quia Egilol-
pho mortuo mater Theudelinda propter filii ado-
lescentiara pacis cupida erat. Eleutherius videns
Italiam tranquillam esse sese regem Italiae nomi-
nat. Sed cum Piomara exercitura ducit, a suis
railltibus interfectus est, et caput missum estCon-
stantinopoHn ad Heraclium imperatorem.

1065

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

1066

Octavus Isaacius abHeraclio missus, pacem
cum Longobardis factam confirmavit, et decern
annos addi voluit ad condiliones pacis. Romam
autem veniens, ut electionem Romani Episcopi
Severini confirmaret, pecuniam quae in Latera-
nensi templo reposita erat, rapuit, et parle distri-
buta miiitibus, reliquum avexit Ravennam. Ad
hoc sacrilegium usus fuerat ministro, cui nomen
fuit Mauricius Carthularius, quem Romae prae-
fectum urbis fecit. Hic ut Isaacium excuteret,
crirainatus est eum palam apud iudices Romanos
et praesidium, velle eum Eleutherii exemplo re-
gio nomine in Italia dominari, et iam contra eum
in oppidls aliquot praesidia collocavit. Re cog-
nita Isaacius niittit exercitum adversus eum iam
desertus a suis , cum in templum fugisset, inde
extractus est et securi percussus, caput hastae in-
fixum diu Ravennae in circo pependit. Nec diu
post Isaacius subita morte extinctns est. Hae tra-
goediae ostendunt, qu^les et mores et gubernatio-
nes Exarchorum fuerinl.

JVonus Theodorus Calliopa missus ab He-
raclio Longobardis bellum intulit, qui amph'u£
viginti annis quieverant, sed magno praeho ad
Mulinam victus est a Rolhari. Post eam viclo-
riam Rotharis occupavit Liguriam,

Decimus Olympius missus a Constantino
mandafa Romam altulit, ut Episcopus Romanus
errorum Monothek^tarum amplecteretur. Cum-
que Martinus R.omanus Episcopus refragaretur,
percussorem in templum misit, qui interfecturus
Martinum subito coecus factus est , quo miraculo
motus Olympius Rorr)ano Episcopo adeo amicus
factus est, ut et Ravennatem Episcopum coegerit
seRomano subiicere, cum antea voluerit par esse.
DeindeRomanusEpiscopus hortatorfuit Olympio,
ut a Sicilia Saracenos depelleret. Quod cum fe-
cisset, ibi morbo extinctus est.

Undecimus Theodorus Calliopa iterum Ro-
mae Lateranensem Basilicam ingressus tanquam
salutaturus Martinum Episcopum, vi eum coepit,
et captum misit Constantinopolin , unde in Cher-
sonesum deportatus est, ubi exulans aliquanto
post mortuus est,

Duodecimus lohannes Plaiina missus a
lusliniano Secundo, cum Romae dissensio esset
de electlonePonlificis, venit eo pecunia corruptus,
ut PaschalerYi crearet Romanum Episcopum, quod
tamen perficere non potuit. Quia Paschalis dam-
Melanth. Ofer. Vol. XII.

natus est, quod magicas imposturas exercuisset,
qui et iri monasterium inclusus est, ubi dolore
animi extinctus est, Rediit lohannes Ravennam
spoliatis Romae templis.

Terlius decimus Theophylacius missus ab
Apsimaro, prius ex Sicilia Romam venit, quam
accessit Ravennam. Cumque direptiones et cae-
des metuerentur, praesidia quae Romae et Ra-
vennae erant se coatra eum coniunxerunt. Sed
RomanusEpiscopus, cum interExarchum et exer-
citum velut arbiter esset, persuasit eis, ne inter
se dimicarent, et ut Ravennam sine latrociniis
discederent.

Quartus decimus Paulus a Leone Tertio
missus Gregorium Tertium RomanumEpiscopum
capere iussus fuerat, quod Leoni tertio propter
dy.ovofjiaxiav tributa negari iusserat, sed a Ro-
manis cum filio interfectus est.

UltimusKsiiTchus Eurychus a LeoneTertio
missus cum literis Romanos cives contra Grego-
rium incitarct, edidit contra eum Gregorius ful-
men excommunicationis, Aliquanto post Astulfus
rex Longobardorum Ravennam cepit. Contra
hunc StephanusRomanus Episcopus accersivitPi-
pinum , quo ternpore finis fuit et nominis et gu-
bernationisExarchorum, cui tribuuntur anni cen-
tum septuaginta quinque.

Feci contlnuos catalogos regum Longobar-
dicorum et Exarchorum , ut mores et exitus prin-
cipum in uno loco propositi magis conspici pos-
sint. Nunc ad itnperatores redeo.

Anno mimdi quater millesimo quingentesimo
tricesimo nono.

Anno Romae raillesirno trecentesimo vicesimo
septimo.

Anno Christi quingentesimo septuagesimo se-
ptimo,

D e Tih e r io,

Tiberius Constantinus ascitus ad imperium
a lustino adhuc vivente propter eximias virtutes,
quae ineoin gubernatione aulae conspectae erant.
Tenuit iraperium annos septem. Coronatus est
a Patriarcha Eulychio cum coniuge Anastasia.
Mansit constans in professione piarurn Synodo-
rum , nec permisil turbari Ecclesias, Fuit iustus
in gubernatione, placidus, et sine noXvnQay/uo-

1067

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1068

avvji^ sine avarlcia. Nova quaedam tributa abo-
levlt. Adeo multa dlstribult ad alendas pauperes
famillas, ut a Sophla lustlnl vldua reprehendere-
tur. Sed Deus vlclsslm ei et opes auxit, et victo-
rlas egregias donavit. Dum enim auream crucem
marmori insertam in terra levarl lubet, nolens
eam pedlbus calcarl, magnos thesauros sub ea re-
perit. Pervenerunt ad eum et thesaurl , quos
Narses ex Italla mlserat. Cum Longobardls pa-
cem feclt. Contra Persas misit ducem Maurlcium
Cappadocem, qul foeliclter victis Persis Mesopo-
tamiam recepit. Gaptlvos vestltos Tiherius in
Persiam remlslt. Mauriclo reverso dedit filiam
Constantinam uxorem , eumque vivens imperato-
rem feclt laudatum oratione siia apud exercitum.
Sic cum relinqueret successorem generum ludiclo
delectum, allquanto post morbo ex hac mortali
vita placide decessit.

Anno mundl quater millesimo quingentesimo
quadrageslmo sexto.

Anno Romae milleslmo trecentesimo tricesimo
quarto.

Anno Chrlsti quingentesimo octuageslmo
quarto.

Mauricius Cappadox.

IMauricius Cappadox gener Tiberll succes-
sit socero tenuit imperlura annos viginti, co-
ronatus a Patri«rcha lohfinne leiunatore. Fuit
scriba lustinlSecundi, ac propter Industrlam con-
silio Sophiae factus est comes Praetorlanorum.
Deinde Tiberlus eum praefecit exercitui misso
contra Persas. Initia habuit gloriosa: Tlberii
tempore vicerat Persas suo ductu. Deinde cum
esset Imperator, mlsit conlra eos ducem Philip-
picum , cui nupta erat Gordia soror Mauricli,
Etsi autem variae vices erant in eo bello, et cre-
hrae exercituum seditiones: tamen Roinani tan-
dem fuerunt vlctores propter dlscordias Persarum,
qui suo regi Orlmasda oculos effoderunt, quem
et filius Cosroes postea occidi iussit. Propter Id
parrlcidium cumCosroes ad Romanos confugisset,
in his discordiis Persae vlctl sunt. Et quia rex
Gosroes adRomanos fugerat, saplenter Maurlclus
pacem hac occasione fecit: reslituit Cosroeu in
regiium, llmitibus imperiorum distinctis, et pace
utrinque promlssa, quae duravit usque ad Phocae
initium. Translatum est igitur bellum in Euro-

pam , et exercltus ex Syria revocatl sunt ad reprl-
mendum regem Avarum Caganum. Sed ante
hulus novl belli fnitium domesticas res constituit:
fillum Theodosium Imperatorem creat, qnem et
Patriarcha lohannes leiunator in Paschate coro-
navlt, ac filia Germani Patricii nata ex sorore
coniugis Mauricil Theodoslo desponsata est.
Hactenus foelix et gloriosa fuit Mauricil guberna-
tio, scqnens tempus non solum exemphim est
instabilitalis fortunae, sed etiara in principe pio
conversionis seu poenitentlae maxirae dignum
consideratione. Apparet autem in ilia indulgen-
tia fortunae mores factos esse asperiores, cum
initlo fuisset lustus, et ut scriptor Graecus inquit :
GvyxeQaaas Triv Gs/j^voTTjTa y.aX TT^aoTTjTa tltv&s-
^og Ti]g vjis^joiplag. Postea iracundlor factus est
et suspicax, et magis conterapsit suos et alienos.

Eodem tempore bellum inlulit duabus gen-
tibus bellicosis, Longol>ardis in Itah'a et Ungaris.
Etsl autem Longobardl propter suas discordias
quaedam oppida amisernnt: taraen non sunt do-
miti, et Itahara Exarchi, ut supra dictum est,
non leviter afflixerunt. Belhim Ungarlcum atro-
cius fuit. Rex Avarum seu Hungarorum Caga-
nus nominatus, cuius magna fuit potentia et
magnus usus raiHtiae. Nara in Asla bellura antea
cura Turcls gesserat, quorura nomen Mauricli
tempore prlmum In historia legitur, de quibus
postea in rebus Saracenlcis dicemus. Hic Caganus
occupato Sirmio processit ad Anclilalura, quae
aut Varna est, nut oppidum vlclnura Varnae.
Inde Mauricius progressus obviam hostl recepit
Anchlalura, et rediensConstantlnopolin fecit du-
cera exercitns Priscura, qni post allquot praelia

induclas cura Cagano

fecit misso oratore, qui

hac narratione regemferoclus respondenteraflexit:
Dixit ollm Aegyptiuni regem Sesostrln vehi soli-
tum In aureo curru, qui a quatuor regibus domi-
tis trahebatur. Cura autem unus ex illis regibus
saepe respiciens rotam Intueretur, interrogat Se-
sostrls: cur toties respiciat? Intuens inquit rotae
voluhilitatem, in qua cito ea quae sumtna fuerant,
fiunt ima: cogito de nostra fortuna. Hac adrao-
nitlone motus Sesostris factus est modestior, et
reges liberavit. Delectatus hac narratione Caga-
nus fecit inducias, quae tamen brevi post viola-
tae snnt, et duces Mauricii trncidarunt triginta
inillla Avarum , Sclavorum et Gepidarum^ et ce-
perunt tredecim raillla hominum, quosMauricius
ad Caganum remlslt. Deinde Caganus ceplt duo-

1069

I. CHRONIGON CARIONIS. PARS IL

1070

decim TnilliaRomanorum militiim, seu ducisCom-
mentioli Thracis perfidia , seu alio casu. In ea
vero expeditione Caganus templa deleverat, et
ossa martyrum ex monumentis eiecerat. Secuta
igitur pestilenlia, in qua seplem filios uno die Ca-
ganus amisit, domum redire properat. Quare
ostendlt posse redimi et captivos, pro singulis
unum aureum petit. Negat Maurlcius seu ava-
ricia, ut scribitur, seu pertinacia se redemplurum
esse captivos. Iratus igitur Caganus omnes truci-
dari iussit. Horum inleritus cum magnum dolo-
rem multis afferret, ortae sunt in rcliquis exerci-
tibus seditiones, praesertim quia et Petrus frater
Mauricii dux stipendia indigne pendebat, et in
tantum odium venit Mauricius, ut in die natali
Christi ingrediens in templum pene lapidibus
obrutus sit. Nec tantum benevolentiam populi
in adversafortuna amisit, sed etiam virtuslangue-
facta est, et multi errores consiliorum secuti sunt,
sicut dicitur: Aeger animus semper errat. Phi-
lippicum ducem, cui nupta erat Mauricii soror,
inchisit in carcerem, falso suspicans eum regnum
appetere. Gerraanus cui nupta erat soror uxoris
M mricii , cum eum prehensurus esset, fugit in
templum: filius Theodosius, cui Germani filia
nupta erat, caesus est fustibus, quia pater su-
spicabatur eum adiuvare consilia socer contra
ipsum.

Talia exempla nos de infirmitate humana
commonefaciant, quae ostendunt non solum for-
tunam mutari, sed quod multo tristius est, in
magnis viris extingui sapientiam et virtutem.

Auxerunt consternationes Mauricii et pro-
digia etsomnia: Conspectus est cometa Xiphias:
Accurrit monachus quidam stricto gladio ad sta-
tuam imperatoris, clamitans, imperatorem ferro
periturum esse : Ipse somniavit, se tradi iugulan-
dum suo militi Phocae, Quare Philippicura ex
carcere eductum interrogat, qualis sit Phocas?
Respondet, centurionem ambitiosum esse, sed
limidum. Addit igitur Mauricius hoc vetus
dictum: Si timidus est, homicida est, ut vetustas
dixit : nav dsLlbv cpoviy.ov»

Cfimque varii essent in urbe et in castrls tu-
multus, milites ad Istrum Centurionem Phocam
virum Thracium sublatum in clypeum iubent im-
peratorem a toto exercitu nominari. Hic cum
turbae militaris acclamationibus nominalus esset
imperator, properat Constautinopolin, ubi eum

in suburhano coronat Patrlarcha Cyriacus , in-
gressum in urbem populus recipit. Et quia ad
Chalcedonem Mauricius aegrotus cum coniuge et
parvis filiis et filiabus fugerat, seqni eum Phocas
Tyrannus iussit. Suntque in portu spectante
Phoca primum duo innlores filii Mauricii necati,
deinde tres filiae, post has materConstantina filia
boni principis Tiberii. Spectaverat Mauricius
filiorum et filiarum neces mirando silentio, sed
cum videt sanctam coniugem etiam feriri, hanc
edidit confessionem suorum delictorum: lusius
es Domine, el rectum est iudicium tuum. Po-
stea et ipsi Mauricio capnt praecisum est. Cada-
vera in littore abiecta sunt, ut a populo conspice-
rentur, quae deinde ob ennucho quodam in
templo sepulta sunt. Filius Theodosius praemis-
sus erat a patre, ut ad Persas fugeret, hnnc quo-
que ex fuga relractum Phocas trucidari iussit.
Mox interfecti sunt et Gcrmanus socer Theodosii,
et filia eius , Theodosii coniunx. Ab his decem
cognatis corporibus initium horrendae saeviciae
factum est , quae postea latius grassata est in ami-
cos Mauricii. Haec tanta ruina nobilissimae fa-
miliae digna est consideratione.

Etsi fuit in Mauricio virtus: tamen vel ira-
cundia vel pertinacia peccavit , cum exercitum
non redemit, et accesserunt alia peccata commu-
nia humanae infirmitati. Poena igitur ipsius nos
de ira Dei admoneat, ut simus modesti, et viva-
mus in timore Dei et in invocatione.

Simul autem et magnitudo poenitentiae con-
sideretur, quam optarim magis persplcue descri-
ptam esse pluribus testimoniis invocationis Dei
recitatis. Sed haec expressa confessio in tanto
dolore : lustus es Domine etc, similis est confes-
sioniDanielis: Tihi Domine iusticia , nobis au-
iem confusio faciei etc. Significat non defuisse
veram fidem et invocationem, Adiungamus ergo
hoc insigne exemplum ad haec dicta : Humiliamini
sub potenti manu Dei.

Item : Vivo ego , Nolo mortem peccatoris,
sed ut convertatur et vivat.

Item: Gratia exuberat supra delictum.

Item: Omnis qui invocaverit nomen Do-
mini, salvus erit.

Nec vero multo post et Phocas et illi scele-
rati exercitus puniti sunt, ut mox dicetur.

1071

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1072

Anno mundi quater milleslmo trecentesimo

sexagesimo sexto.
Anno Romae millesimo trecentesirao quinqua-
gesimo quinto.
' Anno Christi sexcentesimo quarto.

P ho c as.

Phocas ignobilis Centurio Thracius per se-
ditionem creatus imperator. OcclsoMauricio te-
nuit imperium annos septem , coronatus in subur-
bano Constantinopolis a PatriarchaCyriaco. Cum
Mauricium interfici iussit, mox crudelitatem in
eius amicos exercuit. Postea toto imperii tem-
pore ut homo ignobilis iniuste nactus potentiam
tantum ea ad privatam nequiciam et crudelitatem
usus, deditus luyui et libidinibus rapuit aliorum
coniuges, multos innocentes interfecit, exhausit
provinclas tributis. Domi igltur temulentia et
stupris retentus sinebat imperium alibi a Persis,
alibi ab Hunnis et Cagano vastari, ac sceleratus
exercitus, qui conspersus fuit sanguine Mauricii
mox in Oriente poenas dedit. Victor enim Cos-
roes duobus magnis praellis trucidata magna mul-
titudine reliquos abduxit captivos. Eripuit Ro-
manis lerosolymam , et inter thesauros crucem
avexit, et magnam Christlanorum multitudinem
occidit. Occupavit Syriam, et multas provincias
populatus est.

Cum igltur tyrannus Phocas in odio esset,
non solum populi, sed etiam principum, coniun-
gunt se Priscus^ quiMauricIi tempore Inter prae-
cipuos duces fuerat, et tunc Phocae gener factus
erat, et //^r«c//«nw5 Africae praeses , el Photlus
cuius uxorem Phocas rapuerat, resque ita Instrul-
tur, ut eodem tempore Priscus Thracium exercl-
tum, et Heraclianus Africanum ad Constanti-
nopolln adducant, et Photius cum parte milltuin
Regiam occupet, Quanquam autem Praetorianl
arcere venientes conati sunt: tamen Afrlcanus
exercitus trucldatls paucis temulentos illos dissi-
pavit, et urbem ingressus est, Photius occupata
Regia cepit Phocam , et ad Heraclium filiuin He-
racllanl ducem Afrlcani exercltus adducit. Ibi
milites adducto Phocae brachia et pedes mutila-
runt. Scrlbunt et execta esse pudenda, postea
caput praeclsum est.

Hic fuit exltus tyranni, qui antea imperato-
rem suumMauricium interfecerat, et postea multa
scelera addidlt. Agnoscatur ergo et in hoc exem-
plo IraDel, denunclata in his regulis: Omnis qui

acceperItgladium,gladioperibit. Item: Omnisani-
ma, quae fecerit has abomlnationes, eradicabltur.
Laudat Phocam GregoriusRomanusPontifex
odio Mauricii, et deinde Romaui Episcopi Pho-
cae tyranni decreto freli praetulerunt se caeteris
Eplscopis. Qula hic fortassls ut Romam haberet
minus contumacem, iusslt Romanum Eplscopum
superiorem Constantinopolitano et caeteris omni-
bus dlcl et haberl. Qua de re et antea rlxae ino-
tae fuerant, cum Constantinopolltanus se olxov-
jLieyiy,6y nomlnaret, quem reprehendens Grego-
rlus inquit: O tempora o mores, ardet undique
bellis orbis terrarum, trucidantur ab idolorum
cultorlbus Chrlstiani : delentur a barbaris urbes
et templa , et tamen sacerdotes velut insultantes
publicis calamitatibus vanitatls nomlna usurpant,
et profanis tituiis se ostentant.

Anno raundi quater millesimo trecentesimo se-

ptuagesimo tertio.
Anno Romae millesimo trecentesimo sexage-

simo tertio,
Anno Christi sexcentesirao duodecimo.

Heraclius.

Heraclius Heracllani praesidls Africae filius
natus in familla patrlcia, cum occisus esset Pho-
cas, mox consensu Senatus et exercituum impe-
rator factus est. Tenuit imperium annos triglnta.
Eodem die et coronatus est a Patrlarcha Sergio^
et duxit uxorem Fablam Eudoxiam , quae simul
coronata est. Duabus rebus maximls insignis est
ipsius gubernatio, quarum altera foelix fuit, re-
presslo Cosroae Persici regis, altera calamitosa
unlverso generi humano, videlicet initia sectae
et regni Mahometici.

De his ordlne dicendum est: Heracllus pace
facta cum Cagano per legatos etiam pacera petivit
a Cosroe, qui iam et lerosolymam populatus erat,
et Syriara occupaverat, et nonaginta millia Chrl-
stianorum trucidaverat, quo tempore ludaei mul-
tos Christianos emerant, ut eos interficerent.
Respondit autem Cosroes, se non deposlturum
esse armaj donec perfecisset, ut Deus Persicus
coloretur, abolita invocatione eius Dei, qui dice-
retur crucifixus esse. Auxerant superbiam Cos-
roae prlores successusPhocae tempore, et magnae
difficultales erant Heraclli etlam propter ducum
perfidlam. Sed eo alacrlus hosti occurrlt, quia
non iraperii causa tantum, sed multo raagis pro-

1073

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1074

pter defenslonem Ecclesiariim et Christianae do-
ctrinae dimicanduju esse intelligebat. Erectus
igitur spe auxilii divini exercitum in Syriam ad
Azotum ducit. Inde cum Cosrotis fugeret, ter
dimicat Heraclius cum Cosroae exercitibus, qui-
bus profligatis domestica calamitate Cosroes op-
pressus est, ut insigni exemplo eius superbia el
blasphemiae punirentur.

Cum filiura secundum Mardasm neglecto
primo filio Siroe successorem in reguo Persico
constituisset, cepit patrem Cosroen rnaior nalu
filius, et trucidato fratre Mard;tsa spectanle patre,
deinde et patrem interficit. Hoc modo regnum
adeptus Siroes ut securior esset , pacem cum He-
raclio fecit, redditis captivis, inter quos erat
^ac^ar/«5 Patriarcha lerosolymornm, et reddita
cruce. Vicissim HeracHus rcstiluit captivos, et
Syriam et lerosolymam recipit. Duravit hoc in-
gens bellum annos sex. Reversus Heraclius By-
zantium ingressus est, sedens in curru sine orna-
mentis triumphalibus, tenens crucem in manibus,
ac filio Dei palam gratias agens pro victoria, cu-
ius recordatio ut celebraretur, feriae exaltatae
crucis inslitutae sunt. Ac profecto poena blas-
phemiarum Cosroe, ut Sennacherib, Antiochi,
Nicanoris et similium memoria digna est,

De Mahometi secta et regno.

Ingens et horrenda mutatio generis humani,
et quidem celeriter fiicta est sparso dogmate 3fa-
hometi ^ quod primum amplexi siml ^r«^g.s, qui
nunquam legitirais imperiis paruerunt. Sed
vel domi latrocinia exercuerunt, vel suo arbitrio
foris, alii apud alios mercede militarunt. Huic
genti cupidae libertatis et militiae, legem accom-
modatam ad amplificationem libertatis et poten-
tiae Mahometus scripsit.

In Arabia natum esse Mahometum plnrimi
tradunt, ac primutn sibi adiunxisse Saracenicum
exercitum , unde postea Saracenicl regni «ppelbi-
tio facta est, de quo cura dicturl simus, prius quae
fuerit gens S tracenica, etubifuorit, expono.

Ex Moise notura est posteros Ismaelis, qui
ex Agar natus est, tenuisse Arabiam, inde Agra
urbs nominata est ab Agar matre Ismaelis, et gens
Agraei, qui in primo lib.Par^iip. cap, 5. nominan-
tur Agareni, ubi et limites vicini Galaad mon-
strantur. Nomen idem Agareni extat in Psal. 82.

In ea regione, in qua fuisse Agarenos cer-
tum est, coUocat Ptolemaeus Saracenos, et no-

men Saracenorum extat in historia Zenobiae in
victoriis Aureliani. Exislimo autem ipsam gen-
temAgarenara mahiisse nominariSaracenam a Sa-
ra, quia gloriosius erat dici ortos a Sara libera,
quam ab ancilla Agar. Ipse Mahometus etiam
postea gloriosl nominis mentione confirmavit
exercitum, vociferans pertinere ad eos promlssio-
nem regni mundi, Abrahae posteris traditam,
quia essent filil Sarae, slcut praetextu religionis
saepe homines Incltanlur.

MHItaverat autem exercitus Saracenlcus apud
Heraclium contra Persas. Et quia stlpendia non
dabantur, defecit ab Heracllo. Alunt et contu-
melia irritatos esse, cum HeraclII Quaestores di-
xissent , se vix posse R.omano et Graeco inlliti
stipendia dare, nec tantum se habere pecuniae,
ut huic canum turbae satlsfacerent. Usltata sunt
autem alioqui Arablcae genti latroclnia, quare
exercitus Saracenicus qui defecerat, diriplt oppl-
da Damasco vicina. Multl inopes eliam a Maho-
meto adlutl, qul ducta uxore dltisslma faclle per-
feclt largltionibus , ut milites eum audirent, sua-
sit ut ducem crearent, et ut firmior esset consen-
sus, tollerent re!igionum dlssldla, eh"gerent do-
ctrinae genus utile concordlae, Ipse doctrlnae
formam proposuit, addidlt se habere coUoquia
coeleslla et enthusiasmos, ut augeret autoritatem.
Creatus igltur dux paulatlra initla regni confirma-
vit In vicinla Damasci annos novera.

Initlum regni Mahometl collocatur in an-
num Chrlstl sexcentesimum viceslmum tertlum.

Successit el Amiras gener, qui Damascura
cepit, et regnl caput constitult. Deinde capit
Gazam et lerosolymam obsessam biennio.

Ahumar tertius rex magna Syriae parte do-
mita occupat Aegyptum.

Muhavias quartus Rex Caesaream Palaesti-
nae sepfennl obsidione capit, et vlcto Cosroae
filio Orimasda Persiara rogno Saracenlco addidit
et el legem Mahometiciiru imposuit. Ita intra an-
nos trlglnta Saraceni potiti Arabla, Palaestina,
Phoenice, Syrla, Aegypto et Persla magnam po-
tentlam adeptl sunt. Postea Africam totam occu-
parunt, et paulatira in Asiam processerunt, ac
late cum imperlo legem Mahoraetlcam propaga-
verunt.

Etsi autera inter ipsos quoque seditiones et
regnorura divlslones secutaesunt, ut In aliis re-
gnis: tamen Saracenorum prlncipesSultani prae-
cipuam potentiam in Syrla , Aegypto , Africa , et

1075

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1076

magna parte Asiae retinuenmt circiter quadrin-
gentos annos, donec rex SaracenJcus, qui Per-
siam tenuit , contra Babylonicuni Turcos attraxit,
qui paulatim accepta legeMohomelica excusserunt
ex regno Persico regem Saracenicum tempore
Constantini Monomachi, seu Conradi Franci, non
multo ante Gotfridi expeditionem susceptani ad
Palaestinam. Ac de Turcis eo loco plura dice-
mus. quos eliam veteribus temporibus nec igno-
tam nec exiguam gentem fuisse apparet ex Plinio,
qui Turcos nominat tanquam vicinos Tyssagetls,
et sunt apud Herodotuni in Melpomene, Tyssa-
getis vicini IvQxai, quod est aut Turcae aut lura.
Consentaneum est a\item gentem Turcicam
significari appellationibus Gog^ ti Magog , quos
Ezechiel ait gentemseptentrionalem esse Cap. 18
et 19.

Apparet et Danielem de Saracenico regno
loqui, cum praedicit quartae monarchiae dislra-
ctionem, postquam tale regnum venturum esse
inquit, quod et novam doctrinam contumeliosam
contra Deum propagabit, et bella geret adversus
Sanctos. Id persplcue congruit ad regnum Sa-
racenicum , in quo doctrina expresse contraria
Evangelio traditur, quae ut invitaret animos mi-
litares, astute laxat in privatis moribus licentiam,
et in publica consociatione beneficentiam, con-
cordiam et decus mihtiae confirmat. Et quia scie-
bat dissidia oriri de difficilibus articuh's , qui non
iudicantur ratione, removit doctrinam de tribus
Personis divinitatis, et contendit tantum unicam
personam esse Deum. Negat in Christo duas esse
naturas.

Ha«c avide accipiebant ludaei, et plurimi
qui Samosatenica contagia in iUIs locls habebant,
sicut et narratur in Alcorano scribendo Sergium
monachum, et allos quosdam haereticos et lu-
daeos adhibitos esse , quorum deliberatione po-
pularia dogmata electa sint, et res ostendit haec
duo astute confusa esse, enthusiasmorum simu-
laliones, et dograata popularia, sicut fit ab Ana-
baptistis.

Deinde taxavit Mahometus Evangehum,
quod prohibeat vindictam, et non cogat gladio
populos ad obedientlam. Ut igitur legem suam
armaret Mahometus, dicit imperium suae genti,
quia sit orta a Sara, promissum esse, et id armis
occupandum esse, et cogendas esse omnes gentes,
ut aut legi Mahometicae obediant, aut vivant op-
pressi servitute. Haec enim verba leguntur in

verbis excerptis ex Alcorano : oxi ovx ^l&e dia
S^av^aTOJv alla dia '§i(povg dovvai rov vofxov.,
y.al Tolg fxri mi&o/Lievoig avTW &dvaTog earai i]
Tifxuj^ia rj (p6()ovg dovvai,

Ordlnat igitur milltares gradus, et attribuit
ducibus et militibus certa stipendia ex pensioni-
bus publlcls, quas non licet ad ahos usus trans-
ferre. Delnde seditiosos, desertores et taxantes
aliquid in Alcorano iubet interfici, ut legitur in
excerptls: d rlg Xoyov a.nofjiag sXnoi elg to xo^^av
naQev&vg &avdTW TelevTrjaei,

Ut autem et illecebras addat, concedit no-
kvya/Liiav , et sinit fieri divortia privato arbitrio
sine cognitione ludlcum, et sine manifesta causa.
Deinde ut sit occasio beneficentiae, quae prodest
ad concordlam, non solum iubet largiri pauperi-
bus, sed etiam pro deUctis ordinat mulctas dan-
das pauperibus. Ita remlsslonem peccatorum
transfert in satisfactionem : et si quis fecit stu-
prum aut aduUerium, aut iuravit falso, dives ve-
stiat decem inopes , aut redimat precio caplivum,
Inops vestiat duos pauperes. Homicldia et furta
punit sicut lex Mosi. Ita duo praecepta utiUtatis
causa utcunqne retinel : Non occides, et: Non
furtum facies.

Delnde ut distinctionem suae multltudinis
a caeterls gentibus faceret, et allqua religionis
species esset, ceremonias addidit, sed paucas,
quia turba militaris non patitur multa taUa vin-
cula.

Retinuit circumcislonem, ut confirmaret
persuasionem de regno promisso posteritati Sarae,
Instltuit dlem festum, qui nobis est sextus dles
hebdomadae: iubet quotidie dici precationem
qulnquies: concedit vesci omnium quadrupedum,
voUicrum et plscium carnibus, excepta suiUa car-
ne : servantibus hanc legem promittit victorias
et opes in hac vita, et post hanc vltam in Para-
dlso, ut ipse nominat deUcias et gaudia sine fine,
ac certo beatos fore affirmat omnes fortiter prae-
liantes in acie.

Has leges cum turba miUtaris Ubenter acci-
peret, clto crevit muUitudo, et victoriae legis
autoritatem auxerunt. Est autem forma prope-
moduin Laconicae simiUs, praecipue ad miUtiam
directa.

Scripserunt refutationes Graeci, quas inspi-
cere utile est, in quibus hoc recte dicitur.

NuUam doctrinam de Deo posteriorem Apo-
stoUs, quibus fiUus Dei resusciatione mortuorum

1077

I. CIIRONICON CAPtlONIS. PAPvS II.

1078

testimonliim dedit, dissenlienlem ab Evangelioj
veram esse.

Manlfestum est anlem Mahomeli doctrinam
plus quingentis annis posteriorem esse apostolica,
et ab apostolica dissentire.

Non est igitur vera,

Huic Argumento et hoc addatnr:
Imposslbile est esse Ecclesiam Dei coetum ex
professo reiicientem scripta prophetica et apo-
stolica.

Mahometistae ex professo reiiciunt scripta
prophetica et aposlolica.

Non igltur sunt Ecclesia Dei.

Hanc confirmationem toto pectore tenearaus,
et primum nobis praemonitionemDanielis propo-
namus, qui ail: Hoc cornn venturum inchnata
monarchiaj potentius caeteris regnis, habiturum
oculos, et sermonem grandiloquum , et sermones
contra verum Deui;i locutnrum esse, et bellum
gesturum contra Sanctos, et habiturum vlctorias.

Haec omnia congruunt ad Saracenicum re-
gnuni, quod ortum est initio tribus cornibus a
Romana monarchia avulsis Syria, Aegypto et
Afrlca. Oculi vero slgnlficant legem astute co-
gitatam, et os loquens contra verum Deum slgni-
ficat blasphemias contra fillum Dei.

Hac praedictione Danieiis commonefacti po-
stea videamus, ubl et quomodo dissentiat Maho-
raetl doctrlna a scriptls prophetlcis et aposlohcls,
qua in consideratlone necesse est dlscerni legcm
etEvangehum. et usum legis, qui proprius est
ministerii Ecclesiae, et usum pohticum. Quan-
quam enim pohtlca quaedam in lege Mahometi
plausibilia sunt^ sicut Daniel ait, Hoc cornu ocu-
los habere: lamen sciamus totam Jegem Maho-
meti tantum esse politicam formam, pene Laco-
nicam. Interea vero deleri a Mahometo proprlam
Evangelii vocem de fih'o Dei, neque quls sit, ne-
que cur mlssus sit, recte dicit. Hae igltur Regu-
lae firmissirne tencanlur :

Qui non honorat filium , non honorat pn-
trem.

Haec est vita aeferna, ut agnosrant te verum
Deum , et quem mislstl lesum esse Christum.

1. lohan. 2.: Omnis negans filium neqne
patrem habet.

lohan. 14. : Nemo venit ad patrem nisi per
filium.

lohan, 3.: Qui non credit iam iudicatus est,
quia non credit in unigentium filium Dei.

Item : Qui non credlt fiHo , non videbil vi-
tam, sed Ira Dei inanet super eum.

l.Corinth.S. : Fundamentum ahud poni non
potest praeter id quod positum est, quod ^&iChri-
stus lesus,

His persplcuis et finnis testimonlis muniti
execremur Mahometum , qul prlmum negat in
Chrlslo esse duas naturas, negat haec dicta : Mun-
dus per ipsum factus est: Antequam Abraham na-
tus est , ego sum. Deinde de causis missionis au-
dacisslme negat Christum mlssum esse, ut elus
mors sit precium pro peccatis nostrls, ut propter
eum dentur remlssio peccatorum, imputatio iu-
sticiae, Spiritus sanctus, et haeredltas vltae aeter-
nae. Negat per eum et propler eum fieri resusci-
tationem mortuorum. Negat hanc vocem Prophe-
tarum et Apostolorum: Ponet anlmam suam ho-
stiam pro peccato, Sanguis Christi purificat nos
ab omnl peccato, lustlficamur fide gratls per re-
demptlonem, quae est in Christo lesu , quem po-
suit pro nobis propiciatorem. Tantum dicit Chri-
stum fulsse leglslatorem , et quidem inermera et
inutilem imperils.

Cum igilur Mahometus manifeste blasphe-
mus sit, doctrlnam de persona Chrlsti, et de
officils corrumpens, et palam contradicat Prophe-
tis et Apostohs, confirmemus nos regulis supra
recitatls ex Propbetis et Apostolis: Qui non raa-
net in doctrina Christi, Deum non habet.

Haec cogitantes etiam quotldle selungamus
invocallonem nostram a coUuvie Mahometica, et
Deo gratias agamus, quod nos Ecclesiae suae in-
seruit. Quanquam enlm ingens multitudo est
et potentia gentium in roaxima parle generls hu-
manl, quae Mahoraeti blasphemias amplectuntur:
tamen firmissime statuamus, impossiblle esse, ta-
les esse Ecclesiam Dei, qui ex professo reiiciunt
scripta prophetica et apostolica , et negant Chri-
stum esse redemptorem. Delnde fingunt se suis
eleemosynis et labore mlllllae mereri remissionem
peccatorum et vitara aeternara.

Haec refutatio Mahometi sumpta ex Evange-
lio est illustris. Alii legalia quaedam taxant, sed
deletio EvangeHi est longe maius scelus. Postea
et legaha asplciantur.

Semper confusiones libidinum sunt signa
impietatis. Mahometus reipsa delet conlugium,
concedens dlvortia pro cinusque arbltrio, etiamsi
nullae probabiles causae sint. Nam ducere el abii-
cere cum libet, reipsa est vulgaris scortatio. Dis-

1079

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1080

sentiunt etiam a doctrina divina prohibitio vini
et suillae carnis.

Nec disputandum esl, Quare sinat Deus tan-
tam multitudinem tam horribiliter decipi et pe-
rire? et quare blrisphemos occupare summa impe-
ria sinat? Sed dolendum est potius tantam esse
potentiam Diabolorum , et tautam miseriam et
maliciam generis humani.

Tradidit Deus illustribus testimoniis scripta
prophetica et apostolica. Haec nota sunt et am-
plecti ea omnes debehant. Sed multi volentes
aspernantur. Quare impietas et ingratitudo pu-
niuntur coecitate et furoribus. Deinde intuentes
tam tristia exempla exitii maximae partis generis
humani, firmius amplectamur doctrinam prophe-
ticam et apostolicam, et simus memores dicti
aeterni patris: Hic est filius meus dilectus, hunc
audite. Et assldua invocatione fih*i Dei nos do-
cerl, gubernari et confirmari petamus. Ipse nos
ad sese vocat, inquiens: Venite ad me omnes qui
laboratis et oneratl estis, et ego reficiam vos.

Quod vero summa imperia Mahometici dlu
tenuerunt, consolemur nos doctrina Evangelil,
quae ostendit Ecclesiam subiectam esse cruci , et
non esse parem multitudinl impiorum , iuxta di-
ctum Prophetae: Reliqui mihi populum pauperem
in terra, invocantem nomen meum. Ettamen eri-
gamus nos articulo fidei: Credo esse Ecclcsiam
catholicam, qui affirmat esse aliquem mediocrem
coetum placentem Deo, et discamus, qui sit, et
ubi slt ille coetus, et nos in eum inchidamus,
iuxta dlctum: Plantati in domo Domlnl, in atrils
Dei nostri florebunt.

Forma etlam invocationls nostrae discernat
nos a Mahometicis et ahls impiis, et sit commo-
nefactio de naturls in Christo, et proprlls eius be-
neficiis ac laeli verum Deum Invocemus fiducia
Domlnl nostrl lesu Chrisii^ et nos ab omnlbus
hostibus Christi seiungamus.

Intueamur etlam raente patefactlones Dei,
hunc verum Deum certls testlmoniis patefactum
alloquentes, sicut primum praeceplum diclt: Ego
sum Dorainus tuus , qui eduxi te de terra Aegy-
ptl, et adiungantur dicta de filio: Qui non credlt
in filium, Ira Del manet super eura. In hac co-
gitatlone et gratlas agamus Deo , quod nos verae
Eccleslae cives fecit. Hac igitur forma utor :

Omnlpotens, aeterne, vlve et vere Deus,
aeterne et unice pater Domini nostri lesu Chrlsti,
qui una cura fillo tuo coaeterno lesu Chrlsto et

Spirltu tuo sancto creasti coelum et terrara, et
homlnes etalias creaturas, sapiens, bone, verax,
caste , iuste , ludex, liberrime, et misericors, dl-
llgens et exaudlens nos, qui dlxlsti : Vivo ego, di-
cit Domlnus , Nolo raortem peccatoris, sed ut
convertatur et vlvat, Confiteor tibi me miserum
peccatorem esse, et doleo quod offendi te, ac
supplex oro , ut miserearls mei , remittas mihi
omnia pecc<ita mea, et me lustlfices et salves per
et propter filium tuum Dominum nostrum lesiim
Chrisiuw, quem volulstl pro nobis esse victimam,
y.al }.isGiTi]V y.uX lyJxriv , miranda saplentla et Im-
mensa bonltate, et sanctifica me Spirltu tuo san-
cto, vivo , casto et veraci , Collige Inter nos Ec-
cleslam , et eam guberna, Da Ecclesiae polltias
honestas et tranquillas, da nobls vlctum, vires
corporis, rege studla doctrlnarum, et fac me vas
mlserlcordlae, nec sim vas irae. Mltlga poenas
publlcas et privatas propter filium tuum Domi-
num nostTum lesumChristum nQSGfttvovxa vnt^
rjfAwv, et propter tuam glorlam, ut te in tota
aeternitate celebremus, et tibi gratlas agamus,
Amen. Credo Domine^ opem fer imbeclllitati
meae. Sicut dlxlt Doralnus noster lesus Chri-
tus: Petlte et accipletis.

Haec inserui historiae, qula series rerum ge-
starum simul coramonefactlo est de doctrlnis.

Porro In hlstorla Heraclil consideranrJa est
et Incestl conlugli poena. Prior conlnnxHeracIIi
fult jF«^/a Eudoxla , ex qua natus est fillus, qui
nomlnatus est Constantinus iunlor, culus posteri
aliquot retinuerunt imperium, quanquam noverca
Ipsum veneno necavlt, ut imperium ad filium na-
tum In coniuglo incesto transferret. Nam Hera-
clius post mortemFablae duxlt fratris filiam 7l/«r-
tinam^ ex qua natus esl Heraclionas. Hunc ut
faceret imperatorem mater, veneno tollit Constan-
tinum , sexto mense postquam patrl Heraclio suc-
cesserat. Adiuvlt haec consilia Pyrrhus Patrlar-
cha , qul oderat Constantinum recte sentientem,
Tenuerunt imperium Marlina et filius Heraclio-
nas non toto blennlo. Nam Senatus eos cepit,
et matri linguam praecidlt, ne oratione populum
concitaret. Filio nares praecisae sunt, et missi
in exlllum in Cappadociam ibl In carcere mortui
sunt. PyrrhusPatriarcha ex fuga retractus inter-
fectus est.

Hae poenae sequutae sunt Inceslum conlu-
glum, parricidium et impietatem.

1081

I. CHRONICON CARIONIS. PARS 11.

1082

Anno mundi quater millesimo sexcentesimo

quinto.
Anno Romae millesimo trecentesimo nonage-

gesimo sexto.
AnnoChristisexcentesimo quadragesimo quarto,

Constans,

Consians filius Constantini iunioris , nepos
Heraclii, pulsa Martina incesla cum filio, a Se-
natu factus imperator. Tenuit imperium annos
viginti septem, infoelix adversus Saracenos. Domi
fratrem Theodcsium interfecit, etfavensMonothe-
letis, pios aliquot taxantes errorem occidit. Ipsius
mandato Theodorus Calliopa Exarchus fraude ce-
pit MartinumRomanumEpiscopum, vinctumque
Constantinopolin misit, ubi Constans eum in
Thraciam Chersonesum inclusit, in qua Martinus
fame et squalore carceris aliquanto post extinctus
est,

Adeo autem creverant res Saracenicae ab inl-
lio regni Mahometici, quod collocatur in annum
Christi sexcentesimum vicesimum terlium, annum
Heraclii deciraum terlium, usque ad hunc annum
(^hrisli sexcentesimum quinquagesimum quintum,
annum Constantis decimum tertium, ut iam classe
ex Phoenicia missa Asiae littora popularentur.
Constans anno decimo tertio sui imperii scribitur
magno praelio in Lycia a Saracenico duce Mutha-
via victus esse, Tunc et Rhodum Saraceni spo-
liarnnt , ubi quae de Colosso Solis narranlur,
omilto, quia Plinius scribit, multo ante fulsse
eversum terraemotu, sed praedae magnitudo ex
toto littore dedit occasionem illi fabulae. Con-
stans tandem et in Italiam venit, ubi vlctus a
Longobardis cum eis inducias fecit, spoliataque
urbe Roma in Siciliam rediit, ubi infoelix impe-
rator perfusus fervente aqua in balneo strangula-
tus est.

Anno mundi quater millesimo sexcentesimo

trlcesimo secundo,
Anno Romae millesimo quadringentesimo vi-

cesimo tertio,
Anno Christi sexcentesimo septuagesimo.

Constantinus.

Conslantinus Barbatus seu Pogonatus coe-

pit regnare cum pater eum ante Italicam expedi-

tlonem consortem imperli fecisset, et coronari

iussisset. Regnavlt annos decem et septem, foe-

Mela\th. Opek. Vol. XII.

licior patre. Saracenica classis tunc ad Byzantlum
usque accessit, unde repulsa Cyzlcum occupavit.
Cumque tolo septennio in eo loco commorarelur,
saepe dimicatum est ad Byzantium, donec tandem
ArchitectiCallinicI arte ignes sub aqua facti naves
Saracenicas incenderurft, qua re magna multltu-
dlnedeleta, reliqui fugere coactl sunt. Ad Ma-
leam ubl conlrarli flatus saepe efficlunt turbines,
reliquae Saracenorum naves partira illisae sunt
scopulls, partlra demersae in mare, Cum Igltur
clrciter triginta millla Saracenorum perllssent,
dux Muthavla pacem a Romanis petlt. Facta est
Igltur pax in annos triglnta. Post hoc bellum
nova gens Arctoa BuJgari ad Mysiam inferlorem,
quae non procul a Byzanllo abest, accesserunt,
prlmumque tunc celebrarl nomen Bulgarornm
coepit, quos exlstimo dlctos esse a Bolga fluvio,
culus fontes sunt non procul a Livonia In paludi-
bus Moscoviae, Adeo autem cresclt fluens ver-
sus Orientem, ut viglntl qulnque navigabilibus
pstiis Influat in mare Caspium. Cum autem Bul-
gari Romanum exercitura vlclssent, imperalor
pacem cura eis fecit, deditque eis sedem In Mysla
inferiore, quae nunc quoque Bulgaria dicitur,

Anno duodecimo hulus Constantlnl Barbati,
videlicet anno Christi sexcenteslrao octuagesimo
primo, Synodus olxovfAtytxi) abimperatoreconvo-
cata est Byzantium, quae nomlnatur sexta , m
qua de contagiis Saraosateni dlsputatura est,
Erant enlra qui contendebant in Chrlsto tantnra
esse unicara voluntatera, qul Ideo Monotheletae
noralnatl sunt. HI tecte significabant hoc quoque:
se sentire unlcara tantura esse In Christo naluiam.
Huius Synodl mentionera rursus faclam, cum in-
fra de Ecclesla eius temporls dlcam. Decesslt pla-
cide Constantlnus iraperator, facta pace In impe-
rio Orientls et in Ecclesia.

Anno mundi quater millesimo sexcentesimo qua-

dragesimo nono
Anno Roraae milleslrao quadringentesimo qua-

dragesirao.
Anno Chrlstl sexcentesirao octuagesimo se-

ptimo,

lustinianus.

lustinianus filius Barbatl factus imperator
a patre, Tenuit Imperiura annos decera ante exi-
lium, delnde restitutus regnavit annos sex. Fuit
ultiinusstirpls Heraclii, inquietus, crudelis et in-

1083

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST, PROF. ET PHILOS. SPEGTANTIA.

1084

foellx. Ac mullarum el calaraitatum causae fue-
runt duo eius domestici assentatores et sycophan-
tae qui nimiam potentiam sibi sumpserunt, ut
apnd Theodosium iunioremEutropius, quemGor-
goncm cognominarunt. Horum sycophantarum
alter fuerat monachus nomine Theodosiiis ^ cui
cum summam autoritatem tribueret, nominavit
eum Generalem: alter iS/2p/^«nw5 nominaturSa-
cellarius , qui rexit consilia de reh*gione, etiam
raatrem imperatoris verberare ausus est. Hi duo
adsentalores crudeh*tatem in duces exercebant:
Leontiiim ducem biennio in carcere retinuerunt,
qui cum evasisset ex carcere adiuvantePatriarcha,
factus est imperator. Hic lustlniano nares prae-
cidit, eumque Chersonem relegavit, cum annos
decem imperium tenuisset. Duos sycophantas
auhcos Theodosium et Stephanura funibus ad pe-
des alligalis per urbem traxit, postea combussit.
Hic exitus auhcorum sycophantarum fiiit non rai-
tior quam Seiani apud Tiberium, apud Severum
Plautianl, apud Theodosium iuniorem Eutropii.
ISec diutius triennio Leontius imperium tenuit.
Nam Tiberius Apsimarus, qui rediens cum exer-
citu ex Africa pulsus a Saracenis, metuens Leon-
tium, a suo exercitu dictus est Imperator. Hic
Leontium truncatis naribus in raonasterlura inchi-
sir. Contra Saracenos in Syriam raisit fratrera
HeracHum, qui ah'quantisper eos repressit. Te-
nuit imperium annos septem. Rediit autem lu-
stinlanus adlutus a Bulgaris, qui Leontium et
Apsimarum per forum vinctos duci iussit, et pro-
stratis corara ipso colla calcavit, deinde eis capita
praecidlt, Caniiiico Patriarchae oculos effodit,
Heraciium fratrem Apsimarl suspensum strangu-
lavit. Cum autem adversus Chersonem classem
misisset, exercitus Philippicum Bardanem im-
peratorem fecit, qui properans ad Constantinopo-
lin lustinianum et filium eiusTiberium ahstractos
ab ara occidit. Ita tres imperatores exiguis inter-
vallis occlsi sunt,

Anno raundi quater railleslmo sexcenleslmo se-

ptuagesimo quinto.
AnnoRomae milleslmo quadringenteslmo sexa-

gesimo sexto.
Anno Christl sepllngenteslmo decimo tertlo.

Philippicus Bardanes,

Philippicus Bardanes factus iraperator ab
exerfilu, qui a lustinlano defecerat. Tenuit

imperlum annos duos, delevit imagines in tem-
plis. Sextae Synodi decreta oppugnavit, et Mo-
notheletas rursus defendit, sed Artemli secretarii
consillis ocuHs privatus in carcerem coniectus est.

Anno mundl quater millesimo sexcenlesimo se-

ptuagesirao septlrao.
AnnoRomae millesirao quadrlngentesimo sexa-

geslmo octavo.
Anno Christi septingenleslmo declmo qulnto.

Artemius.

Artemius, quinominatur Anastasius Secim-
dus. Tenuit Imperium annum unura, et tres
raenses, vir erudltus. Fuerat enim inter secre-
tarios praecipuus, cumque amans esset concordiae
in Ecclesia, repressit eos, qul sextam Synodum
oppugnabant, sed in bello Infoelix fuit, quia
exercitus corrupti seditionibus proxlmorura Impe-
ratorum , cum licentiam frenari aegre ferrent,
Theodosium Adramittenum imperatorera fecit,
qui pulso Arteraio et in raonasterlum incluso te-
nuit Imperium non amplius uno anno, idque vo-
lens cessii Leoni Isauro, sed Arteraius post an-
nos allquot collecto ex Buigarls exercitu recupe-
rare iraperlumconatus est, verum proditus Leoni
Interfecti* est.

Anno mundl quater millesimo sexcentesimo

octuageslmo.
Anno Romae mllleslrao quadrlngenteslmo se-

ptuageslmo prlmo.
Anno Chrlstl septlngenteslmo declmo octavo.

Leo Tertius.

Leo Tertius hoc nomine, Isaurus Conon
antea nominatus, rexerat Alanos. Postea ab Ar-
temio contra Saracenos raissus, cura audivisset
contra Artemiura factum Imperatorem Theodo-
slum, Ipse tanquam defensurus Artemlum redit
Nicomediam , et capto filio TheodosII paciscitur
cum patre, ut imperio cedat. Ita Leo Isaurus
slbl duces et exercltus oranes lurare iubet, Te-
nuit Iraperlum annos vigintl quinque.

Dlgnisslma vero consideratione sunt huius
Leonis Isaurl tempore bella Saracenica, quae le-
gentes terapora considerent quam celerlter poten-
tla Saracenica creverit, et quam triste exemplum
sit, tot gentes fasclnatas a Diabolls suhita amen-
tla deficere a filio Dei, Clare enim In hac hlsto-

1085

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1086

ria conspicltur verum esse versum Sophoclis: tcc-
%sla nei&o) T(nv yM/Cuiv 6^7]no()el.

Agnoscamus autem et divinilus depulsos esse
a Gallia Saracenos pulcherrimis victoriis Caroli
Marlelli ducis Brabantiae, qiii fuit avus Caroli
Magni imperatoris. Ac tempora primum con-
ferantur. Mahomet coepit regnare anno sexcen-
tesimo vicesimo tertio Christi. Ab hoc anno us-
(jae ad initium Leonis Isauri, videh'cet usque an-
iinm Christi septingentesimura decimum octavum
sunt anni centum et quinque. Intra hoc spacium
Mahomet et successores eius, qui Saraceni et
Agareni nominantur, potili suntArabia, Palae-
stina , Syria , Persia , Aegypto , Africa , traie-
cerunt et ex Africa in Hispaniam, quam cum de-
cem annos tenuissent in Gailiam usque ad Turo-
nnm trccenta et septuaginta miUia Saracenorum
iufusa sunt, Alibi vero progressi in minorem
Asiam obsederunt regnante Constantino Barbato
Byzantium circiter annum sexcentesiroum septua-
gesimim quartum, unde repulsi redeunt cum
ifiaiore cLisse sub Leone Isauro post annos circi-
ter quadraginta, videh'cet Leonis Isauri initio.
Tanc rursus biennio Constantinopolin obsident
«hice Masgada, sed rursus singulari ope divlna
repulsus est. Nam Saracenicus exercitus fame et
peslilentia periit: naves fuhDinibus submersae
sunt, aliquae ignibus arte sub aqua factis incensae
sunt. Ita rursus aliqiiantlsper Saracenl repressl
sunt, ne Asla minore et Byzantlo potlrentur.

Sed maiora bella duo In Gallia mota sunt.
Primum enim in Galliam rex Abidiramus duxit
riiuhitudinem Saracenorum , cuius numerus tra-
«iitur fuisse triginta millia hominum. ^\ir\cEudo
A^Yestgottus Aquitaniae Domlnus contra Francos
attraxerat. lamque Burdegalam Saracenl vi ca-
ptam diripuerant, et usque ad Turonum magna
raultitudine Chrisllanorura trucidata pervenerant.
Erant in sumrao periculo GalHa et Itaha. R.e-
lictis igitur belHs Saxonicis et Frisiacls Carolus
Martellus dux Brabantiae robur regnl Francici
ducit contra Saracenos, Clara etiara ab Eudone
pelit, ne Christlanum nomen in Europa deleri
sinat, eumque monet, ut relicta societate Sara-
cenorum coniungeret se cum Francico exercitu.
Praeho igitur facto , Deo iuvante vinoit Caroli
Martelii exercltus, et tota illa rouUltudo Sarace-
norum trucidatur, periit in acle rex Abidlraraus.
Hac tanta clade accepta Saracenl tamen nondum

quieverunt. Nam aliquanto post rursus ex Hispa-
nia duo ingenles exercitus Saracenici in Galham
effusi sunt, freti societate Westgotlorura inAqui-
tanla et Narbonensi Galh*a. Rex Saracenorum
Athinius cura magna classe GalHamNarbonensem
invasit, et Avinionera subita vi cepit, eamque
beHi arcem fecit. Hanc obsidione cinctam rur-
sum Carohis MarteHus magna cum difficultale ex-
pugnatam recipit, et Saracenos raaguo nnmero
trucidato expeHIt. Rex Athinius cura parte co-
plarura in naves fugiens, Narbonem delatus est.
Hanc urbem cum cbsideret Carohis MarteHus, al-
ter rex Saracenorum Araorraeus, ut circumsessis
opem ferret, ex Hispania venit, Properat Caro-
his, ne hostlum exercitus coniungantur, et in
\'A\q CarLona ad fluvium Birram cura Saracenis
diniicat, ibi inter primos occiso Amorraeo acies
perculsa raorte regis fugere coepit, exercitus par-
tim in flumirie submersiis est, partim trucidatus,
Cognita Amorraei clade Athinius ex Narbone cum
suo exercitu fugit, et praeda ex insulis Liguriae
viclnis avecta in Hispaniam redilt. Narbonam
Carohis, ne Westgottl inde nova beHa moHren-
tur, delevit. Repressi his cladibus Saraceni, qui
se GaHIa et Itah'a potituros esse speraverant,
deinde seraper intra Pyreriaeos montes se conti-
nuerunt. Nec existimo beHura utiHus et diffici-
lius post id terapus uHum gestum esse, Quia non
sohira GaHIae vastatio, sed etiam propagatio Ma-
hometicae impietatis in reHquam Europam prohi-
bita est. Quid est aulem meh'us quam simul et
tot civium corpora et familias defendpre, et in
praeseutia et ad posterilatem inanlfest is bLisphe-
raias depeHere,

Hae sunt iustae et magnae causae, cur viri
fortes arma induant , ut in symbolo Hispanicus
rex Alphonsus avem Pelecanura sibi pectus fo-
dientera, et sanguine suo puHos alentem pinxit,
et adscripsit: Pro lege et pro grege, signific^tus
has duas esse iustas beHorura causas: depnlsio-
nera latrociniorura a corporibus, et depuhionera
blaspheniiarum. Profuit autem eliam haec victo-
ria in Hispania , quia reHquIae Christianae ex
gente Gottica retinuerant loca horridiora vicina
Pyrenaeis raontibus, Cantabriara et Asturiam.
Inde progressae paulatim domills Saracenis recu-
peraverunt Hispaniam. Ex IHis Gotticis reH-
quiis orta est stirps proximorum regum Hispa-
nicorum , ex quibus raaterna origo est Carolo
imperalori,

69*

1087

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1088

Agnoscamus igitur Del beneficia , et el gra-
llas agamus subinde restituendl raediocrem sta-
tum , sicut tunc Carolum Mariellum ad iusta
bella excltavlt, et consilla et dextram eius rexit,
Fuitque propter has vlctorias mediocrls pax Eu-
ropae annos circiter centum, regnantibus Plpino,
Carolo Magno, et Ludovlco Pio. Horum etiam
princlpum vlrtutem celebremus, qul fuerunt or-
gana Dei, et non contumaciter el repugnarunt,
sicut faciunt tyranni, qui volentes lustlciae suas
cupidltates anteferunt.

Ut autem , quis fuerlt Carolus 3fartellus,
consideretur, sciendum est In hlstorla Francica
Maiores Domus nominarl, qul fuerunt post reges
summl gubernatores aulae vel regni , ut nos dlcl-
mus ^offmdjler , IUI dixerunt .^aufmcier, quod
Latini scribae interpretati sunt, raalorem Domus.
Hunc gradum dignitatis regi proxlmum tenult
Martellus, cum esset dux Brabantlae. luvenem
noverca Woltruda raorluo Pipino patre carceri
inclusit In Colonia Agripplna, inde tamen divl-
nitus evasit. Recuperata dignitate paterna com-
pescuit Frisios. Delnde in Aquitania vicit Eu-
donem. Postea Francicl prlncipes regnum el ob-
tulerunl, qnod recipere noluit contentus paterna
dignitate. Deinde Saracenos Infusos In Galliam
magnis praeliis delevlt, In quibus auxilia habuit
regis Longobardorum Lutbrandi, Landfridl ducls
Alcmanorura, et Odillonis ducis Bavariae.

Ex tot gentium fortisslmarum auxiliis aestl-
mari potest magnum Europae perlculum a Sara-
cenis fuisse, singularl etiam saplentla tot gentes
coniunctas esse ad tanti belli socletatem, In quo
recte de Marlello dicl potest, ut de Theraistocle
dlctum est: Victos esse ab eo Persas forlitudine,
socios vero lenitate. lovg juev TiolEjniovg avdQeia,
Tovgda av^inaxovg Bvyvwfjioavvri vtxTjS^fjvai.
Tanta Igltur elus autorltas fuit, ut cum Lutbran-
dus rex Longobardorum urbem Romam obside-
ret, et Romanus Eplscopus auxlllum peteret, Ca-
rolus Martellus tantum legatlone rolssa perfecerlt,
ut Longobardus ab urbe Roraa discederet, ac cum
Episcopo Roraano pacem faceret. Tenult pater-
nam dignltatem annos vigintl sex. Decessit anno
Christl septuageslmo quadrageslmo prirao, unde-
clmo Calendas Novembris , non multo ante mor-
tem Imperatoris Leonis Isauri. Sepultus est au-
tem Inter reges Franclcos in aede Dionysli, et se-
pulcliro additum est hoc Epitaphiuni :

Ille Brabantinus Dux prlmus in orbe triumphaus

Malleus in mundo specialis Christicolarum :

Dux Dominusque Ducum , Regum quoque Rex fore

spernit ,
Non vult regnare , sed Regibus imperat ipse.

Haec de Saracenls et de Caroli Martelli vlcto-
rils, et excellentl virtute nolul omitlere, quia ha-
rum tantarum rerum consideratlo propter multas
gravlssiraas causas utilissiraa est. Nunc ad Leo-
nis Isaurl postreraura actum accedo.

Cura repulsls a Byzantio Saracenis Leolsau-
rus aliquid ocil nactus esset, edictum proponit,
quo iubet delerl Imagines In templis, Inde norai-
natus est tlxovojuaxog. Omitto fabulas, quae
narrant eum a ludaeis Incltatum esse. Haec res
adeo ingrata fuit Roraano Eplscopo Gregorlo Ter-
tio , ut fulraen excoraraunicatlonls contra Leonem
Isaurum proptcr dxovofiiaxiav ediderit, prohl-
buerit etlara in Italia trlbuta ei solvi.

Haec Initia fuerunt coniunclionum et foede-
rum Ponlificiorum cum Francls. Erant alioqul
magno in odlo Graeci imperatores, et Exarchi
raagnam crudeh'tatem In Italia exercebant. Flo-
rebant autem Franci non solum potentia, sed
etiam fama lusticlae et pietatis. Ideo defensio ab
eis postea aliquoties petita est, sicut usitatum est
contra tyrannos vicinam defensionem quaerere,
et scrlptura est: Propter iniustlciara regna trans-
feruntur. Tunc vero et praetextus religionis ac-
cessit, quod Leo Isaurus et delnde filius iraaglnes
et statuas delebant.

Anno mundi quater millesimo septlngenlesimo

et quarto.
Anno Romae millesimo quadrlngenteslmo vlce-

simo qulnto.
Anno Chrlsti septingenteslmo quadragesimo

secundo.

C 0 nst aniinus^

Consianlinus Copronymus fillus Leonis Isau-
ri, vivo patre coronatus est a Patriarcha, cui no-
raen fuit Germanus. Tenuit imperlum annos
triginta quinque. Nominatus Copronymus, quod
Infans In sacro baptismi ritu In aquam baptismi
stercus ex ventre eiecit. In delendis imaginibus
templorum vehementior fuit palre, ideo contra
eum factus est imperator consensu Patriarchae et
nobilitatis Arlabasdus, quem praelio victum post
blennlum Copronymus cepit, et ipsi et duobus

1089

I. CHRONICON CARIONIS. PARS II.

1090

elus filils oculos elTodit. Patriarcham verberari
iussit, et impositum asino conversa facle ad cau-
dam, quam manibus teneret, circumvehlt. Cum
Bulgarls varia gesslt bella. Tandem postquam
variam crudelltatem exercult, raorbo mortuus est.
Ipsius tempore deslit Exarchatus in Italia, et Pi-
pinus filius Caroli Martelli cum fuisset Maior do-
mus annos decem , consensu Procerum factus est
rexFrancorum anno Christi septingentesima quin-
quagesimo prlmo, Scribitur R.omanI Pontificis
Zacharlae autorltate proceres iuramento liberalos
coegisse Hilderlcum, ut regium nomen depone-
ret. Hilderico in monasterium incluso Pipinum
Bonlfacius Suessione coronavlt. Delnde Pipinus
bis in Itah'am vocatus est contra Longobardorum
regem Astulfum, In utraque expeditione mode-
stia Plpini vere herolca fuit, quam fortassis eo
inaiore cura praestitit» qula fuit educatus apud
regem Lutbrandum. Ideo sic consulult paci, ut
regnumLongobardorum rion deleverit, ac ne qui-
dem vestigium In Italia occupaverit. In priore
expeditlone cum Astulfum Ticlni circumsessum
coegisset promlttere pacem, dalis obsidlbus, hac
pactlone contenlus mox in patriam rediit. Sed
Astulfi ferocia magis irritata quam repressa fuit.
Post abltum Plpini Astulfus contra pacta malus
bellum movet, duclt exercitum ad urbemRomam,
et obsidet eam tres menses. Gum autem Pipinus
redlisset in Italiam , relinquit obsldionem Romae
Astulfus meluens regno Longobardlco. HIc ma-
gis consplcitur roodestia Pipini; tantum priores
conditiones pacls servari postulat, iubet conten-
tum esse paterno regno , et abstinere ab urbe Ro-
ma et a rellqua Italia. Nec verbis contentus est
Pipinus, ut antea, sed manet in Italia, donec
praesidia Astulfus ex urbibus Ravenna et aliis
deducit.

Fabula vero de donatione quam a Pipino
factam esse aliqui narrant , manifeste refutatur ex
Ludovicl Pii hlstoria , qul dlstinxit Italiae urbes,
quas vellet esse imperatoris. Reddidlsse Ponti-
fici eas, quas ei Longobardi ademerant, consen-
taneum est. Fortassis et in Latio aliquas addidit,
caeteras voluit esse liberas.

Cum dlscessisset ex Italia Pipinus, ducit
exercitum contra Saxones et Bavaros. Rex Ba-
varicus Tassilo slne dimicatione rediit in gratiam
cum Pipino, qul lusslt eum retinere regnum,
Erat enim sororis Piplni fillus. Sicut in Italia
ostendit reges decere iusticiam et modestiam : ita

et in Germania modestlae exemphim ostcudlt.
Saxonibus acie victls etiam ita pax data est, ut
suo contentl nihil adlmerent regno Francico, et
suis legibus viverent, tantum quotannis adduce-
rent ad regem Francicum trecentos bellatores
equos.

A Plpino etiam scribunt summum ludlcium
In Gallia , quod Parlamenium nominant , Lute-
tiae initio constitutum esse, quod saplentia iudi-
cum, ordlne cognlllonls, severitate executionls
longe antecellit omnibus iudicils In genere huma-
no. Haec vere heroica sunt, iusta bella gerere,
et in victorla iustlciam et modestlam retinere, et
legitima iudlcia profutura toti posleritati consti-
luere. Haec praecipua simt, quae in Occidenle
Copronymi tempore acta sunt. Interea in Orien-
te ex Portis Caspiis effusi Turcae in Colchicam et
Armenlam Irruperunt, ubi et cumSaracenisprr^e-
llati sunt. Hanc fuisse causam exlstlmo, cur Sa-
raceni adversus Copronymum nlhil memorabile
egerlnt, Etsi autem Mauricii tempore bella ges-
serunt Turcae contra Persas: tamen quia tunc a
Persls repressi sunt, ea eruptio minus celebris est
quam haec secunda, in qua prlmum Saracenlca
arma experti sunt, quae in tempora Copronymi et
Plpini incidunt, Sunt autem montes Caspli vici-
nl Iberlae, ubi nunc quoque sunt uberes venae
metallicae, Quare dlctos esse existimo quasi ar-
genteos, quia Keseph argentum significat. Qnan-
do autem Turcae Saracenis eripuerint imperium
Asiae, postea dicemus.

Anno mundi quater mlllesimo septlngentesimc»

tricesimo nono,
Anno Romae millesimo qulngentesimo trice-

simo.
Anno Christi septlngentesimo septuagesimo

septimo.

Leo Quartus,

Leo Quartus Coprcnymi fillus patri succes-
sit. Tenult imperium annos quinque. Corona-
tus a Patriarcha vivo patre, qui ei despondit con-
iugem Irenen Atheniensem. Patrem imitatus est
In delendis imaginibus, Exercitum in Syrlam
misit, qui magis irritavit Saracenos quam repres-
sit. Nam aliquanto post Irene pacem cum Sara-
cenis fecit promisso |tributo. Filium puerum co-
ronari a Patriarcha curavit, nec multo post febre
pater extinctus est.

1091

SCRIPTA PH. MEL. AD HIST. PROF. ET PHILOS. SPECTANTIA.

1092

Anno mundi quater millesimo septingentesimo

qnadr.'»gesimo quarto.
Anno Romae millesimo quingentesimo tricesi-

mo quinto,
Anno Christi septingentesimo octuagesimo se-

cundo.

I r e n e,

Irene cum filio adulescentulo simul regnat
annos decem. Postea domesticae discordiae va-
rias confusiones pepererunt. Sed haec prima gu-
bernatio Irenes fuit tranquillior. Anno igitur
septimo Synodus olxovutriy.r] Niceae congreg<ita
est, quae nominatur Sepii/Jia, in qua decretum
factum est de restituendis imaginibus. Nec ea res
sine magno tumultu acta est. Cum Episcopi et
Doctores in templo Byzantii consedissent ad di-
cendas sentenlias, magna muhitudo irrumpens
dissipavit eos armis, quia nolehat statuas et ima-
gines restitui, ne impii cultus et invocationes sta-
tuarum aut hominum confirmarentur.

Erat autem Eunuchus Irenes Aeiius^ qui
praecipua consilia aulae regebat , et hoc agebat,
iit Irene nuberet suo cognato praesidi Thraciae.
Suasit igitur, ut ad comprimendam sedilionem
praeses ille^cum suo exercitu accerseretur. Hoc
vocato civibus arma adempta sunt, et muUi impo-
siti in naves passim in insulas missi sunt. Deinde
Synodus translata Niceam ex sententia Romani
Episcopi decretum condidit, ut statuae et imagi-
nes restituerentur. Postea cum fihus Constanli-
nus natusannos viginti regere imperium suis con-
slHis vellct, el quosdam matri addictos removeret,
jpsa cum sjiis soUicitavit partem exercituum , ut
jurarent se filium non admissnros esse ad impe-
rium, sed Armeniaci exercitus rem iniustam de-
testantes filioiuraverunt, quorum exemplum dein-
ceps et caeteri omnes secuti sunt. Nec tamen finis
fuit insidiarum. Cum annos septem regnasset
Constantinus, mater nacta occasionem, quod
filius uxorem dimiserat, et in monasterium in-
cluserat, et aliam duxerat, mittit certos homines,
qui filium caperent. Hi capto effoderunt oculos,
qua ex re post paucos dies dolore extinctus est.
Irene postquam filius oppressus est, regnavit sola
tantum tres annos. Inlra hoc triennium cum
Graeci non solum despecli essent propter mulie-
bre imperium, sed etiam invisi propter multorum
temporum tragica exempla , et propter recentem
matris crudelitatem erga filiara , et ipsius palruos,

et Italia defensione indigeret contra Longobardos
et seditiones. Nam et Romae Pontifex per sedi-
tionem captus et verberatus fuit, accersitus est
Larolus propter iusticiam et caeteras virtutes,
praesertim cum et antea iusticiam et raodestiam
Caroli Martelli et Pipini Italia experta esset. Ita
cum nomine imperatoris gubernatio Italiae ad Ca-
rolum Magnum translata est. Fuitque pulchra
coniunclio Ilaliae, Galliae el Germaniae. Omis-
sis igitur Graecis imperatoribus, quoruni plerique
fuerunt tyranni, et postremi tandem domesticis
discordiis Turcas attraxerunt, breviter recitabo
res gestas nostrorum imperatorura, quorum initia
laeta fuerunt, et Italiae et Germaniae saiutaria.
Postea discordiisPontificum et Irriperatorum huius
imperii polentia et autoritas languefacta est.

Ecclesiastica eius t emporis.

Imperatorum Mauricii et Phocae tempore
fuit Gregorius Romanus Episcopus, primus eius
nominis, qui ut vir Piomanus, politica negocia
multa egit, sed duas res in Ecclesia perniciosas
auxit : Invocationem hominum mortuorum , et
sacrificia pro mortuis, quae duae res horribiliter
nocuerunt Ecclesiae, ut alibi copiose exponitur.

In Heraclii tempora , ut supra dixi, incidunt
inilia horrendae blasphemiae Mahometicae, et
regni Saracenici, quod eas blasphemias multipli-
ci crudelitate propagavit.

Post Heraclium Constanlinus Quintus natus
ex Constante filio Constantini, filii Heraclii, Sy-
nodum vocavit Byzantium, quae nominatur Sexta
Synodus ol/iovjiuvix.), in qua damnati sunt, qui
contendebant tantum unicam in Christo volanta-
tem esse: unde et /Liovo&eh^Tcd nuncupati sunt.
Quomodo pinxerint erroreu) non scribitur, sed
contagia Samosateni aut Nestorii fuisse existimo,
de quibus supra dictum est.

Sciant aulem studiosi de hac quaestione in
Petri Longobardi commentariis lib. 3. distincfio-
ne decima septima disputari, ubi consideratio ho-
rum quatunr gradurm in Christo utilis est, vide-
licet adpetitionum cibi et potus, affectuum qni
sunt proprii nervorum, ut dolorum in laceratio-
ne corporis, deinde adfectuum cordis. Tertius
gradus est voluntatis quae est propria naturae
humanae.

Hos gradus in Chrisio esse raanifesla testi-
monia ostendunt, sed siint ordinati oranes, et

1093

L- CHRONICON CARlONIS. PARS II.

1094

sine peccato, nec rnnnt extra legern Dei. Sitlo,
inquit, qnod primi gradns est. Secundi gradns
sunt dolores in laceratione corporis. Nec enim
imaginandnm est, Christnm fuisse scopnlnm, cnm
qnideni ipse dicat: l^ristis est anima mea nsque
ad raortem. Et nervi ordine natnrae sentie})ant
destrnctionem. Sic et cor ordine natnrae sine
peccato sentiebat destructionem.

Hi dolores nervorum et cordis aliqnomodo
ad animam qnoqiie penetrant, sicut dicit: Non
sicut ego volo. Nec snnt peccata, sed tantnra
cruciatus patientis Christi, sicut ipsa mors, et
concnrrebant ad nervorum et cordis sensum alii
dolores in Chrisio, qni animam feriehant, sensns
irae Dei adversus peccata generis hnmani, iuxta
dlctnm: Iniquitates eornm ipse portrihiit. Interea
taraen voluntas humana in anima Christi retinet
firmitatem proposlti, et se ad ohecJientiam ofFert.
Non nt ego volo, sed ut tu vis. Ita manet har-
monia et congrnenlia cnm Deo. Testimonium
vero de voluntate, quae est propria divinae na-
turae in Christo, firmum est: Nemo novit pa-
trem, nisi filius, et cui vult revelare fih*us. c5 tav
(Sovh]Tai 6 vlog aTiozalvipai. Id velle est natu-
rae divinae, quae cum patre et eligit Ecclesiam,
et est in ea efficax. Diligenter antem et ob hanc
causam id dictum considerandura est, quia refu-
tat Saraosatenum, et testatur tov loyov esse

V^pLGTafXEVOV.

Haec breviter attigi, ut considerent sludiosi
disputationem illius temporis resgravisslmas com-
plexam esse, quas cogltare ad agnitionera et in-
vocationem Christi utile est, et alit eruditionera
haec consideratio.

Tempore Irenes Synodus quae nominatur
Septima ol/iovjiiT^vixi] , in urbera Niceara transla-
ta est, qnae decretum feclt de statuis et imagini-
hus restituendls. De qua controversia non addo
disput^tionem. Sed manifestura est cullum ido-
lornra cnmnlatum esse statuis.

Fuit Plpini temporlbus in Germanla Bonlfa-
cius, cuins Epistolae extant, qnae ostendit enm
in Tnringia et vlclnls locls multos Ecclesiarum
abnsus emendare conatnra esse : Queritur crebra
esse adulteria sacerdotnm, et poenam sancit de-
prehenso, carcerem unlus annl. Prohihuit et
ethnica sacrlficia, ut Ipse nominat, quae dlcebant
se sanctls facere. Exlstimo barbarlca convivia
fin'sse. Prohibult et Maglca, quorum ubique
apud Ethnicos magnus usus fuit. Scrlbit ad
Anglicum regem, quera oblurgat propter adulte-
ria. Gentera Saxonicam etiara antequam audivit
doctrinam Ecclesiae, adeo detestatam esse stnpra
et adulteria , ut strnpratas et adnlteras strangula-
tas delnde cremaverint. Ac supra rogos snspen-
sos et ustulatos esse stupratores et raoechos, do-
nec morerentur. Haec severitas in poenis stupri
et adnlterii digna memoria est, et optandum est,
ut commonefacti maglstratus hoc exeraplo, hac
ipsa in re sint severiores, sicut Deus praecipit,
qni leges castltatis tradidlt, et earura legnm con-
temptura horribillter punit, ut poena Davidis et
alia exempla omninra temporum ostendunt. Tan-
dera Bonifacium a Fryslis occlsum esse scribitur.
Corpus doctrinae ipslus integrum non extat, sed
consentanenm est Gregorii doctrinam et exerapla
secutum esse. Precor autem filluraDei, ut sem-
per Ecclesiam in his regionlbus colligat, et ipse
eam gubernet et protegat , Amen.

«YPIS EXPRKSSUM GEBAUERIIS.

DATE DUE

milX? "'«"^'F^sirv

3^^97 2020^ 9326

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Philippi Melanthonis Opera quae supersunt omnia"

See other formats